೩. ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೦೮. ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಆಯಸ್ಮತೋ ಆನನ್ದಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ – ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀನಂ ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಕಿತ್ತಿತಾ, ತಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಉಪಾಸಕಾ ಚ ಜಾನನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಪನ ಅಕಿತ್ತಿತಾ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಕಿತ್ತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ಜೇತವನವಿಹಾರೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಬೀಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಗವತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ಯಥಾ ಪಬ್ಬಜಿ, ತಂ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ಪಬ್ಬಜಿ, ತಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ಯಥಾ ವೀಮಂಸಮಾನೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ರೋಚೇಸಿ, ತಂ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಪಬ್ಬಜೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಮಾದಿಗಾಥಾಯ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೪೦೯. ಇದಾನಿ ‘‘ಯಥಾ ವೀಮಂಸಮಾನೋ’’ತಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೋಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಬಾಧೋತಿ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಸಮ್ಪೀಳನೇನ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪೀಳನೇನ ಚ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ಓಕಾಸರಹಿತೋ। ರಜಸ್ಸಾಯತನನ್ತಿ ಕಮ್ಬೋಜಾದಯೋ ವಿಯ ಅಸ್ಸಾದೀನಂ, ರಾಗಾದಿರಜಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋತಿ ವುತ್ತಸಮ್ಬಾಧಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ವಿವಟಾ। ಇತಿ ದಿಸ್ವಾನ ಪಬ್ಬಜೀತಿ ಇತಿ ಘರಾವಾಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸು ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಚೋದಿಯಮಾನಹದಯೋ ಆದೀನವಮಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ, ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ
೪೧೦. ಏವಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾನ ಕಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ ಕಾಯೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ವಿವಜ್ಜಯೀತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಜ್ಜೇಸಿ। ವಚೀದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ। ಆಜೀವಂ ಪರಿಸೋಧಯೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಜೀವಮೇವ ಪವತ್ತಯಿ।
೪೧೧. ಏವಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅನೋಮಾನದೀತೀರತೋ ತಿಂಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಸತ್ತಾಹೇನ ಅಗಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಬುದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯದಾ ರಾಜಗಹಂ ಅಗಮಾಸಿ, ತದಾ ಬುದ್ಧೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಲಬ್ಭತಿ – ‘‘ಇಧ ರಾಜಾ ಜಾತೋ, ಇಧ ರಜ್ಜಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀ’’ತಿಆದಿ ಲೋಕಿಯವೋಹಾರವಚನಂ ವಿಯ। ಮಗಧಾನನ್ತಿ ಮಗಧಾನಂ ಜನಪದಸ್ಸ ನಗರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗಿರಿಬ್ಬಜನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಣ್ಡವಗಿಜ್ಝಕೂಟವೇಭಾರಇಸಿಗಿಲಿವೇಪುಲ್ಲನಾಮಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಗಿರೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ವಜೋ ವಿಯ ಠಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಿರಿಬ್ಬಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಅಭಿಹಾರೇಸೀತಿ ಭಿಕ್ಖತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಚರಿ। ಸೋ ಕಿರ ನಗರದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ರಞ್ಞೋ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಆಗಮನಂ ನಿವೇದೇಯ್ಯಂ, ‘ಸುದ್ಧೋದನಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ನಾಮ ಕುಮಾರೋ ಆಗತೋ’ತಿ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೇ ಪಚ್ಚಯಂ ಅಭಿಹರೇಯ್ಯ। ನ ಖೋ ಪನ ಮೇ ತಂ ಪತಿರೂಪಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಗಹಣಂ, ಹನ್ದಾಹಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಾಮೀ’’ತಿ ದೇವದತ್ತಿಯಂ ಪಂಸುಕೂಲಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಚೀನದ್ವಾರೇನ ಆಕಿಣ್ಣವರಲಕ್ಖಣೋತಿ ಸರೀರೇ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ವಿಯ ಠಪಿತವರಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪುಲವರಲಕ್ಖಣೋ ವಾ। ವಿಪುಲಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಆಕಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಆಕಿಣ್ಣಲುದ್ದೋ ಪುರಿಸೋ, ಧಾತಿಚೇಲಂವ ಮಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೬.೧೧೮; ೧.೯.೧೦೬)। ವಿಪುಲಲುದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೧೨. ತಮದ್ದಸಾತಿ ತತೋ ಕಿರ ಪುರಿಮಾನಿ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ನಗರೇ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಘೋಸಿತಂ ಅಹೋಸಿ। ತಂ ದಿವಸಂ ಪನ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ ವೀತಿವತ್ತಂ, ಕಮ್ಮನ್ತಾ ಪಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಭೇರಿ ಚರಿ। ಅಥ ಮಹಾಜನೋ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಸನ್ನಿಪತಿ। ರಾಜಾಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಸಂವಿದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಬಲಕಾಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ತಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಅಭಿಹಾರೇನ್ತಂ ಮಹಾಸತ್ತಂ ಅದ್ದಸ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ – ‘‘ತಮದ್ದಸಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ, ಪಾಸಾದಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ। ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಭಾಸಥಾತಿ ಇಮಂ ಅತ್ಥಂ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಅಭಾಸಿ।
೪೧೩. ಇದಾನಿ ‘‘ಇಮಂ ಭೋನ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಇಮನ್ತಿ ಸೋ ರಾಜಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಭೋನ್ತೋತಿ ಅಮಚ್ಚೇ ಆಲಪತಿ। ನಿಸಾಮೇಥಾತಿ ಪಸ್ಸಥ। ಅಭಿರೂಪೋತಿ ದಸ್ಸನೀಯಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ। ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸುಚೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಛವಿವಣ್ಣೋ। ಚರಣೇನಾತಿ ಗಮನೇನ।
೪೧೪-೫. ನೀಚಕುಲಾಮಿವಾತಿ ಕುಹಿಂ ಭಿಕ್ಖು ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಕುಹಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಜ್ಜ ಕತ್ಥ ವಸಿಸ್ಸತೀತಿ ಜಾನಿತುಂ ರಾಜದೂತಾ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛನ್ತು। ದಸ್ಸನಕಾಮಾ ಹಿ ಮಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆಹ। ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖುತಾಯ, ಸುಸಂವುತೋ ಸತಿಯಾ। ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ವಾ ಸತಿಯಾ, ಸುಸಂವುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಸಙ್ಘಾಟಿಚೀವರಧಾರಣೇನ।
೪೧೬. ಖಿಪ್ಪಂ ಪತ್ತಂ ಅಪೂರೇಸೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನತ್ತಾ ಪತಿಸ್ಸತತ್ತಾ ಚ ಅಧಿಕಂ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಅಲಂ ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಪೂರಣೇನ ಖಿಪ್ಪಂ ಪತ್ತಂ ಅಪೂರೇಸಿ। ಮುನೀತಿ ಮೋನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮುನಿಭಾವೋಪಿ ಮುನಿಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತೋ, ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ವಾ। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ಅಮೋನಸಮ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ‘‘ಮುನೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತಿ। ಪಣ್ಡವಂ ಅಭಿಹಾರೇಸೀತಿ ತಂ ಪಬ್ಬತಂ ಅಭಿರುಹಿ। ಸೋ ಕಿರ ಮನುಸ್ಸೇ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಕತ್ಥ ವಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಥಸ್ಸ
೪೧೯-೨೩. ಬ್ಯಗ್ಘುಸಭೋವ ಸೀಹೋವ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇತಿ ಗಿರಿಗುಹಾಯಂ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ವಿಯ ಉಸಭೋ ವಿಯ ಸೀಹೋ ವಿಯ ಚ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇ ಹಿ ತಯೋ ಸೇಟ್ಠಾ ವಿಗತಭಯಭೇರವಾ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಉಪಮಂ ಅಕಾಸಿ। ಭದ್ದಯಾನೇನಾತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಸಿವಿಕಾದಿನಾ ಉತ್ತಮಯಾನೇನ। ಸಯಾನಭೂಮಿಂ ಯಾಯಿತ್ವಾತಿ ಯಾವತಿಕಾ ಭೂಮಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿನಾ ಯಾನೇನ ಸಕ್ಕಾ ಗನ್ತುಂ, ತಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಆಸಜ್ಜಾತಿ ಪತ್ವಾ, ಸಮೀಪಮಸ್ಸ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾವಿಸೀತಿ ನಿಸೀದಿ। ಯುವಾತಿ ಯೋಬ್ಬನಸಮ್ಪನ್ನೋ। ದಹರೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ತರುಣೋ। ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಸುಸೂತಿ ತದುಭಯವಿಸೇಸನಮೇವ। ಯುವಾ ಸುಸೂತಿ ಅತಿಯೋಬ್ಬನೋ। ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಪಠಮೇನೇವ ಯೋಬ್ಬನವೇಸೇನ ಉಟ್ಠಿತೋ। ದಹರೋ ಚಾಸೀತಿ ಸತಿ ಚ ದಹರತ್ತೇ ಸುಸು ಬಾಲಕೋ ವಿಯ ಖಾಯಸೀತಿ।
೪೨೪-೫. ಅನೀಕಗ್ಗನ್ತಿ ದದಾಮಿ ಭೋಗೇ ಭುಞ್ಜಸ್ಸೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಹಂ ತೇ ಅಙ್ಗಮಗಧೇಸು ಯಾವಿಚ್ಛಸಿ, ತಾವ ದದಾಮಿ ಭೋಗೇ। ತಂ ತ್ವಂ ಸೋಭಯನ್ತೋ ಅನೀಕಗ್ಗಂ ನಾಗಸಙ್ಘಪುರಕ್ಖತೋ ಭುಞ್ಜಸ್ಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉಜುಂ ಜನಪದೋ ರಾಜಾತಿ ‘‘ದದಾಮಿ ಭೋಗೇ ಭುಞ್ಜಸ್ಸು, ಜಾತಿಂ ಅಕ್ಖಾಹಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಿರ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚೇ ಅಹಂ ರಜ್ಜೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಅಸ್ಸಂ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋಪಿ ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ರಜ್ಜೇನ ನಿಮನ್ತೇಯ್ಯುಂ, ಗೇಹೇ ಠಿತೋ ಏವ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಯ್ಯಂ। ಅಯಂ ಪನ ರಾಜಾ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವಮಾಹ – ‘ಹನ್ದಾಹಂ, ತಂ ಜಾನಾಪೇಮೀ’’’ತಿ ಬಾಹಂ ಉಚ್ಚಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಆಗತದಿಸಾಭಾಗಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಉಜುಂ ಜನಪದೋ ರಾಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿಮವನ್ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಭಣನ್ತೋ ಸಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿವೇಕಲ್ಲಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಹಿಮವನ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಾಸಾಣವಿವರಸಮ್ಭವಾ ಮಹಾಸಾಲಾಪಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವುದ್ಧೀಹಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಧನವೀರಿಯೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಭಣನ್ತೋ ಸತ್ತಹಿ ರತನೇಹಿ ಅವೇಕಲ್ಲತ್ತಂ, ಪರರಾಜೂಹಿ ಅತಕ್ಕನೀಯಂ ವೀರಪುರಿಸಾಧಿಟ್ಠಿತಭಾವಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೋಸಲೇಸು ನಿಕೇತಿನೋತಿ ಭಣನ್ತೋ ನವಕರಾಜಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ನವಕರಾಜಾ ಹಿ ನಿಕೇತೀತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಆದಿಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಅನ್ವಯವಸೇನ ಸೋ ಏವ ಜನಪದೋ ನಿವಾಸೋ, ಸೋ ನಿಕೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾರೂಪೋ ಚ ರಾಜಾ ಸುದ್ಧೋದನೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕೋಸಲೇಸು ನಿಕೇತಿನೋ’’ತಿ। ತೇನ ಅನ್ವಯಾಗತಮ್ಪಿ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ।
೪೨೬. ಏತ್ತಾವತಾ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ‘‘ಆದಿಚ್ಚಾ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸಾಕಿಯಾ ನಾಮ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ರಞ್ಞಾ ‘‘ದದಾಮಿ ಭೋಗೇ ಭುಞ್ಜಸ್ಸೂ’’ತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಮ್ಹಾ ಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ, ನ ಕಾಮೇ ಅಭಿಪತ್ಥಯ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಅಹಂ ಕಾಮೇ ಅಭಿಪತ್ಥಯೇಯ್ಯಂ, ನ ಈದಿಸಂ ಧನವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ದ್ವಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸವೀರಪುರಿಸಸಮಾಕುಲಂ ಕುಲಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಿರೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೨೭. ಏವಂ ರಞ್ಞೋ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಾಮೇಸ್ವಾದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋ’’ತಿ। ಏತಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ದಟ್ಠೂತಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಧಾನಾಯ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಮೇ ರಞ್ಜತೀ ಮನೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪರಮತ್ಥನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಮತಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಪಧಾನಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಪಧಾನತ್ಥಾಯ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಮೇ ಪಧಾನೇ ರಞ್ಜತಿ ಮನೋ, ನ ಕಾಮೇಸೂತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕಿರ ರಾಜಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಆಹ – ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇತಂ, ಭನ್ತೇ, ಸುತಂ ‘ಸುದ್ಧೋದನರಞ್ಞೋ ಕಿರ ಪುತ್ತೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕುಮಾರೋ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೨೮. ತಂ ಮಂ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತನ್ತಿ ಪಧಾನಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ‘‘ಪಧಾನಾಯ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಮೇ ರಞ್ಜತೀ ಮನೋ’’ತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯಾ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪಧಾನಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ, ತಂ ಅಜ್ಜ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಅಥ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ‘‘ತಂ ಮಂ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ತಂ ಮನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಚನೇಹಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಅತ್ತಭಾವಂ ವಾ। ನದಿಂ ನೇರಞ್ಜರಂ ಪತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತಾಯ ನೇರಞ್ಜರಾ ನದೀ। ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ‘‘ನದಿಯಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ, ನೇರಞ್ಜರಾಯ ತೀರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಪರಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಅತೀವ ಪರಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಝಾಯನ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮತ್ಥಂ।
೪೨೯. ನಮುಚೀತಿ ಮಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಾ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೇ ದೇವಮನುಸ್ಸೇ ನ ಮುಞ್ಚತಿ, ಅನ್ತರಾಯಂ ನೇಸಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಮುಚೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕರುಣಂ ವಾಚನ್ತಿ ಅನುದ್ದಯಾಯುತ್ತಂ ವಾಚಂ। ಭಾಸಮಾನೋ ಉಪಾಗಮೀತಿ ಇದಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಉಪಾಗತೋ? ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಬ್ಬದಾ ಆಹಾರಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೇನ ಅಮತಂ ಅಧಿಗನ್ತು’’ನ್ತಿ ‘‘ಕಿಸೋ ತ್ವಮಸಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ, ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಂ ತವಾ’’ತಿ।
೪೩೦. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಅಥಸ್ಸ ಮರಣಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಸಾವೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ ಮರಣಸ್ಸ, ಏಕಂಸೋ ತವ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಹಸ್ಸಂ ಭಾಗಾನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ। ಕೋ ಸೋ ‘‘ಜೀವ ಭೋ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ। ಕಥಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಚೇ। ಜೀವಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾಹಸೀತಿ।
೪೩೧. ಅಥ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಮತಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಚರತೋ ಚ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮೇಥುನವಿರತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಯಂ ತಾಪಸಾ ಕರೋನ್ತಿ। ಜೂಹತೋತಿ ಜುಹನ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
೪೩೨. ದುಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮಂ ಪನ ಅಡ್ಢಗಾಥಂ ಪಧಾನವಿಚ್ಛನ್ದಂ ಜನೇನ್ತೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನಾದಿಗಹನತ್ತಾ ದುಕ್ಖೇನ ಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ದುಗ್ಗೋ, ದುಕ್ಖಿತಕಾಯಚಿತ್ತೇನ ದುಕ್ಕರೋ, ಸನ್ತಿಕಮರಣೇನ ತಾದಿಸೇನಾಪಿ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ ದುರಭಿಸಮ್ಭವೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತೋ ಪರಂ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಭಣಂ ಮಾರೋ, ಅಟ್ಠಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಅಯಮುಪಡ್ಢಗಾಥಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಾ। ಸಕಲಗಾಥಾಪೀತಿ ಏಕೇ। ಭಗವತಾ ಏವ ಪನ ಪರಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಸಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಏವಂಜಾತಿಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಾತಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೪೩೩. ಛಟ್ಠಗಾಥಾಯ ಯೇನತ್ಥೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಅನ್ತರಾಯಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇನ ತ್ವಂ, ಪಾಪಿಮ, ಆಗತೋಸೀತಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ
೪೩೪. ‘‘ಜೀವಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾಹಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಅಣುಮತ್ತೋಪೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ವಟ್ಟಗಾಮಿಂ ಮಾರೇನ ವುತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೪೩೫. ಇದಾನಿ ‘‘ಏಕಂಸೋ ತವ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಆರಬ್ಭ ಮಾರಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸದ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಅರೇ, ಮಾರ, ಯೋ ಅನುತ್ತರೇ ಸನ್ತಿವರಪದೇ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸದ್ಧೋಪಿ ವಾ ಕುಸೀತೋ, ಸದ್ಧೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಸಮಾನೋಪಿ ವಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ, ತಂ ತ್ವಂ ಜೀವಿತಮನುಪುಚ್ಛಮಾನೋ ಸೋಭೇಯ್ಯಾಸಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಅನುತ್ತರೇ ಸನ್ತಿವರಪದೇ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಮಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ, ವಜಿರೂಪಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮಮ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತ್ವಂ ಏವಂ ಮಂ ಪಹಿತತ್ತಂ ಉತ್ತಮಜ್ಝಾಸಯಂ ಕಿಂ ಜೀವಮನುಪುಚ್ಛಸಿ, ಕಸ್ಮಾ ಜೀವಿತಂ ಪುಚ್ಛಸಿ। ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ದೇನ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಚ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತೇಸು ಏಕೇನಾಪಿ ಅವಿರಹಿತಂ ಏವಂ ಮಂ ಪಹಿತತ್ತಂ ಕಿಂ ಜೀವಮನುಪುಚ್ಛಸಿ? ನನು – ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ವೀರಿಯಮಾರಭತೋ ದಳ್ಹಂ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೧೨)। ಪಞ್ಞವನ್ತಸ್ಸ ಝಾಯಿನೋ, ಪಸ್ಸತೋ ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೧೧, ೧೧೩)।
೪೩೬-೮. ಏವಂ ಮಾರಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಹಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನದೀನಮಪೀ’’ಪಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ। ತಮತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವ। ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಣ್ಣನಾ ಮಂಸೇಸು ಖೀಯಮಾನೇಸು ಭಿಯ್ಯೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ, ನ ತ್ವೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸಂಸೀದತಿ। ಸೋ ತ್ವಂ ಈದಿಸಂ ಚಿತ್ತಮಜಾನನ್ತೋ ಸರೀರಮತ್ತಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ಭಣಸಿ ‘‘ಕಿಸೋ ತ್ವಮಸಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ, ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಂ ತವಾ’’ತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಮೇ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪಸೀದತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಭಿಯ್ಯೋ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಮಾಧಿ ಮಮ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಣುಮತ್ತೋಪಿ ಪಮಾದೋ ವಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಏವಂ ವಿಹರತೋ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಅನಾಗತಂ ವಾ ಏತರಹಿ ವಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾ ವೇದನಾ ವೇದಯನ್ತಿ, ತಾಸಂ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತಮವೇದನಂ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಂ, ಸೀತೇನ ಉಣ್ಹಂ, ಉಣ್ಹೇನ ಸೀತಂ, ಖುದಾಯ ಭೋಜನಂ, ಪಿಪಾಸಾಯ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಉದಕಂ ಅಪೇಕ್ಖತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಏಕಕಾಮಮ್ಪಿ ನಾಪೇಕ್ಖಕೇ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಸುಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸುಖಸೇಯ್ಯಂ ಸಯೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಈದಿಸೇನಾಕಾರೇನ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಪಸ್ಸ, ತ್ವಂ ಮಾರ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಸುದ್ಧತನ್ತಿ।
೪೩೯-೪೧. ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನಿವಾರೇಸ್ಸಾಮಿ ತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ಮಾರಸ್ಸ ಮನೋರಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ಮಾರಸೇನಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತಾಯ ಅಪರಾಜಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಛ ಗಾಥಾಯೋ ಆಹ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋವ ಅಗಾರಿಯಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಮೋಹಯನ್ತಿ, ತೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅನಗಾರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗತಾನಂ ಪನ್ತೇಸು ವಾ ಸೇನಾಸನೇಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ವಾ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಭಿರತಿ ದುಕ್ಕರಾ’’ತಿ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ಬಾಧೇತಿ, ತಾಯ ಬಾಧಿತಾನಂ ತಣ್ಹಾ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲಮಯತಿ, ಅಥ ನೇಸಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ತತೋ ವಿಸೇಸಮನಧಿಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವೇಸು ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ವಿಹರತಂ ಉತ್ರಾಸಸಞ್ಞಿತಾ ಭೀರು ಜಾಯತಿ, ತೇಸಂ ಉಸ್ಸಙ್ಕಿತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ವಿವೇಕರಸಮನಸ್ಸಾದಯಮಾನಾನಂ ವಿಹರತಂ ‘‘ನ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನ ಮಾನಮಕ್ಖಥಮ್ಭಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ತತೋ ಅಧಿಕತರಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಲಾಭಾದಿಮುಚ್ಛಿತಾ ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕಾನಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಯಸಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಠಿತಾ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸೇನ್ತಿ, ಪರಂ ವಮ್ಭೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾದೀನಂ ಪಠಮಸೇನಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೪೨-೩. ಏವಮೇತಂ ದಸವಿಧಂ ಸೇನಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಾ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಕಣ್ಹಸ್ಸ ನಮುಚಿನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ತವ ಸೇನಾತಿ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಏಸಾ ನಮುಚಿ ತೇ ಸೇನಾ, ಕಣ್ಹಸ್ಸಾಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀತಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಘಾತನೀ ನಿಪ್ಪೋಥನೀ, ಅನ್ತರಾಯಕರೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ನಂ ಅಸೂರೋ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖನ್ತಿ ಏವಂ ತವ ಸೇನಂ ಅಸೂರೋ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುರಿಸೋ ನ ಜಿನಾತಿ, ಸೂರೋ ಪನ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಮಗ್ಗಸುಖಂ ಫಲಸುಖಞ್ಚ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಅಹಮ್ಪಿ ಏಸ ಮುಞ್ಜಂ ಪರಿಹರೇತಿ। ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರಾ ಅನಿವತ್ತಿನೋ ಪುರಿಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅನಿವತ್ತನಕಭಾವವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಸೀಸೇ ವಾ ಧಜೇ ವಾ ಆವುಧೇ ವಾ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಪರಿಹರತಿಚ್ಚೇವ ಮಂ ಧಾರೇಹಿ। ತವ ಸೇನಾಯ ಪರಾಜಿತಸ್ಸ ಧಿರತ್ಥು ಮಮ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಧಾರೇಹಿ – ಸಙ್ಗಾಮೇ ಮೇ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಜೀವೇ ಪರಾಜಿತೋ, ಯೇನ ಜೀವಿತೇನ ಪರಾಜಿತೋ ಜೀವೇ, ತಸ್ಮಾ ಜೀವಿತಾ ತಯಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಕರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಮತಂ ಮಮ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೪೪. ಕಸ್ಮಾ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಪಗಾಳ್ಹೇತ್ಥ…ಪೇ॰… ಸುಬ್ಬತಾ, ಏತ್ಥ ಕಾಮಾದಿಕಾಯ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ತವ ಸೇನಾಯ ಪಗಾಳ್ಹಾ ನಿಮುಗ್ಗಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮೀನಂ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದಯೋ ಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸುಬ್ಬತಾತಿ। ಇಮಂ ಪನ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೋ ಪುನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ ಏವ ಪಕ್ಕಾಮಿ।
೪೪೫-೬. ಪಕ್ಕನ್ತೇ
‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ, ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು।
ಉಪಸುಸ್ಸತು ನಿಸ್ಸೇಸಂ, ಸರೀರೇ ಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ॥ –
ಚತುರಙ್ಗವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ‘‘ನ ದಾನಿ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಿ। ತಂ ಞತ್ವಾ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಅಜ್ಜೇವ ದಾನಿಸ್ಸ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡತೋ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಮಾಯತಂ ದ್ವಾದಸಯೋಜನವಿತ್ಥಾರಂ ಉದ್ಧಂ ನವಯೋಜನಮುಗ್ಗತಂ ಮಾರಸೇನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಪ್ಪಮಾಣಂ ಗಿರಿಮೇಖಲಂ ಹತ್ಥಿರಾಜಾನಂ ಆರುಯ್ಹ ಬಾಹುಸಹಸ್ಸಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ನಾನಾವುಧಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ಹನಥ, ಪಹರಥಾ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ ಆಳವಕಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವುಟ್ಠಿಯೋ ಮಾಪೇಸಿ, ತಾ ಮಹಾಪುರಿಸಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಂಸು। ತತೋ ವಜಿರಙ್ಕುಸೇನ ಹತ್ಥಿಂ ಕುಮ್ಭೇ ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ, ಭೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಾ’’ತಿ ಆಹ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ‘‘ನ ಉಟ್ಠಹಾಮಿ ಮಾರಾ’’ತಿ ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಧಜಿನಿ’’ನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಧಜಿನಿನ್ತಿ ಸೇನಂ। ಯುತ್ತನ್ತಿ ಉಯ್ಯುತ್ತಂ। ಸವಾಹನನ್ತಿ ಗಿರಿಮೇಖಲನಾಗರಾಜಸಹಿತಂ। ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅಭಿಮುಖೋ ಉಪರಿ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ತೇಜೇನೇವ, ನ ಕಾಯೇನ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಾ ಮಂ ಠಾನಾ ಅಚಾವಯಿ, ಮಂ ಏತಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕಾ ಮಾರೋ ಮಾ ಚಾಲೇಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಪ್ಪಸಹತೀತಿ ಸಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನಾಭಿಭವತಿ ವಾ। ಆಮಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ಕಾಚಜಾತಂ ಮತ್ತಿಕಾಭಾಜನಂ। ಅಸ್ಮನಾತಿ ಪಾಸಾಣೇನ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
೪೪೭-೮. ಇದಾನಿ ‘‘ಏತಂ ತೇ ಮಾರಸೇನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ ಸಮ್ಪತ್ತಧಮ್ಮರಾಜಾಭಿಸೇಕೋ ಇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಸೀಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವಸೀಕರಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತನೇನ ವಸೀಕರಿತ್ವಾ ಸತಿಞ್ಚ ಸೂಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಸತಿಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಏವಂ ವಸೀಕತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ರಟ್ಠಾ ರಟ್ಠಂ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಭೇದೇ ಪುಥೂ ಸಾವಕೇ ವಿನಯನ್ತೋ। ಅಥ ಮಯಾ ವಿನೀಯಮಾನಾ ತೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ…ಪೇ॰… ನ ಸೋಚರೇ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಮತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೪೯-೫೧. ಅಥ ಮಾರೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಸುತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಏವರೂಪಂ ಪಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ನ ಭಾಯಸಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಾರ, ನ ಭಾಯಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನ ಭಾಯಸೀ’’ತಿ? ‘‘ದಾನಾದೀನಂ ಪಾರಮಿಪುಞ್ಞಾನಂ ಕತತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಕೋ ಏತಂ ಜಾನಾತಿ ದಾನಾದೀನಿ ತ್ವಮಕಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ಏತ್ಥ ಪಾಪಿಮ ಸಕ್ಖಿಕಿಚ್ಚೇನ, ಅಪಿಚ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭವೇ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ಹುತ್ವಾ ಯಂ ದಾನಮದಾಸಿಂ, ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಛಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಞ್ಜಾತಕಮ್ಪಾ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀಯೇವ ಸಕ್ಖೀ’’ತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಕಮ್ಪಿ ಭೇರವಸದ್ದಂ ಮುಞ್ಚಮಾನಾ, ಯಂ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೋ ಅಸನಿಹತೋ ವಿಯ ಭೀತೋ ಧಜಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಪಲಾಯಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಸಾಯ। ಅಥ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ತೀಹಿ ಯಾಮೇಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ ‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಇಮಾ ನಿಬ್ಬೇಜನೀಯಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಓತಾರನ್ತಿ ರನ್ಧಂ ವಿವರಂ। ನಾಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ನಾಧಿಗಮಿಂ। ಮೇದವಣ್ಣನ್ತಿ ಮೇದಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ। ಅನುಪರಿಯಗಾತಿ ಪರಿತೋ ಪರಿತೋ ಅಗಮಾಸಿ। ಮುದುನ್ತಿ ಮುದುಕಂ। ವಿನ್ದೇಮಾತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮ। ಅಸ್ಸಾದನಾತಿ ಸಾದುಭಾವೋ। ವಾಯಸೇತ್ತೋತಿ ವಾಯಸೋ ಏತ್ತೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಅಯಂ ಪನ ಯೋಜನಾ – ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ ಓತಾರಾಪೇಕ್ಖೋ ಅನುಬನ್ಧಿಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಪದಾಪದಂ, ಏವಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾಪಿ ಚ ಓತಾರಂ ನಾಧಿಗಮಿಂ। ಸೋಹಂ ಯಥಾ ನಾಮ ಮೇದವಣ್ಣಂ ಪಾಸಾಣಂ ಮೇದಸಞ್ಞೀ ವಾಯಸೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಮುಖತುಣ್ಡಕೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅವಿನ್ದಮಾನೋ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಏತ್ಥ ಮುದು ವಿನ್ದೇಮ, ಅಪಿ ಇತೋ ಅಸ್ಸಾದನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಸಮನ್ತಾ ತಥೇವ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅನುಪರಿಯಾಯಿತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅಲದ್ಧಾ ‘‘ಪಾಸಾಣೋವಾಯ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವಾಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಪರಿತ್ತಪಞ್ಞಾಮುಖತುಣ್ಡಕೇನ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಮನ್ತಾ ಅನುಪರಿಯಗಾ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿಮುದುಭಾವಂ ವಿನ್ದೇಮ, ಕುತೋಚಿ ಅಸ್ಸಾದನಾ ಕಾಕೋವ ಸೇಲಮಾಸಜ್ಜ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜಾಪೇಮ ಗೋತಮಂ ಆಸಜ್ಜ ತತೋ ಗೋತಮಾ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜ ಅಪೇಮಾತಿ। ಏವಂ ವದತೋ ಕಿರ ಮಾರಸ್ಸ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ನಿಪ್ಫಲಪರಿಸ್ಸಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬಲವಸೋಕೋ ಉದಪಾದಿ। ತೇನಸ್ಸ ವಿಸೀದಮಾನಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸ್ಸ ಬೇಲುವಪಣ್ಡು ನಾಮ ವೀಣಾ ಕಚ್ಛತೋ ಪತಿತಾ। ಯಾ
೪೫೨.
