೪. ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೋ
೧. ಕಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೭೩. ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಜೇತವನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಅಚಿರವತೀನದೀತೀರೇ ‘‘ಯವಂ ವಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಖೇತ್ತಂ ಕಸತಿ। ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅದ್ದಸ – ‘‘ಅಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಯವಾ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ, ಪುನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಚಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಅದ್ದಸ। ‘‘ಕದಾ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಸಸ್ಸೇ ವಿನಟ್ಠೇ ಸೋಕಾಭಿಭೂತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ’’ತಿ ಅದ್ದಸ। ತತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ತದಾ ಏವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಮೇ ಓವಾದಂ ಸೋತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ। ನಾನಾರುಚಿಕಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಹನ್ದ, ನಂ ಇತೋ ಪಭುತಿಯೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾಮಿ, ಏವಂ ಮಯಿ ಮುದುಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ತದಾ ಓವಾದಂ ಸೋಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕರೋಸೀ’’ತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಏವಂ ಉಚ್ಚಾಕುಲೀನೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ತಾವತಕೇನೇವ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಖೇತ್ತಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಕಸಾಮಿ ಯವಂ ವಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಥ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಭಗವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಅಕಾಸಿ, ನ ಚ ಅಹೇತು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತಥಾಗತಾ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಹನ್ದಾಹಮ್ಪಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಮಕಾಸಿ। ಏವಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ಸೇಸಾ ಚ ಅಸೀತಿ ಮಹಾಸಾವಕಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅತೀವ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ।
ಅಥ ಭಗವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಸ್ಸೇ ಏಕದಿವಸಂ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ಜೇತವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಸುನ್ದರಂ ತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯವಕ್ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಸುನ್ದರಂ, ಸಚೇ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತುಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಂವಿಭಾಗಂ
ತತ್ಥ ಕಾಮನ್ತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ, ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಚೇ ತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥು ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಚೇ, ಸಚೇ ಸೋ ತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಸಂ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ। ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ। ಯದಿಚ್ಛತೀತಿ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ।
೭೭೪. ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಮೇ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ, ಕಾಮೇನ ವಾ ಯಾಯಮಾನಸ್ಸ। ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಜನ್ತುನೋತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ। ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ಚೇ। ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಅಥ ಅಯೋಮಯಾದಿನಾ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ವಿಯ ಪೀಳೀಯತಿ।
೭೭೫. ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಪನ ಇಮೇ ಕಾಮೇ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿರಂ ಇವ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ವಿಸರಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಕೇ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮತಿವತ್ತತೀತಿ।
೭೭೬-೮. ತತೋ ಯೋ ಏತಂ ಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತಾದಿಂ ಖೇತ್ತಂ ವಾ ಘರವತ್ಥಾದಿಂ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಕಹಾಪಣಸಙ್ಖಾತಂ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ ಗೋಅಸ್ಸಭೇದಂ ಗವಾಸ್ಸಂ ವಾ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞಿಕಾ ಥಿಯೋ ವಾ ಞಾತಿಬನ್ಧವಾದೀ ಬನ್ಧೂ ವಾ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದೀ ಪುಥು ಕಾಮೇ ಅನುಗಿಜ್ಝತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬಲಸಙ್ಖಾತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ ಸಹನ್ತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ, ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹೇನ ವಾ ಅಬಲಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬಲಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಅಬಲತ್ತಾ ಬಲೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ತಂ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ಕಾಮೇ ರಕ್ಖನ್ತಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಅಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯಾ ಮದ್ದನ್ತಿ, ತತೋ ಅಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಭಿನ್ನಂ ನಾವಂ ಉದಕಂ ವಿಯ ಅನ್ವೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಆದಿಭಾವನಾಯ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ರೂಪಾದೀಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ। ಏವಂ ತೇ ಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ತಪ್ಪಹಾನಕರಮಗ್ಗೇನೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತರೇ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯ ತರಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ತತೋ ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಉದಕಗರುಕಂ ನಾವಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕಾಯ ನಾವಾಯ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಪಾರಗೂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಅತ್ತಭಾವನಾವಂ ಕಿಲೇಸೂದಕಗರುಕಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಪಾರಗೂ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಚ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಗುಹಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೭೯. ಸತ್ತೋ ಗುಹಾಯನ್ತಿ ಗುಹಟ್ಠಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಗಂಙ್ಗಾತೀರೇ ಆವಟ್ಟಕಂ ನಾಮ ಉತೇನಸ್ಸ ಉಯ್ಯಾನಂ, ತತ್ಥ ಅಗಮಾಸಿ ಸೀತಲೇ ಪದೇಸೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋ। ಅಞ್ಞದಾಪಿ ಚಾಯಂ ಗಚ್ಛತೇವ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಸೇವನೇನ ಯಥಾ ಗವಮ್ಪತಿತ್ಥೇರೋ ತಾವತಿಂಸಭವನನ್ತಿ ವುತ್ತನಯಮೇತಂ ವಙ್ಗೀಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ। ಸೋ ತತ್ಥ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಸೀತಲೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದಿ। ರಾಜಾಪಿ ಖೋ ಉತೇನೋ ತಂ ದಿವಸಂಯೇವ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹುದೇವ ದಿವಸಭಾಗಂ ನಚ್ಚಗೀತಾದೀಹಿ ಉಯ್ಯಾನೇ ಕೀಳಿತ್ವಾ ಪಾನಮದಮತ್ತೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಅಙ್ಕೇ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಯಿ। ಸೇಸಿತ್ಥಿಯೋ ‘‘ಸುತ್ತೋ ರಾಜಾ’’ತಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉಯ್ಯಾನೇ ಪುಪ್ಫಫಲಾದೀನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿಯೋ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಮಾ ಸದ್ದಂ ಅಕತ್ಥಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಸದ್ದಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಥೇರಂ ಸಮ್ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿಂಸು। ಥೇರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತಾಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ತಾ ತುಟ್ಠಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸುಣನ್ತಿ।