‘‘ತಸ್ಸ ಸೋಕಪರೇತಸ್ಸ, ವೀಣಾ ಕಚ್ಛಾ ಅಭಸ್ಸಥ।
ತತೋ ಸೋ ದುಮ್ಮನೋ ಯಕ್ಖೋ, ತತ್ಥೇವನ್ತರಧಾಯಥಾ’’ತಿ॥
ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾ ಆಹಂಸೂತಿ ಏಕೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನೇತಂ ನಕ್ಖಮತೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಸುಭಾಸಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸುಭಾಸಿತಸುತ್ತಂ। ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯತೋ ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಭಗವಾ ಹಿ ಸುಭಾಸಿತಪ್ಪಿಯೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸುಭಾಸಿತಸಮುದಾಚಾರಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಸಮುದಾಚಾರಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರವಚನಂ। ತತ್ಥ ತತ್ರ ಖೋ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಭದನ್ತೇತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಏತಂ ಅಪುಬ್ಬಂ, ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ತಸ್ಮಾ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನತ್ಥಮಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ – ತತ್ರಾತಿ ದೇಸಕಾಲಪರಿದೀಪನಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಂ ಸಮಯಂ ವಿಹರತಿ, ತತ್ರ ಸಮಯೇ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆರಾಮೇ ವಿಹರತಿ, ತತ್ರ ಆರಾಮೇತಿ ದೀಪೇತಿ। ಭಾಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತೇ ವಾ ದೇಸಕಾಲೇ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಅಯುತ್ತೇ ದೇಸೇ ಕಾಲೇ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸತಿ। ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ, ತಾವ, ಬಾಹಿಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಉದಾ॰ ೧೦) ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ। ಖೋತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಅವಧಾರಣಾದಿಕಾಲತ್ಥೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ। ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುಪರಿದೀಪನಂ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಕಥಾಸವನಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲಪರಿದೀಪನಂ। ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ಆಲಪಿ ಅಭಾಸಿ ಸಮ್ಬೋಧೇಸಿ।
ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತನಾಕಾರಪರಿದೀಪನಂ। ತಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾದಿಗುಣಯೋಗಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ನೇಸಂ ಹೀನಾಧಿಕಜನಸೇವಿತಂ ಭದನ್ತೇತಿ ಗಾರವಾಧಿವಚನಮೇತಂ। ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೇ ಭಗವಾ ಆಮನ್ತೇಸಿ, ತೇ ಏವಂ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತಾ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ।
ಚತೂಹಿ ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅವಯವೇಹಿ ವಾ। ಮುಸಾವಾದಾವೇರಮಣಿಆದೀನಿ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುಭಾಸಿತವಾಚಾಯ ಕಾರಣಾನಿ। ಸಚ್ಚವಚನಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅವಯವಾ, ಕಾರಣತ್ಥೇ ಚ ಅಙ್ಗಸದ್ದೋ। ಚತೂಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಹೋತಿ, ಅವಯವತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸಮನುಆಗತಾ ಪವತ್ತಾ ಯುತ್ತಾ ಚ। ವಾಚಾತಿ ಸಮುಲ್ಲಪನವಾಚಾ। ಯಾ ಸಾ ‘‘ವಾಚಾ ಗಿರಾ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩೬) ಚ, ‘‘ನೇಲಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಆಗಚ್ಛತಿ। ಯಾ ಪನ ‘‘ವಾಚಾಯ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರ) ಏವಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚ, ‘‘ಯಾ ಚತೂಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ಆರತಿ ವಿರತಿ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’’ತಿ ಸುಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ। ತೇನಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಾವಹನತಂ ದೀಪೇತಿ। ನ ದುಬ್ಭಾಸಿತಾತಿ ನ ದುಟ್ಠು ಭಾಸಿತಾ। ತೇನಸ್ಸಾ ಅನತ್ಥಾನಾವಹನತಂ ದೀಪೇತಿ। ಅನವಜ್ಜಾತಿ ವಜ್ಜಸಙ್ಖಾತರಾಗಾದಿದೋಸವಿರಹಿತಾ। ತೇನಸ್ಸಾ ಕಾರಣಸುದ್ಧಿಂ ವುತ್ತದೋಸಾಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಅನನುವಜ್ಜಾ ಚಾತಿ ಅನುವಾದವಿಮುತ್ತಾ। ತೇನಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ। ವಿಞ್ಞೂನನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ। ತೇನ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು ಬಾಲಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ದೀಪೇತಿ।
ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹೀತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಯೇಸಂ ಕಥೇತುಕಾಮೋ, ತದಾಲಪನಂ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಾಚಾಭಾಸನಕಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ। ಸುಭಾಸಿತಂಯೇವ ಭಾಸತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಚತೂಸು ವಾಚಙ್ಗೇಸು ಅಞ್ಞತರಙ್ಗನಿದ್ದೇಸವಚನಂ। ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವಾಚಙ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾಸನನಿವಾರಣಂ। ತೇನ ‘‘ಮುಸಾವಾದಾದಯೋಪಿ ಕದಾಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸೇಧೇತಿ। ‘‘ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಪ್ಪಹಾನಂ ದೀಪೇತಿ, ‘‘ಸುಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಹೀನಮಿಚ್ಛಾವಾಚೇನ ಸತಾ ಭಾಸಿತಬ್ಬವಚನಲಕ್ಖಣಂ। ತಥಾ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಧಮ್ಮಂಯೇವಾತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಂಯೇವ ಭಾಸತಿ ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಿಸುಣದೋಸರಹಿತಂ ಸಮಗ್ಗಕರಣವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಧಮ್ಮಂಯೇವ ಭಾಸತಿ ನೋ ಅಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಫದೋಸರಹಿತಂ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಂ ಮನ್ತಾವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಇತರೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಫರುಸಾಲಿಕರಹಿತಾನಿ ಪಿಯಸಚ್ಚವಚನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಇಮೇಹಿ ಖೋತಿಆದಿನಾ ಪನ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಂ ವಾಚಂ ನಿಗಮೇತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ
‘‘ಪಾತೋ ಫುಲ್ಲಂ ಕೋಕನದಂ, ಸೂರಿಯಾಲೋಕೇನ ಭಜ್ಜಿಯತೇ।
ಏವಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಗತಾ ಸತ್ತಾ, ಜರಾಭಿವೇಗೇನ ಮದ್ದೀಯನ್ತೀ’’ತಿ॥ –
ಇಮಂ ಗೀತಂ ಗಾಯನ್ತಿಯಾ ಚೇಟಿಕಾಯ ಸುತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ, ಬುದ್ಧನ್ತರೇ ಚ ಅಞ್ಞತರೋ ಪುರಿಸೋ ಸತ್ತಹಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವನಾ ಆಗಮ್ಮ ಅಞ್ಞತರಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಮುಸಲೇನ ತಣ್ಡುಲೇ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತಿಯಾ –
‘‘ಜರಾಯ
ಮರಣೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ ಏತಂ, ಮಚ್ಚುಸ್ಸ ಘಸಮಾಮಿಸಂ॥
‘‘ಕಿಮೀನಂ ಆಲಯಂ ಏತಂ, ನಾನಾಕುಣಪೇನ ಪೂರಿತಂ।
ಅಸುಚಿಸ್ಸ ಭಾಜನಂ ಏತಂ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸಮಂ ಇದ’’ನ್ತಿ॥ –
ಇಮಂ
ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ಸುಭಾಸಿತಲಕ್ಖಣಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ। ಇದಂ ವತ್ವಾನ ಸುಗತೋ, ಅಥಾಪರಂ ಏತದವೋಚ ಸತ್ಥಾತಿ ಇದಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ವಾ ಅಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏತಂ ಅವೋಚ ಸತ್ಥಾ। ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಗಾಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾ ಆಹಂಸು। ತತ್ಥ ಅಪರನ್ತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ಪಚ್ಛಾ ಆಗತಪರಿಸಂ ಅಸ್ಸವನಸುಸ್ಸವನಆಧಾರಣದಳ್ಹೀಕರಣಾದೀನಿ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ತದತ್ಥದೀಪಕಮೇವ ಚ। ಪುಬ್ಬೇ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಪರಿಹಾಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸದೀಪಕಞ್ಚ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಜಾತಸ್ಸ, ಕುಠಾರೀ ಜಾಯತೇ ಮುಖೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೬೨) ವಿಯ। ಇಧ ಪನ ತದತ್ಥದೀಪಕಮೇವ।
೪೫೩. ತತ್ಥ ಸನ್ತೋತಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ। ತೇ ಹಿ ಸುಭಾಸಿತಂ ‘‘ಉತ್ತಮಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕ್ಕಮಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ। ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ವಙ್ಗೀಸತ್ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ಸುಭಾಸಿತೇ ಪಸೀದಿ।
ಸೋ ಯಂ ಪಸನ್ನಾಕಾರಂ ಅಕಾಸಿ, ಯಞ್ಚ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಅಭಾಸಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಂಸು। ತತ್ಥ ಪಟಿಭಾತಿ ಮನ್ತಿ ಮಮ ಭಾಗೋ ಪಕಾಸತಿ ಪಟಿಭಾತು ತನ್ತಿ ತವ ಭಾಗೋ ಪಕಾಸತು। ಸಾರುಪ್ಪಾಹೀತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾಹಿ। ಅಭಿತ್ಥವೀತಿ ಪಸಂಸಿ।
೪೫೪. ನ ತಾಪಯೇತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ನ ತಾಪೇಯ್ಯ। ನ ವಿಹಿಂಸೇಯ್ಯಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ನ ಬಾಧೇಯ್ಯ। ಸಾ ವೇ ವಾಚಾತಿ ಸಾ ವಾಚಾ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸುಭಾಸಿತಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಪಿಸುಣವಾಚಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತಿ।
೪೫೫. ಪಟಿನನ್ದಿತಾತಿ ಹಟ್ಠೇನ ಹದಯೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನನ್ದಿತಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯಿತಾ। ಯಂ ಅನಾದಾಯ ಪಾಪಾನಿ, ಪರೇಸಂ ಭಾಸತೇ ಪಿಯನ್ತಿ ಯಂ ವಾಚಂ ಭಾಸನ್ತೋ ಪರೇಸಂ ಪಾಪಾನಿ ಅಪ್ಪಿಯಾನಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾನಿ ಫರುಸವಚನಾನಿ ಅನಾದಾಯ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಮಧುರಂ ಪಿಯಮೇವ ವಚನಂ ಭಾಸತಿ, ತಂ ಪಿಯವಾಚಮೇವ ಭಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಿಯವಚನೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿ।
೪೫೬. ಅಮತಾತಿ ಅಮತಸದಿಸಾ ಸಾದುಭಾವೇನ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಹವೇ ಸಾದುತರಂ ರಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೪)। ನಿಬ್ಬಾನಾಮತಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಾ ಅಮತಾ। ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಸನನ್ತನೋತಿ ಯಾಯಂ ಸಚ್ಚವಾಚಾ ನಾಮ, ಏಸ ಪೋರಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಚರಿಯಾ ಪವೇಣೀ, ಇದಮೇವ ಹಿ ಪೋರಾಣಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಂ, ನ ತೇ ಅಲಿಕಂ ಭಾಸಿಂಸು। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಚ್ಚೇ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ, ಅಹು ಸನ್ತೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಅತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಂ ವಾ ದ್ವಯಂ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಮಿಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚ್ಚೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಕೀದಿಸೇ? ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ, ಯಂ ಪರೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಅತ್ಥಂ ಅನುಪರೋಧಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸತಿಪಿ ಚ ಅನುಪರೋಧಕರತ್ತೇ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ, ಯಂ ಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಚ್ಚವಚನೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿ।
೪೫೭. ಖೇಮನ್ತಿ ಅಭಯಂ ನಿರುಪದ್ದವಂ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಚೇ? ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕಿರಿಯಾಯ, ಯಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪೇತಿ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಂ ಬುದ್ಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂನಮತ್ಥಾಯ ಖೇಮಮಗ್ಗಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಖೇಮಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ಸಾ ವೇ ವಾಚಾನಮುತ್ತಮಾತಿ ಸಾ ವಾಚಾ ಸಬ್ಬವಾಚಾನಂ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸುಭಾಸಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪೂರಳಾಸಸುತ್ತ-(ಸುನ್ದರಿಕಭಾರದ್ವಾಜಸುತ್ತ)-ವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಪೂರಳಾಸಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ಸುನ್ದರಿಕಭಾರದ್ವಾಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಮಯಿ ಗತೇ ಕಥಾ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ಕಥಾವಸಾನೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ಞತ್ವಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾನಂ ವಚನಂ। ಕಿಂಜಚ್ಚೋ ಭವನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ, ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನೋಮ್ಹೀತಿಆದಿ ಭಗವತೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಪೂರಳಾಸಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅವುತ್ತಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ ಪದಾನಿ ಅನಾಮಸನ್ತಾ। ಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ। ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಕೋಸಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾಪನಾದಂ ರಾಜಕುಮಾರಂ ನಾನಾನಾಟಕಾದೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಕರೋನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಆಣಾಪೇಸಿ ‘ಯೋ ಮಮ ಪುತ್ತಂ ಹಸಾಪೇತಿ, ಸಬ್ಬಾಭರಣೇಹಿ ನಂ ಅಲಙ್ಕರೋಮೀ’ತಿ। ತತೋ ನಙ್ಗಲಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಕಾಯೋ ಸನ್ನಿಪತಿ। ತೇ ಚ ಮನುಸ್ಸಾ ಅತಿರೇಕಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ನಾನಾಕೀಳಿಕಾದಯೋ ದಸ್ಸೇನ್ತಾಪಿ ತಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು ಹಸಾಪೇತುಂ। ತತೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವನಟಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಸೋ ದಿಬ್ಬನಾಟಕಂ ಸುನ್ದರಿಕಾಯ ನದಿಯಾ ತೀರೇತಿ ಸುನ್ದರಿಕಾತಿ ಏವಂನಾಮಿಕಾಯ ನದಿಯಾ ತೀರೇ।
ತೇನ ಖೋ ಪನಾತಿ ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಿನೇತುಕಾಮೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಸಸೀಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ। ಸುನ್ದರಿಕಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ವಸತಿ ಅಗ್ಗಿಞ್ಚ ಜುಹತಿ, ಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ ಚಸ್ಸ ಗೋತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಗ್ಗಿಂ ಜುಹತೀತಿ ಆಹುತಿಪಕ್ಖಿಪನೇನ ಜಾಲೇತಿ। ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಂ ಪರಿಚರತೀತಿ ಕೋ ನು ಖೋ ಇಮಂ ಹಬ್ಯಸೇಸಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಜುಹಿತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಪಾಯಾಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ತಾವ ಪಕ್ಖಿತ್ತಪಾಯಾಸೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಭುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪನ ಅವಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ। ತಂ ಯದಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ಜಾತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸೇವ ದದೇಯ್ಯಂ, ಏವಂ ಮೇ ಪಿತರಾ ಸಹ ಪುತ್ತೋಪಿ ಸನ್ತಪ್ಪಿತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸುವಿಸೋಧಿತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಸ್ಸ, ಹನ್ದಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಗವೇಸಾಮೀ’’ತಿ। ತತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಅನುವಿಲೋಕೇಸಿ – ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಇಮಂ ಹಬ್ಯಸೇಸಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡೇ ಸೇಟ್ಠರುಕ್ಖಮೂಲೇ। ಸಸೀಸಂ ಪಾರುತನ್ತಿ ಸಹ ಸೀಸೇನ ಪಾರುತಕಾಯಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಏವಮಕಾಸಿ, ಕಿಂ ನಾರಾಯನಸಙ್ಖಾತಬಲೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ನಾಸಕ್ಖಿ ಹಿಮಪಾತಂ ಸೀತವಾತಞ್ಚ ಪಟಿಬಾಹಿತುನ್ತಿ? ಅತ್ಥೇತಂ ಕಾರಣಂ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಾಯಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏವ, ಅಪಿಚ ಭಗವಾ ‘‘ಆಗತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಸೀಸಂ ವಿವರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕಥಂ ಪವತ್ತೇಸ್ಸತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಕಥಾನುಸಾರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಥಾಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಏವಮಕಾಸಿ। ದಿಸ್ವಾನ ವಾಮೇನ…ಪೇ॰… ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಮುಣ್ಡೋ ಅಯಂ ಭವಂ, ಮುಣ್ಡಕೋ ಅಯಂ ಭವನ್ತಿ ಸೀಸೇ ವಿವರಿತಮತ್ತೇವ ಕೇಸನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮುಣ್ಡೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪರಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಖಂ ಅದಿಸ್ವಾ ತತೋ ವಾತಿ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ಅದ್ದಸ, ತಮ್ಹಾ ಪದೇಸಾ ಮುಣ್ಡಾಪೀತಿ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಮುಣ್ಡಿತಸೀಸಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ।
೪೫೮. ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನೋಮ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ನಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧೇ, ನೋಕಾರೋ ಅವಧಾರಣೇ ‘‘ನ ನೋ ಸಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೨೬) ವಿಯ। ತೇನ ನೇವಮ್ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ರಾಜಪುತ್ತೋತಿ ಖತ್ತಿಯೋ ನಮ್ಹಿ। ನ ವೇಸ್ಸಾಯನೋತಿ ವೇಸ್ಸೋಪಿ ನಮ್ಹಿ। ಉದಕೋಚಿ ನೋಮ್ಹೀತಿ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಸುದ್ದೋ ವಾ ಚಣ್ಡಾಲೋ ವಾ ಕೋಚಿ ನ ಹೋಮೀತಿ ಏವಂ ಏಕಂಸೇನೇವ ಜಾತಿವಾದಸಮುದಾಚಾರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ತಾ ವಿಯ ಹಿ ನದಿಯೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಜಹನ್ತಿ ಪುರಿಮಾನಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾನಿ। ಪಹಾರಾದಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೯) ಸಾಧಕಂ। ಏವಂ ಜಾತಿವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾಭೂತಮತ್ತಾನಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಗೋತ್ತಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಅಕಿಞ್ಚನೋ ಮನ್ತ ಚರಾಮಿ ಲೋಕೇ’’ತಿ। ಕಥಂ ಗೋತ್ತಂ ಪರಿಞ್ಞಾಸೀತಿ ಚೇ? ಭಗವಾ ಹಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಞ್ಞಾಸಿ, ತೇಸು ಚ ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಗೋತ್ತಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಮೇವ ಹೋತಿ। ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾನಂ ಪನ ಅಭಾವೇನ ಸೋ ಅಕಿಞ್ಚನೋ ಮನ್ತಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ
೪೫೯-೬೦. ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಏವಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ನ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಙ್ಘಾಟಿವಾಸೀ…ಪೇ॰… ಗೋತ್ತಪಞ್ಹ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಛಿನ್ನಸಙ್ಘಟಿತಟ್ಠೇನ ತೀಣಿಪಿ ಚೀವರಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಘಾಟೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ತಾನಿ ನಿವಾಸೇತಿ ಪರಿದಹತೀತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿವಾಸೀ। ಅಗಹೋತಿ ಅಗೇಹೋ, ನಿತ್ತಣ್ಹೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿವಾಸಾಗಾರಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಜೇತವನೇ ಮಹಾಗನ್ಧಕುಟಿಕರೇರಿಮಣ್ಡಲಮಾಳಕೋಸಮ್ಬಕುಟಿಚನ್ದನಮಾಲಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ನಿವುತ್ತಕೇಸೋತಿ ಅಪನೀತಕೇಸೋ, ಓಹಾರಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಭಿನಿಬ್ಬುತತ್ತೋತಿ ಅತೀವ ವೂಪಸನ್ತಪರಿಳಾಹಚಿತ್ತೋ, ಗುತ್ತಚಿತ್ತೋ ವಾ। ಅಲಿಪ್ಪಮಾನೋ ಇಧ ಮಾಣವೇಹೀತಿ ಉಪಕರಣಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಲಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ಏಕನ್ತವಿವಿತ್ತೋ। ಅಕಲ್ಲಂ ಮಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಯ್ವಾಹಂ
ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಆಹ – ಪುಚ್ಛನ್ತಿ ವೇ, ಭೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭಿ ಸಹ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನೋ ಭವ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನಾಹಂ ಭೋ ಅಕಲ್ಲಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ। ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಸಹ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನು ಭವಂ, ಭಾರದ್ವಾಜೋ ನು ಭವ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಮ್ಪಿ ಗೋತ್ತಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ ಏವಾತಿ।
೪೬೧-೨. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಮುದುಭಾವಕರಣತ್ಥಂ ಮನ್ತೇಸು ಅತ್ತನೋ ಪಕತಞ್ಞುತಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಚೇ ತ್ವಂ ಬ್ರೂಸಿ…ಪೇ॰… ಚತುವೀಸತಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಚೇ ತ್ವಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹಂ’’ತಿ ಬ್ರೂಸಿ, ಮಞ್ಚ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವನ್ತಂ ಸಾವಿತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಿಪದಂ ಚತುವೀಸತಕ್ಖರಂ, ತಂ ಮೇ ಬ್ರೂಹೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಭಗವಾ ಪರಮತ್ಥವೇದಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಆದಿಭೂತಂ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ ಪಕಾಸಿತಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಅರಿಯಸಾವಿತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಞ್ಞಂ ವದೇಯ್ಯ, ಅದ್ಧಾ ನಂ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಯಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಾವಿತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅಸಾರಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪನ ‘‘ಸಾವಿತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಿಪದಂ ‘‘ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತಾ…ಪೇ॰… ಲೋಕೇ’’ತಿ ಇಮಂ ವಿಸಮಗಾಥಾಪದತ್ತಯಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತಾ ಕಿಮಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಕಿಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಾ ಇಸಯೋ ಚ ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಮನುಜಾ ದೇವತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಯಞ್ಞಂ ಅಕಪ್ಪಯಿಂಸು। ಯಞ್ಞಮಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಅಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ಸಂವಿದಹಿಂಸು ಅಕಂಸು। ಪುಥೂತಿ ಬಹೂ ಅನ್ನಪಾನದಾನಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೇ ಪುಥೂ ವಾ ಇಸಯೋ ಮನುಜಾ ಖತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತಾ
೪೬೩. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯದನ್ತಗೂ ವೇದಗೂ ಯಞ್ಞಕಾಲೇ। ಯಸ್ಸಾಹುತಿಂ ಲಭೇ ತಸ್ಸಿಜ್ಝೇತಿ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸೇಸಪದದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯದನ್ತಗೂತಿ ಯೋ ಅನ್ತಗೂ, ಓಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರೋ, ದಕಾರೋ ಚ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಮಞ್ಞೇಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು॰ ಪಾ॰ ೮.೯) ಮಕಾರೋ ವಿಯ। ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ – ಯೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಅನ್ತಗತತ್ತಾ ಅನ್ತಗೂ, ಚತೂಹಿ ಚ ಮಗ್ಗಞಾಣವೇದೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತತ್ತಾ ವೇದಗೂ, ಸೋ ಯಸ್ಸ ಇಸಿಮನುಜಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಯಞ್ಞಕಾಲೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಆಹಾರೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಅನ್ತಮಸೋ ವನಪಣ್ಣಮೂಲಫಲಾದಿಮ್ಹಿಪಿ ಆಹುತಿಂ ಲಭೇ, ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಲಭೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ತಂ ಯಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಇಜ್ಝೇ ಸಮಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಬ್ರೂಮೀತಿ।
೪೬೪. ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಂ ಭಗವತೋ ಪರಮತ್ಥಯೋಗಗಮ್ಭೀರಂ ಅತಿಮಧುರಗಿರನಿಬ್ಬಿಕಾರಸರಸಮ್ಪನ್ನಂ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾನಂ ವಚನಂ, ಸೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅದ್ಧಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಹುತಮಿಜ್ಝೇ, ಅಯಂ ಅಜ್ಜ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಸಮಿಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಮಹಪ್ಫಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಯಂ ತಾದಿಸಂ ವೇದಗುಮದ್ದಸಾಮ, ಯಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ಭವನ್ತರೂಪಂ ವೇದಗುಂ ಅದ್ದಸಾಮ। ತ್ವಞ್ಞೇವ ಹಿ ಸೋ ವೇದಗೂ, ನ ಅಞ್ಞೋ। ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ತುಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ವೇದಗೂನಂ ಅನ್ತಗೂನಞ್ಚ ಅದಸ್ಸನೇನ ಅಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ಯಞ್ಞೇ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಅಞ್ಞೋ ಜನೋ ಭುಞ್ಜತಿ ಪೂರಳಾಸಂ ಚರುಕಞ್ಚ ಪೂವಞ್ಚಾತಿ।
೪೬೫. ತತೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನಿ ಪಸನ್ನಂ ವಚನಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯಥಾಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಪಕಾಸೇತುಕಾಮೋ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಮಯಿ ಪಸನ್ನೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಪನ ಇಹ ತ್ವಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಂ, ಕೋಧಧೂಮವಿಗಮೇನ ವಿಧೂಮಂ, ದುಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಅನೀಘಂ, ಅನೇಕವಿಧಆಸಾಭಾವೇನ ನಿರಾಸಂ ಅಪ್ಪೇವಿಧ ಏಕಂಸೇನ ಇಧ ಠಿತೋವ ಇಧ ವಾ ಸಾಸನೇ ಅಭಿವಿನ್ದೇ ಲಚ್ಛಸಿ ಅಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ ಸುಮೇಧಂ ವರಪಞ್ಞಂ ಖೀಣಾಸವದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಮಯಿ ಪಸನ್ನೋಸಿ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅತ್ಥೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಸಮಾನೋ ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ಪುಚ್ಛ ಸನ್ತಂ ವಿಧೂಮಂ ಅನೀಘಂ ನಿರಾಸನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ। ಏವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಅಪ್ಪೇವಿಧ ಅಭಿವಿನ್ದೇ ಸುಮೇಧಂ ಖೀಣಾಸವದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೬೬. ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಭಗವನ್ತಂ ಆಹ – ‘‘ಯಞ್ಞೇ ರತೋಹಂ…ಪೇ॰… ಬ್ರೂಹಿ ಮೇತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಞ್ಞೋ ಯಾಗೋ ದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ತಸ್ಮಾ
೪೬೭. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ – ‘‘ತೇನ ಹಿ…ಪೇ॰… ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಓಹಿತಸೋತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಅನುಸಾಸನತ್ಥಂ ತಾವ ‘‘ಮಾ ಜಾತಿಂ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಾ ಜಾತಿಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಯದಿ ಹುತಸಮಿದ್ಧಿಂ ದಾನಮಹಪ್ಫಲತಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಸಿ, ಜಾತಿಂ ಮಾ ಪುಚ್ಛ। ಅಕಾರಣಞ್ಹಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವಿಚಾರಣಾಯ ಜಾತಿ। ಚರಣಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಅಪಿಚ ಖೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣಭೇದಂ ಚರಣಂ ಪುಚ್ಛ। ಏತಞ್ಹಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವಿಚಾರಣಾಯ ಕಾರಣಂ।
ಇದಾನಿಸ್ಸ ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ನಿದಸ್ಸನಮಾಹ – ‘‘ಕಟ್ಠಾ ಹವೇ ಜಾಯತಿ ಜಾತವೇದೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಇಧ ಕಟ್ಠಾ ಅಗ್ಗಿ ಜಾಯತಿ, ನ ಚ ಸೋ ಸಾಲಾದಿಕಟ್ಠಾ ಜಾತೋ ಏವ ಅಗ್ಗಿಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ಸಾಪಾನದೋಣಿಆದಿಕಟ್ಠಾ ಜಾತೋ ನ ಕರೋತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಅಚ್ಚಿಆದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏವ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಾದೀಸು ಜಾತೋ ಏವ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ, ಚಣ್ಡಾಲಕುಲಾದೀಸು ಜಾತೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ನೀಚಾಕುಲೀನೋಪಿ ಉಚ್ಚಾಕುಲೀನೋಪಿ ಖೀಣಾಸವಮುನಿ ಧಿತಿಮಾ ಹಿರೀನಿಸೇಧೋ ಆಜಾನಿಯೋ ಹೋತಿ, ಇಮಾಯ ಧಿತಿಹಿರಿಪಮುಖಾಯ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಜಾತಿಮಾ ಉತ್ತಮದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ಧಿತಿಯಾ ಗುಣೇ ಧಾರಯತಿ, ಹಿರಿಯಾ ದೋಸೇ ನಿಸೇಧೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಹಿರಿಯಾ ಹಿ ಸನ್ತೋ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ತೇ ಬ್ರೂಮಿ –
‘‘ಮಾ
ಕಟ್ಠಾ ಹವೇ ಜಾಯತಿ ಜಾತವೇದೋ।
ನೀಚಾಕುಲೀನೋಪಿ ಮುನೀ ಧಿತೀಮಾ,
ಆಜಾನಿಯೋ ಹೋತಿ ಹಿರೀನಿಸೇಧೋ’’ತಿ॥ –
ಏಸ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಅಸ್ಸಲಾಯನಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೧ ಆದಯೋ) ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೬೮. ಏವಮೇತಂ ‘‘ಸಚ್ಚೇನ ದನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚೇನ। ತಞ್ಹಿ ಪತ್ತೋ ದನ್ತೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಚ್ಚೇನ ದನ್ತೋ’’ತಿ। ದಮಸಾ ಉಪೇತೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ವೇದನ್ತಗೂತಿ ವೇದೇಹಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನ್ತಂ ಗತೋ, ವೇದಾನಂ ವಾ ಅನ್ತಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಗತೋ। ವೂಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋತಿ ಪುನ ವಸಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವುತ್ಥಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ। ಕಾಲೇನ ತಮ್ಹಿ ಹಬ್ಯಂ ಪವೇಚ್ಛೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಕಾಲಂ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಕಾಲಞ್ಚ ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತೇನ ಕಾಲೇನ ತಾದಿಸೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪವೇಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪವೇಸೇಯ್ಯ ಪಟಿಪಾದೇಯ್ಯ।
೪೬೯-೭೧. ಕಾಮೇತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಚ। ಸುಸಮಾಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತಇನ್ದ್ರಿಯಾ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಇನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚನ್ದೋವ ರಾಹುಗ್ಗಹಣಾ ಪಮುತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಚನ್ದೋ ರಾಹುಗ್ಗಹಣಾ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಹಣಾ ಪಮುತ್ತಾ ಯೇ ಅತೀವ ಭಾಸನ್ತಿ ಚೇವ ತಪನ್ತಿ ಚ। ಸತಾತಿ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ। ಮಮಾಯಿತಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಮಾಯಿತಾನಿ।
೪೭೨. ಯೋ ಕಾಮೇ ಹಿತ್ವಾತಿ ಇತೋ ಪಭುತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮೇ ಹಿತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಪಹಾಯ। ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀತಿ ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀ। ಜಾತಿಮರಣಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಞ್ಚ ಯೋ ವೇದಿ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಉದಕರಹದೋ ವಾತಿ ಯೇ ಇಮೇ ಅನೋತತ್ತದಹೋ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡದಹೋ ರಥಕಾರದಹೋ ಛದ್ದನ್ತದಹೋ ಕುಣಾಲದಹೋ ಮನ್ದಾಕಿನಿದಹೋ ಸೀಹಪ್ಪಪಾತದಹೋತಿ ಹಿಮವತಿ ಸತ್ತ ಮಹಾರಹದಾ ಅಗ್ಗಿಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠತ್ತಾ
೪೭೩. ಸಮೋತಿ ತುಲ್ಯೋ। ಸಮೇಹೀತಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದೀಹಿ ಬುದ್ಧೇಹಿ। ತೇ ಹಿ ಪಟಿವೇಧಸಮತ್ತಾ ‘‘ಸಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಪಟಿವೇಧೇನಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬೇಸು ಗುಣೇಸು, ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವಾ ದೋಸೇಸು ವೇಮತ್ತತಾ ಅದ್ಧಾನವೇಮತ್ತತಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪರಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇ। ಅಯಂ ನೇಸಂ ಆಯುವೇಮತ್ತತಾ। ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಯಂ ಕುಲವೇಮತ್ತತಾ। ಉಚ್ಚಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಾ, ನೀಚಾ ವಾ ಪನ್ನರಸಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಾ। ಅಯಂ ಪಮಾಣವೇಮತ್ತತಾ। ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಸಿವಿಕಾದೀಹಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ ವೇಹಾಸೇನ ವಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಕಕುಸನ್ಧಾ ಅಸ್ಸರಥೇನ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸು, ಸಿಖೀಕೋಣಾಗಮನಾ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧೇನ, ವೇಸ್ಸಭೂ ಸಿವಿಕಾಯ, ಕಸ್ಸಪೋ ವೇಹಾಸೇನ, ಸಕ್ಯಮುನಿ ಅಸ್ಸಪಿಟ್ಠಿಯಾ। ಅಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವೇಮತ್ತತಾ। ಸತ್ತಾಹಂ ವಾ ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ, ಮಾಸಂ, ದ್ವೇಮಾಸಂ, ತೇಮಾಸಂ, ಚತುಮಾಸಂ, ಪಞ್ಚಮಾಸಂ, ಛಮಾಸಂ, ಏಕವಸ್ಸಂ ದ್ವಿತಿಚತುಪಞ್ಚಛವಸ್ಸಾನಿ ವಾ। ಅಯಂ ಪಧಾನವೇಮತ್ತತಾ। ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ವಾ ಬೋಧಿರುಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ನಿಗ್ರೋಧಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೋ। ಅಯಂ ಬೋಧಿವೇಮತ್ತತಾ। ಬ್ಯಾಮಾಸೀತಿಅನನ್ತಪಭಾಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ ವಾ ಅಸೀತಿಪ್ಪಭಾ ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಾನಾ, ಅನನ್ತಪ್ಪಭಾ ಪನ ದೂರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ ಆಸನ್ನಮ್ಪಿ, ಏಕಗಾವುತಂ ದ್ವಿಗಾವುತಂ ಯೋಜನಂ ಅನೇಕಯೋಜನಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಮ್ಪಿ, ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸರೀರಪ್ಪಭಾ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಾಯತ್ತಾವ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ, ಯೋ ಯತ್ತಕಮಿಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ತಕಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಯಂ ರಸ್ಮಿವೇಮತ್ತತಾ। ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ವೇಮತ್ತತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಪಟಿವೇಧೇನಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬೇಸು ಗುಣೇಸು, ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವಾ ದೋಸೇಸು ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಮೇತೇಹಿ ಸಮೋ ಸಮೇಹಿ।
ವಿಸಮೇಹಿ ದೂರೇತಿ ನ ಸಮಾ ವಿಸಮಾ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಾ। ತೇಹಿ ವಿಸಮೇಹಿ ಅಸದಿಸತಾಯ ದೂರೇ। ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಏಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಕಲಂ ನಾಗ್ಘನ್ತಿ ಸೋಳಸಿಂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಉಭಯಪದೇಹಿ ದೂರೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನನ್ತಪಞ್ಞೋತಿ ಅಪರಿಮಿತಪಞ್ಞೋ। ಲೋಕಿಯಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಕಾ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಏವಂ ಯಾವ ಅರಹತೋ ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಕಾ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಂ ಪನ ಉಪನಿಧಾಯ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಕಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅನನ್ತಾ ಇಚ್ಚೇವ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನನ್ತಪಞ್ಞೋ’’ತಿ। ಅನೂಪಲಿತ್ತೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಲೇಪೇಹಿ ಅಲಿತ್ತೋ। ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾತಿ ಇಧಲೋಕೇ ವಾ ಪರಲೋಕೇ ವಾ। ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ – ಸಮೋ ಸಮೇಹಿ ವಿಸಮೇಹಿ ದೂರೇ ತಥಾಗತೋ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅನನ್ತಪಞ್ಞೋ ಅನುಪಲಿತ್ತೋ ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾ, ತೇನ ತಥಾಗತೋ ಅರಹತಿ ಪೂರಳಾಸನ್ತಿ।
೪೭೪. ಯಮ್ಹಿ ನ ಮಾಯಾತಿ ಅಯಂ ಪನ ಗಾಥಾ ಅಞ್ಞಾ ಚ ಈದಿಸಾ ಮಾಯಾದಿದೋಸಯುತ್ತೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಸಞ್ಞಾಪಹಾನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಅಮಮೋತಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಇದಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಪಹೀನಮಮಾಯಿತಭಾವೋ।
೪೭೫. ನಿವೇಸನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸನಂ। ತೇನ ಹಿ ಮನೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ನಿವಿಸತಿ, ತೇನ ತಂ ‘‘ನಿವೇಸನಂ ಮನಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥೇವ ವಾ ನಿವಿಸತಿ ತಂ ಹಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ। ತೇನಪಿ ‘‘ನಿವೇಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರಿಗ್ಗಹಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ, ತಾಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಾ ವಾ। ಕೇಚೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾಪಿ। ಅನುಪಾದಿಯಾನೋತಿ ತೇಸಂ ನಿವೇಸನಪರಿಗ್ಗಹಾನಂ ಅಭಾವಾ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಪಾದಿಯಮಾನೋ।
೪೭೬. ಸಮಾಹಿತೋ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನಾ। ಉದತಾರೀತಿ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ। ಧಮ್ಮಂ ಚಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಪರಮಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ।
೪೭೭. ಭವಾಸವಾತಿ ವಚೀತಿ ವಾಚಾ। ಖರಾತಿ ಕಕ್ಖಳಾ ಫರುಸಾ। ವಿಧೂಪಿತಾತಿ ದಡ್ಢಾ। ಅತ್ಥಗತಾತಿ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ। ನ ಸನ್ತೀತಿ ವಿಧೂಪಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತತ್ತಾ ಚ। ಉಭಯೇಹಿ ಪನ ಉಭಯಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು।
೪೭೮. ಮಾನಸತ್ತೇಸೂತಿ ಮಾನೇನ ಲಗ್ಗೇಸು। ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ। ಸಖೇತ್ತವತ್ಥುನ್ತಿ ಸಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೪೭೯. ಆಸಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಂ ಅನಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ। ವಿವೇಕದಸ್ಸೀತಿ ಪರವೇದಿಯನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ। ದಿಟ್ಠಿಮುಪಾತಿವತ್ತೋತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಭೇದಮ್ಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ। ಆರಮ್ಮಣಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾ, ಪುನಬ್ಭವಕಾರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೪೮೦. ಪರೋಪರಾತಿ ವರಾವರಾ ಸುನ್ದರಾಸುನ್ದರಾ। ಪರಾ ವಾ ಬಾಹಿರಾ, ಅಪರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ। ಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ಉಪಾದಾನಖಯೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿಮುತ್ತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣವಿಮುತ್ತಿಲಾಭೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೮೧. ಸಂಯೋಜನಂಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀತಿ ಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ ಜಾತಿಕ್ಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ ಚ। ಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯನ್ತೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಜಾತಿಕ್ಖಯನ್ತೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ವುತ್ತಾ। ಖಯನ್ತೋತಿ ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಖಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವಿವೇಕಜಂ ಯೋಪಾನುದೀತಿ ಯೋ ಅಪನುದಿ। ರಾಗಪಥನ್ತಿ ರಾಗಾರಮ್ಮಣಂ, ರಾಗಮೇವ ವಾ। ರಾಗೋಪಿ ಹಿ ದುಗ್ಗತೀನಂ ಪಥತ್ತಾ ‘‘ರಾಗಪಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಮ್ಮಪಥೋ ವಿಯ। ಸುದ್ಧೋ ನಿದೋಸೋ ವಿಮಲೋ ಅಕಾಚೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿತಾಯ ಸುದ್ಧೋ। ಯೇಹಿ ‘‘ರಾಗದೋಸಾ ಅಯಂ ಪಜಾ, ದೋಸದೋಸಾ, ಮೋಹದೋಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಸಂ ಅಭಾವಾ ನಿದೋಸೋ। ಅಟ್ಠಪುರಿಸಮಲವಿಗಮಾ ವಿಮಲೋ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಭಾವತೋ ಅಕಾಚೋ। ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ‘‘ಸಕಾಚೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುದ್ಧೋ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ನಿದ್ದೋಸೋ, ನಿದ್ದೋಸತಾಯ ವಿಮಲೋ, ಬಾಹಿರಮಲಾಭಾವೇನ ವಿಮಲತ್ತಾ ಅಕಾಚೋ। ಸಮಲೋ ಹಿ