ರಞ್ಞೋ ಸೀಸಂ ಅಙ್ಕೇನಾದಾಯ ನಿಸಿನ್ನಿತ್ಥೀ ‘‘ಇಮಾ ಮಂ ಓಹಾಯ ಕೀಳನ್ತೀ’’ತಿ ತಾಸು ಇಸ್ಸಾಪಕತಾ ಊರುಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಪಬೋಧೇಸಿ। ರಾಜಾ ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಾಗಾರಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಕುಹಿಂ ಇಮಾ ವಸಲಿಯೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಾ ಆಹ – ‘‘ತುಮ್ಹೇಸು ಅಬಹುಕತಾ ‘ಸಮಣಂ ರಮಯಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಗತಾ’’ತಿ। ಸೋ ಕುದ್ಧೋ ಥೇರಾಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ। ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚಾ ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾಮಾ’’ತಿ ನ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು। ಸೋ ತೇನ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ
ತತೋ
ತತ್ಥ ಸತ್ತೋತಿ ಲಗ್ಗೋ। ಗುಹಾಯನ್ತಿ ಕಾಯೇ। ಕಾಯೋ ಹಿ ರಾಗಾದೀನಂ ವಾಳಾನಂ ವಸನೋಕಾಸತೋ ‘‘ಗುಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಬಹುನಾಭಿಛನ್ನೋತಿ ಬಹುನಾ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲೇನ ಅಭಿಚ್ಛನ್ನೋ। ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ। ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ। ನರೋತಿ ಸತ್ತೋ। ಮೋಹನಸ್ಮಿಂ ಪಗಾಳ್ಹೋತಿ ಮೋಹನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಗುಣಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸು ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ಹಿ ತಥಾವಿಧೋ ಸೋತಿ ಸೋ ತಥಾರೂಪೋ ನರೋ ತಿವಿಧಾಪಿ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಿಕಾ ವಿವೇಕಾ ದೂರೇ ಅನಾಸನ್ನೇ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ನ ಹಿ ಸುಪ್ಪಹಾಯಾ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಕಾಮಾ ಸುಪ್ಪಹಾಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೭೮೦. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ‘‘ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ತಥಾವಿಧೋ’’ತಿ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಪುನ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮತಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಇಚ್ಛಾನಿದಾನಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಾನಿದಾನಾತಿ ತಣ್ಹಾಹೇತುಕಾ। ಭವಸಾತಬದ್ಧಾತಿ ಸುಖವೇದನಾದಿಮ್ಹಿ ಭವಸಾತೇ ಬದ್ಧಾ। ತೇ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾತಿ ತೇ ಭವಸಾತವತ್ಥುಭೂತಾ ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಚ ಮೋಚೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಕಾರಣವಚನಂ ವಾ ಏತಂ, ತೇ ಸತ್ತಾ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇನ ಮೋಚೇತಬ್ಬಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಯದಿ ಪನ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ಸಕೇನ ಥಾಮೇನ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಛಾ ಪುರೇ ವಾಪಿ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾತಿ ಅನಾಗತೇ ಅತೀತೇ ವಾ ಕಾಮೇ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾ। ಇಮೇವ ಕಾಮೇ ಪುರಿಮೇವ ಜಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಾಮೇ ಪುರಿಮೇ ವಾ ದುವಿಧೇಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಬಲವತಣ್ಹಾಯ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ। ಇಮೇಸಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ‘‘ತೇ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾ ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ
೭೮೧-೨. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ‘‘ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ತಥಾವಿಧೋ’’ತಿ ಸಾಧೇತ್ವಾ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮತಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಕರಣಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮೇಸು ಗಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ಪರಿಭೋಗತಣ್ಹಾಯ ಗಿದ್ಧಾ ಪರಿಯೇಸನಾದಿಮನುಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಸುತಾ ಸಮ್ಮೋಹಮಾಪನ್ನತ್ತಾ ಪಮೂಳ್ಹಾ ಅವಗಮನತಾಯ ಮಚ್ಛರಿತಾಯ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯನತಾಯ ಚ ಅವದಾನಿಯಾ। ಕಾಯವಿಸಮಾದಿಮ್ಹಿ ವಿಸಮೇ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಅನ್ತಕಾಲೇ ಮರಣದುಕ್ಖೂಪನೀತಾ ‘‘ಕಿಂಸೂ ಭವಿಸ್ಸಾಮ ಇತೋ ಚುತಾಸೇ’’ತಿ ಪರಿದೇವಯನ್ತೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖೇಥ…ಪೇ॰… ಮಾಹು ಧೀರಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖೇಥಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಇಧೇವಾತಿ
೭೮೩. ಇದಾನಿ ಯೇ ತಥಾ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಬ್ಯಸನಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುಆದೀಹಿ ಪೇಕ್ಖಾಮಿ। ಲೋಕೇತಿ ಅಪಾಯಾದಿಮ್ಹಿ। ಪರಿಫನ್ದಮಾನನ್ತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಫನ್ದಮಾನಂ। ಪಜಂ ಇಮನ್ತಿ ಇಮಂ ಸತ್ತಕಾಯಂ। ತಣ್ಹಗತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಗತಂ ಅಭಿಭೂತಂ, ನಿಪಾತಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭವೇಸೂತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು। ಹೀನಾ ನರಾತಿ ಹೀನಕಮ್ಮನ್ತಾ ನರಾ। ಮಚ್ಚುಮುಖೇ ಲಪನ್ತೀತಿ ಅನ್ತಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಮರಣಮುಖೇ ಪರಿದೇವನ್ತಿ। ಅವೀತತಣ್ಹಾಸೇತಿ ಅವಿಗತತಣ್ಹಾ। ಭವಾಭವೇಸೂತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು। ಅಥ ವಾ ಭವಾಭವೇಸೂತಿ ಭವಭವೇಸು, ಪುನಪ್ಪುನಭವೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೭೮೪. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವೀತತಣ್ಹಾ ಏವಂ ಫನ್ದನ್ತಿ ಚ ಲಪನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾವಿನಯೇ ಸಮಾದಪೇನ್ತೋ ‘‘ಮಮಾಯಿತೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಮಾಯಿತೇತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಮತ್ತೇಹಿ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ। ಪಸ್ಸಥಾತಿ ಸೋತಾರೇ ಏತಮ್ಪೀತಿ ಏತಮ್ಪಿ ಆದೀನವಂ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
೭೮೫. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಅಸ್ಸಾದಂ, ತತೋ ಪರಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಆದೀನವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಉಪಾಯಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಸ್ಸರಣಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಾಹಿ ವಾ ಏತಾಹಿ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ ಓಕಾರಂ ಸಂಕಿಲೇಸಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭೋಸು ಅನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಭೋಸು ಅನ್ತೇಸೂತಿ ಫಸ್ಸಫಸ್ಸಸಮುದಯಾದೀಸು ದ್ವೀಸು ಪರಿಚ್ಛೇದೇಸು। ವಿನೇಯ್ಯ ಛನ್ದನ್ತಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ವಿನೇತ್ವಾ। ಫಸ್ಸಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಫಸ್ಸಂ, ಫಸ್ಸಾನುಸಾರೇನ ವಾ ಅನಾನುಗಿದ್ಧೋತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಗಿದ್ಧೋ। ಯದತ್ತಗರಹೀ ತದಕುಬ್ಬಮಾನೋತಿ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಗರಹತಿ, ತಂ ಅಕುರುಮಾನೋ। ನಲಿಪ್ಪತೀ ದಿಟ್ಠಸುತೇಸು ಧೀರೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಧೀರೋ ದಿಟ್ಠೇಸು ಚ ಸುತೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಲೇಪಾನಂ ಏಕೇನಪಿ ಲೇಪೇನ ನ ಲಿಪ್ಪತಿ। ಆಕಾಸಮಿವ ನಿರುಪಲಿತ್ತೋ ಅಚ್ಚನ್ತವೋದಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ।
೭೮೬. ಸಞ್ಞಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಗಾಥಾಯ ಪನ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸಞ್ಞಮ್ಪಿ, ಸಞ್ಞಾನುಸಾರೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಾಮರೂಪಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ವಿತರೇಯ್ಯ ಓಘಂ, ತತೋ ಸೋ ತಿಣ್ಣೋಘೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಲೇಪಪ್ಪಹಾನೇನ ನೋಪಲಿತ್ತೋ ಖೀಣಾಸವಮುನಿ ರಾಗಾದಿಸಲ್ಲಾನಂ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹತ್ತಾ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹಸಲ್ಲೋ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಚರಂ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಚರಂ ತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಚಾರೇನ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹಸಲ್ಲೋ ಹುತ್ವಾ ಸಕಪರತ್ತಭಾವಾದಿಭೇದಂ ನಾಸೀಸತೀ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪರಞ್ಚ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಚರಿಮಚಿತ್ತನಿರೋಧಾ ನಿರುಪಾದಾನೋ ಜಾತವೇದೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಟ್ಠಪನಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ, ನ ಉತ್ತರಿಂ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಗುಹಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ದುಟ್ಠಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೮೭. ವದನ್ತಿ ವೇ ದುಟ್ಠಮನಾಪೀತಿ ದುಟ್ಠಟ್ಠಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಆದಿಗಾಥಾಯ ತಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ – ಮುನಿಸುತ್ತನಯೇನ ಭಗವತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಂ ಅಸಹಮಾನಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಸುನ್ದರಿಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಂ ಉಯ್ಯೋಜೇಸುಂ। ಸಾ ಕಿರ ಜನಪದಕಲ್ಯಾಣೀ ಸೇತವತ್ಥಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾವ ಅಹೋಸಿ। ಸಾ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುನಿವತ್ಥಾ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನವಿಭೂಸಿತಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿವಾಸೀನಂ ಜೇತವನತೋ ನಿಕ್ಖಮನವೇಲಾಯ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಜೇತವನಾಭಿಮುಖೀ ಗಚ್ಛತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಚ ‘‘ಕುಹಿಂ ಗಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ‘‘ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಸಾವಕೇ ಚಸ್ಸ ರಮಯಿತುಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಜೇತವನದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ವಿಚರಿತ್ವಾ ಜೇತವನದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಪಿದಹಿತೇ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಭಾತೇ ಪುನ ಜೇತವನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಸಮೀಪೇ ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಚಿನನ್ತೀ ವಿಯ ಚರತಿ
ಭಗವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅಜ್ಜ ಅಯಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಮಾದಿಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಕೋಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನೋ ಅಪಾಯಾಭಿಮುಖೋ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಗನ್ಧಕುಟಿದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಗನ್ಧಕುಟಿಯಂಯೇವ ಅಚ್ಛಿ, ನ ನಗರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ। ಭಿಕ್ಖೂ ಪನ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಪವಿಸಿಂಸು। ಮನುಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅಕ್ಕೋಸಿಂಸು। ಅಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಅಯಸೋ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ವಸಿತುಂ, ವಿಪುಲೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥಪಿ ಅಯಸೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ಕುಹಿಂ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ ಆನನ್ದಾತಿ? ‘‘ಅಞ್ಞಂ ನಗರಂ ಭಗವಾ’’ತಿ। ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ಆಗಮೇಹಿ, ಆನನ್ದ, ಸತ್ತಾಹಮೇವಾಯಂ ಸದ್ದೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ತಾಹಚ್ಚಯೇನ ಯೇಹಿ ಅಯಸೋ ‘‘ವದನ್ತಿ ವೇ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ವದನ್ತೀತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚ ಉಪವದನ್ತಿ। ದುಟ್ಠಮನಾಪಿ ಏಕೇ ಅಥೋಪಿ ವೇ ಸಚ್ಚಮನಾತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ತಥಸಞ್ಞಿನೋಪಿ ಹುತ್ವಾ, ತಿತ್ಥಿಯಾ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ, ಯೇ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಸದ್ದಹಿಂಸು, ತೇ ಸಚ್ಚಮನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಾದಞ್ಚ ಜಾತನ್ತಿ ಏತಂ ಅಕ್ಕೋಸವಾದಂ ಮುನಿ ನೋ ಉಪೇತೀತಿ ಅಕಾರಕತಾಯ ಚ ಅಕುಪ್ಪನತಾಯ ಚ ಬುದ್ಧಮುನಿ ನ ಉಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮುನೀ ನತ್ಥಿ ಖಿಲೋ ಕುಹಿಞ್ಚೀತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಯಂ ಮುನಿ ರಾಗಾದಿಖಿಲೇಹಿ ನತ್ಥಿ ಖಿಲೋ ಕುಹಿಞ್ಚೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೭೮೮. ಇಮಞ್ಚ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಭಗವಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಪುಚ್ಛಿ, ‘‘ಏವಂ ಖುಂಸೇತ್ವಾ ವಮ್ಭೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಆನನ್ದ, ಕಿಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವಾತಿ। ‘‘ನ, ಆನನ್ದ, ‘ಅಹಂ ಸೀಲವಾ’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಲೋಕೇ ಹಿ ನಾಭಾಸಮಾನಂ ಜಾನನ್ತಿ ಮಿಸ್ಸಂ ಬಾಲೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ, ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ, ಆನನ್ದ, ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಏವಂ ಪಟಿಚೋದೇನ್ತೂ’’ತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ‘‘ಅಭೂತವಾದೀ ನಿರಯಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ। ಥೇರೋ ತಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹ – ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಟಿಚೋದೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಭಿಕ್ಖೂ ತಥಾ ಅಕಂಸು। ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ। ರಾಜಾಪಿ ರಾಜಪುರಿಸೇ ಸಬ್ಬತೋ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಯೇಸಂ ಧುತ್ತಾನಂ ಲಞ್ಜಂ ದತ್ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ತಂ ಮಾರಾಪೇಸುಂ, ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಯ್ಹ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಪರಿಭಾಸಿ। ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ತಿತ್ಥಿಯೇ ದಿಸ್ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ ಪಹರನ್ತಿ, ಪಂಸುನಾ ಓಕಿರನ್ತಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಅಯಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸು’’ನ್ತಿ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸಿ, ಭಗವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ ‘‘ಸಕಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಂ…ಪೇ॰… ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ತಿತ್ಥಿಯಜನಸ್ಸ ‘‘ಸುನ್ದರಿಂ ಮಾರೇತ್ವಾ ಸಮಣಾನಂ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಾನಂ ಅವಣ್ಣಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಲದ್ಧಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಸಾದಿಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ಸೋ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಕಥಂ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಅಯಸೋ ತಮೇವ ತಿತ್ಥಿಯಜನಂ ಪಚ್ಚಾಗತೋ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಚ್ಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ। ಯೋ ವಾ ಸಸ್ಸತಾದಿವಾದೀ, ಸೋಪಿ ಸಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಕಥಂ ಅಚ್ಚಯೇಯ್ಯ ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಚ್ಛನ್ದೇನ ಅನುನೀತೋ ತಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿರುಚಿಯಾ ನಿವಿಟ್ಠೋ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಸಯಂ ಸಮತ್ತಾನಿ ಪಕುಬ್ಬಮಾನೋ ಅತ್ತನಾವ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಯಥಾ ಜಾನೇಯ್ಯ, ತಥೇವ ವದೇಯ್ಯಾತಿ।
೭೮೯. ಅಥ ರಾಜಾ ಸತ್ತಾಹಚ್ಚಯೇನ ತಂ ಕುಣಪಂ ಛಡ್ಡಾಪೇತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ‘‘ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವತಾನೀ’’ತಿ ಅವಸೇಸಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಸೀಲವತಾನೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾದೀನಿ ಸೀಲಾನಿ ಆರಞ್ಞಿಕಾದೀನಿ ಧುತಙ್ಗವತಾನಿ ಚ। ಅನಾನುಪುಟ್ಠೋತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತೋ। ಪಾವಾತಿ ವದತಿ। ಅನರಿಯಧಮ್ಮಂ ಕುಸಲಾ ತಮಾಹು, ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವಾತಿ ಯೋ ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಯಮೇವ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ವಾದಂ ‘‘ಅನರಿಯಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾ ಏವಂ ಕಥೇನ್ತಿ।