೪೮೨. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ನಾನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತಾನಂ ನಾಮ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಖನ್ಧಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಾ ಚಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಭಾವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ನಾನುಪಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮಾಹಿತೋ, ಕಾಯವಙ್ಕಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಉಜ್ಜುಗತೋ, ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಕಮ್ಪನೀಯತೋ ಠಿತತ್ತೋ, ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಏಜಾಯ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚೇತೋಖಿಲಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನಾಯ ಕಙ್ಖಾಯ ಚ ಅಭಾವಾ ಅನೇಜೋ ಅಖಿಲೋ ಅಕಙ್ಖೋ।
೪೮೩. ಮೋಹನ್ತರಾತಿ ಮೋಹಕಾರಣಾ ಮೋಹಪಚ್ಚಯಾ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಞಾಣದಸ್ಸೀತಿ ಸಚ್ಛಿಕತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೋ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ, ತಞ್ಚ ಭಗವಾ ಪಸ್ಸಿ, ‘‘ಅಧಿಗತಂ ಮೇ’’ತಿ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ವಿಹಾಸಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಞಾಣದಸ್ಸೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ। ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ। ಸಿವನ್ತಿ ಖೇಮಂ ನಿರುಪದ್ದವಂ ಸಸ್ಸಿರಿಕಂ ವಾ। ಯಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ। ಸುದ್ಧೀತಿ ವೋದಾನತಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಮೋಹನ್ತರಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬದೋಸಾಭಾವೋ, ತೇನ ಸಂಸಾರಕಾರಣಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಅನ್ತಿಮಸರೀರಧಾರಿತಾ, ಞಾಣದಸ್ಸಿತಾಯ ಸಬ್ಬಗುಣಸಮ್ಭವೋ। ತೇನ ಅನುತ್ತರಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಪತ್ತಿ, ಇತೋ ಪರಞ್ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ವಾ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ।
೪೮೪. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನೋ ಪಸನ್ನಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹುತಞ್ಚ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಮಹಂ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಅಜುಹಂ, ತಂ ಮೇ ಹುತಂ ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಲಿಕಂ ವಾತಿ ನ ಜಾನಾಮಿ। ಅಜ್ಜ ಪನ ಇದಂ ಹುತಞ್ಚ ಮಯ್ಹಂ ಹುತಮತ್ಥು ಸಚ್ಚಂ, ಸಚ್ಚಹುತಮೇವ ಅತ್ಥೂತಿ ಯಾಚನ್ತೋ ಭಣತಿ। ಯಂ ತಾದಿಸಂ ವೇದಗುನಂ ಅಲತ್ಥಂ, ಯಸ್ಮಾ ಇಧೇವ ಠಿತೋ ಭವನ್ತರೂಪಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಹಿ ಸಕ್ಖಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ ಹಿ ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಯತೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತು ಮೇ ಭಗವಾ, ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತು ಮೇ ಭಗವಾ ಪೂರಳಾಸನ್ತಿ ತಂ ಹಬ್ಯಸೇಸಂ ಉಪನಾಮೇನ್ತೋ ಆಹ।
೪೮೭. ಅಥ ಭಗವಾ ಕಸಿಭಾರದ್ವಾಜಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಭಾಸಿ। ತತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ತನಾ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಕಮ್ಪಿ ಚಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಕೇವಲಿನಂ ಮಹೇಸಿಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವೂಪಸನ್ತಂ ಅನ್ನೇನ ಪಾನೇನ ಉಪಟ್ಠಹಸ್ಸೂ’ತಿ ಭಣತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತಂ ಞಾತುಕಾಮೋ ‘‘ಸಾಧಾಹಂ ಭಗವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಾಧೂತಿ ಆಯಾಚನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತಥಾತಿ ಯೇನ ತ್ವಮಾಹ, ತೇನ ಪಕಾರೇನ। ವಿಜಞ್ಞನ್ತಿ ಜಾನೇಯ್ಯಂ। ಯನ್ತಿ ಯಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಯಞ್ಞಕಾಲೇ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಉಪಟ್ಠಹೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಪಪ್ಪುಯ್ಯಾತಿ ಪತ್ವಾ। ತವ ಸಾಸನನ್ತಿ ತವ ಓವಾದಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾಧಾಹಂ ಭಗವಾ ತವ ಓವಾದಂ ಆಗಮ್ಮ ತಥಾ ವಿಜಞ್ಞಂ ಆರೋಚೇಹಿ ಮೇ ತಂ ಕೇವಲಿನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೋ ದಕ್ಖಿಣಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ಮಾದಿಸಸ್ಸ, ಯಂ ಚಾಹಂ ಯಞ್ಞಕಾಲೇ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಉಪಟ್ಠಹೇಯ್ಯಂ, ತಥಾರೂಪಂ ಮೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇಹಿ, ಸಚೇ ತ್ವಂ ನ ಭುಞ್ಜಸೀತಿ।
೪೮೮-೯೦. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಪಾಕಟೇನ ನಯೇನ ತಥಾರೂಪಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾರಮ್ಭಾ ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೀಮನ್ತಾನಂ ವಿನೇತಾರನ್ತಿ ಸೀಮಾತಿ ಮರಿಯಾದಾ ಸಾಧುಜನವುತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅನ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅಪರಭಾಗಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸೀಮನ್ತಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾ, ತೇಸಂ ವಿನೇತಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೀಮನ್ತಾತಿ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಚ, ತೇಸಂ ವಿನೇತಾರನ್ತಿಪಿ ಏಕೇ। ಜಾತಿಮರಣಕೋವಿದನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಜಾತಿ ಏವಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಂ। ಮೋನೇಯ್ಯಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಾ। ಭಕುಟಿಂ ವಿನಯಿತ್ವಾನಾತಿ ಯಂ ಏಕಚ್ಚೇ ದುಬ್ಬುದ್ಧಿನೋ ಯಾಚಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಕುಟಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ವಿನಯಿತ್ವಾ, ಪಸನ್ನಮುಖಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಜಲಿಕಾತಿ ಪಗ್ಗಹಿತಅಞ್ಜಲಿನೋ ಹುತ್ವಾ।
೪೯೧. ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮಯಮಾನೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭವ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಯಾಗೋತಿ ಆಯಜಿತಬ್ಬೋ, ತತೋ ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ವಾ ಯಜಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥಾತಿಪಿ ಆಯಾಗೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪೂರಳಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಮಾಘಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಾಘಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮೇವ ಯಾಸ್ಸ ನಿದಾನೇ ವುತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಾಘೋ ಮಾಣವೋ ದಾಯಕೋ ಅಹೋಸಿ ದಾನಪತಿ। ತಸ್ಸೇತದಹೋಸಿ – ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಕಪಣದ್ಧಿಕಾದೀನಂ ದಾನಂ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ನೋತಿ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಏತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮಣೋ ಕಿರ ಗೋತಮೋ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ। ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಯಿದಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತೋತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಮಾಘಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ಥ ರಾಜಗಹೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ತಞ್ಹಿ ಮನ್ಧಾತುಮಹಾಗೋವಿನ್ದಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಞ್ಞೇಪೇತ್ಥ ಪಕಾರೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ಕಿಂ ತೇಹಿ, ನಾಮಮೇತಂ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ? ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಚ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ನಗರಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ತೇಸಂ ವಸನ್ತವನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಮಾಹ – ‘‘ಗಿಜ್ಝಕೂಟೇ ಪಬ್ಬತೇ’’ತಿ। ಸೋ ಚ ಗಿಜ್ಝಾ ತಸ್ಸ ಕೂಟೇಸು ವಸಿಂಸು, ಗಿಜ್ಝಸದಿಸಾನಿ ವಾಸ್ಸ ಕೂಟಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಥ ಖೋ…ಪೇ॰… ಅವೋಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಾಘೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಮಾಣವೋತಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿವಾಸಂ ಅನತೀತಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಜಾತಿಯಾ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣವಸೇನಾ’’ತಿ ಏಕೇ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಮಾಣವೋ ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ವೀಸವಸ್ಸಸತಿಕೋಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣವಸೇನ ‘‘ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಮಾಣವೋ’’ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಅಹಞ್ಹಿ ಭೋ ಗೋತಮ…ಪೇ॰… ಪಸವಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ದಾಯಕೋ ದಾನಪತೀತಿ ದಾಯಕೋ ಚೇವ ದಾನಪತಿ ಚ। ಯೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ತೇನಾಣತ್ತೋ ದೇತಿ, ಸೋಪಿ ದಾಯಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಾನೇ ಇಸ್ಸರಿಯಾಭಾವತೋ ನ ದಾನಪತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂಯೇವ ದೇತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಹಞ್ಹಿ, ಭೋ ಗೋತಮ ವದಞ್ಞೂತಿ ಯಾಚಕಾನಂ ವಚನಂ ಜಾನಾಮಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ‘‘ಅಯಮಿದಮರಹತಿ ಅಯಮಿದ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸವಿಸೇಸಾವಧಾರಣೇನ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚಿತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಯೋ ಹಿ ಯಾಚಕೇ ದಿಸ್ವಾವ ಭಕುಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಫರುಸವಚನಾದೀನಿ ಭಣತಿ, ಸೋ ನ ಯಾಚಯೋಗೋ ಹೋತಿ। ಅಹಂ ಪನ ನ ತಾದಿಸೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನನಿಕತಿವಞ್ಚನಾದೀನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ, ಯಾಚನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾಚನಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಭೋಗಪರಿಯೇಸನೇ ಧಮ್ಮೋ, ಯಾಚಮಾನಾನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪರೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಕಾಮೇಹಿ ದಿನ್ನಾ ಭೋಗಾ ಧಮ್ಮಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಚ ತಥಾ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಲಭಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮೇನ ಭೋಗೇ ಪರಿಯೇಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾಧಿಗತೇಹೀ’’ತಿ। ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ದದಾಮೀತಿ ತತೋ ಉತ್ತರಿಪಿ ದದಾಮಿ, ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಏತ್ಥ ಲದ್ಧಭೋಗಪ್ಪಮಾಣೇನ ದದಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಗ್ಘಾತಿ ಏಕಂಸವಚನೇ ನಿಪಾತೋ। ಏಕಂಸೇನೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕೇಹಿ ಪಸತ್ಥಂ ದಾನಂ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ದೀಯಮಾನಂ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಣ್ಣಿತಂ ದಾನಂ, ನ ದಾನಂ ಗರಹಿತಂ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾಪಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ತಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಗ್ಘ ತ್ವಂ ಮಾಣವ…ಪೇ॰… ಪಸವಸೀ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಏವಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಬಹುಂ ಸೋ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತೋ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉತ್ತರಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ। ತೇನಾಹು ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಮಾಘೋ ಮಾಣವೋ ಭಗವನ್ತಂ ಗಾಥಾಯ ಅಜ್ಝಭಾಸೀ’’ತಿ। ತಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೪೯೨. ಪುಚ್ಛಾಮಹನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಸು ವದಞ್ಞುನ್ತಿ ವಚನವಿದುಂ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸತ್ತಾನಂ ವುತ್ತವಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಞುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುಜ್ಝೇತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವಸೇನ ಸುದ್ಧಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ – ಯೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಪತಿ
೪೯೩. ಆರಾಧಯೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಭಿ ತಾದೀತಿ ತಾದಿಸೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಹಿ ಆರಾಧಯೇ ಸಮ್ಪಾದಯೇ ಸೋಧಯೇ, ಮಹಪ್ಫಲಂ ತಂ ಹುತಂ ಕರೇಯ್ಯ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾಸ್ಸ ‘‘ಕಥಂ ಹುತಂ ಯಜಮಾನಸ್ಸ ಸುಜ್ಝೇ’’ ಇಚ್ಚೇತಂ ಬ್ಯಾಕತಂ ಹೋತಿ।
೪೯೪. ಅಕ್ಖಾಹಿ ಮೇ ಭಗವಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದದಂ ಪರೇಸಂ ಯಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಭಗವಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಅಕ್ಖಾಹೀತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೯೫. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಯೇ ವೇ ಅಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಅಸತ್ತಾತಿ ರಾಗಾದಿಸಙ್ಗವಸೇನ ಅಲಗ್ಗಾ। ಕೇವಲಿನೋತಿ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಾ। ಯತತ್ತಾತಿ ಗುತ್ತಚಿತ್ತಾ।
೪೯೬-೭. ದನ್ತಾ ಅನುತ್ತರೇನ ದಮಥೇನ, ವಿಮುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀಹಿ, ಅನೀಘಾ ಆಯತಿಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾಭಾವೇನ, ನಿರಾಸಾ ಸಮ್ಪತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಗಾಥಾ ಭಾವನಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸನನಯೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಹರತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಏವಂ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೭೧), ಅಥ ಖ್ವಾಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತಂ ಸಾಧಕಂ।
೪೯೮-೫೦೨. ರಾಗಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಯೇಸು ನ ಮಾಯಾ…ಪೇ॰… ನ ತಣ್ಹಾಸು ಉಪಾತಿಪನ್ನಾತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಸು ನಾಧಿಮುತ್ತಾ। ವಿತರೇಯ್ಯಾತಿ ವಿತರಿತ್ವಾ। ತಣ್ಹಾತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಛಬ್ಬಿಧಾ ಭವಾಭವಾಯಾತಿ ಸಸ್ಸತಾಯ ವಾ ಉಚ್ಛೇದಾಯ ವಾ। ಅಥ ವಾ ಭವಸ್ಸ ಅಭವಾಯ ಭವಾಭವಾಯ, ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ।
೫೦೪. ಯೇ ವೀತರಾಗಾ…ಪೇ॰… ಸಮಿತಾವಿನೋತಿ ಸಮಿತವನ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಕಾರಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಿತಾವಿತತ್ತಾ ಚ ವೀತರಾಗಾ ಅಕೋಪಾ। ಇಧ ವಿಪ್ಪಹಾಯಾತಿ ಇಧಲೋಕೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಖನ್ಧೇ ವಿಹಾಯ, ತತೋ ಪರಂ ಯೇಸಂ ಗಮನಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ಯೇ ಕಾಮೇ ಹಿತ್ವಾ ಅಗಹಾ ಚರನ್ತಿ, ಸುಸಞ್ಞತತ್ತಾ ತಸರಂವ ಉಜ್ಜು’’ನ್ತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಗಾಥಂ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ।
೫೦೬-೮. ಜಹಿತ್ವಾತಿ ಹಿತ್ವಾ। ‘‘ಜಹಿತ್ವಾನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಏವ ಅತ್ತನೋ ದೀಪಂ ಕತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಾ ಖೀಣಾಸವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯೇ ಹೇತ್ಥಾತಿ ಹಕಾರೋ ನಿಪಾತೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ – ಯೇ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಸನ್ತಾನೇ ಯಥಾ ಇದಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿ ತಥಾ ಜಾನನ್ತಿ, ಯಂಸಭಾವಂ ತಂಸಭಾವಂಯೇವ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನನ್ತಾ। ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ನತ್ಥಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಅಯಂ ನೋ ಅನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ಇದಾನಿ ನತ್ಥಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಏವಞ್ಚ ಯೇ ಜಾನನ್ತೀತಿ।
೫೦೯. ಯೋ ವೇದಗೂತಿ ಇದಾನಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸತಿಮಾತಿ ಛಸತತವಿಹಾರಸತಿಯಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಪತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ। ಸರಣಂ ಬಹೂನನ್ತಿ ಬಹೂನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಭಯವಿಹಿಂಸನೇನ ಸರಣಭೂತೋ।
೫೧೦. ಏವಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತಮನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಆಹ – ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಮೋಘಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತ್ವಞ್ಹೇತ್ಥ ಜಾನಾಸಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಇದನ್ತಿ ತ್ವಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕೇ ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಜಾನಾಸಿ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾಸಿ, ಯಾದಿಸಂ ತಂ ತಾದಿಸಮೇವ ಜಾನಾಸೀತಿ ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಏಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ, ಯಸ್ಸಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತಾ ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತಂ ತಂ ಜಾನಾಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೫೧೧. ಏವಂ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಸಮ್ಪದಾಯ ಯಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಞತ್ವಾ ದಾಯಕಸಮ್ಪದಾಯಪಿ ತಂ ಛಳಙ್ಗಪರಿಪೂರಂ ಯಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ‘‘ಯೋ ಯಾಚಯೋಗೋ’’ತಿ ಉತ್ತರಿಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಯೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದದಂ ಪರೇಸಂ ಯಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕ್ಖಾಹಿ ಮೇ ಭಗವಾ ಯಞ್ಞಸಮ್ಪದನ್ತಿ।
೫೧೨. ಅಥಸ್ಸ
‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ದಾನಾ ಸುಮನೋ, ದದಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಯೇ।
ದತ್ವಾ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ಏಸಾ ಯಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೩೭; ಪೇ॰ ವ॰ ೩೦೫) –
ಯಞ್ಞಸಮ್ಪದಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯಞ್ಞೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಕಥಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ? ದೋಸಪ್ಪಹಾನೇನ। ಕಥಂ ದೋಸಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ? ಯಞ್ಞಾರಮ್ಮಣತಾಯ। ಅಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಯಜಮಾನಸ್ಸ ಯಞ್ಞೋ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಜಹಾತಿ ದೋಸಂ, ಅಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪದೀಪವಿಹತಮೋಹನ್ಧಕಾರೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಜಮಾನಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಯಞ್ಞೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಏತ್ಥ ಯಞ್ಞೇ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲೋಭಂ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಪಚ್ಚಯಂ ಕೋಧಂ, ತದುಭಯನಿದಾನಂ ಮೋಹನ್ತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಜಹಾತಿ ದೋಸಂ। ಸೋ ಏವಂ ಭೋಗೇಸು ವೀತರಾಗೋ, ಸತ್ತೇಸು ಚ ಪವಿನೇಯ್ಯ ದೋಸಂ ತಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ಪಹೀನಪಞ್ಚನೀವರಣೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದಂ ಅಪರಿಮಾಣಸತ್ತಫರಣೇನ ಏಕಸತ್ತೇ ವಾ ಅನವಸೇಸಫರಣೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಮೇತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಸತತಂ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ತಮೇವ ಮೇತ್ತಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಫರತೇ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞನ್ತಿ।
೫೧೪. ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಂ ಮೇತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮಗ್ಗೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಾತೀತಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ರ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಾಮಿಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಕೋ ಸುಜ್ಝತಿ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ, ಅಕರೋನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಬಜ್ಝತೀ ಚಾ’’ತಿ। ಕೇನತ್ತನಾತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ। ಸಕ್ಖಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಜದಿಟ್ಠೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಜ್ಜ ಸಕ್ಖಿ ದಿಟ್ಠೋ। ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಮತ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಅಚ್ಚಾದರೇನ ಸಪಥಂ ಕರೋತಿ। ಕಥಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಚ್ಚಾದರೇನೇವ ಪುನಪಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಜುತಿಮಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಯಜತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ।
೫೧೫. ತತ್ಥ ತಿವಿಧನ್ತಿ ತಿಕಾಲಪ್ಪಸಾದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇನ ದಾಯಕತೋ ಅಙ್ಗತ್ತಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆರಾಧಯೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಭಿ ತಾದೀತಿ ತಞ್ಚ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ತಿವಿಧಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿವಿಧಂ ಯಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಹಿ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಸಾಧೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ। ಇಮಿನಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ಅಙ್ಗತ್ತಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಯಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಏವಂ ಮೇತ್ತಜ್ಝಾನಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಯಞ್ಞಂ ಸಮ್ಮಾ ಯಜಿತ್ವಾ ಸೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ತೇನ ಛಳಙ್ಗಯಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಮೇತ್ತಜ್ಝಾನೇನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕನ್ತಿ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಸಮಾಪೇಸಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಗಾಥಾಸು ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಇತೋ ಪರಞ್ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಮಾಘಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸಭಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಭಿಯಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮೇವ ಯಾಸ್ಸ ನಿದಾನೇ ವುತ್ತಾ। ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇಪಿ ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಂ, ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರಿಹರನ್ತಾ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇತಿ ವೇಳುವನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಯ್ಯಾನಸ್ಸ ನಾಮಂ। ತಂ ಕಿರ ವೇಳೂಹಿ ಚ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಹೋಸಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥೇನ ಚ ಪಾಕಾರೇನ, ಗೋಪುರದ್ವಾರಟ್ಟಾಲಕಯುತ್ತಂ
ಸಭಿಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸಾತಿ ಸಭಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋತಿ ಬಾಹಿರ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುರಾಣಸಾಲೋಹಿತಾಯ ದೇವತಾಯಾತಿ ನ ಮಾತಾ ನ ಪಿತಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಮಾತಾ ವಿಯ ಪಿತಾ ವಿಯ ಚ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ ಸೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಪುರಾಣಸಾಲೋಹಿತಾ ದೇವತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪೇ ಭಗವತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಸುವಣ್ಣಚೇತಿಯೇ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚರಿಯಾನುರೂಪಾನಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚನ್ತಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಚ ಚೇತಿಯವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಾಯ ಚ ನಗರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಪರೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ತಾವತಕಮ್ಪಿ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಪ್ಪವಾಸಂ ಅರೋಚಯಮಾನಾ ತತ್ಥೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ವಿಹರಿಂಸು, ಏವಂ ವಿಹರನ್ತಾಪಿ ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಮಿಂಸು। ತತೋ ನೇಸಂ ಅಹೋಸಿ – ‘‘ಮಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಹೋಮ, ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗನ್ತುಂ, ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲಕಿರಿಯಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಹನ್ದ ಮಯಂ ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ
ಅಥ ನೇಸಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತದಹೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪರಿವಾರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ। ಸೋ ಇದ್ಧಿಯಾ ಹಿಮವನ್ತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತೇ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಪುನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪದೇಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತಉದಕಞ್ಚ ನಾಗಲತಾದನ್ತಪೋಣಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ
ತತೋ ತೇಸಂ ಏಕೋ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಅಹೋಸಿ। ಸೋಪಿ ತಥೇವ ಅಕಾಸಿ, ಇತರೇನ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ತಥೇವ ಅಗಮಾಸಿ। ಸೋ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಾಯಮನ್ತೋ ಪಬ್ಬತಂ ಆರುಹನದಿವಸತೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾವ ಕಾಲಕತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರೋಪಿ ತಂ ದಿವಸಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಅನಾಗಾಮೀ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ದೇವಪುತ್ತೋ ಛಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇಸು ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮೇನ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಿಸ್ಸಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಸಾ ಕಿರ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ಧೀತಾ, ತಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧೀತಾ ಸಮಯನ್ತರಂ ಜಾನಾತೂ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇಸುಂ। ತಸ್ಸೇಕೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಿ। ಸಾ ತೇನ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಿ। ತಂ ಗಬ್ಭಿನಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿಂಸು। ಸಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಸಭಾಯಂ ವಿಜಾಯಿ, ತೇನಸ್ಸ ‘‘ಸಭಿಯೋ’’ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ। ಸೋಪಿ ಸಭಿಯೋ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಾನಾಸತ್ಥಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾವಾದೀ ಹುತ್ವಾ ವಾದಕ್ಖಿತ್ತತಾಯ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ವಿಚರನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸಂ ವಾದಿಂ ಅದಿಸ್ವಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅಸ್ಸಮಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರಾದಯೋ ಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ವಸತಿ।
ಅಥ ಭಗವಾ ಪವತ್ತಿತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ರಾಜಗಹಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವೇಳುವನೇ ವಿಹರತಿ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ। ಸಭಿಯೋ ಪನ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಅಥ ಸೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಇಮಾಹಂ ವಿಸೇಸಂ ಕಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಕಿರಿಯಂ ತೇ ಚ ಸಹಾಯೇ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ತೇಸು ಏಕೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ವುತ್ತಾ, ನ ವಿಭಙ್ಗೇನ।
ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಚ ನೇ ಸಭಿಯೋ ಏಕವಚನೇನೇವ ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಗ್ಗಹೇಸಿ। ಅಥ ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ನಾಚಿಕ್ಖಿ। ‘‘ಅತ್ಥಂ ಗವೇಸಮಾನೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಸಯಮೇವ ಸತ್ಥಾರಂ ಞಸ್ಸತಿ। ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ತುಚ್ಛಭಾವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಯೋ ತೇ ಸಭಿಯ…ಪೇ॰… ಚರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ। ಥೇರಗಾಥಾಸು ಪನ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಸಭಿಯತ್ಥೇರಾಪದಾನಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಾ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಸಾ ಚಸ್ಸ ಮಾತಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮದೇವತಾಯ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ।
ಯೇ ತೇತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಉದ್ದೇಸಪಚ್ಚುದ್ದೇಸೋ। ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮನೇನ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚ ಸಮಣಾ ಚೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ। ಸಙ್ಘಿನೋತಿ ಗಣವನ್ತೋ। ಗಣಿನೋತಿ ಸತ್ಥಾರೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುನೋ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾರೋ। ಗಣಾಚರಿಯಾತಿ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಗಹಟ್ಠಗಣಸ್ಸ ಆಚರಿಯಾ। ಞಾತಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ, ವಿಸ್ಸುತಾ ಪಾಕಟಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಸಸ್ಸಿನೋತಿ ಲಾಭಪರಿವಾರಸಮ್ಪನ್ನಾ। ತಿತ್ಥಕರಾತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೇಹಿ ಓತರಿತಬ್ಬಾನಂ ಓಗಾಹಿತಬ್ಬಾನಂ ದಿಟ್ಠಿತಿತ್ಥಾನಂ ಕತ್ತಾರೋ। ಸಾಧುಸಮ್ಮತಾ ಬಹುಜನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸಾಧವೋ ಏತೇ ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಮತಾ।
ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಪೂರಣೋತಿ ನಾಮಂ, ಕಸ್ಸಪೋತಿ ಗೋತ್ತಂ। ಸೋ ಕಿರ ಜಾತಿಯಾ ದಾಸೋ, ದಾಸಸತಂ ಮಕ್ಖಲೀತಿ ನಾಮಂ, ಗೋಸಾಲಾಯ ಜಾತತ್ತಾ ಗೋಸಾಲೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋಪಿ ಕಿರ ಜಾತಿಯಾ ದಾಸೋ ಏವ, ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿ। ಅಜಿತೋತಿ ನಾಮಂ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಕೇಸಕಮ್ಬಲಂ ಧಾರೇತಿ, ತೇನ ಕೇಸಕಮ್ಬಲೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿ ಪಕುಧೋತಿ ನಾಮಂ, ಕಚ್ಚಾಯನೋತಿ ಗೋತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛವಸೇನ ಉದಕೇ ಜೀವಸಞ್ಞಾಯ ಚ ನ್ಹಾನಮುಖಧೋವನಾದಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿ। ಸಞ್ಚಯೋತಿ ನಾಮಂ, ಬೇಲಟ್ಠೋ ಪನಸ್ಸ ಪಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಬೇಲಟ್ಠಪುತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿ। ನಿಗಣ್ಠೋತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಾಮೇನ, ನಾಟಪುತ್ತೋತಿ ಪಿತುನಾಮೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ನಾಟೋತಿ ಕಿರ ನಾಮಸ್ಸ ಪಿತಾ, ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ನಾಟಪುತ್ತೋ, ಸೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚಸತಪಞ್ಚಸತಸಿಸ್ಸಪರಿವಾರಾ ಅಹೇಸುಂ। ತೇತಿ ತೇ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ। ತೇ ಪಞ್ಹೇತಿ ತೇ ವೀಸತಿ ಪಞ್ಹೇ। ತೇತಿ ತೇ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ। ನ ಸಮ್ಪಾಯನ್ತೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಕೋಪನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಆವಿಲಭಾವಂ। ದೋಸನ್ತಿ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತತಂ, ತದುಭಯಮ್ಪೇತಂ ಮನ್ದತಿಕ್ಖಭೇದಸ್ಸ ಕೋಧಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ। ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಪ್ಪತೀತತಾ, ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾತುಕರೋನ್ತೀತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಕಾರೇನ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ, ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ।
ಹೀನಾಯಾತಿ ಗಹಟ್ಠಭಾವಾಯ। ಗಹಟ್ಠಭಾವೋ ಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸೀಲಾದಿಗುಣಹೀನತೋ ಹೀನಕಾಮಸುಖಪಟಿಸೇವನತೋ ವಾ ‘‘ಹೀನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಚ್ಚಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ। ಆವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಓಸಕ್ಕಿತ್ವಾ। ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಂ। ಇತಿ ಕಿರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪಟಿಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ತುಚ್ಛಕತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಹೋಸಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನೇವ ಚ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವೀಮಂಸಮಾನಸ್ಸ ಅಥ ಖೋ ಸಭಿಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯೇಪಿ ಖೋ ತೇ ಭೋನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮಣೋ ಖೋ ದಹರೋತಿ ನ ಉಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚಾತಿ ಏವಮಾದಿ। ತತ್ಥ ಜಿಣ್ಣಾತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತನಯಾನೇವ। ಥೇರಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮಣಧಮ್ಮೇ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ। ರತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾ। ನ ಉಞ್ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ನ ಅವಜಾನಿತಬ್ಬೋ, ನ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ನ ಪರಿಭೋತಬ್ಬೋತಿ ನ ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ‘‘ಕಿಮೇಸ ಞಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೫೧೬. ಕಙ್ಖೀ ವೇಚಿಕಿಚ್ಛೀತಿ ಸಭಿಯೋ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಮಾನೋ ಏವಂ ಭಗವತೋ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿದಮೂಪಸಮಸೂಚಿತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಸಮ್ಭಾವಯಮಾನೋ ವಿಗತುದ್ಧಚ್ಚೋ ಹುತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಙ್ಖೀ ವೇಚಿಕಿಚ್ಛೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಲಭೇಯ್ಯಂ ನು ಖೋ ಇಮೇಸಂ ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಕಙ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖೀ। ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಇಮಸ್ಸಿಮಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ವೇಚಿಕಿಚ್ಛೀ। ದುಬ್ಬಲವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ವಾ ತೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥೇ ಕಙ್ಖನತೋ ಕಙ್ಖೀ, ಬಲವತಿಯಾ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛತಿಯೇವ, ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ವೇಚಿಕಿಚ್ಛೀ। ಅಭಿಕಙ್ಖಮಾನೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ। ತೇಸನ್ತಕರೋತಿ ತೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಅನ್ತಕರೋ। ಭವನ್ತೋವ ಏವಂ ಭವಾಹೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಹೇ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ…ಪೇ॰… ಬ್ಯಾಕರೋಹಿ ಮೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಹೇ ಮೇತಿ ಪಞ್ಹೇ ಮಯಾ। ಪುಟ್ಠೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ। ಅನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಪಾಳಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ। ಬ್ಯಾಕರೋಹಿ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರೋಹಿ।
೫೧೭. ದೂರತೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚಾಹಿಣ್ಡನ್ತೋ ಸತ್ತಯೋಜನಸತಮಗ್ಗತೋ ಆಗತೋ। ತೇನಾಹ – ಭಗವಾ ‘‘ದೂರತೋ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ, ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಾ ಸಾಸನತೋ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ದೂರತೋ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ ನಂ ಆಹ।
೫೧೮. ಪುಚ್ಛ ಮನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಪನಸ್ಸ ಗಾಥಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ಮನಸಿಚ್ಛಸೀತಿ ಮನಸಾ ಇಚ್ಛಸಿ।
ಯಂ ವತಾಹನ್ತಿ ಯಂ ವತ ಅಹಂ। ಅತ್ತಮನೋತಿ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಸೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಫುಟಚಿತ್ತೋ। ಉದಗ್ಗೋತಿ ಕಾಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ಅಬ್ಭುನ್ನತೋ ‘‘ಪಮುದಿತೋ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ’’ತಿ।
೫೧೯. ಕಿಂ ಪತ್ತಿನನ್ತಿ ಕಿಂ ಪತ್ತಂ ಕಿಮಧಿಗತಂ। ಸೋರತನ್ತಿ ಸುವೂಪಸನ್ತಂ। ‘‘ಸುರತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸುಟ್ಠು ಉಪರತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದನ್ತನ್ತಿ ದಮಿತಂ। ಬುದ್ಧೋತಿ ವಿಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧಬೋದ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ। ಏವಂ ಸಭಿಯೋ ಏಕೇಕಾಯ ಗಾಥಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ವೀಸತಿ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿ। ಭಗವಾ ಪನಸ್ಸ ಏಕಮೇಕಂ
೫೨೦. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸೋ ಪರಮತ್ಥಭಿಕ್ಖು, ಸೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ‘‘ಕಿಂ ಪತ್ತಿನಮಾಹು ಭಿಕ್ಖುನ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಪಜ್ಜೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಅತ್ತನಾ ಭಾವಿತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಗತೋ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ತೋ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಗತತ್ತಾ ಏವ ಚ ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಹಾನಿಬುದ್ಧಿಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಅಪುಞ್ಞಪುಞ್ಞಭೇದಂ ವಿಭವಞ್ಚ ಭವಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯ, ಮಗ್ಗವಾಸಂ ವುಸಿತವಾ ಖೀಣಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಥುತಿವಚನಾನಂ ಅರಹೋ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ।
೫೨೧. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಸುಟ್ಠು ಉಪರತಭಾವೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇನ ಚ ಸೋರತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದುತಿಯಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ, ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತಿಮಾ, ನ ಸೋ ಹಿಂಸತಿ ನೇವ ಹಿಂಸತಿ ಕಞ್ಚಿ ತಸಥಾವರಾದಿಭೇದಂ ಸತ್ತಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ, ತಿಣ್ಣೋಘತ್ತಾ ತಿಣ್ಣೋ, ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ಸಮಣೋ, ಆವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪಪ್ಪಹಾನಾ ಅನಾವಿಲೋ। ಯಸ್ಸ ಚಿಮೇ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸದುಚ್ಚರಿತಸಙ್ಖಾತಾ ಸತ್ತುಸ್ಸದಾ ಕೇಚಿ ಓಳಾರಿಕಾ ವಾ ಸುಖುಮಾ ವಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಸೋ ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿತಾಯ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲತಾಯ ಅಹಿಂಸಕತಾಯ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಸುಟ್ಠು ಉಪರತಭಾವೇನ ಇಮಿನಾ ಓಘಾದಿನಾನಪ್ಪಕಾರಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇನ ಸೋರತೋತಿ।
೫೨೨. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ನಿಬ್ಭಯೋ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೋ ದನ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗೋಚರಭಾವನಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸನಾಭಾವನಾಯ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಚ ಭಾವಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಯಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಗೋಚರಭಾವನಾಯ, ಏವಂ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕೇತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವೇಕಲ್ಲತಾ ವೇಕಲ್ಲತಾಯ ವಾ ಸಮ್ಭವೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಾಭಿಜ್ಝಾದಿವಸೇನ ಭಾವಿತಾನೀತಿ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝ ಞತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಸಕಸನ್ತತಿಕ್ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಪರಸನ್ತತಿಕ್ಖನ್ಧಲೋಕಞ್ಚ ಅದನ್ಧಮರಣಂ ಮರಿತುಕಾಮೋ ಕಾಲಂ ಕಙ್ಖತಿ, ಜೀವಿತಕ್ಖಯಕಾಲಂ ಆಗಮೇತಿ ಪತಿಮಾನೇತಿ, ನ ಭಾಯತಿ ಮರಣಸ್ಸ। ಯಥಾಹ ಥೇರೋ –
‘‘ಮರಣೇ ಮೇ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ, ನಿಕನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಜೀವಿತೇ’’। (ಥೇರಗಾ॰ ೨೦)।
‘‘ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ ಮರಣಂ, ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ ಜೀವಿತಂ।
ಕಾಲಞ್ಚ ಪಟಿಕಙ್ಖಾಮಿ, ನಿಬ್ಬಿಸಂ ಭತಕೋ ಯಥಾ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೬೦೬)।