೭೯೦. ಸನ್ತೋತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತೋ, ತಥಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬುತತ್ತೋ। ಇತಿಹನ್ತಿ ಸೀಲೇಸು ಅಕತ್ಥಮಾನೋತಿ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇತಿ ಸೀಲೇಸು ಅಕತ್ಥಮಾನೋ, ಸೀಲನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಂ ವಾಚಂ ಅಭಾಸಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಮರಿಯಧಮ್ಮಂ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಅಕತ್ಥನಂ ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಖನ್ಧಾದಿಕುಸಲಾ ವದನ್ತಿ। ಯಸ್ಸುಸ್ಸದಾ ನತ್ಥಿ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇತಿ ಯಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಉಸ್ಸದಾ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಅಕತ್ಥನಂ ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೭೯೧. ಏವಂ ಖೀಣಾಸವಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಪಕಪ್ಪಿತಾ ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪಕಪ್ಪಿತಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾ। ಸಙ್ಖತಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಸಙ್ಖತಾ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಪುರಕ್ಖತಾತಿ ಪುರತೋ ಕತಾ। ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಅವೀವದಾತಾತಿ ಅವೋದಾತಾ। ಯದತ್ತನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಆನಿಸಂಸಂ, ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಕುಪ್ಪಪಟಿಚ್ಚಸನ್ತಿನ್ತಿ ಯಸ್ಸೇತೇ ದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ ಪುರಕ್ಖತಾ ಅವೋದಾತಾ ಸನ್ತಿ, ಸೋ ಏವಂವಿಧೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಿ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಿಕಞ್ಚ
೭೯೨. ಏವಂ ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚ ದಿಟ್ಠೀನಿವೇಸಾ…ಪೇ॰… ಆದಿಯತೀ ಚ ಧಮ್ಮನ್ತಿ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠೀನಿವೇಸಾತಿ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸನಾನಿ। ನ ಹಿ ಸ್ವಾತಿವತ್ತಾತಿ ಸುಖೇನ ಅತಿವತ್ತಿತಬ್ಬಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಛೇಯ್ಯ ಸಮುಗ್ಗಹೀತನ್ತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇಸು ತಂ ತಂ ಸಮುಗ್ಗಹಿತಂ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸಾ ನ ಹಿ ಸ್ವಾತಿವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ನರೋ ತೇಸು ನಿವೇಸನೇಸು, ನಿರಸ್ಸತೀ ಆದಿಯತೀ ಚ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಹಿ ಸ್ವಾತಿವತ್ತಾ
೭೯೩. ಯೋ ಪನಾಯಂ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಗತಾದಿದೋಸಧುನನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಧೋನೋ, ತಸ್ಸ ಧೋನಸ್ಸ ಹಿ…ಪೇ॰… ಅನೂಪಯೋ ಸೋ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಧೋನಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮಾ ಧೋನಸ್ಸ ಧುತಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕೇ ತೇಸು ತೇಸು ಭವೇಸು ಪಕಪ್ಪಿತಾ ದಿಟ್ಠಿ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವೇನ, ಯಾಯ ಚ ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಮಾಯಾಯ ಮಾನೇನ ವಾ ಏತಂ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಮಾಯಞ್ಚ ಮಾನಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಧೋನೋ ರಾಗಾದೀನಂ ದೋಸಾನಂ ಕೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ವಾ ನಿರಯಾದೀಸು ಗತಿವಿಸೇಸೇಸು ಕೇನ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅನೂಪಯೋ ಸೋ, ಸೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಉಪಯಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನೂಪಯೋತಿ।
೭೯೪. ಯೋ ಪನ ತೇಸಂ ಉಪಯೋ ಹಿ…ಪೇ॰… ದಿಟ್ಠಿಮಿಧೇವ ಸಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಉಪಯೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಿತೋ। ಧಮ್ಮೇಸು ಉಪೇತಿ ವಾದನ್ತಿ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ತೇಸು ಅನೂಪಯಂ ಕೇನ ಕಥಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪಹಾನೇನ ಅನೂಪಯಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಕೇನ ರಾಗೇನ ವಾ ದೋಸೇನ ವಾ ಕಥಂ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಾ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಕಿಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ ವಿಯ ಕತಪಟಿಚ್ಛಾದಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ತಾ ನಿರತ್ತಾ ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ವಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಗಹಣಂ ಮುಞ್ಚನಂ ವಾಪಿ ಅತ್ತನಿರತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ ನತ್ಥಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ ನತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ಅಧೋಸಿ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಮಿಧೇವ ಸಬ್ಬಂ, ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಇಧೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಞಾಣವಾತೇನ ಸಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಅಧೋಸಿ, ಪಜಹಿ, ವಿನೋದೇಸೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಅತ್ತಮನೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದುಟ್ಠಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭೯೫. ಪಸ್ಸಾಮಿ ಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅತೀತೇ ಕಿರ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬಾರಾಣಸಿವಾಸೀ ಅಞ್ಞತರೋ ಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಕಟಸತೇಹಿ ಪಚ್ಚನ್ತಜನಪದಂ ಅಗಮಾಸಿ ಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ। ತತ್ಥ ವನಚರಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕಚ್ಚಿ, ತೇ ಸಮ್ಮ, ಚನ್ದನಸಾರಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ತೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಚನ್ದನವನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಕಟಾನಿ ಚನ್ದನಸಾರಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ವನಚರಕಂ ‘‘ಯದಾ, ಸಮ್ಮ, ಬಾರಾಣಸಿಂ ಆಗಚ್ಛಸಿ, ತದಾ ಚನ್ದನಸಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂಯೇವ ಅಗಮಾಸಿ। ಅಥಾಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಸೋಪಿ ವನಚರಕೋ ಚನ್ದನಸಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಚನ್ದನಸಾರಂ ಪಿಸಾಪೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಸಮ್ಮ, ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನ್ಹಾನತಿತ್ಥಂ
ಸೋ ತಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಛಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಥೇವಸ್ಸ ಉರೇ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸದಿಸಂ ರಸ್ಮಿಮಣ್ಡಲಂ ಅಹೋಸಿ। ನಾಮಕರಣದಿವಸೇ ಚಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಂ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಧಞ್ಞಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣೋ ಅಯಂ ಕುಮಾರೋ’’ತಿ ವಿಮ್ಹಿತಾ ‘‘ಚನ್ದಾಭೋ’’ ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ತಂ ವಯಪ್ಪತ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ರತ್ತಕಞ್ಚುಕಂ ಪಾರುಪಾಪೇತ್ವಾ ರಥೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ
ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಪವತ್ತಿತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ। ಅಥ ಚನ್ದಾಭೋ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪತ್ವಾ ಸಮುದ್ದಪಕ್ಖನ್ತಕುನ್ನದೀ ವಿಯ ಅಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ, ಚನ್ದಾಭೋತಿ ಭಣನ್ತೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ಸೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಮಹಾಜನಕಾಯಂ
ತತ್ಥ ‘‘ಪಸ್ಸಾಮಿ ಸುದ್ಧಂ ಪರಮಂ ಅರೋಗಂ, ತೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಸಂಸುದ್ಧಿ ನರಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ‘‘ಪರಮ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸನೇ ಸುದ್ಧಾನುಪಸ್ಸೀ ಸಮಾನೋ ಪಚ್ಚೇತಿ। ತಂ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠೇನ ಚೇ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ದುತಿಯಗಾಥಂ।
೭೯೬. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ದಿಟ್ಠೇನ ಯದಿ ಕಿಲೇಸಸುದ್ಧಿ ನರಸ್ಸ ಹೋತಿ। ತೇನ ವಾ ಞಾಣೇನ ಸೋ ಯದಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಪಜಹಾತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಸೋ ಸುಜ್ಝತಿ, ರಾಗಾದೀಹಿ ಉಪಧೀಹಿ ಸಉಪಧಿಕೋ ಏವ ಸಮಾನೋ ಸುಜ್ಝತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಏವಂವಿಧೋ ಸುಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠೀ ಹಿ ನಂ ಪಾವ ತಥಾ ವದಾನಂ, ಸಾ ನಂ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಕಥೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಅನುರೂಪಂ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಥಾ ತಥಾ ವದನ್ತಿ।