ಭಾವಿತೋ ಸ ದನ್ತೋತಿ ಏವಂ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸೋ ದನ್ತೋತಿ।
೫೨೩. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾ ವಿಬುದ್ಧೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಪ್ಪಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ। ತಾ ಹಿ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಕಪ್ಪನತೋ ‘‘ಕಪ್ಪಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಿಚೇಯ್ಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ। ಕೇವಲಾನೀತಿ ಸಕಲಾನಿ। ಸಂಸಾರನ್ತಿ ಯೋ ಚಾಯಂ –
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ ದುಭಯಂ ಚುತೂಪಪಾತನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಂ ಉಪಪಾತನ್ತಿ ಇಮಞ್ಚ ವಿಗತರಜಮನಙ್ಗಣಂ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ರಾಗಾದಿರಜಾನಂ ವಿಗಮಾ ಅಙ್ಗಣಾನಂ ಅಭಾವಾ ಮಲಾನಞ್ಚ ವಿಗಮಾ ವಿಗತರಜಮನಙ್ಗಣಂ ವಿಸುದ್ಧಂ। ಪತ್ತಂ ಜಾತಿಖಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ತಂ। ತಮಾಹು ಬುದ್ಧನ್ತಿ ತಂ ಇಮಾಯ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಭೇದಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಇಮಾಯ ಚ ವಿಗತರಜಾದಿತಾಯ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾ ವಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಜಾತಿಕ್ಖಯಂ ಪತ್ತಂ ಬುದ್ಧಮಾಹು।
ಅಥ ವಾ ಕಪ್ಪಾನಿ ವಿಚೇಯ್ಯ ಕೇವಲಾನೀತಿ ‘‘ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅಮುತ್ರಾಸಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಇತಿವು॰ ೯೯; ಪಾರಾ॰ ೧೨) ನಯೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಪಠಮವಿಜ್ಜಮಾಹ। ಸಂಸಾರಂ ದುಭಯಂ ಚುತೂಪಪಾತನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಂ ಉಪಪಾತನ್ತಿ ಇಮಞ್ಚ ಉಭಯಂ ಸಂಸಾರಂ ತಮಾಹು ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಭೇದಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ತಂ ಬುದ್ಧಮಾಹೂತಿ।
೫೨೫. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬಾಹಿತಸಬ್ಬಪಾಪೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಾಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಬಾಹಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಾಪಕಾನಿ ಠಿತತ್ತೋ, ಠಿತೋ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಏವ ಚ ವಿಮಲೋ, ವಿಮಲಭಾವಂ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪತ್ತೋ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಸಮಾಧಿವಿಕ್ಖೇಪಕರಕಿಲೇಸಮಲೇನ ಅಗ್ಗಫಲಸಮಾಧಿನಾ ಸಾಧುಸಮಾಹಿತೋ, ಸಂಸಾರಹೇತುಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಂಸಾರಮತಿಚ್ಚ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತಾಯ ಕೇವಲೀ, ಸೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅಸಿತೋ, ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತ್ತಾ ‘‘ತಾದೀ’’ತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಥುತಿರಹೋ ಸ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ।
೫೨೬. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮಿತಪಾಪತಾಯ ಸಮಣೋ, ನ್ಹಾತಪಾಪತಾಯ ಸಮಿತಾವೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮೇತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಸಮಣೋ ಪವುಚ್ಚತೇ ತಥತ್ತಾತಿ ತಥಾರೂಪೋ ಸಮಣೋ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಪಞ್ಹೋ ಬ್ಯಾಕತೋ ಹೋತಿ, ಸೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಣೇ ಸಭಿಯಸ್ಸ ಬಹುಮಾನಜನನತ್ಥಂ ಥುತಿವಚನಂ। ಯೋ ಹಿ ಸಮಿತಾವೀ, ಸೋ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಂ ಅಪಟಿಸನ್ಧಿಕರಣೇನ
೫೨೭. ನಿನ್ಹಾಯ…ಪೇ॰… ನ್ಹಾತಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆಯತನಲೋಕೇ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾನಿ ಸಬ್ಬಪಾಪಕಾನಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ನಿನ್ಹಾಯ ಧೋವಿತ್ವಾ ತಾಯ ನಿನ್ಹಾತಪಾಪಕತಾಯ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೇಹಿ ಕಪ್ಪಿಯೇಸು ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಕಪ್ಪಂ ನ ಏತಿ, ತಂ ನ್ಹಾತಕಮಾಹೂತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೫೨೮. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯಪಿ ಆಗುಂ ನ ಕರೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇತಿ ಯೋ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪಾಪಸಙ್ಖಾತಂ ಆಗುಂ ನ ಕರೋತಿ, ನಾಗೋ ಪವುಚ್ಚತೇ ತಥತ್ತಾತಿ
೫೩೦. ಏವಂ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತತಿಯಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಖೇತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಆಯತನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುಪೇತಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂಪೇತಂ…ಪೇ॰… ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಪೇತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೬-೫೯೮)। ತಾನಿ ವಿಜೇಯ್ಯ ವಿಜೇತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ, ವಿಚೇಯ್ಯ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಾನಿ ಅನವಸೇಸಾನಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹೇತುಭೂತಂ ದಿಬ್ಬಂ ಮಾನುಸಕಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಖೇತ್ತಂ, ಯಂ ದಿಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಖೇತ್ತಮೂಲಬನ್ಧನಾ ಪಮುತ್ತೋ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಖೇತ್ತಾನಂ ವಿಜಿತತ್ತಾ ವಿಚಿನಿತತ್ತಾ ವಾ ಖೇತ್ತಜಿನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಖೇತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜಂ, ತಣ್ಹಾ ಸ್ನೇಹೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೭) ವಚನತೋ ಕಮ್ಮಾನಿ ಖೇತ್ತಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ। ದಿಬ್ಬಂ ಮಾನುಸಕಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಖೇತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ದೇವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ದಿಬ್ಬಂ, ಮನುಸ್ಸೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಮಾನುಸಕಂ, ಬ್ರಹ್ಮೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಖೇತ್ತನ್ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೫೩೧. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಕಟ್ಠೇನ ಕೋಸಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಕೋಸಾನೀ’’ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಲುನನಾ ಸಮುಚ್ಛೇದನಾ ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕೋಸಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸಯತೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಕೋಸಾನಿ ವಿಚೇಯ್ಯ ಕೇವಲಾನಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹೇತುಭೂತಂ ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾಭೇದಂ ದಿಬ್ಬಂ ಮಾನುಸಕಞ್ಚ ನವಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಚೇತನಾಭೇದಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಸಂ ವಿಚೇಯ್ಯ। ತತೋ ಇಮಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ಸಬ್ಬಕೋಸಾನಂ ಮೂಲಬನ್ಧನಾ ಪಮುತ್ತೋ, ಏವಮೇತೇಸಂ ಕೋಸಾನಂ ಲುನನಾ ‘‘ಕುಸಲೋ’’ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ, ತಥತ್ತಾ ತಾದೀ ಚ ಹೋತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ
೫೩೨. ಯಸ್ಮಾ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಪಣ್ಡತೀತಿ ಇಮಿನಾವ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಪಣ್ಡರಾನಿ ಇತೋ ಉಪಗತೋ ಪವಿಚಯಪಞ್ಞಾಯ ಅಲ್ಲೀನೋತಿಪಿ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುಭಯಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಉಭಯಾನಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ವಿಚೇಯ್ಯ। ಪಣ್ಡರಾನೀತಿ ಆಯತನಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಪಕತಿಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಚ ಏವಂ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಾನಿ ವಿಚೇಯ್ಯ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ಧನ್ತಮಲತ್ತಾ ಸುದ್ಧಿಪಞ್ಞೋ ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ ತಥತ್ತಾ, ಯಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಪಣ್ಡರಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಇತೋ ಹೋತಿ, ಸೇಸಮಸ್ಸ ಥುತಿವಚನಂ। ಸೋ ಹಿ ಪಾಪಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಂ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ ಉಪಾತಿವತ್ತೋ ತಾದೀ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಥುತೋ।
೫೩೩. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ, ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮುನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯ್ವಾಯಂ ಅಕುಸಲಕುಸಲಪ್ಪಭೇದೋ ಅಸತಞ್ಚ ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಪವಿಚಯಞಾಣೇನ ಅಸತಞ್ಚ ಸತಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ಞಾತತ್ತಾ ಏವ ರಾಗಾದಿಭೇದತೋ ಸತ್ತವಿಧಂ ಸಙ್ಗಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ಜಾಲಞ್ಚ ಅತಿಚ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಸೋ ತೇನ ಮೋನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪವಿಚಯಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮುನಿ। ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪೂಜನೀಯೋತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸ ಥುತಿವಚನಂ। ಸೋ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಮುನಿತ್ತಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪೂಜಾರಹೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಥುತೋ।
೫೩೫. ಏವಂ ತತಿಯಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣವೇದೇಹಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗತೋ, ಸೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ವೇದಗೂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ಚ ಸಬ್ಬಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸತ್ಥಸಞ್ಞಿತಾನಿ ವೇದಾನಿ, ತಾಯೇವ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಚೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ತಮೇವ ಸಬ್ಬಂ ವೇದಮತಿಚ್ಚ ಯಾ ವೇದಪಚ್ಚಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವೇದನಾ ಸಬ್ಬವೇದನಾಸು ವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ‘‘ವೇದಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಯೋ ಪವಿಚಯಪಞ್ಞಾಯ ವೇದಾನಿ ವಿಚೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಬ್ಬಂ ವೇದಮತಿಚ್ಚ ವತ್ತತಿ, ಸೋ ಸತ್ಥಸಞ್ಞಿತಾನಿ ವೇದಾನಿ ಗತೋ ಞಾತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಚ ಹೋತಿ। ಯೋ ವೇದನಾಸು ವೀತರಾಗೋ, ಸೋಪಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಿತಾನಿ ವೇದಾನಿ ಗತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಚ ಹೋತಿ। ವೇದಾನಿ ಗತೋತಿಪಿ ವೇದಗೂ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ಪತ್ತಿನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ।
೫೩೬. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅನುವಿದಿತೋ’’ತಿ ಅನುಬುದ್ಧೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚ ಅನುವಿಚ್ಚ ಪಪಞ್ಚನಾಮರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಭೇದಂ ಪಪಞ್ಚಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಅನುವಿಚ್ಚ ಅನುವಿದಿತ್ವಾ, ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ರೋಗಮೂಲಂ, ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮರೂಪರೋಗಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದಿಂ, ತಮೇವ ವಾ ಪಪಞ್ಚಂ ಅನುವಿಚ್ಚ ತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೋಗಾನಂ ಮೂಲಬನ್ಧನಾ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ವಾ ರೋಗಾನಂ ಮೂಲಬನ್ಧನಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ವಾ ಪಪಞ್ಚಾ ಪಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುವಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ।
೫೩೭. ‘‘ಕಥಞ್ಚ ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಕೇಹಿ ವಿರತೋ, ತಥಾ ವಿರತತ್ತಾ ಚ ಆಯತಿಂ ಅಪಟಿಸನ್ಧಿತಾಯ ನಿರಯದುಕ್ಖಂ ಅತಿಚ್ಚ ಠಿತೋ ವೀರಿಯವಾಸೋ ವೀರಿಯನಿಕೇತೋ, ಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ‘‘ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿರತೋ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ಪಧಾನವಾ ಧೀರೋ ತಾದೀತಿ ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಥುತಿವಚನಾನಿ। ಸೋ ಹಿ ಪಧಾನವಾ ಮಗ್ಗಝಾನಪಧಾನೇನ, ಧೀರೋ ಕಿಲೇಸಾರಿವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥತಾಯ, ತಾದೀ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಥುತೋ। ಸೇಸಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೫೩೮. ‘‘ಆಜಾನಿಯೋ ಕಿನ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸಞ್ಞೋಜನಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸು ಲುನಾನಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ನಾನಿ ಪದಾಲಿತಾನಿ। ಸಙ್ಗಮೂಲನ್ತಿ ಯಾನಿ ತೇಸು ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸಙ್ಗಸ್ಸ ಸಜ್ಜನಾಯ ಅನತಿಕ್ಕಮನಾಯ ಮೂಲಂ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸು ಲುನಾನಿ ರಾಗಾದೀನಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಯಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಙ್ಗಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭೂತಾ ಬನ್ಧನಾ ಪಮುತ್ತೋ ‘‘ಆಜಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥತ್ತಾ ತಾದಿ ಚ ಹೋತೀತಿ।
೫೪೦. ಏವಂ ‘‘ಸುತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಸುತಮಯಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಸುತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನೂಪಗಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ಯದತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ, ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ಕಿಲೇಸಟ್ಠಾನಿಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅಭಿಭೂತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ, ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಲೋಕೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ಯದತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ, ಅಭಿಭುಂ ಸುತವತ್ತಾ ಸೋತ್ತಿಯೋತಿ ಆಹು। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯೋ ಅಕಥಂಕಥೀ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ರಾಗಾದೀಹಿ ಈಘೇಹಿ ಅನೀಘೋ ಚ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಕಥಂಕಥಿಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಅನೀಘಂ ಸಬ್ಬಧಿ ನಿಸ್ಸುತಪಾಪಕತ್ತಾಪಿ ‘‘ಸೋತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಆಹೂತಿ।
೫೪೧. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹಿತಕಾಮೇನ ಜನೇನ ‘‘ಛೇತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಚತ್ತಾರಿ ಆಸವಾನಿ ದ್ವೇ ಚ ಆಲಯಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ಛೇತ್ವಾ ವಿದ್ವಾ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವೀ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣೀ ಸೋ ಪುನಬ್ಭವವಸೇನ ನ ಉಪೇತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಂ, ಕಞ್ಚಿ ಯೋನಿಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಕಾಮಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಸಞ್ಞಂ ತಿವಿಧಂ। ಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಪಙ್ಕಂ ಪನುಜ್ಜ ಪನುದಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಂ ನ ಏತಿ, ಏವಂ ಆಸವಚ್ಛೇದಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಮಾಹು ಅರಿಯೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಪಾಪಕೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೋ ಹೋತಿ ಅನಯೇ ಚ ಅನಿರೀಯನಾ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ಆಸವಾದಯೋ ಹಿ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಯಸಮ್ಮತಾ, ತೇ ಚಾನೇನ ಛಿನ್ನಾ ಪನುನ್ನಾ, ನ ಚ ತೇಹಿ ಕಮ್ಪತಿ, ಇಚ್ಚಸ್ಸ ತೇ ಆರಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇಸು ಇರೀಯತಿ ತಸ್ಮಾ ಆರಕಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾಪತ್ಥೇನ। ಅನಯೇ ನ ಇರೀಯತೀತಿ ಇಮಿನಾಪತ್ಥೇನ ತಮಾಹು ಅರಿಯೋತಿ ಚ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ವಿದ್ವಾ ಸೋ ನ ಉಪೇತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಥುತಿವಚನಮೇವ ಹೋತಿ।
೫೪೨. ‘‘ಕಥಂ ಚರಣವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚರಣೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಪತ್ತೋ ‘‘ಚರಣವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಇಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಇಧಾತಿ ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಚರಣೇಸೂತಿ ಸೀಲಾದೀಸು ಹೇಮವತಸುತ್ತೇ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೫೩ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಪನ್ನರಸಧಮ್ಮೇಸು। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಪತ್ತಿಪತ್ತೋತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಪತ್ತೋ। ಯೋ ಚರಣನಿಮಿತ್ತಂ ಚರಣಹೇತು ಚರಣಪಚ್ಚಯಾ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚರಣವಾ ಸೋತಿ ಸೋ ಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ ಛೇಕೋ, ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಆಜಾನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಸಜ್ಜತಿ। ದ್ವೀಹಿ ಚ ವಿಮುತ್ತೀಹಿ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಪಟಿಘಾ ಯಸ್ಸ ನ ಸನ್ತೀತಿ।
೫೪೩. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜನೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖವೇಪಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕೋ ಏವ ವೇಪಕ್ಕಂ, ದುಕ್ಖಂ ವೇಪಕ್ಕಮಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖವೇಪಕ್ಕಂ। ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಜನನತೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತೇಧಾತುಕಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ಅತೀತಂ। ಅಧೋತಿ ಅನಾಗತಂ। ತಿರಿಯಂ ವಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ತಞ್ಹಿ ನ ಉದ್ಧಂ ನ ಅಧೋ, ತಿರಿಯಂ ಉಭಿನ್ನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾ, ತೇನ ‘‘ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಯಿತ್ವಾತಿ ನಿಕ್ಖಾಮೇತ್ವಾ ನಿದ್ಧಮೇತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಚಾರೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚರನ್ತೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ। ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಯೋಜನಾ – ಯೋ ತಿಯದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಜನಕಂ ಯದತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಸಿನೇಹೇ ಸೋಸೇನ್ತೋ ಅಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಭಾವಕರಣೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಯಿತ್ವಾ ತಥಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚರಣತೋ ಪರಿಞ್ಞಚಾರೀ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕಮ್ಮಮೇವ, ಮಾಯಂ ಮಾನಮಥೋಪಿ ಲೋಭಕೋಧಂ ಇಮೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಚಾರೀ, ಪರಿಯನ್ತಮಕಾಸಿ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಚ ಪರಿಯನ್ತಮಕಾಸಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜೇಸಿ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಇಮೇಸಂ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜನೇನ ತಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಮಾಹು। ಪತ್ತಿಪತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸ ಥುತಿವಚನಂ।
೫೪೪. ಏವಂ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೇನ ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಸಭಿಯಸ್ಸ ‘‘ಯಾನಿ ಚ ತೀಣೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅಭಿತ್ಥವನಗಾಥಾಸು ಓಸರಣಾನೀತಿ ಓಗಹಣಾನಿ ತಿತ್ಥಾನಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವುತ್ತದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಟ್ಠಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಾನಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸಮಣಾನಂ ಪವಾದಭೂತಾನಿ ಸತ್ಥಾನಿ ಸಿತಾನಿ ಉಪದಿಸಿತಬ್ಬವಸೇನ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ। ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಯದೇತಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಕ್ಖರಂ ವಿನೇಯ್ಯ ವಿನಯಿತ್ವಾ ಓಘತಮಗಾ ಓಘತಮಂ ಓಘನ್ಧಕಾರಂ ಅಗಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ। ‘‘ಓಘನ್ತಮಗಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಓಘಾನಂ ಅನ್ತಂ ಅಗಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಯಾನಿ ಚ ತೀಣಿ…ಪೇ॰… ತಮಗಾ’’ತಿ।
೫೪೫. ತತೋ ಪರಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಪಾರಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಖಾಭಾವತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ತಂ ಮಞ್ಞೇತಿ ತಮೇವ ಮಞ್ಞಾಮಿ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಚ್ಚಾದರೇನ ಭಣತಿ। ಜುತಿಮಾತಿ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ಧಕಾರವಿಧಮನೇನ ಜುತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಮುತಿಮಾತಿ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯಞೇಯ್ಯಞಾಣಸಮತ್ಥಾಯ ಮುತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಹೂತಪಞ್ಞೋತಿ ಅನನ್ತಪಞ್ಞೋ। ಇಧ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಧಿಪ್ಪೇತಂ। ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರಾತಿ ಆಮನ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ। ಅತಾರೇಸಿ ಮನ್ತಿ ಕಙ್ಖಾತೋ ಮಂ ತಾರೇಸಿ।
೫೪೬-೯. ಯಂ ಮೇತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ನಮಕ್ಕಾರಕರಣಂ ಭಣತಿ। ತತ್ಥ ಕಙ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವೀಸತಿಪಞ್ಹನಿಸ್ಸಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸೋ ಹಿ ತೇನ ಕಙ್ಖಿತೋ ಅಹೋಸಿ। ಮೋನಪಥೇಸೂತಿ ಞಾಣಪಥೇಸು। ವಿನಳೀಕತಾತಿ ವಿಗತನಳಾ ಕತಾ, ಉಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಾಗ ನಾಗಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂ ಆಮನ್ತನವಚನಂ, ಏಕಸ್ಸ ‘‘ಭಾಸತೋ ಅನುಮೋದನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಧಮ್ಮದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಸಬ್ಬೇ ದೇವಾತಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಾ ಚ ಭೂಮಟ್ಠಾ ಚ। ನಾರದಪಬ್ಬತಾತಿ ತೇಪಿ ಕಿರ ದ್ವೇ ದೇವಗಣಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ತೇಪಿ ಅನುಮೋದನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಸಾದೇನ ಚ ನಮಕ್ಕಾರಕರಣಂ ಭಣತಿ
೫೫೦-೫೩. ಅನುಮೋದನಾರಹಂ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮ್ಪದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ನಮೋ ತೇ’’ತಿ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ। ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞಾತಿ ಪುರಿಸೇಸು ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಪಟಿಭಾಗೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತುವಂ ಬುದ್ಧೋ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ, ಸತ್ಥಾ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ಸತ್ಥವಾಹತಾಯ ಚ, ಮಾರಾಭಿಭೂ ಚತುಮಾರಾಭಿಭವೇನ, ಮುನಿ ಬುದ್ಧಮುನಿ। ಉಪಧೀತಿ ಖನ್ಧಕಿಲೇಸಕಾಮಗುಣಾಭಿಸಙ್ಖಾರಭೇದಾ ಚತ್ತಾರೋ। ವಗ್ಗೂತಿ ಅಭಿರೂಪಂ। ಪುಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ಲೋಕಿಯೇ ನ ಲಿಮ್ಪಸಿ ತೇಸಂ ಅಕರಣೇನ, ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾನಮ್ಪಿ ವಾ ಆಯತಿಂ ಫಲೂಪಭೋಗಾಭಾವೇನ। ತಂನಿಮಿತ್ತೇನ ವಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಲೇಪೇನ। ವನ್ದತಿ ಸತ್ಥುನೋತಿ ಏವಂ ಭಣನ್ತೋ ಗೋಪ್ಫಕೇಸು ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವನ್ದಿ।
ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಪುಬ್ಬೋತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯೋ ಏವ। ಆಕಙ್ಖತೀತಿ ಇಚ್ಛತಿ। ಆರದ್ಧಚಿತ್ತಾತಿ ಅಭಿರಾಧಿತಚಿತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ಮೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವೇಮತ್ತತಾ ವಿದಿತಾತಿ ಅಪಿಚ ಮಯಾ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪರಿವಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲನಾನತ್ತಂ ವಿದಿತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇನೇವ ಪರಿವಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಕೇನ ಪನ ನ ಪರಿವಸಿತಬ್ಬಂ? ಅಗ್ಗಿಯೇಹಿ ಜಟಿಲೇಹಿ, ಸಾಕಿಯೇನ ಜಾತಿಯಾ, ಲಿಙ್ಗಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಆಗತೇನ। ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಆಗತೋಪಿ ಚ ಯೋ ಮಗ್ಗಫಲಪಟಿಲಾಭಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸೋವ ಸಭಿಯೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘‘ತವ ಪನ, ಸಭಿಯ, ತಿತ್ಥಿಯವತ್ತಪೂರಣತ್ಥಾಯ ಪರಿವಾಸಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ಥತ್ಥಿಕೋ ತ್ವಂ ‘ಮಗ್ಗಫಲಪಟಿಲಾಭಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನೋ’ತಿ ವಿದಿತಮೇತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ತಥಾರೂಪಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಚ ಇಧ ನ ವಣ್ಣಿತಂ, ಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಣ್ಣಿತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಭಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸೇಲಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮೇವ ಯಾಸ್ಸ ನಿದಾನೇ ವುತ್ತಾ। ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇಪಿ ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಂ, ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರಿಹರನ್ತಾ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸೂತಿ ಅಙ್ಗಾ ಏವ ಸೋ ಜನಪದೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಪನ ಯಾ ಉತ್ತರೇನ ಆಪೋ, ತಾಸಂ ಅವಿದೂರತ್ತಾ ‘‘ಉತ್ತರಾಪೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕತರಗಙ್ಗಾಯ ಉತ್ತರೇನ ಯಾ ಆಪೋತಿ? ಮಹಾಮಹೀಗಙ್ಗಾಯ।
ತತ್ರಾಯಂ ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ವಣ್ಣನಾ – ಅಯಂ ಕಿರ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನಪರಿಮಾಣೋ। ತತ್ಥ ಚತುಸಹಸ್ಸಯೋಜನಪರಿಮಾಣೋ ಪದೇಸೋ ಉದಕೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ। ತಿಸಹಸ್ಸಯೋಜನಪಮಾಣೇ ಮನುಸ್ಸಾ ವಸನ್ತಿ। ತಿಸಹಸ್ಸಯೋಜನಪಮಾಣೇ ಹಿಮವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತಿಕೋ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ದಮಾನಪಞ್ಚಸತನದೀವಿಚಿತ್ತೋ। ಯತ್ಥ ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ಪೂರಳಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಾ ಅನೋತತ್ತಾದಯೋ ಸತ್ತ ಮಹಾಸರಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ।
ತೇಸು ಅನೋತತ್ತೋ ಸುದಸ್ಸನಕೂಟಂ, ಚಿತ್ರಕೂಟಂ, ಕಾಳಕೂಟಂ, ಗನ್ಧಮಾದನಕೂಟಂ, ಕೇಲಾಸಕೂಟನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಸುದಸ್ಸನಕೂಟಂ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ದ್ವಿಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧಂ ಅನ್ತೋವಙ್ಕಂ ಕಾಕಮುಖಸಣ್ಠಾನಂ ತಮೇವ
ತತ್ಥ ಮನೋಹರಸಿಲಾತಲಾನಿ ನಿಮ್ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾನಿ ಫಲಿಕಸದಿಸನಿಮ್ಮಲೂದಕಾನಿ ನಹಾನತಿತ್ಥಾನಿ ಸುಪ್ಪಟಿಯತ್ತಾನಿ
ಚತೂಸು ಚಸ್ಸ ಪಸ್ಸೇಸು ಸೀಹಮುಖಂ, ಹತ್ಥಿಮುಖಂ, ಅಸ್ಸಮುಖಂ, ಉಸಭಮುಖನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮುಖಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಹಿ ಚತಸ್ಸೋ ನದಿಯೋ ಸನ್ದನ್ತಿ। ಸೀಹಮುಖೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀತೀರೇ ಸೀಹಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿಮುಖಾದೀಹಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಉಸಭಾ। ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀ ಅನೋತತ್ತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋ ನದಿಯೋ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಪಾಚೀನಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಅಮನುಸ್ಸಪಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸತಿ। ಪಚ್ಛಿಮದಿಸತೋ ಚ ಉತ್ತರದಿಸತೋ ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತನದಿಯೋಪಿ ತಥೇವ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಉತ್ತರಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಚ ಅಮನುಸ್ಸಪಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸನ್ತಿ। ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀ ಪನ ತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ‘‘ಆವಟ್ಟಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಕಣ್ಹಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಕಾಸೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಆಕಾಸಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಿಯಗ್ಗಳಪಾಸಾಣೇ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನೋಕಾಸೇ ‘‘ತಿಯಗ್ಗಳಪೋಕ್ಖರಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೂಲಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ಪವಿಸಿಯ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಬಹಲಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಥವಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಮಙ್ಗೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಉಮಙ್ಗಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಞ್ಝಂ ನಾಮ ತಿರಚ್ಛಾನಪಬ್ಬತಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಧಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಗಙ್ಗಾ, ಯಮುನಾ, ಅಚಿರವತೀ, ಸರಭೂ, ಮಹೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಮೇತಾ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಗಙ್ಗಾ ಹಿಮವತಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ತಾಸು ಯಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಚಮೀ ಮಹೀ ನಾಮ, ಸಾ ಇಧ ‘‘ಮಹಾಮಹೀಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಸ್ಸಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಉತ್ತರೇನ ಯಾ ಆಪೋ, ತಾಸಂ ಅವಿದೂರತ್ತಾ ಸೋ ಜನಪದೋ ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸು।
ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಅದ್ಧಾನಗಮನಂ ಕುರುಮಾನೋ ತುರಿತಚಾರಿಕಾ ನಾಮ। ಗಾಮನಿಗಮನಗರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಚರಿಯಾದೀಹಿ ಲೋಕಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಗಮನಂ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾ ನಾಮ। ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಏವಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ। ಮಹತಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತಾ ಗುಣಮಹತಾ ಚ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನಾತಿ ಸಮಣಗಣೇನ। ಅಡ್ಢತೇಳಸೇಹೀತಿ ಅಡ್ಢೇನ ತೇಳಸಹಿ, ದ್ವಾದಸಹಿ ಸತೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಚ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೇನ…ಪೇ॰… ತದವಸರೀತಿ ಆಪಣಬಹುಲತಾಯ ಸೋ ನಿಗಮೋ ‘‘ಆಪಣೋ’’ ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಲಭಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ವೀಸತಿಆಪಣಮುಖಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಸೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪಾನಂ ರಟ್ಠಸ್ಸ ನಿಗಮೋ ಓಸರಿತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಅವಸರಿ ತದವಸರಿ ಅಗಮಾಸಿ, ತಂ ನಿಗಮಂ ಅನುಪಾಪುಣೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಕೇಣಿಯೋ ಜಟಿಲೋತಿ ಕೇಣಿಯೋತಿ ನಾಮೇನ, ಜಟಿಲೋತಿ ತಾಪಸೋ। ಸೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲೋ, ಧನರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಪನ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಸಮಾದಾಯ ರಞ್ಞೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಮಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಸತಿ ಕುಲಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹುತ್ವಾ। ಅಸ್ಸಮೇಪಿ ಚಸ್ಸ ಏಕೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ। ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಸದ್ಧಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ, ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಂಯೇವ ತಂ ತಂ ಖೋ ಪನಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೇಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಯೇವ ಥುತಿಘೋಸೋ ವಾ।
ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಅಯಂ ತಾವ ಯೋಜನಾ – ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ, ಅರೀನಂ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆರಕಾ ಹಿ ಸೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮಗ್ಗೇನ ಸವಾಸನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಹಂ। ತೇ ಚಾನೇನ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ ಮಗ್ಗೇನ ಹತಾತಿ ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾಪಿ ಅರಹಂ। ಯಞ್ಚೇತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭಿ, ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಜರಾಮರಣನೇಮಿ, ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಿಭವರಥೇ ಸಮಾಯೋಜಿತಂ ಅನಾದಿಕಾಲಪವತ್ತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ। ತಸ್ಸಾನೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ವೀರಿಯಪಾದೇಹಿ ಸೀಲಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಞಾಣಫರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಾ ಹತಾತಿ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾತಿಪಿ ಅರಹಂ
‘‘ಆರಕತ್ತಾ ಹತತ್ತಾ ಚ, ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನಿ।
ಹತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರೋ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋ।
ನ ರಹೋ ಕರೋತಿ ಪಾಪಾನಿ, ಅರಹಂ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ಅತಿಸಯವಿಸುದ್ಧಾಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಅಬ್ಭುತ್ತಮೇನ ಚರಣೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುಗತೋ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ। ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಭಾವತೋ ಸಮುದಯತೋ ನಿರೋಧತೋ ನಿರೋಧೂಪಾಯತೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಭೇದಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಅವೇದಿ, ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ। ತಯೋ ಲೋಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ। ಪಞ್ಚ ಲೋಕಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಛ ಲೋಕಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ। ಸತ್ತ ಲೋಕಾ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ। ಅಟ್ಠ ಲೋಕಾ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ನವ ಲೋಕಾ ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ। ದಸ ಲೋಕಾ ದಸಾಯತನಾನಿ। ದ್ವಾದಸ ಲೋಕಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ। ಅಟ್ಠಾರಸ ಲೋಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೨) ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಅವೇದಿ। ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಚರಿತಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ ಮಹಾರಜಕ್ಖೇ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸ್ವಾಕಾರೇ ದ್ವಾಕಾರೇ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ ಭಬ್ಬೇ ಅಭಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸತ್ತಲೋಕಂ ಅವೇದಿ। ತಥಾ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಡ್ಢಪಞ್ಚಮಾನಿ ಚ ಸತಾನಿ, ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಛತ್ತಿಂಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಚ ಸತಾನಿ।
ತತ್ಥ –
ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ।
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ॥
ಚತ್ತಾರಿ
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಜಲಂ ವಾತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ॥
ನವ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮಾಲುತೋ ನಭಮುಗ್ಗತೋ।
ಸಟ್ಠಿ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏಸಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಿತಿ’’॥
ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇ ಚೇತ್ಥ ಯೋಜನಾನಂ –
ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ।
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ
ತತೋ
ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾ ದಿಬ್ಬಾ, ನಾನಾರತನಚಿತ್ತಿತಾ॥
ಯುಗನ್ಧರೋ ಈಸಧರೋ, ಕರವೀಕೋ ಸುದಸ್ಸನೋ।
ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ॥
ಏತೇ ಸತ್ತ ಮಹಾಸೇಲಾ, ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ।
ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ, ದೇವಯಕ್ಖನಿಸೇವಿತಾ॥
ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋ।
ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋ॥
ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ।
ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಪರಿಕ್ಖೇಪಾ ನಗವ್ಹಯಾ॥
ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸಮನ್ತತೋ।
ಸತ್ತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ॥
ಜಮ್ಬೂ
ದ್ವೇ ಅಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ॥
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ।
ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಮಯಂ ಠಿತೋ’’॥
ತತ್ಥ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಅಸುರಭವನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಚ। ಅಪರಗೋಯಾನಂ ಸತ್ತಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೋ, ಉತ್ತರಕುರು ಅಟ್ಠಸಹಸ್ಸಯೋಜನೋ। ಏಕಮೇಕೋ ಚೇತ್ಥ ಮಹಾದೀಪೋ ಪಞ್ಚಸತಪಞ್ಚಸತಪರಿತ್ತದೀಪಪರಿವಾರೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕಾ ಲೋಕಧಾತು। ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತರೇಸು ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಾ। ಏವಂ ಅನನ್ತಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಅನನ್ತಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋ, ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಓಕಾಸಲೋಕಂ ಅವೇದಿ। ಏವಂ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಥಾ। ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅತ್ತನೋ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವಾ ಅನುತ್ತರೋ। ವಿಚಿತ್ತೇಹಿ ವಿನಯನೂಪಾಯೇಹಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮೇ ಸಾರೇತೀತಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಸತ್ಥಾ। ದೇವಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಚ ಕತಂ, ನಾಗಾದಿಕೇಪಿ ಪನ ಏಸ ಲೋಕಿಯತ್ಥೇನ ಅನುಸಾಸತಿ। ಯದತ್ಥಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಞಾಣವಸೇನ ಬುದ್ಧೋ। ಯತೋ ಪನ ಸೋ –
‘‘ಭಗ್ಯವಾ ಭಗ್ಗವಾ ಯುತ್ತೋ, ಭಗೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತವಾ।
ಭತ್ತವಾ ವನ್ತಗಮನೋ, ಭವೇಸು ಭಗವಾ ತತೋ’’ತಿ॥
ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೪-೧೨೫) ವುತ್ತಾನಿ।
ಸೋ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಲೋಕಂ। ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಸದೇವಕನ್ತಿಆದೀನಿ ಕಸಿಭಾರದ್ವಾಜಆಳವಕಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತನಯಾನೇವ। ಸಯನ್ತಿ ಸಾಮಂ ಅಪರನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ। ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ। ಪವೇದೇತೀತಿ ಬೋಧೇತಿ ಞಾಪೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ। ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಸತ್ತೇಸು ಕಾರುಞ್ಞತಂ ಪಟಿಚ್ಚ
ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ, ನಾನಾನಯೇಹಿ ದೀಪೇತಿ, ತಞ್ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತೋ ಸರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಂ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋ ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಗಮ್ಭೀರಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಉತ್ತಾನಪದತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಉಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸಾಭಾವತೋ ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಅಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇಹಿ ಸೇಟ್ಠೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬತೋ ತೇಸಞ್ಚ ಚರಿಯಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ…ಪೇ॰… ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಪಿಚ
ಸಾಧು ಖೋ ಪನಾತಿ ಸುನ್ದರಂ ಖೋ ಪನ, ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿ ಪಾನಕಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ। ಅಯಞ್ಹಿ ಕೇಣಿಯೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಭಗವತೋ ಆಗಮನಂ ಅಸ್ಸೋಸಿ। ‘‘ತುಚ್ಛಹತ್ಥೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಗನ್ತುಂ ಲಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾ ವಿರತಾನಮ್ಪಿ ಪಾನಕಂ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಜಸತೇಹಿ ಸುಸಙ್ಖತಂ ಬದರಪಾನಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ। ಯಥಾಹ ಭೇಸಜ್ಜಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಕೇಣಿಯಸ್ಸ ಜಟಿಲಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಹರಾಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೦) ಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಸೇಕ್ಖಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨ ಆದಯೋ) ಸಾಕಿಯೇ ಆವಸಥಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ, ಗೋಸಿಙ್ಗಸಾಲವನೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೨೫ ಆದಯೋ) ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ, ರಥವಿನೀತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೨ ಆದಯೋ) ಜಾತಿಭೂಮಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ, ಏವಂ ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪಾಯ ಪಾನಕಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ ಪಾನಕದಾನಾನಿಸಂಸಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸಿ, ತಥಾರೂಪಾನಂ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಪುನಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಸಮಾದಪೇಸಿ, ಅಬ್ಭುಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ಸಮುತ್ತೇಜೇಸಿ, ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇನ ಫಲವಿಸೇಸೇನ ಪಹಂಸೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪಹಂಸೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಪಹಂಸೇಸೀ’’ತಿ। ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನೋ ಭಗವನ್ತಂ ನಿಮನ್ತೇಸಿ, ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಕೇಣಿಯೋ ಜಟಿಲೋ…ಪೇ॰… ಅಧಿವಾಸೇಸಿ
ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ ಭಗವಾತಿ? ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಾಚನಾಯ ಚಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವುಡ್ಢಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಬಹುತರಞ್ಚ ಪಟಿಯಾದೇಸ್ಸತಿ, ತತೋ ಅಡ್ಢತೇಲಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಅಡ್ಢಸೋಳಸನ್ನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ। ಕುತೋ ಅಪರಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಾನೀತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪಟಿಯತ್ತೇಯೇವ ಹಿ ಭತ್ತೇ ಸೇಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತೀಹಿ ಮಾಣವಕಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ। ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚೇತಿ ಮಿತ್ತೇ ಚ ಕಮ್ಮಕರೇ ಚ। ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇತಿ ಸಮಾನಲೋಹಿತೇ ಏಕಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪುತ್ತಧೀತಾದಯೋ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ। ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಕನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ। ಮಣ್ಡಲಮಾಳಂ ಪಟಿಯಾದೇತೀತಿ ಸೇತವಿತಾನಮಣ್ಡಪಂ ಕರೋತಿ।
ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ಇರುಬ್ಬೇದಯಜುಬ್ಬೇದಸಾಮವೇದಾನಂ। ಸಹ ನಿಘಣ್ಡುನಾ ಚ ಕೇಟುಭೇನ ಚ ಸನಿಘಣ್ಡುಕೇಟುಭಾನಂ। ನಿಘಣ್ಡೂತಿ ನಾಮನಿಘಣ್ಡುರುಕ್ಖಾದೀನಂ ವೇವಚನಪ್ಪಕಾಸಕಂ ಸತ್ಥಂ। ಕೇಟುಭನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪವಿಕಪ್ಪೋ ಕವೀನಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಸತ್ಥಂ। ಸಹ ಅಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದೇನ ಸಾಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದಾನಂ। ಅಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಚ ನಿರುತ್ತಿ ಚ। ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಅಥಬ್ಬನವೇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇತಿಹ ಆಸ ಇತಿಹ ಆಸಾ’’ತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾ। ತೇಸಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ। ಪದಂ ತದವಸೇಸಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅಜ್ಝೇತಿ ವೇದೇತಿ ಚಾತಿ ಪದಕೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ। ಲೋಕಾಯತೇ ವಿತಣ್ಡವಾದಸತ್ಥೇ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾಧಿಕಾರೇ ಚ ದ್ವಾದಸಸಹಸ್ಸೇ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಸತ್ಥೇ ಅನೂನೋ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಲೋಕಾಯತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನವಯೋ, ಅವಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅವಯೋ ನಾಮ ಯೋ ತಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ।
ಜಙ್ಘಾಯ ಹಿತಂ ವಿಹಾರಂ ಜಙ್ಘಾವಿಹಾರಂ, ಚಿರಾಸನಾದಿಜನಿತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಜಙ್ಘಾಪಸಾರಣತ್ಥಂ ಅದೀಘಚಾರಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಚಙ್ಕಮಮಾನೋತಿ ಚಙ್ಕಮಮಾನೋ ಏವ। ಅನುವಿಚರಮಾನೋತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಚರಮಾನೋ। ಕೇಣಿಯಸ್ಸ ಜಟಿಲಸ್ಸ ಅಸ್ಸಮೋತಿ ಕೇಣಿಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸಮಂ ನಿವೇಸನಂ। ಆವಾಹೋತಿ ಕಞ್ಞಾಗಹಣಂ। ವಿವಾಹೋತಿ ಕಞ್ಞಾದಾನಂ। ಮಹಾಯಞ್ಞೋತಿ ಮಹಾಯಜನಂ। ಮಾಗಧೋತಿ ಮಗಧಾನಂ ಇಸ್ಸರೋ। ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸೇನಿಯೋ। ಬಿಮ್ಬೀತಿ ಸುವಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾರಸುವಣ್ಣಸದಿಸವಣ್ಣತಾಯ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ। ಸೋ ಮೇ ನಿಮನ್ತಿತೋತಿ ಸೋ ಮಯಾ ನಿಮನ್ತಿತೋ।
ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಬುದ್ಧಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾವ ಅಮತೇನೇವಾಭಿಸಿತ್ತೋ ವಿಮ್ಹಯರೂಪತ್ತಾ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ, ಭೋ ಕೇಣಿಯ, ವದೇಸೀ’’ತಿ। ಇತರೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ, ಭೋ ಸೇಲ, ವದಾಮೀ’’ತಿ। ತತೋ ನಂ ಪುನಪಿ ದಳ್ಹೀಕರಣತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಇತರೋಪಿ ತಥೇವ ಆರೋಚೇಸಿ। ಅಥ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ದುಲ್ಲಭಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಘೋಸೋಪಿ ಖೋ ಏಸೋ ದುಲ್ಲಭೋ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೋ ಏಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬುದ್ಧಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸೋ ಸಚ್ಚಮೇವ ಬುದ್ಧೋ, ಉದಾಹು ನಾಮಮತ್ತಮೇವಸ್ಸ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವೀಮಂಸಿತುಕಾಮೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ಅಭಾಸಿ ಏವ ವಾ ‘‘ಆಗತಾನಿ ಖೋ ಪನ…ಪೇ॰… ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವೇದೇಸು। ‘‘ತಥಾಗತೋ ಕಿರ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪಣಿಧಿಸಮಾದಾನಞಾಣಸಮಾದಾನಕರುಣಾದಿಗುಣಮಹತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋತಿ ದ್ವೇ ಏವ ನಿಟ್ಠಾ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಗತಿಸದ್ದೋ ‘‘ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಗತಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೩) ಭವಭೇದೇ, ‘‘ಗತೀ ಮಿಗಾನಂ ಪವನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪರಿ॰ ೩೩೯) ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ, ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಮತ್ತಗತಿಮನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೧) ಪಞ್ಞಾಯಂ, ‘‘ಗತಿಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ॰ ೨೦೪) ವಿಸಟಭಾವೇ ವತ್ತತಿ, ಇಧ ಪನ ನಿಟ್ಠಾಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ, ನ ತೇಹಿ ಏವ ಬುದ್ಧೋ। ಜಾತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪನ ತಾನಿಯೇವ ತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತೀತಿ ಯದಿ ಅಗಾರೇ ವಸತಿ। ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ಚತೂಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಚ ಲೋಕಂ ರಞ್ಜನತೋ ರಾಜಾ। ಚಕ್ಕರತನಂ ವತ್ತೇತಿ, ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕೇಹಿ, ವತ್ತತಿ, ತೇಹಿ ಚ ಪರಂ ವತ್ತೇತಿ, ಪರಹಿತಾಯ ಚ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಾನಂ ವತ್ತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ರಾಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸನಂ। ಧಮ್ಮೇನ ಚರತೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ಞಾಯೇನ ಸಮೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮೇನ ರಜ್ಜಂ ಲಭಿತ್ವಾ ರಾಜಾ ಜಾತೋತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ। ಪರಹಿತಧಮ್ಮಕರಣೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ಅತ್ತಹಿತಧಮ್ಮಕರಣೇನ ಧಮ್ಮರಾಜಾ। ಚತುರನ್ತಾಯ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಚಾತುರನ್ತೋ, ಚತುಸಮುದ್ದನ್ತಾಯ ಚತ್ತುಬ್ಬಿಧದೀಪವಿಭೂಸಿತಾಯ ಚ ಪಥವಿಯಾ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕೋಧಾದಿಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬರಾಜಾನೋ ವಿಜೇಸೀತಿ ವಿಜಿತಾವೀ। ಜನಪದತ್ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಜನಪದೇ ಧುವಭಾವಂ ಥಾವರಭಾವಂ ಪತ್ತೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ
ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನಂ…ಪೇ॰… ಪರಿಣಾಯಕರತನಮೇವ ಸತ್ತಮನ್ತಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋ ರತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸು ಅಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ ಚಕ್ಕರತನೇನ ಅಜಿತಂ ಜಿನಾತಿ, ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರತನೇಹಿ ವಿಜಿತೇ ಯಥಾಸುಖಮನುವಿಚರತಿ, ಪರಿಣಾಯಕರತನೇನ ವಿಜಿತಮನುರಕ್ಖತಿ, ಸೇಸೇಹಿ ಉಪಭೋಗಸುಖಮನುಭವತಿ। ಪಠಮೇನ ಚಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿಯೋಗೋ, ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಗಹಪತಿರತನೇಹಿ ಪಭುಸತ್ತಿಯೋಗೋ, ಪರಿಣಾಯಕರತನೇನ ಮನ್ತಸತ್ತಿಯೋಗೋ ಸುಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿಮಣಿರತನೇಹಿ ಚ ತಿವಿಧಸತ್ತಿಯೋಗಫಲಂ। ಸೋ ಇತ್ಥಿಮಣಿರತನೇಹಿ ಭೋಗಸುಖಮನುಭೋತಿ, ಸೇಸೇಹಿ ಇಸ್ಸರಿಯಸುಖಂ। ವಿಸೇಸತೋ ಚಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಅದೋಸಕುಸಲಮೂಲಜನಿತಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ
ಪರೋಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಅತಿರೇಕಸಹಸ್ಸಂ। ಸೂರಾತಿ ಅಭೀರುಕಜಾತಿಕಾ। ವೀರಙ್ಗರೂಪಾತಿ ದೇವಪುತ್ತಸದಿಸಕಾಯಾ, ಏವಂ ತಾವೇಕೇ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಭಾವೋ ವೀರಾತಿ ಉತ್ತಮಸೂರಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ವೀರಾನಂ ಅಙ್ಗಂ ವೀರಙ್ಗಂ, ವೀರಕಾರಣಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವೀರಙ್ಗಂ ರೂಪಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ವೀರಙ್ಗರೂಪಾ, ವೀರಿಯಮಯಸರೀರಾ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾತಿ ಸಚೇ ಪಟಿಮುಖಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಪರಸೇನಾ, ತಂ ಪಮದ್ದಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ‘‘ಪಾಣೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೫೭) ಪಞ್ಚಸೀಲಧಮ್ಮೇನ। ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋತಿ ಏತ್ಥ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಅವಿಜ್ಜಾದುಚ್ಚರಿತಛದನೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರೇ ಲೋಕೇ ತಂ ಛದನಂ ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಸಞ್ಜಾತಾಲೋಕೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ ಪೂಜಾರಹತಾ, ದುತಿಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಹೇತು ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ। ತತಿಯೇನ ಬುದ್ಧತ್ತಹೇತು ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದತಾ ವುತ್ತಾತಿ
ಇದಾನಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ – ‘‘ಕಹಂ ಪನ ಭೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿಆದೀಸು ಯೇನೇಸಾತಿ ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಏಸಾ। ನೀಲವನರಾಜೀತಿ ನೀಲವಣ್ಣರುಕ್ಖಪನ್ತಿ। ವನಂ ಕಿರ ಮೇಘಪನ್ತಿಸದಿಸಂ। ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ತದಾ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಯೇನೇಸಾ ಭೋ, ಸೇಲ, ನೀಲವನರಾಜೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಠಸೇಸೋ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ। ಪದೇ ಪದನ್ತಿ ಪದಸಮೀಪೇ ಪದಂ। ತೇನ ತುರಿತಗಮನಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ದುರಾಸದಾ ಹೀತಿ ಕಾರಣಂ ಆಹ, ಯಸ್ಮಾ ತೇ ದುರಾಸದಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಭೋನ್ತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂತಿ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಾ ದುರಾಸದಾತಿ ಚೇ? ಸೀಹಾವ ಏಕಚರಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೀಹಾ ಸಹಾಯಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಏಕಚರಾ, ಏವಂ ತೇಪಿ ವಿವೇಕಕಾಮತಾಯ। ‘‘ಯದಾ ಚಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ತೇ ಮಾಣವಕೇ ಉಪಚಾರಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಮಾ ಓಪಾತೇಥಾತಿ ಮಾ ಪವೇಸೇಥ, ಮಾ ಕಥೇಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಗಮೇನ್ತೂತಿ ಪಟಿಮಾನೇನ್ತು, ಯಾವ ಕಥಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ತುಣ್ಹೀ ಭವನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಮನ್ನೇಸೀತಿ ಗವೇಸಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಬಹುಕಾನಿ ಅದ್ದಸ, ಅಪ್ಪಕಾನಿ ನಾದ್ದಸ। ತತೋ ಯಾನಿ ನ ಅದ್ದಸ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವೇ’’ತಿ। ಕಙ್ಖತೀತಿ ಕಙ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಪತ್ಥನಂ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀತಿ ತತೋ ತತೋ ತಾನಿ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛತಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ದಟ್ಠುಂ। ನಾಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀತಿ ತತೋ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಿ ಪಸಾದಂ
ಕೋಸೋಹಿತೇತಿ ವತ್ಥಿಕೋಸೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ। ವತ್ಥಗುಯ್ಹೇತಿ ಅಙ್ಗಜಾತೇ। ಭಗವತೋ ಹಿ ವರವಾರಣಸ್ಸೇವ ಕೋಸೋಹಿತಂ ವತ್ಥಗುಯ್ಹಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಪದುಮಗಬ್ಭಸಮಾನಂ। ತಂ ಸೋ ವತ್ಥಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನ್ತೋಮುಖಗತಾಯ ಚ ಜಿವ್ಹಾಯ ಪಹೂತಭಾವಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಲಕ್ಖಣೇಸು ಕಙ್ಖೀ ಅಹೋಸಿ ತಥಾರೂಪನ್ತಿ ಕಥಂ ರೂಪಂ? ಕಿಮೇತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವುತ್ತಮೇತಂ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನೇವ ಮಿಲಿನ್ದರಞ್ಞಾ ಪುಟ್ಠೇನ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೩.೩) –
‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಭಗವತಾ ಕತನ್ತಿ। ಕಿಂ, ಮಹಾರಾಜಾತಿ? ಮಹಾಜನೇನ ಹಿರಿಕರಣೋಕಾಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತೇವಾಸಿಉತ್ತರಸ್ಸ ಚ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸೀನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಸೇಲಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸೀನಂ ತಿಸತಮಾಣವಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಭನ್ತೇತಿ। ನ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವಾ ಗುಯ್ಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಛಾಯಂ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ನಿವಾಸನನಿವತ್ಥಂ ಕಾಯಬನ್ಧನಬದ್ಧಂ ಚೀವರಪಾರುತಂ ಛಾಯಾರೂಪಕಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಮಹಾರಾಜಾತಿ। ಛಾಯಾರೂಪೇ ದಿಟ್ಠೇ ಸತಿ ದಿಟ್ಠೋ ಏವ ನನು, ಭನ್ತೇತಿ। ತಿಟ್ಠತೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಹದಯರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಹದಯಮಂಸಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ। ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ, ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೩.೩)।
ನಿನ್ನಾಮೇತ್ವಾತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ। ಕಣ್ಣಸೋತಾನುಮಸನೇನ ಚೇತ್ಥ ದೀಘಭಾವೋ, ನಾಸಿಕಾಸೋತಾನುಮಸನೇನ ತನುಭಾವೋ, ನಲಾಟಚ್ಛಾದನೇನ ಪುಥುಲಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆಚರಿಯಪಾಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾನಞ್ಚೇವ ಆಚರಿಯಾಚರಿಯಾನಞ್ಚ। ಸಕೇ ವಣ್ಣೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ।
೫೫೪. ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಯೋತಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಅಹೀನಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗತಾಯ ಚ ಪರಿಪುಣ್ಣಸರೀರೋ ಸುರುಚೀತಿ ಸುನ್ದರಸರೀರಪ್ಪಭೋ। ಸುಜಾತೋತಿ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸುನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ಚಾರುದಸ್ಸನೋತಿ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅತಿತ್ತಿಜನಕಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ ರಮಣೀಯಂ ಚಾರು ಏವ ದಸ್ಸನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚಾರುದಸ್ಸನೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಚಾರುದಸ್ಸನೋತಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋತಿ ಸುವಣ್ಣಸದಿಸವಣ್ಣೋ। ಅಸೀತಿ ಭವಸಿ। ಏತಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸುಸುಕ್ಕದಾಠೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಸುಕ್ಕದಾಠೋ। ಭಗವತೋ ಹಿ ದಾಠಾಹಿ ಚನ್ದಕಿರಣಾ ವಿಯ ಅತಿವಿಯ ಪಣ್ಡರರಂಸಿಯೋ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸುಸುಕ್ಕದಾಠೋಸೀ’’ತಿ।
೫೫೫. ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಾನೇವ ವಚನನ್ತರೇನ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ।
೫೫೬. ಇದಾನಿ ‘‘ಪಸನ್ನನೇತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ಭಗವಾ ಹಿ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಸನ್ನನೇತ್ತೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸದಿಸಮುಖತ್ತಾ ಸುಮುಖೋ, ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹಾ, ಬಹ್ಮುಜುಗತ್ತತಾಯ ಉಜು, ಜುತಿಮನ್ತತಾಯ ಪತಾಪವಾ। ಯಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ಸಮಣಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಥುನತಾ ಪುನ ವುತ್ತಂ। ಈದಿಸೋ ಹಿ ಏವಂ ವಿರೋಚತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಉತ್ತರಗಾಥಾಯಪಿ।
೫೫೭-೮. ಉತ್ತಮವಣ್ಣಿನೋತಿ ಉತ್ತಮವಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ। ಜಮ್ಬುಸಣ್ಡಸ್ಸಾತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ। ಪಾಕಟೇನ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ವಣ್ಣಯನ್ತೋ ಆಹ, ಅಪಿಚ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ದೀಪಾನಂ ಇಸ್ಸರೋ ಹೋತಿ।
೫೫೯. ಖತ್ತಿಯಾತಿ ಜಾತಿಖತ್ತಿಯಾ। ಭೋಜಾತಿ ಭೋಗಿಯಾ। ರಾಜಾನೋತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತಾ। ಅನುಯನ್ತಾತಿ ಅನುಗಾಮಿನೋ ಸೇವಕಾ। ರಾಜಾಭಿರಾಜಾತಿ ರಾಜೂನಂ ಪೂಜನಿಯೋ ರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮನುಜಿನ್ದೋತಿ ಮನುಸ್ಸಾಧಿಪತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರೋ ಹುತ್ವಾ।
೫೬೦. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ತೇ ಭವನ್ತಿ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತೇ ಸಕೇ ವಣ್ಣೇ ಭಞ್ಞಮಾನೇ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾತುಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಸೇಲಸ್ಸ ಮನೋರಥಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ರಾಜಾಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಂ ಖೋ ಮಂ ತ್ವಂ ಸೇಲ ಯಾಚಸಿ ‘‘ರಾಜಾ ಅರಹಸಿ ಭವಿತುಂ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಹೋತಿ, ರಾಜಾಹಮಸ್ಮಿ, ಸತಿ ಚ ರಾಜತ್ತೇ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋ ರಾಜಾ ಸಮಾನೋಪಿ ಯೋಜನಸತಂ ವಾ ಅನುಸಾಸತಿ, ದ್ವೇ ತೀಣಿ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಹುತ್ವಾಪಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಅನುತ್ತರೋ ಭವಗ್ಗತೋ ಅವೀಚಿಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋ ಅನುಸಾಸಾಮಿ। ಯಾವತಾ ಹಿ ಅಪದದ್ವಿಪದಾದಿಭೇದಾ ಸತ್ತಾ, ಅಹಂ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗೋ। ನ ಹಿ ಮೇ ಕೋಚಿ ಸೀಲೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಪಟಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ। ಸ್ವಾಹಂ ಏವಂ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಅನುತ್ತರೋ ಅನುತ್ತರೇನೇವ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇಮಿ ‘‘ಇದಂ ಪಜಹಥ, ಇದಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಣಾಚಕ್ಕಂ, ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ
೫೬೧-೨. ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿಕರೋನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಸೇಲೋ ದಳ್ಹಿಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪಟಿಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೋ ನು ಸೇನಾಪತೀತಿ ಧಮ್ಮರಞ್ಞೋ ಭೋತೋ, ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪವತ್ತಕೋ ಸೇನಾಪತಿ ಕೋತಿ ಪುಚ್ಛಿ।
೫೬೩. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಭಗವತೋ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸುವಣ್ಣಪುಞ್ಜೋ ವಿಯ ಸಿರಿಯಾ ಸೋಭಮಾನೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನುಜಾತೋ ತಥಾಗತನ್ತಿ ತಥಾಗತಹೇತು ಅನುಜಾತೋ, ತಥಾಗತೇನ ಹೇತುನಾ ಜಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೬೪. ಏವಂ ‘‘ಕೋ ನು ಸೇನಾಪತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಸೇಲೋ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪಟಿಜಾನಾಸೀ’’ತಿ, ತತ್ರ ನಂ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ‘‘ನಾಹಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನೇವ ಪಟಿಜಾನಾಮಿ, ಅಪಿಚಾಹಂ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಿ ಚ। ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸಮುದಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪನ ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಾನಿ, ಹೇತುವಚನೇನ ಪನ ಫಲಸಿದ್ಧಿತೋ ತೇಸಂ ಫಲಾನಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಿಪಿ ವುತ್ತಾನೇವ ಭವನ್ತಿ। ಯತೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ
೫೬೫-೭. ಏವಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾತುಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣತ್ಥಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅಭಿತ್ಥರಯಮಾನೋ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಲ್ಲಕತ್ತೋತಿ ರಾಗಸಲ್ಲಾದಿಸತ್ತಸಲ್ಲಕತ್ತನೋ। ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋತಿ ಸೇಟ್ಠಭೂತೋ। ಅತಿತುಲೋತಿ ತುಲಂ ಅತೀತೋ ಉಪಮಂ ಅತೀತೋ, ನಿರೂಪಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋತಿ ‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ‘‘ಪರೇ ಚ ಅವಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೪೦; ಮಹಾನಿ॰ ೨೮; ಚೂಳನಿ॰ ನನ್ದಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪೭) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ಮಾರಪರಿಸಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮಾರಸೇನಾಯ ಸಬ್ಬಾಮಿತ್ತೇತಿ ಖನ್ಧಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಚ್ಚುದೇವಪುತ್ತಮಾರಾದಿಕೇ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ। ವಸೀಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತ್ವಾ। ಅಕುತೋಭಯೋತಿ ಕುತೋಚಿ ಅಭಯೋ।
೫೬೮-೭೦. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಸೇಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಾವದೇವ ಭಗವತಿ ಸಞ್ಜಾತಪ್ಪಸಾದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪೇಕ್ಖೋ ‘‘ಇಮಂ ಭವನ್ತೋ’’ತಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ ಯಥಾ ತಂ ಪರಿಪಾಕಗತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ। ತತ್ಥ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಕೋತಿ ಚಣ್ಡಾಲಾದಿನೀಚಕುಲೇ ಜಾತೋ।
೫೭೧. ತತೋ ತೇಪಿ ಮಾಣವಕಾ ತಥೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪೇಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಏತಞ್ಚೇ ರುಚ್ಚತಿ ಭೋತೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹಂಸು ಯಥಾ ತಂ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕತಾಧಿಕಾರಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ।
೫೭೨. ಅಥ ಸೇಲೋ ತೇಸು ಮಾಣವಕೇಸು ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಮಾನೋ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ।
೫೭೩. ತತೋ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೇಲೋ ಅತೀತೇ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ತೇಸಂಯೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪುರಿಸಸತಾನಂ ಗಣಸೇಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿವೇಣಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ಕತ್ವಾ ಕಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೋ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಭವೇ ತೇಸಂಯೇವ ಆಚರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತಞ್ಚ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಕಾಯ ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ। ಅಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ನ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲಂ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸವಿರಹಿತಸ್ಸ ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಿಕ್ಖತೋ ಅಮೋಘಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಂ…ಪೇ॰… ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ।
ಏವಞ್ಚ ವತ್ವಾ ‘‘ಏಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚ। ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಪತ್ತಚೀವರಧರಾ ಹುತ್ವಾ ಆಕಾಸೇನಾಗಮ್ಮ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇಸುಂ। ಏವಮಿಮಂ ತೇಸಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾ ‘‘ಅಲತ್ಥ ಖೋ ಸೇಲೋ…ಪೇ॰… ಉಪಸಮ್ಪದ’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು।
ಭುತ್ತಾವಿನ್ತಿ ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿನ್ತಿ ಪತ್ತತೋ ಓನೀತಪಾಣಿಂ, ಅಪನೀತಹತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಉಪಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
೫೭೪. ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಮುಖಾತಿ ಭಗವಾ ಕೇಣಿಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾನುಕೂಲವಸೇನ ಅನುಮೋದನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಪರಿಚರಿಯಂ ವಿನಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಯಞ್ಞಾಭಾವತೋ ‘‘ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಮುಖಾ ಯಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಗ್ಗಿಹುತ್ತಸೇಟ್ಠಾ
೫೭೬. ಯಂ ತಂ ಸರಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞಬ್ಯಾಕರಣಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ
೫೭೭-೮. ತತೋ ಪರಂ ಭಗವನ್ತಂ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಥುನಿತ್ವಾ ತತಿಯಾಯ ವನ್ದನಂ ಯಾಚತಿ –
೫೭೯.
‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ ತಿಸತಾ ಇಮೇ, ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪಞ್ಜಲೀಕತಾ।
ಪಾದೇ ವೀರ ಪಸಾರೇಹಿ, ನಾಗಾ ವನ್ದನ್ತು ಸತ್ಥುನೋ’’ತಿ॥
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಸಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೮೦. ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ
ತತ್ಥ ಅನಿಮತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಕಾರನಿಮಿತ್ತವಿರಹಿತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಯದಾಹಂ ಅಕ್ಖಿಂ ವಾ ನಿಖಣಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭಮುಕಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿರಿಯಾಕಾರನಿಮಿತ್ತಮತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಜೀವಿತೇ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ ‘‘ಯಾವಾಹಂ ಇದಂ ವಾ ಇದಂ ವಾ ಕರೋಮಿ, ತಾವ ತ್ವಂ ಜೀವ, ಮಾ ಮೀಯಾ’’ತಿ। ಅನಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅತೋ ಏವ ನ ಸಕ್ಕಾ ಏಕಂಸೇನ ಅಞ್ಞಾತುಂ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ವಾ ಏತ್ತಕಂ ವಾ ಕಾಲಂ ಇಮಿನಾ ಜೀವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಗತಿಯಾ ಆಯುಪರಿಯನ್ತವಸೇನ ವಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ಪರಿಮಿತಂ ಆಯು, ನ ತಥಾ ಮಚ್ಚಾನಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಏಕಂಸೇನ ಅನಞ್ಞಾತಂ।
ಕಸಿರನ್ತಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಛಂ ನ ಸುಖಯಾಪನೀಯಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ, ಪಸ್ಸಾಸಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ, ಮಹಾಭೂತಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ, ಉಸ್ಮಾಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ। ಅನಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ಹಿ ನ ಜೀವತಿ ಅಪಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ। ಚತೂಸು ಚ ಧಾತೂಸು ಕಟ್ಠಮುಖಾದಿಆಸೀವಿಸದಟ್ಠೋ
‘‘ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಭವತೀ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ವಾ।
ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಕಟ್ಠಮುಖೇವ ಸೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ಆಪೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ಪೂತಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಗ್ಘರಿತಪುಬ್ಬಮಂಸಲೋಹಿತೋ ಅಟ್ಠಿಚಮ್ಮಾವಸೇಸೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪೂತಿಕೋ
ಆಪೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಪೂತಿಮುಖೇವ ಸೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ತೇಜೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸನ್ತತ್ತೋ
ತೇಜೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಅಗ್ಗಿಮುಖೇವ ಸೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ಸಞ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಸನ್ಧಿಬನ್ಧನೋ ಪಾಸಾಣೇಹಿ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸಞ್ಚುಣ್ಣಿಯಮಾನಟ್ಠಿಕೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸಞ್ಛಿನ್ನೋ ಭವತೀ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಸತ್ಥಮುಖೇನ ವಾ।
ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಸತ್ಥಮುಖೇವ ಸೋ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ಧಾತುಪ್ಪಕೋಪಬ್ಯಾಪನ್ನಕಾಯೋಪಿ ಚ ನ ಜೀವತಿ। ಯದಾ ಪನ ತಾ ಧಾತುಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಾಪಿ ಸಮಂ ವಹನ್ತಿ, ತದಾ ಜೀವಿತಂ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಮಹಾಭೂತಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ। ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾದೀಸು ಪನ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಪಾಕಟೋ ಏವ। ಏವಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ। ತಥಾ ಅಸಿತಪೀತಾದಿಪರಿಪಾಕೇ ಕಮ್ಮಜತೇಜೇ ಖೀಣೇ ಸತ್ತಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತಾಪಿ ಪಾಕಟಾ ಏವ। ಏವಂ ಉಸ್ಮಾಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪನ ನಿರುದ್ಧೇ ನಿರುದ್ಧತೋ ಪಭುತಿ ಸತ್ತಾನಂ ನ ಹೋತಿ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟಮೇವ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಪಟಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ। ಏವಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಭಾವತೋ ಕಸಿರಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪರಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಪ್ಪಕಂ, ದೇವಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ತಿಣಗ್ಗೇ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದುಸದಿಸಂ, ಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಭಾವೇನ ವಾ ಪರಿತ್ತಂ। ಅತಿದೀಘಾಯುಕೋಪಿ ಹಿ ಸತ್ತೋ ಅತೀತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇನ
‘‘ಜೀವಿತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಚ, ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಚ ಕೇವಲಾ।
ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾ, ಲಹುಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋ॥
‘‘ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ
ನತ್ವೇವ ತೇಪಿ ಜೀವನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಂಯುತಾ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦)।
ತಞ್ಚ ದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯುತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ ಏವಂ ಅನಿಮಿತ್ತಮನಞ್ಞಾತಂ ಕಸಿರಂ ಪರಿತ್ತಞ್ಚ ಸಮಾನಮ್ಪಿ ಸೀತುಣ್ಹಡಂಸಮಕಸಾದಿಸಮ್ಫಸ್ಸಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖದುಕ್ಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಂಯುತಂ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಈದಿಸಂ ಮಚ್ಚಾನಂ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಾ
೫೮೧. ಅಥಾಪಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯಾಸಿ ‘‘ಸಬ್ಬೂಪಕರಣೇಹಿ ಪುತ್ತಂ ಅನುರಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮೇ ಸೋ ಮತೋ, ತೇನ ಸೋಚಾಮೀ’’ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಮಾ ಸೋಚಿ। ನ ಹಿ ಸೋ ಉಪಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ಜಾತಾ ನ ಮಿಯ್ಯರೇ, ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಜಾತಾ ಸತ್ತಾ ಮಾ ಮರನ್ತೂತಿ ರಕ್ಖಿತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ‘‘ಜರಂ ಪತ್ವಾ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ, ಮರಣಂ ಅನುರೂಪಂ, ಅತಿದಹರೋ ಮೇ ಪುತ್ತೋ ಮತೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಜರಮ್ಪಿ ಪತ್ವಾ ಮರಣಂ, ಏವಂಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಪಾಣಿನೋ’’ತಿ, ಜರಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾಪಿ ಮರಣಂ, ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ನಿಯಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೫೮೨. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ಫಲಾನಮಿವ ಪಕ್ಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಫಲಾನಂ ಪಕ್ಕಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನತೋ ಪಭುತಿ ಸೂರಿಯಾತಪೇನ ಸನ್ತಪ್ಪಮಾನೇ ರುಕ್ಖೇ ಪಥವಿರಸೋ ಚ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಪತ್ತತೋ ಸಾಖಂ ಸಾಖತೋ ಖನ್ಧಂ ಖನ್ಧತೋ ಮೂಲನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮೂಲತೋ ಪಥವಿಮೇವ ಪವಿಸತಿ, ಓಗಮನತೋ ಪಭುತಿ ಪನ ಪಥವಿತೋ ಮೂಲಂ ಮೂಲತೋ ಖನ್ಧನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಾಖಾಪತ್ತಪಲ್ಲವಾದೀನಿ ಪುನ ಆರೋಹತಿ, ಏವಂ ಆರೋಹನ್ತೋ ಚ ಪರಿಪಾಕಗತೇ ಫಲೇ ವಣ್ಟಮೂಲಂ ನ ಪವಿಸತಿ। ಅಥ ಸೂರಿಯಾತಪೇನ ತಪ್ಪಮಾನೇ ವಣ್ಟಮೂಲೇ ಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ತಾನಿ ಫಲಾನಿ ಪಾತೋ ಪಾತೋ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಪತನ್ತಿ, ನೇಸಂ ಪಾತೋ ಪತನತೋ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ಪತನಾ ಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಜಾತಾನಂ ಮಚ್ಚಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಮರಣತೋ ಭಯಂ
೫೮೩-೬. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಹರಾ ಚ…ಪೇ॰… ಪರಾಯಣಾ’’ತಿ ಏವಂ ಗಣ್ಹ, ಏವಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಂ ಮಚ್ಚು…ಪೇ॰… ಞಾತೀ ವಾ ಪನ ಞಾತಕೇ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ನ ಪಿತಾ ತಾಯತೇ ಪುತ್ತಂ, ಞಾತೀ ವಾ ಪನ ಞಾತಕೇ, ತಸ್ಮಾ ಪೇಕ್ಖತಂಯೇವ…ಪೇ॰… ನೀಯತಿ।
ತತ್ಥ
೫೮೭. ತತ್ಥ ಯೇ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದಯೋ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ‘‘ಏವಮಬ್ಭಾಹತೋ ಲೋಕೋ ಮಚ್ಚುನಾ ಚ ಜರಾಯ ಚ, ಸೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಪರಿತ್ತಾಣಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧೀರಾ ನ ಸೋಚನ್ತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಲೋಕಪರಿಯಾಯಂ। ಇಮಂ ಲೋಕಸಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ನ ಸೋಚನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೫೮೮. ತ್ವಂ ಪನ ಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ…ಪೇ॰… ಪರಿದೇವಸಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಆಗತಸ್ಸ ಆಗತಮಗ್ಗಂ ವಾ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗತಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗಂ ವಾ ನ ಜಾನಾಸಿ, ತಸ್ಸ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅಸಮ್ಪಸ್ಸಂ ನಿರತ್ಥಂ ಪರಿದೇವಸಿ। ಧೀರಾ ಪನ ತೇ ಪಸ್ಸನ್ತಾ ವಿದಿತ್ವಾ ಲೋಕಪರಿಯಾಯಂ ನ ಸೋಚನ್ತೀತಿ।
೫೮೯. ಇದಾನಿ ‘‘ನಿರತ್ಥಂ ಪರಿದೇವಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪರಿದೇವನಾಯ ನಿರತ್ಥಕಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಿದೇವಯಮಾನೋ ಚೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉದಬ್ಬಹೇತಿ ಉಬ್ಬಹೇಯ್ಯ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಅತ್ತನಿ ಸಞ್ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಹಿಂಸಮತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಬಾಧೇನ್ತೋ। ಕಯಿರಾ ಚೇ ನಂ ವಿಚಕ್ಖಣೋತಿ ಯದಿ ತಾದಿಸೋ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಉದಬ್ಬಹೇ, ವಿಚಕ್ಖಣೋಪಿ ನಂ ಪರಿದೇವಂ ಕರೇಯ್ಯ।
೫೯೦. ನ ಹಿ ರುಣ್ಣೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ನ ಪನ ಕೋಚಿ ರುಣ್ಣೇನ ವಾ ಸೋಕೇನ ವಾ ಚೇತಸೋ ಸನ್ತಿಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ರೋದತೋ ಸೋಚತೋ ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ದುಕ್ಖಂ, ಸರೀರಞ್ಚ ದುಬ್ಬಣ್ಣಿಯಾದೀಹಿ ಉಪಹಞ್ಞತೀತಿ।
೫೯೧. ನ ತೇನ ಪೇತಾತಿ ತೇನ ಪರಿದೇವನೇನ ಕಾಲಕತಾ ನ ಪಾಲೇನ್ತಿ ನ ಯಾಪೇನ್ತಿ, ನ ತಂ ತೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿರತ್ಥಾ ಪರಿದೇವನಾತಿ।
೫೯೨. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ನಿರತ್ಥಾ, ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಆವಹತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸೋಕಮಪ್ಪಜಹಂ …ಪೇ॰… ವಸಮನ್ವಗೂ। ತತ್ಥ ಅನುತ್ಥುನನ್ತೋತಿ ಅನುಸೋಚನ್ತೋ। ವಸಮನ್ವಗೂತಿ ವಸಂ ಗತೋ।
೫೯೩. ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗಮಿನೇತಿ ಗಮಿಕೇ, ಪರಲೋಕಗಮನಸಜ್ಜೇ ಠಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಫನ್ದನ್ತೇವಿಧ ಪಾಣಿನೋತಿ ಮರಣಭಯೇನ ಫನ್ದಮಾನೇಯೇವ ಇಧ ಸತ್ತೇ।
೫೯೪. ಯೇನ ಯೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ದೀಘಾಯುಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅರೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತತೋ ತಂ ಅಞ್ಞಥಾಯೇವ ಹೋತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಮಞ್ಞಿತೋ ಮರತಿಪಿ, ರೋಗೀಪಿ ಹೋತಿ। ಏತಾದಿಸೋ ಅಯಂ ವಿನಾಭಾವೋ ಮಞ್ಞಿತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕೇನ ಹೋತಿ, ಪಸ್ಸ, ಉಪಾಸಕ, ಲೋಕಸಭಾವನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೫೯೬. ಅರಹತೋ ಸುತ್ವಾತಿ ಇಮಂ ಏವರೂಪಂ ಅರಹತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ। ನೇಸೋ ಲಬ್ಭಾ ಮಯಾ ಇತೀತಿ ಸೋ ಪೇತೋ ‘‘ಇದಾನಿ ಮಯಾ ಪುನ ಜೀವತೂ’’ತಿ ನ ಲಬ್ಭಾ ಇತಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ, ವಿನೇಯ್ಯ ಪರಿದೇವಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೫೯೭. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ‘‘ಯಥಾ ಸರಣಮಾದಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಧಂಸಯೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಧೀರೋ ಧಿತಿಸಮ್ಪದಾಯ, ಸಪಞ್ಞೋ ಸಾಭಾವಿಕಪಞ್ಞಾಯ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬಾಹುಸಚ್ಚಪಞ್ಞಾಯ, ಕುಸಲೋ ಚಿನ್ತಕಜಾತಿಕತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಿನ್ತಾಮಯಸುತಮಯಭಾವನಾಮಯಪಞ್ಞಾಹಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೫೯೮-೯. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸೋಕಮೇವ, ಪರಿದೇವಂ…ಪೇ॰… ಸಲ್ಲಮತ್ತನೋ। ತತ್ಥ ಪಜಪ್ಪನ್ತಿ ತಣ್ಹಂ। ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ। ಅಬ್ಬಹೇತಿ ಉದ್ಧರೇ। ಸಲ್ಲನ್ತಿ ಏತಮೇವ ತಿಪ್ಪಕಾರಂ ದುನ್ನೀಹರಣಟ್ಠೇನ ಅನ್ತೋವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಲ್ಲಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಸತ್ತವಿಧಂ ರಾಗಾದಿಸಲ್ಲಂ ವಾ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹೇ ಸಲ್ಲೇ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹಸಲ್ಲೋ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ತತ್ಥ ಅಸಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ಪಪ್ಪುಯ್ಯಾತಿ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ। ಸೇಸಂ ಇಧ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಣ್ಣಿತಂ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮೇವ ಯಾಸ್ಸ ನಿದಾನೇ ವುತ್ತಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಪನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ ಚ ಪದಾನಿ ಪರಿಹರನ್ತಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲೋತಿ ಗಾಮಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಾನಂ ಚಙ್ಕೀ ತಾರುಕ್ಖೋ ತೋದೇಯ್ಯೋತಿ ವೋಹಾರನಾಮಮೇತಂ। ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿ ಜಾಣುಸ್ಸೋಣೀತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ। ತೇಸು ಕಿರ ಏಕೋ ಹಿಮವನ್ತಪಸ್ಸೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ಪದುಮೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಅಞ್ಞತರೋ ತಾಪಸೋ ತಂ ಪದುಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಯಿತಂ ದಾರಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಂವಡ್ಢೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಪೋಕ್ಖರೇ ಸಯಿತತ್ತಾ ‘‘ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ’’ತಿ ಚಸ್ಸ ನಾಮಮಕಾಸಿ। ಏಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತರೇ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ। ತೇನ ಕಿರ ಜಾಣುಸ್ಸೋಣಿನಾಮಕಂ ಪುರೋಹಿತಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧಂ, ಸೋ ತೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿ।
ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಾ ಕಸ್ಮಾ ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲೇ ಪಟಿವಸನ್ತೀತಿ? ವೇದಸಜ್ಝಾಯನಪರಿವೀಮಂಸನತ್ಥಂ। ತೇನ ಕಿರ ಸಮಯೇನ ಕೋಸಲಜನಪದೇ ವೇದಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವೇದಾನಂ ಸಜ್ಝಾಯಕರಣತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ಥೂಪಪರಿಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮೇ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ। ತೇನ ತೇಪಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಗಾಮತೋ ಆಗಮ್ಮ ತತ್ಥ ಪಟಿವಸನ್ತಿ।
ವಾಸೇಟ್ಠಭಾರದ್ವಾಜಾನನ್ತಿ ವಾಸೇಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಭಾರದ್ವಾಜಸ್ಸ ಚ। ಅಯಮನ್ತರಾಕಥಾತಿ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸಹಾಯಕಭಾವಾನುರೂಪಂ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾ ಅನುವಿಚರಿಂಸು, ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಅನ್ತರಾ ವೇಮಜ್ಝೇಯೇವ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಾ ಕಥಾ ಉದಪಾದೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋತಿ ಸಂಸುದ್ಧಕುಚ್ಛಿಕೋ, ಸಂಸುದ್ಧಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಏವ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಉದರಗ್ಗಿ ‘‘ಗಹಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿ। ಯಾವ ಸತ್ತಮಾತಿ ಮಾತು ಮಾತಾ, ಪಿತು ಪಿತಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಲೋಮೇನ ಯಾವ ಸತ್ತ ಜಾತಿಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಿತಾಮಹೋ ಚ ಪಿತಾಮಹೀ ಚ ಪಿತಾಮಹಾ, ತಥಾ ಮಾತಾಮಹೋ ಚ ಮಾತಾಮಹೀ ಚ ಮಾತಾಮಹಾ, ಪಿತಾಮಹಾ ಚ ಮಾತಾಮಹಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ಯುಗನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಿತಾಮಹಾಯೇವ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ಅಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಜಾತಿಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಅನವಞ್ಞಾತೋ ಅನುಪಕ್ಕುಟ್ಠೋತಿ ಜಾತಿಸನ್ದೋಸವಾದೇನ ಅನುಪಕ್ಕುಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ। ವತಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಸಞ್ಞಾಪೇತುನ್ತಿ ಞಾಪೇತುಂ ಬೋಧೇತುಂ, ನಿರನ್ತರಂ ಕಾತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಯಾಮಾತಿ ಗಚ್ಛಾಮ।
೬೦೦. ಅನುಞ್ಞಾತಪಟಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಅಸ್ಮಾತಿ ಭವಾಮ। ಉಭೋತಿ ದ್ವೇಪಿ ಜನಾ। ಅಹಂ ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಸ್ಸ, ತಾರುಕ್ಖಸ್ಸಾಯಂ ಮಾಣವೋತಿ ಅಹಂ ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠನ್ತೇವಾಸೀ ಅಗ್ಗಸಿಸ್ಸೋ, ಅಯಂ ತಾರುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಣತಿ ಆಚರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದೀಪೇನ್ತೋ।
೬೦೧. ತೇವಿಜ್ಜಾನನ್ತಿ ತಿವೇದಾನಂ। ಕೇವಲಿನೋತಿ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತಾ। ಅಸ್ಮಸೇತಿ ಅಮ್ಹ ಭವಾಮ। ಇದಾನಿ ತಂ ಕೇವಲಿಭಾವಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಪದಕಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಸಾದಿಸಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಜಪ್ಪೇತಿ ವೇದೇ। ಕಮ್ಮುನಾತಿ ದಸವಿಧೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮುನಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಸತ್ತವಿಧಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯತೋ ಖೋ ಭೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಿವಿಧಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವತಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ।
೬೦೨-೫. ಇದಾನಿ ತಂ ವಚನನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಅಹಞ್ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ। ಖಯಾತೀತನ್ತಿ ಊನಭಾವಂ ಅತೀತಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ। ನಮಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಮೋ ಕರೋನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರೇ ಲೋಕೇ, ತಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥಸನ್ದಸ್ಸನೇನ ಚಕ್ಖು ಹುತ್ವಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ।
೬೦೬. ಏವಂ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ವಾಸೇಟ್ಠೇನ ಯಾಚಿತೋ ಭಗವಾ ದ್ವೇಪಿ ‘‘ತೇಸಂ ವೋ ಅಹಂ ಬ್ಯಕ್ಖಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸಾಮಿ। ಅನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಚಿನ್ತಾ, ಕೀಟಪಟಙ್ಗತಿಣರುಕ್ಖತೋ ಪಭುತಿ ವೋ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಬ್ಯಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಯ ವಿನೇತಬ್ಬಾ ಹಿ ತೇ ಮಾಣವಕಾ। ಜಾತಿವಿಭಙ್ಗನ್ತಿ ಜಾತಿವಿತ್ಥಾರಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾ ಹಿ ಜಾತಿಯೋತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಹಿ ಪಾಣಾನಂ ಜಾತಿಯೋ ಅಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೦೭. ತತೋ ‘‘ತಿಣರುಕ್ಖೇಪಿ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾನಂ ತಾವ ಕಥೇತುಂ ಆರದ್ಧೋ। ತಂ ಕಿಮತ್ಥಮಿತಿ ಚೇ? ಉಪಾದಿನ್ನೇಸು ಸುಖಞಾಪನತ್ಥಂ। ಅನುಪಾದಿನ್ನೇಸು ಹಿ ಜಾತಿಭೇದೇ ಗಹಿತೇ ಉಪಾದಿನ್ನೇಸು ಸೋ ಪಾಕಟತರೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತಿಣಾನಿ ನಾಮ ಅನ್ತೋಫೇಗ್ಗೂನಿ ಬಹಿಸಾರಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಯೋಪಿ ತಿಣಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ರುಕ್ಖಾ ನಾಮ ಬಹಿಫೇಗ್ಗೂ ಅನ್ತೋಸಾರಾ। ತಿಣಾನಿ ಚ ರುಕ್ಖಾ ಚ ತಿಣರುಕ್ಖಾ। ತೇ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಿಣರುಕ್ಖೇಪಿ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ। ನ ಚಾಪಿ ಪಟಿಜಾನರೇತಿ ‘‘ಮಯಂ ತಿಣಾ, ಮಯಂ ರುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಮಯನ್ತಿ ಅಪಟಿಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಚ ತೇಸಂ ಜಾತಿಮಯಮೇವ ಸಣ್ಠಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾ ಹಿ ಜಾತಿಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾ ತಿಣಜಾತಿ, ಅಞ್ಞಾ ರುಕ್ಖಜಾತಿ; ತಿಣೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞಾ ತಾಲಜಾತಿ, ಅಞ್ಞಾ ನಾಳಿಕೇರಜಾತೀತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ತೇನ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಯಂ ಜಾತಿವಸೇನ ನಾನಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಪರೇಸಂ ವಾ ಉಪದೇಸಂ ವಿನಾಪಿ ಅಞ್ಞಜಾತಿತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಗಯ್ಹತಿ। ಯದಿ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಪರೇಸಂ ವಾ ಉಪದೇಸಂ ವಿನಾ ಖತ್ತಿಯತೋ ವೇಸ್ಸಸುದ್ದತೋ ವಾ ವಿಸೇಸೇನ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಜಾತಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ। ಪರತೋ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಏತಾಸು ಜಾತೀಸೂ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಏತಮತ್ಥಂ ವಚೀಭೇದೇನೇವ ಆವಿಕರಿಸ್ಸತಿ।
೬೦೮. ಏವಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನೇಸು ಜಾತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಿನ್ನೇಸು ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತೋ ಕೀಟೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೀಟಾತಿ ಕಿಮಯೋ। ಪಟಙ್ಗಾತಿ ಯಾವ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕೇತಿ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೦೯. ಖುದ್ದಕೇತಿ ಕಾಳಕಕಣ್ಡಕಾದಯೋ। ಮಹಲ್ಲಕೇತಿ ಸಸಬಿಳಾರಾದಯೋ। ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ತೇ ಅನೇಕವಣ್ಣಾ।
೬೧೦. ಪಾದೂದರೇತಿ ಉದರಪಾದೇ, ಉದರಂಯೇವ ಯೇಸಂ ಪಾದಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದೀಘಪಿಟ್ಠಿಕೇತಿ ಸಪ್ಪಾನಞ್ಹಿ ಸೀಸತೋ ಯಾವ ನಙ್ಗುಟ್ಠಾ ಪಿಟ್ಠಿ ಏವ ಹೋತಿ, ತೇನ ತೇ ‘‘ದೀಘಪಿಟ್ಠಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಆಸೀವಿಸಾದಿಭೇದೇನ।
೬೧೧. ಓದಕೇತಿ
೬೧೨. ಪಕ್ಖೀತಿ ಸಕುಣೇ। ತೇ ಹಿ ಪಕ್ಖಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಪಕ್ಖೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪತ್ತೇಹಿ ಯನ್ತೀತಿ ಪತ್ತಯಾನಾ। ವೇಹಾಸೇ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಹಙ್ಗಮಾ। ತೇಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಕಾಕಾದಿಭೇದೇನ।
೬೧೩. ಏವಂ ಥಲಜಲಾಕಾಸಗೋಚರಾನಂ ಪಾಣಾನಂ ಜಾತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ತಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಏತಾಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯವಣ್ಣನಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೬೧೪-೬. ವಿತ್ಥಾರತೋ ‘‘ನ ಕೇಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಮಯಂ ಪುಥೂ’’ತಿ, ತಂ ಏವಂ ನತ್ಥೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ನ ಕೇಸೇಹೀತಿ। ನ ಹಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಈದಿಸಾ ಕೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಈದಿಸಾ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಮಿಗಾದೀನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಮಯಂ ನೇವ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾಸು ಜಾತಿಸೂತಿ ಇದಂ ಪನ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಯೋಜನಾ – ತದೇವ ಯಸ್ಮಾ ಇಮೇಹಿ ಕೇಸಾದೀಹಿ ನತ್ಥಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಮಯಂ ಪುಥು, ತಸ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇತಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಭೇದೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಮಯಂ ನೇವ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾಸು ಜಾತೀಸೂ’’ತಿ।
೬೧೭. ಇದಾನಿ ಏವಂ ಜಾತಿಭೇದೇ ಅಸನ್ತೇಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಖತ್ತಿಯೋತಿ ಇದಂ ನಾನತ್ತಂ ಯಥಾ ಜಾತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಏತಂ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ವಿಯ ಯೋನಿಸಿದ್ಧಮೇವ ಕೇಸಾದಿಸಣ್ಠಾನಾನತ್ತಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಮಞ್ಞಾಯ ಪವುಚ್ಚತಿ, ವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
೬೧೯-೬೨೫. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಮನುಸ್ಸೇಸೂ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಗಾಥಾಯೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ಗೋರಕ್ಖನ್ತಿ ಖೇತ್ತರಕ್ಖಂ, ಕಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಥವೀ ಹಿ ‘‘ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಪ್ಪಭೇದೋ ಚ ಖೇತ್ತಂ। ಪುಥುಸಿಪ್ಪೇನಾತಿ ತನ್ತವಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾನಾಸಿಪ್ಪೇನ। ವೋಹಾರನ್ತಿ ವಣಿಜ್ಜಂ। ಪರಪೇಸ್ಸೇನಾತಿ ಪರೇಸಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚೇನ। ಇಸ್ಸತ್ಥನ್ತಿ ಆವುಧಜೀವಿಕಂ, ಉಸುಞ್ಚ ಸತ್ತಿಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪೋರೋಹಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಪುರೋಹಿತಕಮ್ಮೇನ।
೬೨೬. ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮಯೇನ ಚ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಚ ಆಜೀವಸೀಲಾಚಾರವಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ನ ಜಾತಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಗುಣೇಹಿ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಕುಲೇ ಜಾತೋ ಯೋ ಗುಣವಾ, ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಞಾಯೋತಿ ಏವಮೇತಂ ಞಾಯಂ ಅತ್ಥತೋ ಆಪಾದೇತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ಞಾಯಂ ವಚೀಭೇದೇನ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಹಂ ಪನ ಯ್ವಾಯಂ ಚತೂಸು ಯೋನೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಜಾತೋ, ತತ್ರಾಪಿ ವಾ ವಿಸೇಸೇನ ಯೋ ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವಂ ಯಾ ಚಾಯಂ ‘‘ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೩; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೪) ನಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಉಪ್ಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಾ ಯೋನಿ ಕಥೀಯತಿ, ‘‘ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಮಾತುಸಮ್ಪತ್ತಿ, ತತೋಪಿ ಜಾತಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ‘‘ಯೋನಿಜೋ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಮ್ಪಿ ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವಂ ಇಮಿನಾ ಚ ಯೋನಿಜಮತ್ತಿಸಮ್ಭವಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ನ ಬ್ರೂಮಿ ಭೋವಾದೀ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ, ಸಚೇ ಹೋತಿ ಸಕಿಞ್ಚನೋ। ಯೋ ಪನಾಯಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕುಲೇ ಜಾತೋಪಿ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾಭಾವೇನ ಅಕಿಞ್ಚನೋ, ಸಬ್ಬಗಹಣಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೇನ ಚ ಅನಾದಾನೋ, ಅಕಿಞ್ಚನಂ ಅನಾದಾನಂ ತಮಹಂ ಬ್ರೂಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಬಾಹಿತಪಾಪೋತಿ।
೬೨೭. ಕಿಞ್ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಂ ಛೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ದಸವಿಧಂ ಸಂಯೋಜನಂ। ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾಯ ನ ತಸ್ಸತಿ। ತಮಹನ್ತಿ ತಂ ಅಹಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಾನಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಗಾತಿಗಂ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಯೋಗಾನಂ ಅಭಾವೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೨೮. ನದ್ಧಿನ್ತಿ ನಯ್ಹನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ಕೋಧಂ। ವರತ್ತನ್ತಿ ಬನ್ಧನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ತಣ್ಹಂ। ಸನ್ದಾನಂ ಸಹನುಕ್ಕಮನ್ತಿ ಅನುಸಯಾನುಕ್ಕಮಸಹಿತಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಸನ್ದಾನಂ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಲಿಘಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಪಲಿಘಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನ್ನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೨೯. ಅದುಟ್ಠೋತಿ ಏವಂ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸಞ್ಚ ಪಾಣಿಆದೀಹಿ ಪೋಥನಞ್ಚ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದೀಹಿ ಬನ್ಧನಞ್ಚ ಯೋ ಅಕುದ್ಧಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ, ಖನ್ತಿಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಖನ್ತೀಬಲಂ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನೀಕಭೂತೇನ ತೇನೇವ ಖನ್ತೀಬಲಾನೀಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಬಲಾನೀಕಂ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೦. ವತನ್ತನ್ತಿ ಧುತವತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ ಸೀಲವನ್ತಂ, ತಣ್ಹಾಉಸ್ಸದಾಭಾವೇನ ಅನುಸ್ಸದಂ, ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯದಮನೇನ ದನ್ತಂ, ಕೋಟಿಯಂ ಠಿತೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಅನ್ತಿಮಸಾರೀರಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೧. ಯೋ ನ ಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಏವಮೇವ ಯೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ದುವಿಧೇಪಿ ಕಾಮೇ ನ ಲಿಮ್ಪತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮೇ ನ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೨. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧದುಕ್ಖಸ್ಸ। ಪನ್ನಭಾರನ್ತಿ ಓಹಿತಕ್ಖನ್ಧಭಾರಂ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಾ ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ
೬೩೩. ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞನ್ತಿ ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಮೇಧಾವಿಂ, ‘‘ಅಯಂ ದುಗ್ಗತಿಯಾ, ಅಯಂ ಸುಗತಿಯಾ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಅಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗೇ ಅಮಗ್ಗೇ ಚ ಛೇಕತಾಯ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕೋವಿದಂ, ಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತಮತ್ಥಮನುಪ್ಪತ್ತಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೪. ಅಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಸವನಸಮುಲ್ಲಾಪಪರಿಭೋಗಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ। ಉಭಯನ್ತಿ ಗಿಹೀಹಿ ಚ ಅನಗಾರೇಹಿ ಚಾತಿ ಉಭಯೇಹಿಪಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ। ಅನೋಕಸಾರಿನ್ತಿ ಅನಾಲಯಚಾರಿಂ, ತಂ ಏವರೂಪಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೫. ನಿಧಾಯಾತಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಓರೋಪೇತ್ವಾ। ತಸೇಸು ಥಾವರೇಸು ಚಾತಿ ತಣ್ಹಾತಾಸೇನ ತಸೇಸು ತಣ್ಹಾಭಾವೇನ ಥಿರತಾಯ ಥಾವರೇಸು। ಯೋ ನ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ವಿಗತಪಟಿಘತಾಯ ನಿಕ್ಖಿತ್ತದಣ್ಡೋ ನೇವ ಕಞ್ಚಿ ಸಯಂ ಹನತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಘಾತೇತಿ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೬. ಅವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಆಘಾತವಸೇನ ವಿರುದ್ಧೇಸುಪಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇಸು ಆಘಾತಾಭಾವೇನ ಅವಿರುದ್ಧಂ, ಹತ್ಥಗತೇ ದಣ್ಡೇ ವಾ ಸತ್ಥೇ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಪರೇಸಂ ಪಹಾರದಾನತೋ ಅವಿರತತ್ತಾ ಅತ್ತದಣ್ಡೇಸು ಜನೇಸು ನಿಬ್ಬುತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತದಣ್ಡಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಾದಾನೇಸು, ತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾದಾನಂ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೭. ಆರಗ್ಗಾತಿ ಯಸ್ಸೇತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಅಯಞ್ಚ ಪರಗುಣಮಕ್ಖಣಲಕ್ಖಣೋ ಮಕ್ಖೋ ಆರಗ್ಗಾ ಸಾಸಪೋ ವಿಯ ಪಪತಿತೋ, ಯಥಾ ಸಾಸಪೋ ಆರಗ್ಗೇ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತೇ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೩೮. ಅಕಕ್ಕಸನ್ತಿ ಅಫರುಸಂ। ವಿಞ್ಞಾಪನಿನ್ತಿ ಅತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನಿಂ। ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಭೂತಂ। ನಾಭಿಸಜೇತಿ
೬೩೯. ಸಾಟಕಾಭರಣಾದೀಸು ದೀಘಂ ವಾ ರಸ್ಸಂ ವಾ, ಮಣಿಮುತ್ತಾದೀಸು ಅಣುಂ ವಾ ಥೂಲಂ ವಾ ಮಹಗ್ಘಅಪ್ಪಗ್ಘವಸೇನ ಸುಭಂ ವಾ ಅಸುಭಂ ವಾ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾದಿಯತಿ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ
೬೪೦. ನಿರಾಸಾಸನ್ತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹಂ। ವಿಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಯುತ್ತಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೧. ಆಲಯಾತಿ ತಣ್ಹಾ। ಅಞ್ಞಾಯ ಅಕಥಂಕಥೀತಿ ಅಟ್ಠ ವತ್ಥೂನಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ನಿಬ್ಬಿಚಿಕಿಚ್ಛೋ। ಅಮತೋಗಧಮನುಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಓಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೨. ಉಭೋತಿ ದ್ವೇಪಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಪಾಪಾನಿ ಚ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಗನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಭೇದಂ ಸಙ್ಗಂ। ಉಪಚ್ಚಗಾತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ। ತಮಹಂ ವಟ್ಟಮೂಲಸೋಕೇನ ಅಸೋಕಂ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ರಾಗರಜಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ವಿರಜಂ, ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೩. ವಿಮಲನ್ತಿ ಅಬ್ಭಾದಿಮಲವಿರಹಿತಂ। ಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ। ವಿಪ್ಪಸನ್ನನ್ತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಂ। ಅನಾವಿಲನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾವಿಲತ್ತವಿರಹಿತಂ। ನನ್ದೀಭವಪರಿಕ್ಖೀಣನ್ತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಪರಿಕ್ಖೀಣತಣ್ಹಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೪. ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ರಾಗಪಲಿಪಥಞ್ಚೇವ ಕಿಲೇಸದುಗ್ಗಞ್ಚ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಞ್ಚ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಮೋಹಞ್ಚ ಅತೀತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಓಘೇ ತಿಣ್ಣೋ ಹುತ್ವಾ ಪಾರಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ದುವಿಧೇನ ಝಾನೇನ ಝಾಯೀ, ತಣ್ಹಾಯ ಅಭಾವೇನ ಅನೇಜೋ, ಕಥಂಕಥಾಯ ಅಭಾವೇನ ಅಕಥಂಕಥೀ, ಉಪಾದಾನಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೫. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಇಧ ಲೋಕೇ, ಉಭೋಪಿ ಕಾಮೇ ಹಿತ್ವಾ ಅನಾಗಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಜತಿ, ತಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಕಾಮಞ್ಚೇವ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಞ್ಚ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೬. ಯೋ ಇಧ ಲೋಕೇ ಛದ್ವಾರಿಕಂ ತಣ್ಹಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಘರಾವಾಸೇನ ಅನತ್ಥಿಕೋ ಅನಾಗಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಜತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಚೇವ ಭವಸ್ಸ ಚ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಭವಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೭. ಮಾನುಸಕಂ ಯೋಗನ್ತಿ ಮಾನುಸಕಂ ಆಯುಞ್ಚೇವ ಪಞ್ಚವಿಧಕಾಮಗುಣೇ ಚ। ದಿಬ್ಬಯೋಗೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಪಚ್ಚಗಾತಿ ಯೋ ಮಾನುಸಕಂ ಯೋಗಂ ಹಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ತಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೮. ರತಿನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣರತಿಂ। ಅರತಿನ್ತಿ ಅರಞ್ಞವಾಸೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತತ್ತಂ। ಸೀತಿಭೂತನ್ತಿ ನಿರುಪಧಿನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ವೀರನ್ತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಸಬ್ಬಂ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ವೀರಿಯವನ್ತಂ ಅಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೪೯. ಯೋ ವೇದೀತಿ ಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಚುತಿಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ತಮಹಂ ಅಲಗ್ಗತಾಯ ಅಸತ್ತಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ಗತತ್ತಾ ಸುಗತಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುದ್ಧತಾಯ ಬುದ್ಧಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೫೦. ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸೇತೇ ದೇವಾದಯೋ ಗತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಮಹಂ ಆಸವಾನಂ ಖೀಣತಾಯ ಖೀಣಾಸವಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಹನ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೫೧. ಪುರೇತಿ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ಪಚ್ಛಾತಿ ಅನಾಗತೇಸು। ಮಜ್ಝೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು। ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಯಸ್ಸೇತೇಸು ಠಾನೇಸು ತಣ್ಹಾಗಾಹಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಞ್ಚನಂ ನತ್ಥಿ। ತಮಹಂ ರಾಗಕಿಞ್ಚನಾದೀಹಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ। ಕಸ್ಸಚಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾದಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೫೨. ಅಚ್ಛಮ್ಭಿತತ್ತೇನ ಉಸಭಸದಿಸತಾಯ ಉಸಭಂ, ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪವರಂ, ವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೀರಂ, ಮಹನ್ತಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಸಿತತ್ತಾ ಮಹೇಸಿಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ ವಿಜಿತತ್ತಾ ವಿಜಿತಾವಿನಂ, ನಿನ್ಹಾತಕಿಲೇಸತಾಯ ನ್ಹಾತಕಂ, ಚತುಸಚ್ಚಬುದ್ಧತಾಯ ಬುದ್ಧಂ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೫೩. ಯೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ಛಬ್ಬೀಸತಿದೇವಲೋಕಭೇದಂ ಸಗ್ಗಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಪಾಯಞ್ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಥೋ ಜಾತಿಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ, ತಮಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೫೪. ಏವಂ ‘‘ಸಮಞ್ಞಾ ಹೇಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಯದಿದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಖತ್ತಿಯೋ ಭಾರದ್ವಾಜೋ ವಾಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪಕಪ್ಪಿತಂ, ಸಮಞ್ಞಾ ಹೇಸಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರಮತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮುಚ್ಚಾ ಸಮುದಾಗತಂ ಸಮನುಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜಾತಕಾಲೇಯೇವಸ್ಸ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ಕತಂ। ನೋ ಚೇತಂ ಏವಂ ಪಕಪ್ಪೇಯ್ಯುಂ, ನ ಕೋಚಿ ಕಞ್ಚಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭಾರದ್ವಾಜೋ’’ತಿ ವಾ ಜಾನೇಯ್ಯ।
೬೫೫. ಏವಂ ಪಕಪ್ಪಿತಞ್ಚೇತಂ ದೀಘರತ್ತಮನುಸಯಿತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಮಜಾನತಂ, ‘‘ಪಕಪ್ಪಿತಂ ನಾಮಗೋತ್ತಂ, ನಾಮಗೋತ್ತಮತ್ತಮೇತಂ ಸಂವೋಹಾರತ್ಥಂ ಪಕಪ್ಪಿತ’’ನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹದಯೇ ದೀಘರತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಮನುಸಯಿತಂ, ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಿತತ್ತಾ ತಂ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ತೇ ಪಬ್ರುವನ್ತಿ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಹೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ, ಅಜಾನನ್ತಾಯೇವ ಏವಂ ವದನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೫೬-೭. ಏವಂ ‘‘ಯೇ ‘ಜಾತಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಇದಂ ವೋಹಾರಮತ್ತಮಜಾನನ್ತಾ, ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿ ದುದ್ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮೇವ ಜಾತಿವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಕಮ್ಮವಾದಞ್ಚ ನಿರೋಪೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಜಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮುನಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮುನಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥವಿತ್ಥಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಕಸ್ಸಕೋ ಕಮ್ಮುನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮುನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಚೇತನಾಕಮ್ಮುನಾ।
೬೫೯. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಏವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದಸ್ಸಾವಿನೋ। ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕೋವಿದಾತಿ ಸಮ್ಮಾನಾವಮಾನಾರಹೇ ಕುಲೇ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಾಪಿ ಹೀನಪಣೀತತಾ ಹೀನಪಣೀತೇ ಕಮ್ಮೇ ವಿಪಚ್ಚಮಾನೇ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕುಸಲಾ।
೬೬೦. ‘‘ಕಮ್ಮುನಾವತ್ತತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪನ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಜಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಏಕೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ, ವಚನಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ। ಪುರಿಮಪದೇನ ಚೇತ್ಥ ರಥಸ್ಸಾಣೀವ ಯಾಯತೋತಿ। ಯಥಾ ರಥಸ್ಸ ಯಾಯತೋ ಆಣಿ ನಿಬನ್ಧನಂ ಹೋತಿ, ನ ತಾಯ ಅನಿಬದ್ಧೋ ಯಾತಿ, ಏವಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೋ ಚ ಪವತ್ತತೋ ಚ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬನ್ಧನಂ, ನ ತೇನ ಅನಿಬದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ।
೬೬೧. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಕಮ್ಮನಿಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಪೇನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಪೇನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇನ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾನಿಸ್ಸಿತೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಸೇಟ್ಠಚರಿಯೇನ। ಸಂಯಮೇನಾತಿ ಸೀಲೇನ। ದಮೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ। ಏತೇನ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮುತ್ತಮಂ, ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ಕಮ್ಮಂ ಉತ್ತಮೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಬ್ರಹ್ಮಂ ಆನೇತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಂ ಆನೇತಿ ಆವಹತಿ ದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೬೨. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸನ್ತೋತಿ ಸನ್ತಕಿಲೇಸೋ। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಸಕ್ಕೋ ಚ। ಯೋ ಏವರೂಪೋ, ಸೋ ನ ಕೇವಲಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಸಕ್ಕೋ ಚ ಸೋ ವಿಜಾನತಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ, ಏವಂ ವಾಸೇಟ್ಠ ಜಾನಾಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಕೋಕಾಲಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಕೋಕಾಲಿಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಮೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಚಸ್ಸ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಅಥ ಖೋ ಕೋಕಾಲಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕೋ ಅಯಂ ಕೋಕಾಲಿಕೋ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಯಂ ಕಿರ ಕೋಕಾಲಿಕರಟ್ಠೇ ಕೋಕಾಲಿಕನಗರೇ ಕೋಕಾಲಿಕಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪಿತರಾ ಕಾರಾಪಿತೇ ವಿಹಾರೇಯೇವ ಪಟಿವಸತಿ ‘‘ಚೂಳಕೋಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ ನಾಮೇನ, ನ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸೋ। ಸೋ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ತೋ ‘‘ಮಹಾಕೋಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿ।
ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನಾ ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ವಿವೇಕವಾಸಂ ವಸಿತುಕಾಮಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ತಂ ನಗರಂ ಪತ್ವಾ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಅಗಮಂಸು। ತತ್ಥ ತೇ ಕೋಕಾಲಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿತ್ವಾ ತಂ ಆಹಂಸು – ‘‘ಆವುಸೋ, ಮಯಂ ಇಧ ತೇಮಾಸಂ ವಸಿಸ್ಸಾಮ, ಮಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ। ಸೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ತೇಮಾಸೇ ಅತೀತೇ ಇತರದಿವಸಂ ಪಗೇವ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇ ಇಧಾಗನ್ತ್ವಾ ವಸಮಾನೇ ನ ಜಾನಿತ್ಥ, ನ ತೇ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ನಿಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ। ನಗರವಾಸಿನೋ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ನಾರೋಚಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ। ಕಿಂ ಆರೋಚಿತೇನ, ಕಿಂ ನಾದ್ದಸಥ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತೇ, ನನು ಏತೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾತಿ। ತೇ ಖಿಪ್ಪಂ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಸಪ್ಪಿಗುಳವತ್ಥಾದೀನಿ ಆನೇತ್ವಾ ಕೋಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಪುರತೋ ನಿಕ್ಖಿಪಿಂಸು। ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪರಮಪ್ಪಿಚ್ಛಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ‘ಪಯುತ್ತವಾಚಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭೋ’ತಿ ಞತ್ವಾ ನ ಸಾದಿಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಸಾದಿಯನ್ತಾ ಅದ್ಧಾ ‘ಆವಾಸಿಕಸ್ಸ ದೇಥಾ’ತಿ ಭಣಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಇಮಂ ಲಾಭಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ
ತೇ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಕೋಕಾಲಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿಆದಿ।
ಭಗವಾ ತಂ ತುರಿತತುರಿತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾವ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ – ‘‘ಅಗ್ಗಸಾವಕೇ ಅಕ್ಕೋಸಿತುಕಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿ। ‘‘ಸಕ್ಕಾ ನು ಖೋ ಪಟಿಸೇಧೇತು’’ನ್ತಿ ಚ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ಥೇರೇಸು ಅಪರಜ್ಝಿತ್ವಾ ‘‘ಮಾ ಹೇವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ। ತತ್ಥ ಮಾ ಹೇವನ್ತಿ ಮಾ ಏವಮಾಹ, ಮಾ ಏವಂ ಅಭಣೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೇಸಲಾತಿ ಪಿಯಸೀಲಾ। ಸದ್ಧಾಯಿಕೋತಿ ಸದ್ಧಾಗಮಕರೋ, ಪಸಾದಾವಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚಯಿಕೋತಿ ಪಚ್ಚಯಕರೋ, ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾವಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಸತೋ ನ ಚಿರೇನೇವ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಫುಟೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಓಕಾಸಂ ಅವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಟ್ಠೀನಿ ಕಳಾಯಮತ್ತಿಯೋತಿ ಚಣಕಮತ್ತಿಯೋ ಬೇಲುವಸಲಾಟುಕಮತ್ತಿಯೋತಿ ತರುಣಬೇಲುವಮತ್ತಿಯೋ। ಪಭಿಜ್ಜಿಂಸೂತಿ ಭಿಜ್ಜಿಂಸು। ತಾಸು ಭಿನ್ನಾಸು ಸಕಲಸರೀರಂ ಪನಸಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ಪಕ್ಕೇನ ಗತ್ತೇನ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪತ್ವಾ ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತೋ ಜೇತವನದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಸಯಿ। ಅಥ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ಆಗತಾಗತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಧಿ ಕೋಕಾಲಿಕ, ಧಿ ಕೋಕಾಲಿಕ, ಅಯುತ್ತಮಕಾಸಿ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ಮುಖಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪತ್ತೋಸೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ತೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ
ತದಾ ಚ ತುರೂ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಕೋಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಸೋಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ತಂ ಧಿಕ್ಕಾರಂ ಸುತ್ವಾ ಆಗಮ್ಮ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಓವದಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇಸು ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಜನನತ್ಥಂ। ಸೋ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತಮೇವ ಅಪರಾಧೇತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಪದುಮನಿರಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಕೋಕಾಲಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ತೇನೇವಾಬಾಧೇನ…ಪೇ॰… ಆಘಾತೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತೀತಿ ಕೋ ಅಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏತದವೋಚಾತಿ? ಅಯಂ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಸಹಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ನಂ ‘‘ಸಹಮ್ಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ। ಸೋ ಪನ ‘‘ಅಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪದುಮನಿರಯಂ ಕಿತ್ತೇಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆರೋಚೇಸ್ಸತಿ। ಕಥಾನುಸನ್ಧಿಕುಸಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತತ್ಥಾಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭಗವಾ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೇ ಆದೀನವಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋತಿ ಮಾಗಧಕೇನ ಪತ್ಥೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪತ್ಥಾ ಕೋಸಲರಟ್ಠೇ ಏಕೋ ಪತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪತ್ಥೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪತ್ಥಾ ಆಳ್ಹಕಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಆಳ್ಹಕಾನಿ ದೋಣಂ, ಚತುದೋಣಾ ಮಾನಿಕಾ, ಚತುಮಾನಿಕಾ ಖಾರೀ, ತಾಯ ಖಾರಿಯಾ ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋ। ತಿಲವಾಹೋತಿ ತಿಲಸಕಟಂ। ಅಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋತಿ ಅಬ್ಬುದೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚೇಕನಿರಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅವೀಚಿಮ್ಹಿಯೇವ ಅಬ್ಬುದಗಣನಾಯ ಪಚ್ಚನೋಕಾಸೋ ಪನ ‘‘ಅಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ನಿರಬ್ಬುದಾದೀಸು।
ತತ್ಥ ವಸ್ಸಗಣನಾಪಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ
ಅಥಾಪರನ್ತಿ ತದತ್ಥವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಾಠವಸೇನ ವುತ್ತವೀಸತಿಗಾಥಾಸು ಹಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇಕಾ ಏವ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥದೀಪಿಕಾ, ಸೇಸಾ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಿಕಾ ಏವ, ಅವಸಾನೇ ಗಾಥಾದ್ವಯಮೇವ ಪನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿತಪಾಠೇ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾವೋಚುಮ್ಹ ‘‘ವೀಸತಿಗಾಥಾಸೂ’’ತಿ।
೬೬೩. ತತ್ಥ ಕುಠಾರೀತಿ ಅತ್ತಚ್ಛೇದಕಟ್ಠೇನ ಕುಠಾರಿಸದಿಸಾ ಫರುಸವಾಚಾ। ಛಿನ್ದತೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಂಯೇವ ನಿಕನ್ತತಿ।
೬೬೪. ನಿನ್ದಿಯನ್ತಿ ನಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ। ತಂ ವಾ ನಿನ್ದತಿ ಯೋ ಪಸಂಸಿಯೋತಿ ಯೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪಸಂಸಾರಹೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ವಾ ಸೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾದೀನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಗರಹತಿ। ವಿಚಿನಾತೀತಿ ಉಪಚಿನಾತಿ। ಕಲಿನ್ತಿ ಅಪರಾಧಂ।
೬೬೫. ಅಯಂ ಕಲೀತಿ ಅಯಂ ಅಪರಾಧೋ। ಅಕ್ಖೇಸೂತಿ ಜೂತಕೀಳನಅಕ್ಖೇಸು। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಹಾಪಿ ಅತ್ತನಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ತನೋ ಧನೇನಪಿ ಅತ್ತನಾಪಿ ಸದ್ಧಿಂ। ಸುಗತೇಸೂಪಿ ಮನಂ ಪದೋಸಯೇತಿ ಯೋ ಮನಂ ಪದೂಸೇಯ್ಯ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಮನೋಪದೋಸೋ ಏವ ಮಹತ್ತರೋ ಕಲೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೬೬. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಾಪಕಂ, ಯಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಗಣನಾಯ ಏತ್ತಕೋ ಸೋ ಕಾಲೋ, ಯಂ ಕಾಲಂ ಅರಿಯಗರಹೀ ವಾಚಂ ಮನಞ್ಚ ಪಣಿಧಾಯ ಪಾಪಕಂ ನಿರಯಂ ಉಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪದುಮನಿರಯೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ।
೬೬೭. ಇದಾನಿ ಅಪರೇನಪಿ ನಯೇನ ‘‘ಅಯಮೇವ ಮಹತ್ತರೋ ಕಲಿ, ಯೋ ಸುಗತೇಸು ಮನಂ ಪದೂಸಯೇ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭೂತವಾದೀ’’ತಿ ಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಭೂತವಾದೀತಿ ಅರಿಯೂಪವಾದವಸೇನ ಅಲಿಕವಾದೀ। ನಿರಯನ್ತಿ ಪದುಮಾದಿಂ। ಪೇಚ್ಚ ಸಮಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಇತೋ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾ ಭವನ್ತಿ। ಪರತ್ಥಾತಿ ಪರಲೋಕೇ।
೬೬೮. ಕಿಞ್ಚ ಯೋ ಅಪ್ಪದುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ। ತತ್ಥ ಮನೋಪದೋಸಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪದುಟ್ಠೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಮಲಾಭಾವೇನ ಸುದ್ಧೋ, ಪಾಪಿಚ್ಛಾಭಾವೇನ ಅನಙ್ಗಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪ್ಪದುಟ್ಠತ್ತಾ ವಾ ಸುದ್ಧಸ್ಸ, ಸುದ್ಧತ್ತಾ ಅನಙ್ಗಣಸ್ಸಾತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೬೬೯. ಏವಂ ಸುಗತೇಸು ಮನೋಪದೋಸಸ್ಸ ಮಹತ್ತರಕಲಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಾರಿತವತ್ಥುಗಾಥಾ ನಾಮ ಚುದ್ದಸ ಗಾಥಾ ಆಹ। ಇಮಾ ಕಿರ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಮೀಯಮಾನಮೇವ ಓವದನ್ತೇನಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನಾ’’ತಿ ಏಕೇ। ತಾಸಂ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಅಯಮುದ್ದೇಸೋ ‘‘ಯೋ ಲೋಭಗುಣೇ ಅನುಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ‘‘ಗುಣೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಲೋಭೋಯೇವ ಲೋಭಗುಣೋ, ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅವದಞ್ಞೂತಿ ಅವಚನಞ್ಞೂ ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಓವಾದಂ ಅಗ್ಗಹಣೇನ। ಮಚ್ಛರೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಮಚ್ಛರಿಯೇನ। ಪೇಸುಣಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಭೇದಕಾಮತಾಯ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ, ಆವುಸೋ ಕೋಕಾಲಿಕ, ತುಮ್ಹಾದಿಸೋ ಅನುಯುತ್ತಲೋಭತಣ್ಹಾಯ ಲೋಭಗುಣೇ ಅನುಯುತ್ತೋ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಕದರಿಯೋ ಅವದಞ್ಞೂ ಮಚ್ಛರೀ ಪೇಸುಣಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ, ಸೋ ವಚಸಾ ಪರಿಭಾಸತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಾಸನೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಂ। ತೇನ ತಂ ವದಾಮಿ