೭೯೭. ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ತತಿಯಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಪನ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಧಿಗತಾಸವಕ್ಖಯೋ ಖೀಣಾಸವಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಅಭಿಮಙ್ಗಲಸಮ್ಮತರೂಪಸಙ್ಖಾತೇ ದಿಟ್ಠೇ ತಥಾವಿಧಸದ್ದಸಙ್ಖಾತೇ ಸುತೇ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇ ಸೀಲೇ ಹತ್ಥಿವತಾದಿಭೇದೇ ವತೇ ಪಥವಿಆದಿಭೇದೇ ಮುತೇ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣೇನ ಸುದ್ಧಿಂ ನ ಆಹ। ಸೇಸಮಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ತೇಧಾತುಕಪುಞ್ಞೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಾಪೇ ಅನೂಪಲಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಾ ಗಹಣಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅತ್ತಞ್ಜಹೋ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅಕರಣತೋ ನಯಿಧ ಪಕುಬ್ಬಮಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಂ ಏವಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಆಹ। ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಚಸ್ಸ ಪುರಿಮಪಾದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಪುಞ್ಞೇ ಚ ಪಾಪೇ ಚ ಅನೂಪಲಿತ್ತೋ, ಅತ್ತಞ್ಜಹೋ ನಯಿಧ ಪಕುಬ್ಬಮಾನೋ, ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಞ್ಞತೋ ಸುದ್ಧಿಮಾಹಾತಿ।
೭೯೮. ಏವಂ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಞ್ಞತೋ ಸುದ್ಧಿಮಾಹಾತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಅಞ್ಞತೋ ಸುದ್ಧಿಂ ಬ್ರುವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನಿಬ್ಬಾಹಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುರಿಮಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇ ಹಿ ಅಞ್ಞತೋ ಸುದ್ಧಿವಾದಾ ಸಮಾನಾಪಿ ಯಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಗಹಣಮುಞ್ಚನಂ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಪುರಿಮಂ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ಪಹಾಯ ಅಪರಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಏಜಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಗತಾ ಅಭಿಭೂತಾ ರಾಗಾದಿಭೇದಂ ನ ತರನ್ತಿ ಸಙ್ಗಂ, ತಞ್ಚ ಅತರನ್ತಾ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಚ ನಿರಸ್ಸಜನ್ತಿ ಚ ಮಕ್ಕಟೋವ ಸಾಖನ್ತಿ।
೭೯೯. ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯ ಸಯನ್ತಿ ಸಾಮಂ। ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ। ವತಾನೀತಿ ಹತ್ಥಿವತಾದೀನಿ। ಉಚ್ಚಾವಚನ್ತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಹೀನಪಣೀತಂ ವಾ ಸತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ। ಸಞ್ಞಸತ್ತೋತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದೀಸು ಲಗ್ಗೋ। ವಿದ್ವಾ ಚ ವೇದೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥವಿದ್ವಾ ಚ ಅರಹಾ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣವೇದೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
೮೦೦. ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇನಿಭೂತೋ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಂವ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಾತಿ ಸೋಭೂರಿಪಞ್ಞೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಸುತಂ ವಾ ಮುತಂ ವಾ ತೇಸು ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಮಾರಸೇನಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಠಿತಭಾವೇನ ವಿಸೇನಿಭೂತೋ। ತಮೇವದಸ್ಸಿನ್ತಿ ತಂ ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸಿಂ। ವಿವಟಂ ಚರನ್ತನ್ತಿ ತಣ್ಹಚ್ಛದನಾದಿವಿಗಮೇನ ವಿವಟಂ ಹುತ್ವಾ ಚರನ್ತಂ। ಕೇನೀಧ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ವಿಕಪ್ಪಯೇಯ್ಯಾತಿ ಕೇನ ಇಧ ಲೋಕೇ ತಣ್ಹಾಕಪ್ಪೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೇನ ವಾ ಕೋಚಿ ವಿಕಪ್ಪೇಯ್ಯ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ರಾಗಾದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನಾತಿ।
೮೦೧. ನ ಕಪ್ಪಯನ್ತೀತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ – ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ತೇ ಹಿ ತಾದಿಸಾ ಸನ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಪ್ಪಾನಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರಾನಞ್ಚ ಕೇನಚಿ ನ ಕಪ್ಪಯನ್ತಿ ನ ಪುರೇಕ್ಖರೋನ್ತಿ, ಪರಮತ್ಥಅಚ್ಚನ್ತಸುದ್ಧಿಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅನಚ್ಚನ್ತಸುದ್ಧಿಂಯೇವ ಅಕಿರಿಯಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಅಚ್ಚನ್ತ ಸುದ್ಧೀತಿ ನ ತೇ ವದನ್ತಿ। ಆದಾನಗನ್ಥಂ ಗಥಿತಂ ವಿಸಜ್ಜಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಆದಾಯಕತ್ತಾ ಆದಾನಗನ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಗಥಿತಂ ಬದ್ಧಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ವಿಸಜ್ಜ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
೮೦೨. ಸೀಮಾತಿಗೋತಿ ಗಾಥಾ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ವುತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಪನಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸೋ ಏವಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಸೋ ಈದಿಸೋ ಭೂರಿಪಞ್ಞೋ ಚತುನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಸೀಮಾನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಸೀಮಾತಿಗೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಪರಚಿತ್ತಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣೇಹಿ ಞತ್ವಾ ವಾ ಮಂಸಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂಹಿ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುಗ್ಗಹೀತಂ, ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚ ಕಾಮರಾಗಾಭಾವತೋ ನ ರಾಗರಾಗೀ, ರೂಪಾರೂಪರಾಗಾಭಾವತೋ ನ ವಿರಾಗರತ್ತೋ ಇಧ ಉಗ್ಗಹಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಪರಮಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೦೩. ಪರಮನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೀಸೂತಿ ಪರಮಟ್ಠಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ನಾನಾತಿತ್ಥಿಯಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ದೀಪೇನ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ಪರಮಂ, ಇದಂ ಪರಮ’’ನ್ತಿ ಕಲಹಂ ಕತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸುಂ। ರಾಜಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಜಚ್ಚನ್ಧೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಹತ್ಥಿಂ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ ಆಣಾಪೇಸಿ। ರಾಜಪುರಿಸಾ ಅನ್ಧೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಹತ್ಥಿಂ ಪುರತೋ ಸಯಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ತೇ ಹತ್ಥಿಸ್ಸ ಏಕಮೇಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಪರಾಮಸಿಂಸು। ತತೋ ರಞ್ಞಾ ‘‘ಕೀದಿಸೋ, ಭಣೇ, ಹತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಯೋ ಸೋಣ್ಡಂ ಪರಾಮಸಿ, ಸೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ನಙ್ಗಲೀಸಾ’’ತಿ ಭಣಿ। ಯೇ ದನ್ತಾದೀನಿ ಪರಾಮಸಿಂಸು, ತೇ ಇತರಂ ‘‘ಮಾ ಭೋ ರಞ್ಞೋ ಪುರತೋ ಮುಸಾ ಭಣೀ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಿತ್ತಿಖಿಲೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಆಹಂಸು। ರಾಜಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಈದಿಸೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಮಯೋ’’ತಿ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ। ಅಞ್ಞತರೋ ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸಿ। ಭಗವಾ ತಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಚ್ಚನ್ಧಾ ಹತ್ಥಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ತಂ ತಂ ಅಙ್ಗಂ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿವದಿಂಸು, ಏವಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಧಮ್ಮಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿವದನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಪರಮನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪರಿಬ್ಬಸಾನೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಪರಮ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಾಯ ಸಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸಮಾನೋ। ಯದುತ್ತರಿ ಕುರುತೇತಿ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಕರೋತಿ। ಹೀನಾತಿ ಅಞ್ಞೇ ತತೋ ಸಬ್ಬಮಾಹಾತಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಹೀನಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಮಾ ವಿವಾದಾನಿ ಅವೀತಿವತ್ತೋತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಕಲಹೇ ಅವೀತಿವತ್ತೋವ ಹೋತಿ।