೬೭೦. ತಸ್ಸಾಯಂ ಮುಖದುಗ್ಗ ಮುಖವಿಸಮ, ವಿಭೂತ ವಿಗತಭೂತ, ಅಲಿಕವಾದಿ, ಅನರಿಯ ಅಸಪ್ಪುರಿಸ, ಭೂನಹು ಭೂತಿಹನಕ, ವುಡ್ಢಿನಾಸಕ, ಪುರಿಸನ್ತ ಅನ್ತಿಮಪುರಿಸ, ಕಲಿ ಅಲಕ್ಖಿಪುರಿಸ, ಅವಜಾತ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅವಜಾತಪುತ್ತ।
೬೭೧. ರಜಮಾಕಿರಸೀತಿ ಕಿಲೇಸರಜಂ ಅತ್ತನಿ ಪಕ್ಖಿಪಸಿ। ಪಪತನ್ತಿ ಸೋಬ್ಭಂ। ‘‘ಪಪಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ। ‘‘ಪಪದ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಮಹಾನಿರಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೭೨. ಏತಿ ಹತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹ-ಇತಿ ನಿಪಾತೋ, ತನ್ತಿ ತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ। ಅಥ ವಾ ಹತನ್ತಿ ಗತಂ ಪಟಿಪನ್ನಂ, ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುವಾಮೀತಿ ಸಾಮಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ। ಸೋ ಹಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಲಭತೇವ, ನಾಸ್ಸ ತಂ ನಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಂ ಮನ್ದೋ…ಪೇ॰… ಕಿಬ್ಬಿಸಕಾರೀ।
೬೭೩. ಇದಾನಿ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಮನ್ದೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯೋಸಙ್ಕುಸಮಾಹತಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ತಾವ ಅತ್ಥೋ – ಯಂ ತಂ ಅಯೋಸಙ್ಕುಸಮಾಹತಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾ ‘‘ತಮೇನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿರಯಪಾಲಾ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಂ ನಾಮ ಕಾರಣಂ ತಿಣ್ಹಧಾರಮಯಸೂಲಮುಪೇತಿ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ತಂ ಅಯೋಖಿಲಂ ಹತ್ಥೇ ಗಮೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತೋ ಪರಾ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾ ಅನೇಕಾನಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾವಸೇಸಾನುಭವನತ್ಥಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಖಾರೋದಕನದೀತೀರಂ ಗತಸ್ಸ ಯಂ ತಂ ‘‘ತತ್ತಂ ಅಯೋಗುಳಂ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ತತ್ತಂ ತಮ್ಬಲೋಹಂ ಮುಖೇ ಆಸಿಞ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋತಿ ಲೋಹಂ। ಗುಳಸನ್ನಿಭನ್ತಿ ಬೇಲುವಸಣ್ಠಾನಂ। ಅಯೋಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತಮ್ಬಲೋಹಂ, ಇತರೇನ ಅಯೋಗುಳಂ ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ಕತಕಮ್ಮಾನುರೂಪಂ।
೬೭೪. ತತೋ ಪರಾಸು ಗಾಥಾಸು ನ ಹಿ ವಗ್ಗೂತಿ ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ಪಹರಥಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ ನಿರಯಪಾಲಾ ಮಧುರವಾಚಂ ನ ವದನ್ತಿ। ನಾಭಿಜವನ್ತೀತಿ ನ ನ ತಾಣಮುಪೇನ್ತೀತಿ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಹುತ್ವಾ ನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಹನನ್ತಾ ಏವ ಉಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಙ್ಗಾರೇ ಸನ್ಥತೇ ಸಯನ್ತೀತಿ ಅಙ್ಗಾರಪಬ್ಬತಂ ಆರೋಪಿತಾ ಸಮಾನಾ ಅನೇಕಾನಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸನ್ಥತೇ ಅಙ್ಗಾರೇ ಸೇನ್ತಿ। ಗಿನಿಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಜಲಿತಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ ಅಗ್ಗಿಂ। ಪವಿಸನ್ತೀತಿ ಮಹಾನಿರಯೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಮಾನಾ ಓಗಾಹನ್ತಿ। ಮಹಾನಿರಯೋ ನಾಮ ಯೋ ಸೋ ‘‘ಚತುಕ್ಕಣ್ಣೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೩೬) ವುತ್ತೋ, ನಂ ಯೋಜನಸತೇ ಠತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಂ ಅಕ್ಖೀನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ।
೬೭೫. ಜಾಲೇನ ಚ ಓನಹಿಯಾನಾತಿ ಅಯೋಜಾಲೇನ ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ ಮಿಗಲುದ್ದಕಾ ಮಿಗಂ ವಿಯ ಹನನ್ತಿ। ಇದಂ ದೇವದೂತೇ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಅನ್ಧಂವ ತಿಮಿಸಮಾಯನ್ತೀತಿ ಅನ್ಧಕರಣೇನ ಅನ್ಧಮೇವ ಬಹಲನ್ಧಕಾರತ್ತಾ ‘‘ತಿಮಿಸ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಿತಂ ಧೂಮರೋರುವಂ ನಾಮ ನರಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ರ ಕಿರ ನೇಸಂ ಖರಧೂಮಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇನ ‘‘ಅನ್ಧಂವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿತತಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಮಹಿಕಾಯೋತಿ ತಞ್ಚ ಅನ್ಧತಿಮಿಸಂ ಮಹಿಕಾಯೋ ವಿಯ ವಿತತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿತ್ಥತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಇದಮ್ಪಿ ದೇವದೂತೇ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣಮೇವ।
೬೭೬. ಅಥ ಲೋಹಮಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಲೋಹಕುಮ್ಭೀ ಪಥವಿಪರಿಯನ್ತಿಕಾ ಚತುನಹುತಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಗಮ್ಭೀರಾ ಸಮತಿತ್ತಿಕಾ ತತ್ರಲೋಹಪೂರಾ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚನ್ತಿ ಹಿ ತಾಸು ಚಿರರತ್ತನ್ತಿ ತಾಸು ಕುಮ್ಭೀಸು ದೀಘರತ್ತಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಗ್ಗಿನಿಸಮಾಸೂತಿ ಅಗ್ಗಿಸಮಾಸು ಸಮುಪ್ಪಿಲವಾತೇತಿ ಸಮುಪ್ಪಿಲವನ್ತಾ
೬೭೭. ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಮಿಸ್ಸೇತಿ ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಮಿಸ್ಸಾಯ ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಾ। ತತ್ಥ ಕಿನ್ತಿ ತತ್ಥ। ಯಂ ಯಂ ದಿಸಕನ್ತಿ ದಿಸಂ ವಿದಿಸಂ। ಅಧಿಸೇತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಅಭಿಸೇತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ದಿಸಂ ಅಲ್ಲೀಯತಿ ಅಪಸ್ಸಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಬಾಧೀಯತಿ। ‘‘ಕಿಲಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪೂತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಫುಸಮಾನೋತಿ ತೇನ ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ। ಇದಮ್ಪಿ ದೇವದೂತೇ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ।
೬೭೮. ಪುಳವಾವಸಥೇತಿ ಗನ್ತುಂ ನ ಹಿ ತೀರಮಪತ್ಥೀತಿ ಅಪಗನ್ತುಂ ನ ಹಿ ತೀರಂ ಅತ್ಥಿ। ‘‘ತೀರವಮತ್ಥೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ। ತೀರಮೇವ ಏತ್ಥ ‘‘ತೀರವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸಮಾ ಹಿ ಸಮನ್ತಕಪಲ್ಲಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಉಪರಿಭಾಗೇಪಿ ನಿಕುಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾ ಸಮನ್ತತೋ ಕಟಾಹಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಪಗನ್ತುಂ ತೀರಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೭೯. ಅಸಿಪತ್ತವನಂ ದೇವದೂತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ತಞ್ಹಿ ದೂರತೋ ರಮಣೀಯಂ ಅಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಥೇತ್ಥ ಲೋಭೇನ ನೇರಯಿಕಾ ಪವಿಸನ್ತಿ, ತತೋ ನೇಸಂ ವಾತೇರಿತಾನಿ ಪತ್ತಾನಿ ಪತಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಂ ಪವಿಸನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛಿದಗತ್ತಾ’’ತಿ। ತಂ ಪವಿಸನ್ತಿ ತತೋ ಸುಟ್ಠು ಛಿನ್ನಗತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಜಿವ್ಹಂ ಬಳಿಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆರಜಯಾರಜಯಾ ವಿಹನನ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ಅಸಿಪತ್ತವನೇ ವೇಗೇನ ಧಾವಿತ್ವಾ ಪತಿತಾನಂ ಮುಸಾವಾದೀನಂ ನೇರಯಿಕಾನಂ ನಿರಯಪಾಲಾ ಜಿವ್ಹಂ ಬಳಿಸೇನ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಲ್ಲಚಮ್ಮಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಖಿಲೇಹಿ ಆಕೋಟೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಫರಸೂಹಿ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಏಕಮೇಕಂ
೬೮೦. ವೇತರಣಿನ್ತಿ ದೇವದೂತೇ ‘‘ಮಹತೀ ಖಾರೋದಕಾ ನದೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬೯) ವುತ್ತನದಿಂ। ಸಾ ಕಿರ ಗಙ್ಗಾ ವಿಯ ಉದಕಭರಿತಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಥೇತ್ಥ ನ್ಹಾಯಿಸ್ಸಾಮ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ನೇರಯಿಕಾ ಪತನ್ತಿ। ತಿಣ್ಹಧಾರಖುರಧಾರನ್ತಿ ತಿಣ್ಹಧಾರಂ ಖುರಧಾರಂ, ತಿಕ್ಖಧಾರಖುರಧಾರವತಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ನದಿಯಾ ಉದ್ಧಮಧೋ ಉಭಯತೀರೇಸು ಚ ತಿಣ್ಹಧಾರಾ ಖುರಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಾ ವಿಯ ತತ್ಥ ಮನ್ದಾ ಪಪತನ್ತಿ ಬಾಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೮೧. ಸಾಮಾ ಸಬಲಾತಿ ಏತಂ ಪರತೋ ‘‘ಸೋಣಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಾಮವಣ್ಣಾ ಕಮ್ಮಾಸವಣ್ಣಾ ಚ ಸೋಣಾ ಖಾದನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಕಾಕೋಲಗಣಾತಿ ಕಣ್ಹಕಾಕಗಣಾ। ಪಟಿಗಿದ್ಧಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಞ್ಜಾತಗೇಧಾ ಹುತ್ವಾ, ‘‘ಮಹಾಗಿಜ್ಝಾ’’ತಿ ಏಕೇ। ಕುಲಲಾತಿ ಕುಲಲಪಕ್ಖಿನೋ, ‘‘ಸೇನಾನಮೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ। ವಾಯಸಾತಿ ಅಕಣ್ಹಕಾಕಾ। ಇದಮ್ಪಿ ದೇವದೂತೇ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಿಪಿ ಪನ ಕಾನಿಚಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಏತೇಸಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾಗತ್ತಾ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
೬೮೨. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಮೇವೇತಂ ನರಕವುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓವದನ್ತೋ ‘‘ಕಿಚ್ಛಾ ವತಾಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಕಿಚ್ಛಾ ವತ ಅಯಂ ಇಧ ನರಕೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಮ್ಮಕರಣಭೇದಾ ವುತ್ತಿ, ಯಂ ಜನೋ ಫುಸತಿ ಕಿಬ್ಬಿಸಕಾರೀ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಜೀವಿತಸೇಸೇ ಜೀವಿತಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಇಧ ಲೋಕೇ ಠಿತೋಯೇವ ಸಮಾನೋ ಸರಣಗಮನಾದಿಕುಸಲಧಮ್ಮಾನುಟ್ಠಾನೇನ ಕಿಚ್ಚಕರೋ ನರೋ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಿಚ್ಚಕರೋ ಭವನ್ತೋಪಿ ಚ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾವಸೇನೇವ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಪಮಜ್ಜೇ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪಮಾದಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕೋಕಾಲಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ನಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೮೫. ಆನನ್ದಜಾತೇತಿ
ತತ್ಥ ಆನನ್ದಜಾತೇತಿ ಸಮಿದ್ಧಿಜಾತೇ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೇ। ಪತೀತೇತಿ ತುಟ್ಠೇ। ಅಥ ವಾ ಆನನ್ದಜಾತೇತಿ ಪಮುದಿತೇ। ಪತೀತೇತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೇ। ಸುಚಿವಸನೇತಿ ಅಕಿಲಿಟ್ಠವಸನೇ। ದೇವಾನಞ್ಹಿ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ವಸನಾನಿ ರಜಂ ವಾ ಮಲಂ ವಾ ನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ದುಸ್ಸಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇಧ ದುಸ್ಸಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ದುಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ದಿಬ್ಬವತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ಅಸಿತೋ ಇಸೀತಿ ಕಣ್ಹಸರೀರವಣ್ಣತ್ತಾ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೋ ಇಸಿ। ದಿವಾವಿಹಾರೇತಿ ದಿವಾವಿಹಾರಟ್ಠಾನೇ। ಸೇಸಂ ಪದತೋ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಪನ – ಅಯಂ ಕಿರ ಸುದ್ಧೋದನಸ್ಸ ಪಿತು ಸೀಹಹನುರಞ್ಞೋ ಪುರೋಹಿತೋ ಸುದ್ಧೋದನಸ್ಸಪಿ ಅನಭಿಸಿತ್ತಕಾಲೇ ಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿಸಿತ್ತಕಾಲೇ ಪುರೋಹಿತೋಯೇವ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಸ ಸಾಯಂ ಪಾತಂ ರಾಜುಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗತಸ್ಸ ರಾಜಾ ದಹರಕಾಲೇ ವಿಯ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತಿ। ಧಮ್ಮತಾ ಕಿರೇಸಾ
೬೮೬. ತತೋ ಸೋ ಏವಂ ದಿಸ್ವಾನ ದೇವೇ…ಪೇ॰… ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ತತ್ಥ ಉದಗ್ಗೇತಿ ಅಬ್ಭುನ್ನತಕಾಯೇ। ಚಿತ್ತಿಂ ಕರಿತ್ವಾನಾತಿ ಆದರಂ ಕತ್ವಾ। ಕಲ್ಯರೂಪೋತಿ ತುಟ್ಠರೂಪೋ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
೬೮೭. ಇದಾನಿ ‘‘ಯದಾಪಿ ಆಸೀ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾ ಉತ್ತಾನಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಏವ। ಪದತ್ಥೋ ಪನ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ಸಙ್ಗಮೋತಿ ಸಙ್ಗಾಮೋ। ಜಯೋ ಸುರಾನನ್ತಿ ದೇವಾನಂ ಜಯೋ।
ತಸ್ಸಾವಿಭಾವತ್ಥಂ ಅಯಮನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಸಕ್ಕೋ ಕಿರ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಮಚಲಗಾಮವಾಸೀ ತೇತ್ತಿಂಸಮನುಸ್ಸಸೇಟ್ಠೋ ಮಘೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತ ವತ್ತಪದಾನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಸಾಯ। ತತೋ ಪುಬ್ಬದೇವಾ ‘‘ಆಗನ್ತುಕದೇವಪುತ್ತಾ ಆಗತಾ, ಸಕ್ಕಾರಂ ನೇಸಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಪದುಮಾನಿ
‘‘ಯದಾಪಿ
ಜಯೋ ಸುರಾನಂ ಅಸುರಾ ಪರಾಜಿತಾ।
ತದಾಪಿ ನೇತಾದಿಸೋ ಲೋಮಹಂಸನೋ’’ತಿ॥
ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಾಲೇ ಏತಾದಿಸೋ ಲೋಮಹಂಸನೋ ಪಮೋದೋ ನ ಆಸಿ। ಕಿಮಬ್ಭುತಂ ದಟ್ಠು ಮರೂ ಪಮೋದಿತಾತಿ ಅಜ್ಜ ಪನ ಕಿಂ ಅಬ್ಭುತಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ದೇವಾ ಪಮುದಿತಾತಿ।
೬೮೮. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸೇಳೇನ್ತೀತಿ ಮುಖೇನ ಉಸ್ಸೇಳನಸದ್ದಂ ಮುಞ್ಚನ್ತಿ। ಗಾಯನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಗೀತಾನಿ, ವಾದಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ತೂರಿಯಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಫೋಟೇನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಫೋಟೇನ್ತಿ। ಪುಚ್ಛಾಮಿ ವೋಹನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಞಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸೋತುಕಾಮತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ। ಮೇರುಮುದ್ಧವಾಸಿನೇತಿ ಸಿನೇರುಮುದ್ಧನಿ ವಸನ್ತೇ। ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ದಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಂ ಮಾರಿಸಾತಿ ದೇವೇ ಆಮನ್ತೇತಿ, ನಿದುಕ್ಖಾ ನಿರಾಬಾಧಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೮೯. ಅಥಸ್ಸ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇಹಿ ದೇವೇಹಿ ವುತ್ತಾಯ ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಬೋಧಿಸತ್ತೋತಿ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಗನ್ತುಂ ಅರಹೋ ಸತ್ತೋ ರತನವರೋತಿ ವರರತನಭೂತೋ। ತೇನಮ್ಹ ತುಟ್ಠಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಮಯಂ ತುಟ್ಠಾ। ಸೋ ಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಮಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ದೇವಗಣಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮ। ಮನುಸ್ಸಾಪಿಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಯೇ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತುಂ, ತೇ ದಾನಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಕಿರ ನೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ತುಟ್ಠಾ ಕಲ್ಯರೂಪಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಪದದ್ವಯಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಕಿಮಬ್ಭುತಂ ದಟ್ಠು ಮರೂ ಪಮೋದಿತಾ, ಕಿಂ ದೇವಸಙ್ಘೋ ಅತಿರಿವ ಕಲ್ಯರೂಪೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೬೯೦. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಜಾತೇ ತುಟ್ಠಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೇಹಿ ವುತ್ತಾಯ ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ಸತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ, ಪಜಾಗಹಣೇನ ಸೇಸಗತಿಗ್ಗಹಣಂ। ಏವಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಗತೀಸು ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಾಪಿ ಹಿ ಸೀಹಾದಯೋ ಅಸನ್ತಾಸಾದಿಗುಣಯುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಅಯಮೇವ ಅತಿಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಜಾನಮುತ್ತಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಪನ ಯೇ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇಸು ಉಭಯಹಿತಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ ನರಾಸಭೋ। ತೇನಸ್ಸ ಥುತಿಂ ಭಣನ್ತಾ ಇದಮ್ಪಿ ಪದದ್ವಯಮಾಹಂಸು।
೬೯೧. ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯ ತಂ ಸದ್ದನ್ತಿ ತಂ ದೇವೇಹಿ ವುತ್ತವಚನಸದ್ದಂ। ಅವಸರೀತಿ ಓತರಿ। ತದ ಭವನನ್ತಿ ತದಾ ಭವನಂ।
೬೯೨. ಛಟ್ಠಗಾಥಾಯ ತತೋತಿ ಅಸಿತಸ್ಸ ವಚನತೋ ಅನನ್ತರಂ। ಉಕ್ಕಾಮುಖೇವಾತಿ ಉಕ್ಕಾಮುಖೇ ಏವ, ಮೂಸಾಮುಖೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುಕುಸಲಸಮ್ಪಹಟ್ಠನ್ತಿ ಸುಕುಸಲೇನ ಸುವಣ್ಣಕಾರೇನ ದದ್ದಲ್ಲಮಾನನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಂ। ಅಸಿತವ್ಹಯಸ್ಸಾತಿ ಅಸಿತನಾಮಸ್ಸ ದುತಿಯೇನ ನಾಮೇನ ಕಣ್ಹದೇವಿಲಸ್ಸ ಇಸಿನೋ।
೬೯೩. ಸತ್ತಮಗಾಥಾಯ ತಾರಾಸಭಂ ವಾತಿ ತಾರಾನಂ ಉಸಭಸದಿಸಂ, ಚನ್ದನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಅಬ್ಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸರಹಿತಂ। ಸರದರಿವಾತಿ ಸರದೇ ಇವ। ಆನನ್ದಜಾತೋತಿ ಸವನಮತ್ತೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಪೀತಿಜಾತೋ। ಅಲತ್ಥ ಪೀತಿನ್ತಿ ದಿಸ್ವಾ ಪುನಪಿ ಪೀತಿಂ ಲಭಿ।
೬೯೪. ತತೋ ಪರಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ದೇವೇಹಿ ಸದಾ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸಕ್ಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಅಟ್ಠಮಗಾಥಾಯ ಅನೇಕಸಾಖನ್ತಿ ಅನೇಕಸಲಾಕಂ। ಸಹಸ್ಸಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ರತ್ತಸುವಣ್ಣಮಯಸಹಸ್ಸಮಣ್ಡಲಯುತ್ತಂ। ಛತ್ತನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ। ವೀತಿಪತನ್ತೀತಿ ಸರೀರಂ ಬೀಜಮಾನಾ ಪತನುಪ್ಪತನಂ ಕರೋನ್ತಿ।
೬೯೫. ನವಮಗಾಥಾಯ ಜಟೀತಿ ಜಟಿಲೋ। ಕಣ್ಹಸಿರಿವ್ಹಯೋತಿ ಕಣ್ಹಸದ್ದೇನ ಚ ಸಿರಿಸದ್ದೇನ ಚ ಅವ್ಹಯಮಾನೋ। ತಂ ಕಿರ ‘‘ಸಿರಿಕಣ್ಹೋ’’ತಿಪಿ ಅವ್ಹಯನ್ತಿ ಆಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಆಲಪನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲೇತಿ ರತ್ತಕಮ್ಬಲೇ। ಅಧಿಕಾರತೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಕುಮಾರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಾಠಸೇಸೋ ವಾ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಚ ಅಹತ್ಥಪಾಸಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಹತ್ಥಪಾಸಗತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಉಪನೀತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ವಚನಂ ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮಂ ವಾ ದಸ್ಸನಪೀತಿಲಾಭಾಪೇಕ್ಖಂ ಗಾಥಾವಸಾನೇ ‘‘ವಿಪುಲಮಲತ್ಥ ಪೀತಿ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ, ಇದಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಾಪೇಕ್ಖಂ ಅವಸಾನೇ ‘‘ಸುಮನೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಪುರಿಮಞ್ಚ ಕುಮಾರಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವ, ಇದಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಮ್ಪಿ। ದಿಸ್ವಾತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಕೇ ಗನ್ಧಾರರತ್ತಕಮ್ಬಲೇ ಸುವಣ್ಣನಿಕ್ಖಂ ವಿಯ ಕುಮಾರಂ ‘‘ಛತ್ತಂ ಮರೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ ಧಾರಿಯನ್ತಂ ಮುದ್ಧನಿ ದಿಸ್ವಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಮಾನುಸಕಂ ಛತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ। ಯಥೇವ ಹಿ ದೇವಾ, ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಛತ್ತಚಾಮರಮೋರಹತ್ಥತಾಲವಣ್ಟವಾಳಬೀಜನಿಹತ್ಥಾ ಮಹಾಪುರಿಸಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಿ ಉಭೋಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸಿ। ಇಸಿಂ ಕಿರ ವನ್ದಾಪೇತುಂ ಕುಮಾರಂ ಉಪನೇಸುಂ। ಅಥಸ್ಸ ಪಾದಾ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಇಸಿಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು। ಸೋ ತಮ್ಪಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಉದಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸಿ।
೬೯೬. ದಸಮಗಾಥಾಯಂ ಜಿಗೀಸಕೋತಿ ಜಿಗೀಸನ್ತೋ ಮಗ್ಗನ್ತೋ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ, ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಲಕ್ಖಣಮನ್ತಪಾರಗೂತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ವೇದಾನಞ್ಚ ಪಾರಂ ಗತೋ। ಅನುತ್ತರಾಯನ್ತಿ ಅನುತ್ತರೋ ಅಯಂ। ಸೋ ಕಿರ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮುಖಾಗತೇಸು ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತದನುಸಾರೇನ ಸೇಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಜಿಗೀಸನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾಯಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಏವಮಾಹ।
೬೯೭. ಏಕಾದಸಾಯಂ ಅಥತ್ತನೋ ಗಮನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅರೂಪಗಮನಂ। ಅಕಲ್ಯರೂಪೋ ಗಳಯತಿ ಅಸ್ಸುಕಾನೀತಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ನ ದಾನಾಹಂ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸೋತುಂ ಲಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಅತುಟ್ಠರೂಪೋ ಬಲವಸೋಕಾಭಿಭವೇನ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸೂನಿ ಪಾತೇತಿ ಗಳಯತಿ। ‘‘ಗರಯತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಯದಿ ಪನೇಸ ರೂಪಭವೇ ಚಿತ್ತಂ ನಮೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ತತ್ಥ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಯೇನೇವಂ ರೋದತೀತಿ? ನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅಕುಸಲತಾಯ ಪನೇತಂ ವಿಧಿಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಏವ। ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಂ ಪನ ಬಲವಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನತ್ತಾ ಕುತಸ್ಸ ಅರೂಪಗಮನನ್ತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಪುನಾಧಿಗಮತೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಬಲವವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತಾ ವೂಪಸನ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಕಿಲೇಸವೇಗೇ ಪುನ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವಾಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ‘‘ಪರಿಹೀನವಿಸೇಸಾ ಇಮೇ’’ತಿಪಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾದಿಸೋ ಚ ಏಸೋ। ನೋ ಚೇ ಕುಮಾರೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಮಾರೇ
೬೯೮. ದ್ವಾದಸಾಯಂ ನ ಓರಕಾಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಓರಕೋ ಪರಿತ್ತೋ ನ ಹೋತಿ। ಉತ್ತರಗಾಥಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
೬೯೯. ತೇರಸಾಯಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಗ್ಗನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ಅವಿಪರೀತಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಆವರಣಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಞಾಣುತ್ತಮತೋ ‘‘ಅಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಫುಸಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ। ಪರಮವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸೀ। ತಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಂ। ವಿತ್ಥಾರಿಕಸ್ಸಾತಿ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಅಸ್ಸ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಾಸನಂ।
೭೦೦. ಚುದ್ದಸಾಯಂ ಅಥನ್ತರಾತಿ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಅಸ್ಸ, ಸಮ್ಬೋಧಿಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಓರತೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಸೋಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಸುಣಿಸ್ಸಂ। ಅಸಮಧುರಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮವೀರಿಯಸ್ಸ। ಅಟ್ಟೋತಿ ಆತುರೋ। ಬ್ಯಸನಂ ಗತೋತಿ ಸುಖವಿನಾಸಂ ಪತ್ತೋ। ಅಘಾವೀತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ, ಸಬ್ಬಂ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪಾದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಹಿ ಸೋ ಆತುರೋ। ತಞ್ಚಸ್ಸ ಸುಖಬ್ಯಸನತೋ ಬ್ಯಸನಂ, ಸುಖವಿನಾಸನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ಚ ಸೋ ಚೇತಸಿಕಅಘಭೂತೇನ ಅಘಾವೀ।
೭೦೧. ಪನ್ನರಸಾಯಂ ವಿಪುಲಂ ಜನೇತ್ವಾನಾತಿ ವಿಪುಲಂ ಜನೇತ್ವಾ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ನಿಗ್ಗಮಾತಿ ನಿಗ್ಗತೋ। ಏವಂ ನಿಗ್ಗತೋ ಚ ಸೋ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ ಸಯನ್ತಿ ಸಕಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ, ಅತ್ತನೋ ಭಗಿನಿಯಾ ಪುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮಾದಪೇಸೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಾಯುಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಕನಿಟ್ಠಭಗಿನಿಯಾ ಚ ಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾಲಕಸ್ಸ ಮಾಣವಕಸ್ಸ ಉಪಚಿತಪುಞ್ಞತಂ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಞತ್ವಾ ‘‘ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ಪಮಾದಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ನಂ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೋ ಭಗಿನಿಯಾ ಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ನಾಲಕೋ’’ತಿ। ‘‘ಬಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಕೀಳತೀ’’ತಿ। ‘‘ಆನೇಥ ನ’’ನ್ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಂಯೇವ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಸಮಾದಪೇಸಿ ಓವದಿ ಅನುಸಾಸಿ। ಕಥಂ? ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಘೋಸಂ…ಪೇ॰… ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಸೋಳಸಮಗಾಥಮಾಹ।
೭೦೨. ತತ್ಥ ಯದ ಪರತೋತಿ ಯದಾ ಪರತೋ। ಧಮ್ಮಮಗ್ಗನ್ತಿ ಪರಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಅಗ್ಗಂ ಸಹ ಪಟಿಪದಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ।
೭೦೩. ಸತ್ತರಸಾಯಂ ತಾದಿನಾತಿ ತಸ್ಸಣ್ಠಿತೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ಅನಾಗತೇ ಪರಮವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸಿನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ನಾಲಕೋ ಅನಾಗತೇ ಕಾಲೇ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪಚಿತಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯೋತಿ ಪದುಮುತ್ತರತೋ ಪಭುತಿ ಕತಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯೋ। ಪತಿಕ್ಖನ್ತಿ ಆಗಮಯಮಾನೋ। ಪರಿವಸೀತಿ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಾಪಸವೇಸೇನ ವಸಿ। ರಕ್ಖಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ರಕ್ಖಿತಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ। ಸೋ ಕಿರ ತತೋ ಪಭುತಿ ಉದಕೇ ನ ನಿಮುಜ್ಜಿ ‘‘ಉದಕಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿನಾಸೇಯ್ಯ, ತತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಬಾಹಿರೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ।
೭೦೪. ಅಟ್ಠಾರಸಾಯಂ ಸುತ್ವಾನ ಘೋಸನ್ತಿ ಸೋ ನಾಲಕೋ ಏವಂ ಪರಿವಸನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಭಗವತಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಪವತ್ತಿತೇ ತಂ ‘‘ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಿತಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಜಿನವರಚಕ್ಕವತ್ತನೇ ಪವತ್ತಘೋಸಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಕಾಮಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚಿತಂ ಸುತ್ವಾ। ಗನ್ತ್ವಾನ ದಿಸ್ವಾ ಇಸಿನಿಸಭನ್ತಿ ಸತ್ತಾಹಂ ದೇವತಾಹಿ ಮೋನೇಯ್ಯಕೋಲಾಹಲೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಇಸಿಪತನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ನಾಲಕೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಅಭಿಸನ್ಧಿನಾ ವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಸಭಸದಿಸಂ ಇಸಿನಿಸಭಂ ಭಗವನ್ತಂ। ಪಸನ್ನೋತಿ ಸಹ ದಸ್ಸನೇನೇವ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ। ಮೋನೇಯ್ಯಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಞಾಣುತ್ತಮಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮಾಗತೇ ಅಸಿತಾವ್ಹಯಸ್ಸ ಸಾಸನೇತಿ ಅಸಿತಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ಓವಾದಕಾಲೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ। ತೇನ ಹಿ – ‘‘ಯದಾ ವಿವರತಿ ಧಮ್ಮಮಗ್ಗಂ, ತದಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಮಯಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಮಾನೋ ಚರಸ್ಸು ತಸ್ಮಿಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಅನುಸಿಟ್ಠೋ, ಅಯಞ್ಚ ಸೋ ಕಾಲೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮಾಗತೇ ಅಸಿತಾವ್ಹಯಸ್ಸ ಸಾಸನೇ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಅಯಂ ತಾವ ವತ್ಥುಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ।
೭೦೫. ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾದ್ವಯೇ ಅಞ್ಞಾತಮೇತನ್ತಿ ವಿದಿತಂ ಮಯಾ ಏತಂ। ಯಥಾತಥನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯಂ ಅಸಿತೋ ‘‘ಸಮ್ಬೋಧಿಯಗ್ಗಂ ಫುಸಿಸ್ಸತಾಯಂ ಕುಮಾರೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ತಂ ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ ಪಾರಗುನ್ತಿ ಹೇಮವತಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾರಗತಂ।
೭೦೬. ಅನಗಾರಿಯುಪೇತಸ್ಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಜಿಗೀಸತೋತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಆಚಿಣ್ಣಂ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನಸ್ಸ। ಮೋನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಮುನೀನಂ ಸನ್ತಕಂ। ಉತ್ತಮಂ ಪದನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪಟಿಪದಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
೭೦೭. ಅಥಸ್ಸ ಏವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮೋನೇಯ್ಯಂ ತೇ ಉಪಞ್ಞಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತತ್ಥ ಉಪಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ ಉಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯಂ, ವಿವರೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಕರಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಕಾತುಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಕಯಿರಮಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಿತುಂ ಸಹಿತುಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಅಹಂ ತೇ ಮೋನೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯಂ, ಯದಿ ನಂ ಕಾತುಂ ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಭೋತುಂ ವಾ ಸುಖಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಪನ ದುಕ್ಕರಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ತಥಾ ಹಿ ನಂ ಏಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಏಕೋವ ಸಾವಕೋ ಕರೋತಿ ಚ ಸಮ್ಭೋತಿ ಚಾತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಹನ್ದ ತೇ ನಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಸನ್ಥಮ್ಭಸ್ಸು ದಳ್ಹೋ ಭವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಹನ್ದಾತಿ ಬ್ಯವಸಾಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇ ನಂ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ತುಯ್ಹಂ ತಂ ಮೋನೇಯ್ಯಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ। ಸನ್ಥಮ್ಭಸ್ಸೂತಿ ದುಕ್ಕರಕರಣಸಮತ್ಥೇನ ವೀರಿಯೂಪತ್ಥಮ್ಭೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಯ। ದಳ್ಹೋ ಭವಾತಿ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಸಹನಸಮತ್ಥಾಯ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾಯ ಥಿರೋ ಹೋತಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ
೭೦೮. ಏವಂ ಪರಮಸಲ್ಲೇಖಂ ಮೋನೇಯ್ಯವತ್ತಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ನಾಲಕಂ ಸನ್ಥಮ್ಭನೇ ದಳ್ಹೀಭಾವೇ ಚ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಗಾಮೂಪನಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾನಭಾಗ’’ನ್ತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮಾನಭಾಗನ್ತಿ ಸಮಭಾಗಂ ಏಕಸದಿಸಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ। ಅಕ್ಕುಟ್ಠವನ್ದಿತನ್ತಿ ಅಕ್ಕೋಸಞ್ಚ ವನ್ದನಞ್ಚ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ತಂ ಸಮಾನಭಾಗಂ ಕಯಿರತಿ, ತಂ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮನೋಪದೋಸ’’ನ್ತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಕ್ಕುಟ್ಠೋ ಮನೋಪದೋಸಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ, ವನ್ದಿತೋ ಸನ್ತೋ ಅನುಣ್ಣತೋ ಚರೇ, ರಞ್ಞಾಪಿ ವನ್ದಿತೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಮಂ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯ।
೭೦೯. ಇದಾನಿ ‘‘ಉಚ್ಚಾವಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅರಞ್ಞಸಞ್ಞಿತೇ ದಾಯೇಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಸೇನ ಉಚ್ಚಾವಚಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಆರಮ್ಮಣಾ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ, ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಖೋ ಅಗ್ಗಿಸಿಖೂಪಮಾ ಪರಿಳಾಹಜನಕಟ್ಠೇನ। ಯಥಾ ವಾ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ವನೇ ಅಗ್ಗಿಸಿಖಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಉಚ್ಚಾವಚಾ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ, ಸಧೂಮಾಪಿ, ವಿಧೂಮಾಪಿ, ನೀಲಾಪಿ, ಪೀತಾಪಿ, ರತ್ತಾಪಿ, ಖುದ್ದಕಾಪಿ, ಮಹನ್ತಾಪಿ, ಏವಂ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸವಿವಿಧವಿಹಙ್ಗವಿರುತಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾದಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ದಾಯೇ ಉಚ್ಚಾವಚಾ ಆರಮ್ಮಣಾ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ ಭಿಂಸನಕಾಪಿ, ರಜನೀಯಾಪಿ, ದೋಸನೀಯಾಪಿ, ಮೋಹನೀಯಾಪಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಉಚ್ಚಾವಚಾ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ, ದಾಯೇ ಅಗ್ಗಿಸಿಖೂಪಮಾ’’ತಿ। ಏವಂ ನಿಚ್ಛರನ್ತೇಸು ಚ ಉಚ್ಚಾವಚೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಾ ಕಾಚಿ ಉಯ್ಯಾನವನಚಾರಿಕಂ ಗತಾ ಸಮಾನಾ ಪಕತಿಯಾ ವಾ ವನಚಾರಿನಿಯೋ ಕಟ್ಠಹಾರಿಕಾದಯೋ ರಹೋಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಸಿತಲಪಿತರುದಿತದುನ್ನಿವತ್ಥಾದೀಹಿ ನಾರಿಯೋ ಮುನಿಂ ಪಲೋಭೇನ್ತಿ, ತಾ ಸು ತಂ ಮಾ ಪಲೋಭಯುಂ, ತಾ ನಾರಿಯೋ ತಂ ಮಾ ಪಲೋಭಯುಂ। ಯಥಾ ನ ಪಲೋಭೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಕರೋಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೭೧೦-೧೧. ಏವಮಸ್ಸ ‘‘ವಿರತೋ ಮೇಥುನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿತ್ವಾ ಕಾಮೇ ಪರೋಪರೇತಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮತೋ ಅವಸೇಸೇಪಿ ಸುನ್ದರೇ ಚ ಅಸುನ್ದರೇ ಚ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಹಿತ್ವಾ। ತಪ್ಪಹಾನೇನ ಹಿ ಮೇಥುನವಿರತಿ ಸುಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಹಿತ್ವಾ ಕಾಮೇ ಪರೋಪರೇ’’ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅವಿರುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಪದಾನಿ ‘‘ನ ಹನೇಯ್ಯ, ನ ಘಾತಯೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ – ಪರಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಪಾಣೇಸು ಅವಿರುದ್ಧೋ, ಅತ್ತಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಅಸಾರತ್ತೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತಣ್ಹನಿತ್ತಣ್ಹತಾಯ ತಸಥಾವರೇ ಪಾಣೇ ಜೀವಿತುಕಾಮತಾಯ ಅಮರಿತುಕಾಮತಾಯ ಸುಖಕಾಮತಾಯ ದುಕ್ಖಪಟಿಕೂಲತಾಯ ಚ ‘‘ಯಥಾ ಅಹಂ ತಥಾ ಏತೇ’’ತಿ ಅತ್ತಸಮಾನತಾಯ ತೇಸು ವಿರೋಧಂ ವಿನೇನ್ತೋ ತೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ‘‘ಯಥಾ ಏತೇ ತಥಾ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಸಮಾನತಾಯ ಚ ಅತ್ತನಿ ಅನುರೋಧಂ ವಿನೇನ್ತೋ ಏವಂ ಉಭಯಥಾಪಿ ಅನುರೋಧವಿರೋಧವಿಪ್ಪಹೀನೋ ಹುತ್ವಾ ಮರಣಪಟಿಕೂಲತಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಣೇಸು ಯೇ ಕೇಚಿ ತಸೇ ವಾ ಥಾವರೇ ವಾ ಪಾಣೇ ನ ಹನೇಯ್ಯ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದೀಹಿ ಪಯೋಗೇಹಿ, ನ ಘಾತಯೇ ಆಣತ್ತಿಕಾದೀಹೀತಿ।
೭೧೨. ಏವಮಸ್ಸ ‘‘ಹಿತ್ವಾ ಇಚ್ಛಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಏಕಂ ಲದ್ಧಾ ದುತಿಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ದ್ವೇ ಲದ್ಧಾ ತತಿಯಂ, ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಲದ್ಧಾ ತದುತ್ತರಿಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸಯಂ ಇಚ್ಛನತೋ ‘‘ಇಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯೋ ಚಾಯಂ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸಯಲುಬ್ಭನೋ ಲೋಭೋ। ತಂ ಹಿತ್ವಾ ಇಚ್ಛಞ್ಚ ಲೋಭಞ್ಚ ಯತ್ಥ ಸತ್ತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ತೇಹಿ ಇಚ್ಛಾಲೋಭೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ತತ್ಥ ತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಹುತ್ವಾ ಇಮಂ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತರೇಯ್ಯ ನರಕಂ ಇಮಂ, ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ನರಕಸಞ್ಞಿತಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಹೇತುಭೂತಂ ಇಮಂ ಪಚ್ಚಯತಣ್ಹಂ ತರೇಯ್ಯ, ಇಮಾಯ ವಾ ಪಟಿಪದಾಯ ತರೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೭೧೩. ಏವಂ ಪಚ್ಚಯತಣ್ಹಾಪಹಾನಮುಖೇನ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾಮುಖೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸೀಲಂ ತದನುಸಾರೇನ ಚ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಊನೂದರೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಲದ್ಧೇಸು ಇತರೀತರಚೀವರಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಆಹಾರಂ ತಾವ ಆಹಾರೇನ್ತೋ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩) –
ವುತ್ತನಯೇನ ಊನಉದರೋ ಅಸ್ಸ, ನ ವಾತಭರಿತಭಸ್ತಾ ವಿಯ ಉದ್ಧುಮಾತುದರೋ, ಭತ್ತಸಮ್ಮದಪಚ್ಚಯಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪರಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಊನೂದರೋ ಹೋನ್ತೋಪಿ ಚ ಮಿತಾಹಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ, ‘‘ನೇವ ದವಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಗುಣತೋ ದೋಸತೋ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಹಾರೋ। ಏವಂ ಮಿತಾಹಾರೋ ಸಮಾನೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಧುತಙ್ಗಪರಿಯತ್ತಿಅಧಿಗಮವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅಸ್ಸ। ಏಕಂಸೇನ ಹಿ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ತೀಹಿ ಸನ್ತೋಸೇಹಿ ಸನ್ತುಸ್ಸನಾ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ। ಧುತಙ್ಗಧರಸ್ಸೇವ ಸತೋ ‘‘ಧುತವಾತಿ ಮಂ ಪರೇ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಛನತಾ ಧುತಙ್ಗಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ। ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಮಜ್ಝನ್ತಿಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ। ಅಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಸತೋ ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಅಯಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಮಂ ಪರೇ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಛನತಾ ಅಧಿಗಮಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ। ಸಾ ಚ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮತೋ ಓರಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮತ್ಥಞ್ಹಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾತಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋಪಿ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಲೋಲುಪೋ ಅಸ್ಸ। ಏವಂ ಅಲೋಲುಪೋ ಹಿ ಸದಾ ಇಚ್ಛಾಯ ನಿಚ್ಛಾತೋ ಅನಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬುತೋ, ಯಾಯ ಇಚ್ಛಾಯ ಛಾತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾತುರಾ ವಿಯ ಅತಿತ್ತಾ, ತಾಯ ಇಚ್ಛಾಯ ಅನಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಅನಿಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ನಿಚ್ಛಾತೋ ಹೋತಿ ಅನಾತುರೋ ಪರಮತಿತ್ತಿಪ್ಪತ್ತೋ। ಏವಂ ನಿಚ್ಛಾತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ ವೂಪಸನ್ತಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೭೧೪. ಏವಂ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವಪಟಿಪದಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿನಿಟ್ಠಂ ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನಂ ಸೇನಾಸನವತ್ತಞ್ಚ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಸ ಪಿಣ್ಡಚಾರ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸ ಪಿಣ್ಡಚಾರಂ ಚರಿತ್ವಾತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖಂ ಚರಿತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಕತ್ವಾ। ವನನ್ತಮಭಿಹಾರಯೇತಿ ಅಪಪಞ್ಚಿತೋ ಗಿಹಿಪಪಞ್ಚೇನ ವನಂ ಏವ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಉಪಟ್ಠಿತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಠಿತೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ। ಆಸನೂಪಗತೋತಿ ಆಸನಂ ಉಪಗತೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ, ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮುನೀತಿ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಿಣ್ಡಚಾರಂ ಚರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಙ್ಗಂ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ ಸಪದಾನಚಾರೀ ಏಕಾಸನಿಕೋ ಪತ್ತಪಿಣ್ಡಿಕೋ ಖಲುಪಚ್ಛಾಭತ್ತಿಕೋ ಚ ಹೋತಿಯೇವ, ತೇಚೀವರಿಕಪಂಸುಕೂಲಮ್ಪಿ ಚ ಸಮಾದಿಯತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾನಿಪಿ ಛ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ವನನ್ತಮಭಿಹಾರಯೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಆರಞ್ಞಿಕಙ್ಗಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಉಪಟ್ಠಿತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಿಕಙ್ಗಂ, ‘‘ಆಸನೂಪಗತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಂ। ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪನ ಏತೇಸಂ ಅನುಲೋಮತ್ತಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕಯಥಾಸನ್ಥತಿಕಸೋಸಾನಿಕಙ್ಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತಾಯ ಗಾಥಾಯ ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ನಾಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಕಥೇಸಿ।