೮೦೪. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ದಿಟ್ಠೇ ಸುತೇ ಸೀಲವತೇ ಮುತೇತಿ ಏತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತದೇವ ಸೋ ತತ್ಥ ಸಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆನಿಸಂಸಂ ‘‘ಇದಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಂ ಪರಸತ್ಥಾರಾದಿಕಂ ನಿಹೀನತೋ ಪಸ್ಸತಿ।
೮೦೫. ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ – ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಚಸ್ಸ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ಹೀನಂ ಪಸ್ಸತಿ ತಂ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ಗನ್ಥಮೇವ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತಿ, ಬನ್ಧನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಂವ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಾ ಸೀಲಬ್ಬತಂ ಭಿಕ್ಖು ನ ನಿಸ್ಸಯೇಯ್ಯ, ನಾಭಿನಿವೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೦೬. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ – ನ ಕೇವಲಂ ದಿಟ್ಠಸುತಾದಿಂ ನ ನಿಸ್ಸಯೇಯ್ಯ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಅಸಞ್ಜಾತಂ ಉಪರೂಪರಿ ದಿಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ನ ಕಪ್ಪಯೇಯ್ಯ, ನ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೀದಿಸಂ? ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೀಲವತೇನ ವಾಪಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೀಲವತೇನ ವಾ ಯಾ ಕಪ್ಪಿಯತಿ, ಏತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಕಪ್ಪಯೇಯ್ಯ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಮಾನೇನಪಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ವತ್ಥೂಹಿ ಸಮೋತಿ ಅತ್ತಾನಮನೂಪನೇಯ್ಯ, ಹೀನೋ ನ ಮಞ್ಞೇಥ ವಿಸೇಸಿ ವಾಪೀತಿ।
೮೦೭. ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ – ಏವಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ಚ ಅತ್ತಂ ಪಹಾಯ ಅನುಪಾದಿಯಾನೋ ಇಧ ವಾ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಂ, ತಂ ಪಹಾಯ ಅಪರಂ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಞಾಣೇ ದುವಿಧಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ನೋ ಕರೋತಿ। ಅಕರೋನ್ತೋ ಚ ಸ ವೇ ವಿಯತ್ತೇಸು ನಾನಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಭಿನ್ನೇಸು ಸತ್ತೇಸು ನ ವಗ್ಗಸಾರೀ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ಅಗಚ್ಛನಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠೀಸು ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ, ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೦೮-೧೦. ಇದಾನಿ ಯೋ ಸೋ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ವುತ್ತೋ ಖೀಣಾಸವೋ, ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ‘‘ಯಸ್ಸೂಭಯನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ಉಭಯನ್ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಫಸ್ಸಾದಿಭೇದೇ। ಪಣಿಧೀತಿ ತಣ್ಹಾ। ಭವಾಭವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಭವಾಯ। ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾತಿ ಸಕತ್ತಭಾವಾದಿಭೇದೇ ಇಧ ವಾ ಪರತ್ತಭಾವಾದಿಭೇದೇ ಪರತ್ಥ ವಾ। ದಿಟ್ಠೇ ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಸುದ್ಧಿಯಾ ವಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ। ಧಮ್ಮಾಪಿ ತೇಸಂ ನ ಪಟಿಚ್ಛಿತಾಸೇತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಧಮ್ಮಾಪಿ ತೇಸಂ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನ ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ। ಪಾರಙ್ಗತೋ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ತಾದೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪಾರಂ ಗತೋ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಪಞ್ಚಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ತಾದೀ ಹೋತೀತಿ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಮಟ್ಠಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಜರಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೧೧. ಅಪ್ಪಂ ವತ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜರಾಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸರೀರಾರೋಗ್ಯಸಮ್ಪಾದನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ವೇನೇಯ್ಯದಮನಂ ತಥಾರೂಪಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಜಾತಕಾದಿಕಥನನ್ತಿಆದೀನಿ ಜನಪದಚಾರಿಕಾನಿಮಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಸಮವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಾಮಿ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಸಾಯಂ ಸಾಕೇತಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಅಞ್ಜನವನಂ ಪಾವಿಸಿ। ಸಾಕೇತವಾಸಿನೋ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಇದಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ ವಿಭಾತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಮಾಲಾಗನ್ಧಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪೂಜನವನ್ದನಸಮ್ಮೋದನಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು ಯಾವ ಭಗವತೋ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನವೇಲಾ, ಅಥ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ। ತಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಸಾಕೇತಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲೋ ನಗರಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅದ್ದಸ। ದಿಸ್ವಾ ಪುತ್ತಸಿನೇಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಚಿರದಿಟ್ಠೋಸಿ, ಪುತ್ತ, ಮಯಾ’’ತಿ ಪರಿದೇವಯಮಾನೋ ಅಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ। ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ಕರೋತು, ನ ವಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪಿ ವಚ್ಛಗಿದ್ಧಿನೀವ ಗಾವೀ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ
ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಅಹಂ ಭಗವತೋ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಜಾನಾಮಿ, ಇಮೇ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ವದನ್ತಿ ‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧಮಾತಾ ಅಹಂ ಬುದ್ಧಪಿತಾ’’’ತಿ। ಭಗವಾ ಆಹ – ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಮೇ, ಆನನ್ದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅಹೇಸುಂ, ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಜೇಟ್ಠಕಾ, ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಕನಿಟ್ಠಕಾ। ತೇ ಪುಬ್ಬಸಿನೇಹೇನೇವ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಞ್ಚ ಗಾಥಮಭಾಸಿ –
‘‘ಪುಬ್ಬೇವ
ಏವಂ ತಂ ಜಾಯತೇ ಪೇಮಂ, ಉಪ್ಪಲಂವ ಯಥೋದಕೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೭೪)।
ತತೋ ಭಗವಾ ಸಾಕೇತೇ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಪುನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಸಾವತ್ಥಿಮೇವ ಅಗಮಾಸಿ। ಸೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪತಿರೂಪಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸೇಸಮಗ್ಗೇ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಂಸು। ನಗರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ
ಭಗವಾಪಿ ತಂ ದಿವಸಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ತೇಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಮಯಿ ಗತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆಳಾಹನಮೇವ ಪಾವಿಸಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು। ನಾಗರಾಪಿ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಆಳಾಹನಂ ಆನೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು – ‘‘ಗಹಟ್ಠಅರಿಯಸಾವಕಾ ಕಥಂ ಪೂಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಭಗವಾ ‘‘ಯಥಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಪೂಜಿಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಪೂಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತೇಸಂ ಅಸೇಕ್ಖಮುನಿಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –
‘‘ಅಹಿಂಸಕಾ ಯೇ ಮುನಯೋ, ನಿಚ್ಚಂ ಕಾಯೇನ ಸಂವುತಾ।
ತೇ ಯನ್ತಿ ಅಚ್ಚುತಂ ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಸೋಚರೇ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೨೫)।