೭೧೫. ಸ ಝಾನಪಸುತೋ ಧೀರೋತಿ ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನಾಧಿಟ್ಠಾನವುಟ್ಠಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇಹಿ ಧೀರೋತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ವನನ್ತೇ ರಮಿತೋ ಸಿಯಾತಿ ವನೇ ಝಾಯೇಥ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಮಿಂ, ಅತ್ತಾನಮಭಿತೋಸಯನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಪಸುತೋಯೇವ ಸಿಯಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನೇನಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅತೀವ ತೋಸೇನ್ತೋ ಝಾಯೇಥ। ಪರಮಸ್ಸಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಅತೀವ ತುಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ತಾನಮಭಿತೋಸಯ’’ನ್ತಿ। ಏವಮಿಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಝಾನಪಸುತತಾಯ ವನನ್ತಸೇನಾಸನಾಭಿರತಿಂ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ ಕಥೇಸಿ।
೭೧೬. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ನಾಲಕತ್ಥೇರೋ ವನನ್ತಮಭಿಹಾರೇತ್ವಾ ನಿರಾಹಾರೋಪಿ ಪಟಿಪದಾಪೂರಣೇ ಅತೀವ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಅಹೋಸಿ, ನಿರಾಹಾರೇನ ಚ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ತಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಜೀವಿತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಪನ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಆಹಾರೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಞಾಯೋ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅಪರಾಪರೇಸುಪಿ ದಿವಸೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿನಿಟ್ಠಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ತತೋ ರತ್ಯಾ ವಿವಸಾನೇ’’ತಿಆದಿಕಾ ಛ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ತತೋತಿ ‘‘ಸ ಪಿಣ್ಡಚಾರಂ ಚರಿತ್ವಾ, ವನನ್ತಮಭಿಹಾರಯೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಿಣ್ಡಚಾರವನನ್ತಾಭಿಹಾರತೋ ಉತ್ತರಿಪಿ। ರತ್ಯಾ ವಿವಸಾನೇತಿ ರತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮೇ, ದುತಿಯದಿವಸೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗಾಮನ್ತಮಭಿಹಾರಯೇತಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾ, ತಾವ ವಿವೇಕಮನುಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ಗತಪಚ್ಚಾಗತವತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಅವ್ಹಾನಂ ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಘರೇ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನಿಮನ್ತನಂ, ‘‘ದೇತಿ ನು ಖೋ ನ ದೇತಿ ನು ಖೋ ಸುನ್ದರಂ ನು ಖೋ ದೇತಿ ಅಸುನ್ದರಂ ನು ಖೋ ದೇತೀ’’ತಿ ಏವರೂಪಂ ವಿತಕ್ಕಂ ಭೋಜನಞ್ಚ ಪಟಿಪದಾಪೂರಕೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯ, ನಪ್ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಪನ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪೂರೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಧುತಙ್ಗಂ ನ ಕುಪ್ಪತಿ, ತದುಪಾದಾಯ ಪನ ತಂ ಗಾಮಂ ನ ಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ। ಅಭಿಹಾರಞ್ಚ ಗಾಮತೋತಿ ಸಚೇ ಗಾಮಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾತಿಸತೇಹಿಪಿ ಭತ್ತಂ ಅಭಿಹರನ್ತಿ
೭೧೭. ನ ಮುನೀ ಗಾಮಮಾಗಮ್ಮ, ಕುಲೇಸು ಸಹಸಾ ಚರೇತಿ ಸೋ ಚ ಮೋನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಮುನಿ ಗಾಮಂ ಗತೋ ಸಮಾನೋ ಕುಲೇಸು ಸಹಸಾ ನ ಚರೇ, ಸಹಸೋಕಿತಾದಿಅನನುಲೋಮಿಕಂ ಗಿಹಿಸಂಸಗ್ಗಂ ನ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಘಾಸೇಸನಂ ಛಿನ್ನಕಥೋ, ನ ವಾಚಂ ಪಯುತಂ ಭಣೇತಿ ಛಿನ್ನಕಥೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಓಭಾಸಪರಿಕಥಾನಿಮಿತ್ತವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಯುತ್ತಂ ಘಾಸೇಸನವಾಚಂ ನ ಭಣೇಯ್ಯ। ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ, ಗಿಲಾನೋ ಸಮಾನೋ
೭೧೮-೯. ಅಲತ್ಥಂ ಯದಿದನ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಗಾಥಾಯ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಲದ್ಧೇ ‘‘ಅಲತ್ಥಂ ಯಂ ಇದಂ ಸಾಧೂ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅಲದ್ಧೇ ‘‘ನಾಲತ್ಥಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ತಮ್ಪಿ ‘‘ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಉಭಯೇನೇವ ಲಾಭಾಲಾಭೇನ ಸೋ ತಾದೀ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೋ ಹುತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂವುಪನಿವತ್ತತಿ, ಯಥಾಪಿ ಪುರಿಸೋ ಫಲಗವೇಸೀ ರುಕ್ಖಂ ಉಪಗಮ್ಮ ಫಲಂ ಲದ್ಧಾಪಿ ಅಲದ್ಧಾಪಿ ಅನನುನೀತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತೋ ಮಜ್ಝತ್ತೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಕುಲಂ ಉಪಗಮ್ಮ ಲಾಭಂ ಲದ್ಧಾಪಿ ಅಲದ್ಧಾಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋವ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ಸ ಪತ್ತಪಾಣೀ ತಿ ಗಾಥಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾವ।
೭೨೦. ಉಚ್ಚಾವಚಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಏವಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ತಾವತಕೇನೇವ ತುಟ್ಠಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಟಿಪದಂ ಆರೋಧೇಯ್ಯ। ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರಞ್ಹಿ ಸಾಸನಂ। ಸಾ ಚಾಯಂ ಉಚ್ಚಾವಚಾ…ಪೇ॰… ಮುತನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಾ ಚಾಯಂ ಮಗ್ಗಪಟಿಪದಾ ಉತ್ತಮನಿಹೀನಭೇದತೋ ಉಚ್ಚಾವಚಾ ಬುದ್ಧಸಮಣೇನ ಪಕಾಸಿತಾ। ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಹಿ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಉಚ್ಚಾ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಅವಚಾ। ಇತರಾ ದ್ವೇ ಏಕೇನಙ್ಗೇನ ಉಚ್ಚಾ, ಏಕೇನ ಅವಚಾ। ಪಠಮಾ ಏವ ವಾ ಉಚ್ಚಾ, ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಅವಚಾ। ತಾಯ ಚೇತಾಯ ಉಚ್ಚಾಯ ಅವಚಾಯ ವಾ ಪಟಿಪದಾಯ ನ ಪಾರಂ ದಿಗುಣಂ ಯನ್ತಿ। ‘‘ದುಗುಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಏಕಮಗ್ಗೇನ ನಯಿದಂ ಏಕಗುಣಂ ಮುತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಇದಂ ಪಾರಂ ಏಕಕ್ಖತ್ತುಂಯೇವ ಫುಸನಾರಹಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಏಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಾಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಏಕಮಗ್ಗೇನೇವ ಅರಹತ್ತಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ।
೭೨೧. ಇದಾನಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚ ವಿಸತಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಚ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಭಾವೇನ ವಿಸತತ್ತಾ ವಿಸತಾ ತಣ್ಹಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸೋತಚ್ಛೇದೇನ ಛಿನ್ನಸೋತಸ್ಸ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚಪ್ಪಹೀನಸ್ಸ ರಾಗಜೋ ವಾ ದೋಸಜೋ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಪರಿಳಾಹೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ।
೭೨೨. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಸುತ್ವಾ ನಾಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ – ‘‘ಯದಿ ಏತ್ತಕಂ ಮೋನೇಯ್ಯಂ ಸುಕರಂ ನ ದುಕ್ಕರಂ, ಸಕ್ಕಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಪೂರೇತು’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಭಗವಾ ‘‘ದುಕ್ಕರಮೇವ ಮೋನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುನ ‘‘ಮೋನೇಯ್ಯಂ ತೇ ಉಪಞ್ಞಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ ಉಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯಂ, ಕಥಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಖುರಧಾರಾ ಉಪಮಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖುರಧಾರೂಪಮೋ ಭವೇತಿ ಭವೇಯ್ಯ। ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಮೋನೇಯ್ಯಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಖುರಧಾರಂ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ವತ್ತೇಯ್ಯ। ಯಥಾ ಮಧುದಿದ್ಧಂ ಖುರಧಾರಂ ಲಿಹನ್ತೋ, ಛೇದತೋ, ಜಿವ್ಹಂ ರಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮೇನ ಲದ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಞಾಯೇನ ಲದ್ಧುಞ್ಚ ಅನವಜ್ಜಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಞ್ಚ ನ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಭಗವಾ ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಬಹುಸೋ ಭಣತಿ। ಜಿವ್ಹಾಯ ತಾಲುಮಾಹಚ್ಚ, ಉದರೇ ಸಞ್ಞತೋ ಸಿಯಾತಿ ಜಿವ್ಹಾಯ ತಾಲುಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾಪಿ ರಸತಣ್ಹಂ ವಿನೋದೇನ್ತೋ ಕಿಲಿಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯೇ ಅಸೇವನ್ತೋ ಉದರೇ ಸಂಯತೋ ಸಿಯಾ।
೭೨೩. ಅಲೀನಚಿತ್ತೋ ಚ ಸಿಯಾತಿ ನ ಚಾಪಿ ಬಹು ಚಿನ್ತಯೇತಿ ಞಾತಿಜನಪದಾಮರವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಚ ಬಹುಂ ನ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ। ನಿರಾಮಗನ್ಧೋ ಅಸಿತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಾಯಣೋತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಭವೇ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಸಿಕ್ಖಾತ್ತಯಸಕಲಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಾಯಣೋ ಏವ ಭವೇಯ್ಯ।
೭೨೪-೫. ಏಕಾಸನಸ್ಸಾತಿ ವಿವಿತ್ತಾಸನಸ್ಸ। ಆಸನಮುಖೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥಾ ವುತ್ತಾ। ಯತೋ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕೀಭಾವಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಕಾಸನಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಮೇತಂ। ಸಮಣೂಪಾಸನಸ್ಸ ಚಾತಿ ಸಮಣೇಹಿ ಉಪಾಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣಭಾವನಾನುಯೋಗಸ್ಸ, ಸಮಣಾನಂ ವಾ ಉಪಾಸನಭೂತಸ್ಸ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣಭೇದಸ್ಸೇವ। ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಮೇವ, ಉಪಾಸನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಾಸನೇನ ಕಾಯವಿವೇಕೋ, ಸಮಣೂಪಾಸನೇನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಕತ್ತಂ ಮೋನಮಕ್ಖಾತನ್ತಿ ಏವಮಿದಂ ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕವಸೇನ ‘‘ಏಕತ್ತಂ ಮೋನ’’ನ್ತಿ ಅಕ್ಖಾತಂ। ಏಕೋ ಚೇ ಅಭಿರಮಿಸ್ಸಸೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಉತ್ತರಗಾಥಾಪೇಕ್ಖಂ ಪದಂ, ‘‘ಅಥ ಭಾಹಿಸಿ ದಸದಿಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಭಾಹಿಸೀತಿ ಭಾಸಿಸ್ಸಸಿ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಸಿ। ಇಮಂ ಪಟಿಪದಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಕಿತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುತ್ವಾ ಧೀರಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಯೇನ ಚ ಕಿತ್ತಿಘೋಸೇನ ಭಾಹಿಸಿ ದಸದಿಸಾ ತಂ ಧೀರಾನಂ ಝಾಯೀನಂ ಕಾಮಚಾಗಿನಂ ನಿಘೋಸಂ ಸುತ್ವಾ ಅಥ ತ್ವಂ ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಹಿರಿಞ್ಚ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಕರೇಯ್ಯಾಸಿ, ತೇನ ಘೋಸೇನ ಹರಾಯಮಾನೋ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಟಿಪದಾ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಮೇವ ಬ್ರೂಹೇಯ್ಯಾಸಿ। ಮಾಮಕೋತಿ ಏವಞ್ಹಿ ಸನ್ತೇ ಮಮ ಸಾವಕೋ ಹೋತೀತಿ।
೭೨೬. ತಂ ನದೀಹೀತಿ ಯಂ ತಂ ಮಯಾ ‘‘ಹಿರಿಞ್ಚ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಕುಬ್ಬೇಥಾ’’ತಿ ವದತಾ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಸೋಬ್ಭೇಸು ಚ ಪದರೇಸುಚ ಜಾನಾಥ। ಸೋಬ್ಭೇಸೂತಿ ಮಾತಿಕಾಸು ಪದರೇಸೂತಿ ದರೀಸು। ಕಥಂ? ಸಣನ್ತಾ ಯನ್ತಿ ಕುಸೋಬ್ಭಾ, ತುಣ್ಹೀ ಯನ್ತಿ ಮಹೋದಧೀತಿ। ಕುಸೋಬ್ಭಾ ಹಿ ಸೋಬ್ಭಪದರಾದಿಭೇದಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಕುನ್ನದಿಯೋ ಸಣನ್ತಾ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಾ ಉದ್ಧತಾ ಹುತ್ವಾ ಯನ್ತಿ, ಗಙ್ಗಾದಿಭೇದಾ ಪನ ಮಹಾನದಿಯೋ ತುಣ್ಹೀ ಯನ್ತಿ, ಏವಂ ‘‘ಮೋನೇಯ್ಯಂ ಪೂರೇಮೀ’’ತಿ ಉದ್ಧತೋ ಹೋತಿ ಅಮಾಮಕೋ, ಮಾಮಕೋ ಪನ ಹಿರಿಞ್ಚ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ನೀಚಚಿತ್ತೋವ ಹೋತಿ।
೭೨೭-೯. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯದೂನಕಂ…ಪೇ॰… ಪಣ್ಡಿತೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಸಚೇ ಅಡ್ಢಕುಮ್ಭೂಪಮೋ ಬಾಲೋ ಸಣನ್ತತಾಯ, ರಹದೋ ಪೂರೋವ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸನ್ತತಾಯ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಸಮಣೋ ಏವಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಬ್ಯಾವಟೋ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಂ ಭಾಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ಯಂ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ಬುದ್ಧಸಮಣೋ ಬಹುಂ ಭಾಸತಿ ಉಪೇತಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಅತ್ಥುಪೇತಂ ಜಾನಂ ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ದೇಸೇನ್ತೋ ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋವ ಹುತ್ವಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಏವಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಚ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಹಿತಂ ಇದಮಸ್ಸ ಹಿತ’’ನ್ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನಂ ಸೋ ಬಹು ಭಾಸತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಬಹುಭಾಣಿತಾಯ। ಅವಸಾನಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಏವಂ ತಾವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಬುದ್ಧಸಮಣೋ ಜಾನಂ ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಜಾನಂ ಸೋ ಬಹು ಭಾಸತಿ। ತೇನ ದೇಸಿತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇನೇವ ಞಾಣೇನ ಯೋ ಚ ಜಾನಂ ಸಂಯತತ್ತೋ, ಜಾನಂ ನ ಬಹು ಭಾಸತಿ, ಸ ಮುನಿ ಮೋನಮರಹತಿ, ಸ ಮುನಿ ಮೋನಮಜ್ಝಗಾತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನನ್ತೋ ಸಂಯತತ್ತೋ ಗುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಯಂ ಭಾಸಿತಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಜಾನಂ ನ ಬಹು ಭಾಸತಿ। ಸೋ ಏವಂವಿಧೋ ಮೋನತ್ಥಂ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಮುನಿ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮೋನಂ ಅರಹತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಅರಹತಿಯೇವ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಸ ಮುನಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಮೋನಂ ಅಜ್ಝಗಾ ಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ।
ತಂ ಸುತ್ವಾ ನಾಲಕತ್ಥೇರೋ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅಹೋಸಿ ದಸ್ಸನೇ ಸವನೇ ಪುಚ್ಛಾಯಾತಿ। ಸೋ ಹಿ ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ
ಸೋ ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸಮಾನೋ ಪಬ್ಬತಪಾದಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಏಕವನಸಣ್ಡೇ ದ್ವೇ ದಿವಸಾನಿ ನ ವಸಿ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸನಾಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಹಿ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದೇಸೇಸಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಮೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತನಯಾನೇವ। ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇತಿ ಸಾವತ್ಥಿನಗರಸ್ಸ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಆರಾಮೇ। ಮಿಗಾರಮಾತು ಪಾಸಾದೇತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸಾಖಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಸಸುರೇನ ಮಿಗಾರೇನ ಸೇಟ್ಠಿನಾ ಮಾತುಟ್ಠಾನೇ ಠಪಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಿಗಾರಮಾತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಾಯ ಮಿಗಾರಮಾತುಯಾ ನವಕೋಟಿಅಗ್ಘನಕಂ ಮಹಾಲತಾಪಿಳನ್ಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಾರಾಪಿತೋ ಪಾಸಾದೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಗಬ್ಭಸತಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಹಸ್ಸಕೂಟಾಗಾರಗಬ್ಭೋ, ಸೋ ‘‘ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಮಿಗಾರಮಾತು ಪಾಸಾದೇ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾತಿ ಯಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇ ಮಿಗಾರಮಾತು ಪಾಸಾದೇ ವಿಹರತಿ, ತೇನ ಸಮಯೇನ। ತದಹುಪೋಸಥೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಹು ಉಪೋಸಥೇ, ಉಪೋಸಥದಿವಸೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪನ್ನರಸೇತಿ ಇದಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಾವಸೇಸುಪೋಸಥಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ। ಪುಣ್ಣಾಯ ಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಪನ್ನರಸದಿವಸತ್ತಾ ದಿವಸಗಣನಾಯ ಅಬ್ಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿರಹತ್ತಾ ರತ್ತಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಪುಣ್ಣಾಯ, ಪರಿಪುಣ್ಣಚನ್ದತ್ತಾ ಪುಣ್ಣಮಾಯ ಚ ರತ್ತಿಯಾ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಪರಿವುತೋ। ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಮಿಗಾರಮಾತು ರತನಪಾಸಾದಪರಿವೇಣೇ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಉಪರಿ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಓಕಾಸೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ। ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತನ್ತಿ ಅತೀವ ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ, ಯತೋ ಯತೋ ವಾ ಅನುವಿಲೋಕೇತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಪರಿಮಾಣಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಏತ್ಥ ಸೋತಾಪನ್ನಾ, ಏತ್ತಕಾ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಏತ್ತಕಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಏತ್ತಕಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕೀದಿಸೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮದೇಸನಾಪರಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ।
ಯೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ತೇ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಇಟ್ಠಫಲಟ್ಠೇನ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಚ ಕುಸಲಾ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ, ತಜ್ಜೋತಕಾ ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ। ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಸಮ್ಬೋಧಗಾಮಿನೋತಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಅರಿಯಾ, ಲೋಕತೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ಸಮ್ಬೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಗಮನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಬೋಧಗಾಮಿನೋ। ತೇಸಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಸವನಾಯ, ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕುಸಲಾನಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬೋಧಗಾಮೀನಂ ಕಾ ಉಪನಿಸಾ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ, ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸವನಾಯ, ಕಿಮತ್ಥಂ ತುಮ್ಹೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸುಣಾಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಾವದೇವ ದ್ವಯತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಾವದೇವಾತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾವಧಾರಣವಚನಂ। ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ದ್ವಯಾ, ದ್ವಯಾ ಏವ ದ್ವಯತಾ, ತೇಸಂ ದ್ವಯತಾನಂ। ‘‘ದ್ವಯಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಾಯಾತಿ ಅವಿಪರೀತಞಾಣಾಯ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯದೇತಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾದಿಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ ವವತ್ಥಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ, ಏತದತ್ಥಾಯ ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋತಿ, ಸವನೇನ ಹಿ ಏತ್ತಕಂ ಹೋತಿ, ತದುತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಭಾವನಾಯಾತಿ। ಕಿಞ್ಚ ದ್ವಯತಂ ವದೇಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಚೇ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಿಯಾ, ಕಿಞ್ಚ ತುಮ್ಹೇ, ಭನ್ತೇ, ದ್ವಯತಂ ವದೇಥಾತಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪದತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಕಿಞ್ಚ ದ್ವಯತಾಭಾವಂ ವದೇಥಾ’’ತಿ।
(೧) ತತೋ ಭಗವಾ ದ್ವಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದ್ವಯತಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಅವಯವಸ್ಸ ಸಹೇತುಕಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಅಯಂ ಏಕಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಇತರಾ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ದುತಿಯಸ್ಸ ಅವಯವಸ್ಸ ಸಉಪಾಯಸ್ಸ ವಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ದುತಿಯಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಪಠಮಾ ಚೇತ್ಥ ತತಿಯಚತುತ್ಥವಿಸುದ್ಧೀಹಿ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಾ ಪಞ್ಚಮವಿಸುದ್ಧಿಯಾ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸಿನೋತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಮಾ ದ್ವಯಧಮ್ಮೇ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಯಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಾತಾಪೇನ ಆತಾಪಿನೋ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖನ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞಾತಿ ಅಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅರಹತ್ತಂ। ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇ ಅನಾಗಾಮಿತಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವವಸೇನ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಕ್ಖನ್ಧಸೇಸಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸತಿ ಅನಾಗಾಮಿಭಾವೋ ಪಟಿಕಙ್ಖೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಾನಿಪಿ ಏವಂ ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸಿನೋವ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪರಿಮಫಲೇಸು ಪನ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ।
ಇದಮವೋಚಾತಿಆದಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾನಂ ವಚನಂ। ತತ್ಥ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿವುತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ। ಏತನ್ತಿ ಇದಾನಿ ‘‘ಯೇ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿವತ್ತಬ್ಬಗಾಥಾಬನ್ಧನಿದಸ್ಸನಂ। ಇಮಾ ಚ ಗಾಥಾ ಚತುಸಚ್ಚದೀಪಕತ್ತಾ ವುತ್ತತ್ಥದೀಪಿಕಾ ಏವ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಗಾಥಾರುಚಿಕಾನಂ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಯದಿ ವದೇಯ್ಯ ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾನಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾಯ ವುತ್ತಾ। ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಿಕಾ ವಾತಿ ಅವಿಪಸ್ಸಕೇ
೭೩೦. ತತ್ಥ ಯತ್ಥ ಚಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಸಹೇತುಕಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಅಸೇಸಞ್ಚ ಉಪರುಜ್ಝತಿ। ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ।
೭೩೧-೩. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಹೀನಾ ತೇ, ಅಥೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಣ್ಹಾಚರಿತೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಬಲೇನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ। ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಕಾಮರಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ। ಅನ್ತಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕರಣತ್ಥಾಯ ಜಾತಿಜರೂಪಗಾತಿ ಜಾತಿಜರಂ ಉಪಗತಾ, ಜಾತಿಜರಾಯ ವಾ ಉಪಗತಾ, ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಜರಾಯಾತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಪಾಕಟಮೇವ। ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ
(೨) ಅತೋ ಏವ ಭಗವಾ ‘‘ಸಿಯಾ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆಹ। ತತ್ಥ ದುತಿಯವಾರೇ ಉಪಧಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಾಸವಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ। ಸಾಸವಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಇಧ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾತಿ ಅಸೇಸಂ ವಿರಾಗೇನ ನಿರೋಧಾ, ಅಸೇಸವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ನಿರೋಧಾ।
೭೩೪. ಉಪಧಿನಿದಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಾತಿಪ್ಪಭವಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಾತಿಕಾರಣಂ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ। ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾರೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೀಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಚಾಯಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬವಾರಾ।
(೩) ತತ್ಥ ತತಿಯವಾರೇ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಸಮ್ಭಾರಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ। ದುಕ್ಖಂ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಮೇವ।
೭೩೫. ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರನ್ತಿ ವಜನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಉಪೇನ್ತಿ। ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ಇತೋ ಅವಸೇಸಅಞ್ಞನಿಕಾಯಭಾವಞ್ಚ। ಗತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ।
೭೩೬. ಅವಿಜ್ಜಾ ಹಾಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹಿ ಅಯಂ। ವಿಜ್ಜಾಗತಾ ಚ ಯೇ ಸತ್ತಾತಿ ಯೇ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತಾ ಖೀಣಾಸವಸತ್ತಾ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
(೪) ಚತುತ್ಥವಾರೇ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ।
೭೩೮-೯. ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಯದಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ, ಏತಂ ಆದೀನವನ್ತಿ ಞತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮಥಾ, ಉಪಹತತಾಯ ಫಲಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಉಪರೋಧನಾ। ಏತಂ ಞತ್ವಾ ಯಥಾತಥನ್ತಿ ಏತಂ ಸಮ್ಮದ್ದಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾ। ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖತಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ, ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಞತ್ವಾ। ಮಾರಸಂಯೋಗನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
(೫) ಪಞ್ಚಮವಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಹಜಾತಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ।
೭೪೧. ನಿಚ್ಛಾತೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ। ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
(೬) ಛಟ್ಠವಾರೇ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಏತ್ಥ ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಾನಿ ಅವತ್ವಾ ಫಸ್ಸೋ ವುತ್ತೋ। ತಾನಿ ಹಿ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನೇವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇದಞ್ಚ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಕಮ್ಮತೋ ವಾ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ ವಾತಿ।
೭೪೨-೩. ಭವಸೋತಾನುಸಾರಿನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾನುಸಾರಿನಂ। ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಞತ್ವಾ। ಉಪಸಮೇ ರತಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ರತಾ। ಫಸ್ಸಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
(೭) ಸತ್ತಮವಾರೇ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ।
೭೪೪-೫. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸಹಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖೇನ ಸಹ। ಏತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಞತ್ವಾನಾತಿ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ವೇದಯಿತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠಿತಿಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖತಾಹಿ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಞತ್ವಾ। ಮೋಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಸ್ಸನಧಮ್ಮಂ। ಪಲೋಕಿನನ್ತಿ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ಪಲುಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ। ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ಫುಸಿತ್ವಾ। ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಅನ್ತೇ ಭಙ್ಗಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಜಾನತೀತಿ ಏವಂ ತಾ ವೇದನಾ ವಿಜಾನಾತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ದುಕ್ಖಭಾವಂ ವಿಜಾನಾತಿ। ವೇದನಾನಂ ಖಯಾತಿ ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವೇದನಾನಂ ಖಯಾ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೮) ಅಟ್ಠಮವಾರೇ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭಾರತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ
೭೪೭. ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾ, ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ತಣ್ಹಾಯ ಆದೀನವಂ ಞತ್ವಾ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೯) ನವಮವಾರೇ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭಾರಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ।
೭೪೮-೯. ಭವೋತಿ ಭೂತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಭೂತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ। ಜಾತಸ್ಸ ಮರಣನ್ತಿ ಯತ್ರಾಪಿ ‘‘ಭೂತೋ ಸುಖಂ ನಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಬಾಲಾ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಜಾತಸ್ಸ ಮರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಯೋಜನಾ – ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ ಪಣ್ಡಿತಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖಯಾ ಜಾತಿಕ್ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವನ್ತಿ।
(೧೦) ದಸಮವಾರೇ ಆರಮ್ಭಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯಪಚ್ಚಯಾ।
೭೫೧. ಅನಾರಮ್ಭೇ ವಿಮುತ್ತಿನೋತಿ ಅನಾರಮ್ಭೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೧) ಏಕಾದಸಮವಾರೇ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಹಾರಪಚ್ಚಯಾ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಸತ್ತಾ ರೂಪೂಪಗಾ, ವೇದನೂಪಗಾ, ಸಞ್ಞೂಪಗಾ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಗಾತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಾದಸವಿಧಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಸತ್ತಾ ರೂಪೂಪಗಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸೇವನತೋ। ರೂಪಧಾತುಯಾ ಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಸಞ್ಞೇಹಿ ವೇದನೂಪಗಾ ಫಸ್ಸಾಹಾರಸೇವನತೋ। ಹೇಟ್ಠಾ ತಿವಿಧಾಯ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಞ್ಞೂಪಗಾ ಸಞ್ಞಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಸೇವನತೋ ಸಙ್ಖಾರೂಪಗಾ ಸಙ್ಖಾರಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಸೇವನತೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೭೫೫. ಆರೋಗ್ಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಙ್ಖಾಯ ಸೇವೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸೇವಮಾನೋ, ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಾ ಲೋಕಂ ಸಙ್ಖಾಯ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಞಾಣೇನ ಸೇವಮಾನೋ। ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋ। ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನೋಪೇತೀತಿ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ವಾ ಆದಿಕಂ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೨) ದ್ವಾದಸಮವಾರೇ ಇಞ್ಜಿತಪಚ್ಚಯಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಇಞ್ಜಿತೇಸು ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭಾರಿಞ್ಜಿತಪಚ್ಚಯಾ।
೭೫೭. ಏಜಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜಾತಿ ತಣ್ಹಂ ಚಜಿತ್ವಾ। ಸಙ್ಖಾರೇ ಉಪರುನ್ಧಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೩) ತೇರಸಮವಾರೇ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನೇಹಿ ವಾ ಖನ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಸೀಹಸುತ್ತೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೮) ದೇವಾನಂ ವಿಯ ಭಯಚಲನಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೪) ಚುದ್ದಸಮವಾರೇ ರೂಪೇಹೀತಿ ರೂಪಭವೇಹಿ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವಾ। ಅರೂಪಾತಿ ಅರೂಪಭವಾ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವಾ। ನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
೭೬೧. ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನೋತಿ ಮರಣಮಚ್ಚು ಕಿಲೇಸಮಚ್ಚು ದೇವಪುತ್ತಮಚ್ಚುಹಾಯಿನೋ, ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ತಂ ಮಚ್ಚುಂ ಹಿತ್ವಾ ಗಾಮಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೫) ಪನ್ನರಸಮವಾರೇ ಯನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಲೋಕೇನ ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯಿತಂ ದಿಟ್ಠಮಾಲೋಕಿತಂ। ತದಮರಿಯಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಾನಂ, ಅನುನಾಸಿಕಇಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏತಂ ಮುಸಾತಿ ಏತಂ ಧುವಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಮುಸಾ, ನ ತಾದಿಸಂ ಹೋತೀತಿ। ಪುನ ಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಲೋಕೇನ ರೂಪವೇದನಾದೀನಮಭಾವತೋ ‘‘ಇದಂ ಮುಸಾ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯಿತಂ। ತದಮರಿಯಾನಂ ಏತಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ತಂ ಇದಂ ಅರಿಯಾನಂ ಏತಂ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತಾ ಸುಭಭಾವಾ, ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಾ ಸುಖಭಾವಾ, ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ
೭೬೨-೩. ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಮಾನಿನ್ತಿ ಅನತ್ತನಿ ನಾಮರೂಪೇ ಅತ್ತಮಾನಿಂ। ಇದಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಧುವಾದಿವಸೇನ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞತಿ। ಯೇನ ಯೇನ ಹೀತಿ ಯೇನ ಯೇನ ರೂಪೇ ವಾ ವೇದನಾಯ ವಾ ‘‘ಮಮ ರೂಪಂ, ಮಮ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ತತೋ ತನ್ತಿ ತತೋ ಮಞ್ಞಿತಾಕಾರಾ ತಂ ನಾಮರೂಪಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಮುಸಾ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಯಥಾಮಞ್ಞಿತಾಕಾರಾ ಮೋಸಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ಇತ್ತರಂ, ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಇತ್ತರಂ ಪರಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಮೋಸಧಮ್ಮಂ ನಸ್ಸನಧಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ತಥಾರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಸಚ್ಚಾವಬೋಧಾ। ಸೇಸಮುತ್ತಾನಮೇವ।
(೧೬) ಸೋಳಸಮವಾರೇ ಯನ್ತಿ ಛಬ್ಬಿಧಮಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಲೋಕೇನ ಸಲಭಮಚ್ಛಮಕ್ಕಟಾದೀಹಿ ಪದೀಪಬಳಿಸಲೇಪಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ಇದಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ತದಮರಿಯಾನಂ ಏತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ತಂ ಇದಂ ಅರಿಯಾನಂ ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ, ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೦; ಚೂಳನಿ॰ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೩೬) ನಯೇನ ‘‘ಏತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಸುದಿಟ್ಠಂ। ಪುನ ಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಲೋಕೇನ ಕಾಮಗುಣಾಭಾವಾ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯಿತಂ। ತದಮರಿಯಾನನ್ತಿ ತಂ ಇದಂ ಅರಿಯಾನಂ ಪರಮತ್ಥಸುಖತೋ ‘‘ಏತಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಸುದಿಟ್ಠಂ।
೭೬೫-೬. ಕೇವಲಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ। ಇಟ್ಠಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ ಪತ್ಥಿತಾ। ಕನ್ತಾತಿ ಪಿಯಾ। ಮನಾಪಾತಿ ಮನವುಡ್ಢಿಕರಾ। ಯಾವತತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾವತಾ ಏತೇ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಚನಬ್ಯತ್ತಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತೇ ವೋತಿ ಏತ್ಥ ವೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ।
೭೬೭-೮. ಸುಖನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಮರಿಯೇಹಿ, ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸುಪರೋಧನನ್ತಿ ‘‘ಸುಖ’’ಮಿತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧನಿರೋಧೋ ದಿಟ್ಠೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚನೀಕಮಿದಂ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಲೋಮಮಿದಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ। ಪಸ್ಸತನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ, ಪಣ್ಡಿತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪರೇತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಪುನ ಯಂ ಪರೇತಿ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
೭೬೯-೭೧. ಪಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾರಂ ಆಲಪತಿ। ಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ। ಸಮ್ಪಮೂಳ್ಹೇತ್ಥವಿದ್ದಸೂತಿ ಸಮ್ಪಮೂಳ್ಹಾ ಏತ್ಥ ಅವಿದ್ದಸೂ ಬಾಲಾ। ಕಿಂಕಾರಣಂ ಸಮ್ಪಮೂಳ್ಹಾ? ನಿವುತಾನಂ ತಮೋ ಹೋತಿ , ಅನ್ಧಕಾರೋ ಅಪಸ್ಸತಂ ಸತಞ್ಚ ವಿವಟಂ ಹೋತಿ, ಆಲೋಕೋ ಪಸ್ಸತಾಮಿವಾತಿ ಸತಞ್ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾದಸ್ಸನೇನ ಪಸ್ಸತಂ ಆಲೋಕೋವ ವಿವಟಂ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸನ್ತಿಕೇ ನ ವಿಜಾನನ್ತಿ, ಮಗಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಕೋವಿದಾತಿ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರೇ ತಚಪಞ್ಚಕಮತ್ತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಾನಂ ವಾ ನಿರೋಧಮತ್ತತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಏವಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸನ್ತಮ್ಪಿ ನ ವಿಜಾನನ್ತಿ ಮಗಭೂತಾ ಜನಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಅಕೋವಿದಾ, ಸಬ್ಬಥಾ ಭವರಾಗ…ಪೇ॰… ಸುಸಮ್ಬುಧೋ। ತತ್ಥ ಮಾರಧೇಯ್ಯಾನುಪನ್ನೇಹೀತಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ಅನುಪನ್ನೇಹಿ।
೭೭೨. ಪಚ್ಛಿಮಗಾಥಾಯ ಕೋ ನು ಅಞ್ಞತ್ರ ಮರಿಯೇಹೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯೇ ಕೋ ನು ಅಞ್ಞೋ ನಿಬ್ಬಾನಪದಂ ಜಾನಿತುಂ ಅರಹತಿ, ಯಂ ಪದಂ ಚತುತ್ಥೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ ಅನನ್ತರಮೇವ ಅನಾಸವಾ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ, ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ ವಾ ಅನಾಸವಾ ಹುತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ।
ಅತ್ತಮನಾತಿ ತುಟ್ಠಮನಾ। ಅಭಿನನ್ದುನ್ತಿ ಅಭಿನನ್ದಿಂಸು। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸೋಳಸಮೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ। ಭಞ್ಞಮಾನೇತಿ ಭಣಿಯಮಾನೇ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಸೋಳಸಸು ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಸಟ್ಠಿಮತ್ತೇ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತೇ ಕತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಅಧಿಕಾನಂ ನವನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸು, ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕತ್ವಾ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಸಚ್ಚಾನೇತ್ಥ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದೇಸಿತಾನೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದ್ವಯತಾನುಪಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ನಿಟ್ಠಿತ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ತತಿಯೋ ವಗ್ಗೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯತೋ, ನಾಮೇನ
ಮಹಾವಗ್ಗೋತಿ।