ತಞ್ಚ ಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಂ ವತ ಜೀವಿತಂ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ವತ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ಠಿತಿಪರಿತ್ತತಾಯ ಸರಸಪರಿತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ ಸಲ್ಲಸುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತನಯಮೇತಂ। ಓರಂ ವಸ್ಸಸತಾಪಿ ಮಿಯ್ಯತೀತಿ ವಸ್ಸಸತಾ ಓರಂ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇಪಿ ಮಿಯ್ಯತಿ। ಅತಿಚ್ಚಾತಿ ವಸ್ಸಸತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಜರಸಾಪಿ ಮಿಯ್ಯತೀತಿ ಜರಾಯಪಿ ಮಿಯ್ಯತಿ।
೮೧೨-೬. ಮಮಾಯಿತೇತಿ ಮಮಾಯಿತವತ್ಥುಕಾರಣಾ। ವಿನಾಭಾವಸನ್ತಮೇವಿದನ್ತಿ ಮಾಮಕೋತಿ ಮಮ ಉಪಾಸಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವಾತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ, ಬುದ್ಧಾದೀನಿ ವಾ ವತ್ಥೂನಿ ಮಮಾಯಮಾನೋ। ಸಙ್ಗತನ್ತಿ ಸಮಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ವಾ। ಪಿಯಾಯಿತನ್ತಿ ಪಿಯಂ ಕತಂ। ನಾಮಂಯೇವಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಜಾತಂ ಪಹೀಯತಿ, ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ತು ಅವಸಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ, ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ ಕಥೇತುಂ। ಮುನಯೋತಿ ಖೀಣಾಸವಮುನಯೋ। ಖೇಮದಸ್ಸಿನೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸಿನೋ।
೮೧೭. ಸತ್ತಮಗಾಥಾ ಪತಿಲೀನಚರಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ತತೋ ಪತಿಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಚರನ್ತಸ್ಸ। ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ। ಸಾಮಗ್ಗಿಯಮಾಹು ತಸ್ಸ ತಂ, ಯೋ ಅತ್ತಾನಂ ಭವನೇ ನ ದಸ್ಸಯೇತಿ ತಸ್ಸೇತಂ ಪತಿರೂಪಮಾಹು, ಯೋ ಏವಂಪಟಿಪನ್ನೋ ನಿರಯಾದಿಭೇದೇ ಭವನೇ ಅತ್ತಾನಂ ನ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ। ಏವಞ್ಹಿ ಸೋ ಇಮಮ್ಹಾ ಮರಣಾ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೧೮-೨೦. ಇದಾನಿ ಯೋ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಭವನೇ ನ ದಸ್ಸಯೇ’’ತಿ ಏವಂ ಖೀಣಾಸವೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಇತೋ ಪರಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ದ್ವಾದಸಸು ಆಯತನೇಸು। ಯದಿದಂ ದಿಟ್ಠಸುತಂ ಮುತೇಸು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯದಿದಂ ದಿಟ್ಠಸುತಂ, ಏತ್ಥ ವಾ ಮುತೇಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಏವಂ ಮುನಿ ನ ಉಪಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧೋನೋ ನ ಹಿ ತೇನ ಮಞ್ಞತಿ, ಯದಿದಂ ದಿಟ್ಠಸುತಂ ಮುತೇಸು ವಾತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಯದಿದಂ ದಿಟ್ಠಸುತ್ತಂ, ತೇನ ವತ್ಥುನಾ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಮುತೇಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಏವಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ರಜ್ಜತಿ ನೋ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ। ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಿಯ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾ ವಿಯ ನ ವಿರಜ್ಜತಿ, ರಾಗಸ್ಸ ಪನ ಖೀಣತ್ತಾ ‘‘ವಿರಾಗೋ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಜರಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೨೧. ಮೇಥುನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ
ತತ್ಥ ಮೇಥುನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸಮಾಯುತ್ತಸ್ಸ। ಇತೀತಿ ಏವಮಾಹ। ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತಂ, ತಿಸ್ಸೋತಿ ನಾಮಂ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ। ಸೋ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋತಿ ನಾಮೇನ। ಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋತಿ ಗೋತ್ತಂ, ಗೋತ್ತವಸೇನೇವ ಚೇಸ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಾ ನಾಮ ದ್ವೇ ಸಹಾಯಾ’’ತಿ। ವಿಘಾತನ್ತಿ ಉಪಘಾತಂ। ಬ್ರೂಹೀತಿ ಆಚಿಕ್ಖ। ಮಾರಿಸಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತಂ, ನಿದುಕ್ಖಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುತ್ವಾನ ತವ ಸಾಸನನ್ತಿ ತವ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ। ವಿವೇಕೇ ಸಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಸೇತಿ ಸಹಾಯಂ ಆರಬ್ಭ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಯಾಚನ್ತೋ ಭಣತಿ। ಸೋ ಪನ ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖೋಯೇವ।
೮೨೨. ಮುಸ್ಸತೇ ವಾಪಿ ಸಾಸನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಾಸನಂ ನಸ್ಸತಿ। ವಾಪೀತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ। ಏತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಾರಿಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏತಂ ಅನರಿಯಂ, ಯದಿದಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ।
೮೨೩. ಏಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚರಿತ್ವಾನಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ಗಣವೋಸ್ಸಗ್ಗಟ್ಠೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಏಕೋ ವಿಹರಿತ್ವಾ। ಯಾನಂ ಭನ್ತಂವ ತಂ ಲೋಕೇ, ಹೀನಮಾಹು ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತಿ ತಂ ವಿಬ್ಭನ್ತಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಯಥಾ ಹತ್ಥಿಯಾನಾದಿಯಾನಂ ಅದನ್ತಂ ವಿಸಮಂ ಆರೋಹತಿ, ಆರೋಹಕಮ್ಪಿ ಭಞ್ಜತಿ, ಪಪಾತೇಪಿ ಪಪತತಿ। ಏವಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವಿಸಮಾರೋಹನೇನ ನರಕಾದೀಸು, ಅತ್ಥಭಞ್ಜನೇನ ಜಾತಿಪಪಾತಾದೀಸು ಪಪತನೇನ ಚ ಯಾನಂ ಭನ್ತಂವ ಆಹು ಹೀನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಞ್ಚ ಆಹೂತಿ।
೮೨೪-೫. ಯಸೋ ಕಿತ್ತಿ ಚಾತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಪಸಂಸಾ ಚ। ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವೇ। ಹಾಯತೇ ವಾಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿಬ್ಭನ್ತಕಸ್ಸ ಸತೋ ಸೋ ಚ ಯಸೋ ಸಾ ಚ ಕಿತ್ತಿ ಹಾಯತಿ। ಏತಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏತಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಸಕಿತ್ತೀನಂ ಭಾವಂ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಹಾನಿಂ ದಿಸ್ವಾ। ಸಿಕ್ಖೇಥ ಮೇಥುನಂ ವಿಪ್ಪಹಾತವೇತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖೇಥ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಮೇಥುನಂ ವಿಪ್ಪಹಾತವೇ, ಮೇಥುನಪ್ಪಹಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ಮೇಥುನಂ ನ ವಿಪ್ಪಜಹತಿ, ಸಙ್ಕಪ್ಪೇಹಿ…ಪೇ॰… ತಥಾವಿಧೋ ಪರೇತೋತಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪರೇಸಂ ನಿಗ್ಘೋಸನ್ತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ನಿನ್ದಾವಚನಂ। ಮಙ್ಕು ಹೋತೀತಿ ದುಮ್ಮನೋ ಹೋತಿ।
೮೨೬. ಇತೋ ಪರಾ ಗಾಥಾ ಪಾಕಟಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಏವ। ತಾಸು ಸತ್ಥಾನೀತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಛೇದನಟ್ಠೇನ ‘‘ಸತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಸು ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸತೋ ಚೋದಿತೋ ಮುಸಾವಚನಸತ್ಥಾನೇವ ಕರೋತಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾಹಂ ವಿಬ್ಭನ್ತೋ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏಸ ಖ್ವಸ್ಸ ಮಹಾಗೇಧೋ, ಮೋಸವಜ್ಜಂ ಪಗಾಹತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಏಸ ಖ್ವಸ್ಸಾತಿ ಏಸ ಖೋ ಅಸ್ಸ। ಮಹಾಗೇಧೋತಿ ಮಹಾಬನ್ಧನಂ। ಕತಮೋತಿ ಚೇ? ಯದಿದಂ ಮೋಸವಜ್ಜಂ ಪಗಾಹತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದಜ್ಝೋಗಾಹೋ ಮಹಾಗೇಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೨೭. ಮನ್ದೋವ ಪರಿಕಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಾಣವಧಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ ತತೋನಿದಾನಞ್ಚ ದುಕ್ಖಮನುಭೋನ್ತೋ ಭೋಗಪರಿಯೇಸನರಕ್ಖನಾನಿ ಚ ಕರೋನ್ತೋ ಮೋಮೂಹೋ ವಿಯ ಪರಿಕಿಲಿಸ್ಸತಿ।
೮೨೮-೯. ‘‘ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾ, ಮುನಿ ಪುಬ್ಬಾಪರೇ ಇಧಾ’’ತಿ ಏತಂ ‘‘ಯಸೋ ಕಿತ್ತಿ ಚ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ, ಹಾಯತೇವಾಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾ’’ತಿ ಇತೋ ಪಭುತಿ ವುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಾಪರೇ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪುಬ್ಬತೋ ಅಪರೇ ಸಮಣಭಾವತೋ ವಿಬ್ಭನ್ತಕಭಾವೇ ಏತದರಿಯಾನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಯದಿದಂ ವಿವೇಕಚರಿಯಾ ನ ತೇನ ಸೇಟ್ಠೋ ಮಞ್ಞೇಥಾತಿ ತೇನ ಚ ವಿವೇಕೇನ ನ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಸೇಟ್ಠೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತೇನ ಥದ್ಧೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೩೦. ರಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿವಿತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ವಿರಹಿತಸ್ಸ। ಓಘತಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪಿಹಯನ್ತಿ, ಕಾಮೇಸು ಗಧಿತಾ ಪಜಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಲಗ್ಗಾ ಸತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಚತುರೋಘತಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪಿಹಯನ್ತಿ ಇಣಾಯಿಕಾ ವಿಯ ಆಣಣ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಿಸ್ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಪಸೂರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೩೧. ಇಧೇವ ಸುದ್ಧೀತಿ ಪಸೂರಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವತಿ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಪಸೂರೋ ನಾಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಮಹಾವಾದೀ, ಸೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ವಾದೇನ ಅಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ ಜಮ್ಬುಪಞ್ಞಾಣಂ, ಏವಂ ಮಮಾಪಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀ’’ತಿ ಜಮ್ಬುಸಾಖಂ ಧಜಂ ಕತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಪಟಿವಾದಂ ಅನಾಸಾದೇನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ವಾಲಿಕತ್ಥಲಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಾಖಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಯೋ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ವಾದಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ, ಸೋ ಇಮಂ ಸಾಖಂ ಭಞ್ಜತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಗರಂ ಪಾವಿಸಿ। ತಂ ಠಾನಂ ಮಹಾಜನೋ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಗಾಮದಾರಕೇ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕಿಂ ಏತಂ ದಾರಕಾ’’ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಂಸು। ‘‘ತೇನ ಹಿ ನಂ ತುಮ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪಾದೇಹಿ ಭಞ್ಜಥ, ‘ವಾದತ್ಥಿಕೋ ವಿಹಾರಂ ಆಗಚ್ಛತೂ’ತಿ ಚ ಭಣಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ।
ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ
ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ, ಭೋ, ಪಬ್ಬಜಿತ, ಮಯ್ಹಂ ಜಮ್ಬುಧಜಂ ಭಞ್ಜಾಪೇಸೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಆಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಹೋತು ನೋ, ಭೋ, ಕಾಚಿ ಕಥಾಪವತ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಹೋತು ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ’’ತಿ ಚ ಥೇರೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ‘‘ತ್ವಂ, ಸಮಣ, ಪುಚ್ಛ, ಅಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ
‘‘ನ
ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗಞ್ಚ ವದೇಸಿ ಕಾಮಂ।
ಸಙ್ಕಪ್ಪಯಂ ಅಕುಸಲೇ ವಿತಕ್ಕೇ,
ಭಿಕ್ಖುಪಿ ತೇ ಹೇಸ್ಸತಿ ಕಾಮಭೋಗೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೩೪)।
ಅಥ ಥೇರೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ವಾದೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮಂ ನ ವದೇಸಿ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರಾರಮ್ಮಣಂ ವದೇಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭೋ, ಪಬ್ಬಜಿತಾ’’ತಿ। ತತೋ ನಂ ಥೇರೋ ಯಾವ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸುಣಾಥ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ವಾದೇ ದೋಸ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹವೀಮಂಸಕೇ ಆಲಪಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ ಪಸೂರ, ತವ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಪಬ್ಬಜಿತ, ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ಸೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ
‘‘ತೇ ವೇ ಕಾಮಾ ಯಾನಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ಲೋಕೇ,
ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗಂ ನ ವದೇಸಿ ಕಾಮಂ।
ಪಸ್ಸನ್ತೋ
ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ದಾನಿ ಮನೋರಮಾನಿ॥
‘‘ಘಾಯನ್ತೋ ಗನ್ಧಾನಿ ಮನೋರಮಾನಿ,
ಸಾಯನ್ತೋ ರಸಾನಿ ಮನೋರಮಾನಿ।
ಫುಸನ್ತೋ ಫಸ್ಸಾನಿ ಮನೋರಮಾನಿ,
ಸತ್ಥಾಪಿ ತೇ ಹೇಸ್ಸತಿ ಕಾಮಭೋಗೀ’’ತಿ॥
ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನಿಪ್ಪಟಿಭಾನೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ‘‘ಅಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಮಹಾವಾದೀ, ಇಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಾದಸತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಜೇತವನಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ತತ್ಥ ಲಾಲುದಾಯಿಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಕಾಯೂಪಪನ್ನಂ ಸರೀರಾಕಾರಾಕಪ್ಪೇಸು ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಮಹಾವಾದೀ’’ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಂ ವಾದೇನ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಲಿಙ್ಗೇನ ತಂಯೇವ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಾದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಉಗ್ಘೋಸೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಪರಿವುತೋ ‘‘ಏವಂ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೋ
ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧೇವ ಸುದ್ಧೀ ಇತಿ ವಾದಯನ್ತಿ ನಾಞ್ಞೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸುದ್ಧಿಮಾಹು। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥಾರಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಿತಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಏಸ ವಾದೋ ಸುಭೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸುಭಂ ವದಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪುಥೂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚೇಸು ನಿವಿಟ್ಠಾ।
೮೩೨. ಏವಂ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಚ – ತೇ ವಾದಕಾಮಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಬಾಲಂ ದಹನ್ತೀ ಮಿಥು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಬಾಲೋ ಅಯಂ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಪಿ ಜನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಬಾಲಂ ದಹನ್ತಿ, ಬಾಲತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ವದನ್ತಿ ತೇ ಅಞ್ಞಸಿತಾ ಕಥೋಜ್ಜನ್ತಿ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಕಲಹಂ ವದನ್ತಿ। ಪಸಂಸಕಾಮಾ ಕುಸಲಾ ವದಾನಾತಿ ಪಸಂಸತ್ಥಿಕಾ ಉಭೋಪಿ ‘‘ಮಯಂ ಕುಸಲವಾದಾ ಪಣ್ಡಿತವಾದಾ’’ತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿನೋ ಹುತ್ವಾ।
೮೩೩. ಏವಂ ಯುತ್ತೋ ಕಥಾಯನ್ತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಯುತ್ತೋ ಕಥಾಯನ್ತಿ ವಿವಾದಕಥಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋ। ಪಸಂಸಮಿಚ್ಛಂ ವಿನಿಘಾತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಸಂಸಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಬ್ಬೇವ ಸಲ್ಲಾಪಾ ಕಥಂಕಥೀ ವಿನಿಘಾತೀ ಹೋತಿ। ಅಪಾಹತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಞ್ಹವೀಮಂಸಕೇಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಾಪಗತಂ ತೇ ಭಣಿತಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾಪಗತಂ ತೇ ಭಣಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಪಹಾರಿತೇ ವಾದೇ। ನಿನ್ದಾಯ ಸೋ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಏವಂ ಅಪಾಹತಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಾದೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ನಿನ್ದಾಯ ಸೋ ಕುಪ್ಪತಿ। ರನ್ಧಮೇಸೀತಿ ಪರಸ್ಸ ರನ್ಧಮೇವ ಗವೇಸನ್ತೋ।
೮೩೪. ನ ಯಮಸ್ಸ ವಾದನ್ತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಪರಿಹೀನಮಾಹು ಅಪಾಹತನ್ತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿತೋ ಅಪಾಹತಂ ಪರಿಹೀನಂ ವದನ್ತಿ। ಪರಿದೇವತೀತಿ ತತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸೋ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಮಯಾ ಆವಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಲಪತಿ। ಸೋಚತೀತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಜಯೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಸೋಚತಿ। ಉಪಚ್ಚಗಾ ಮನ್ತಿ ಅನುತ್ಥುನಾತೀತಿ ‘‘ಸೋ ಮಂ ವಾದೇನ ವಾದಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸುಟ್ಠುತರಂ ವಿಪ್ಪಲಪತಿ।
೮೩೫. ಏತೇ ವಿವಾದಾ ಸಮಣೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮಣಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಬಾಹಿರಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ। ಏತೇಸು ಉಗ್ಘಾತಿ ನಿಘಾತಿ ಹೋತೀತಿ ಏತೇಸು ವಾದೇಸು ಜಯಪರಾಜಯಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಘಾತಂ ನಿಘಾತಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಉಗ್ಘಾತೀ ನಿಘಾತೀ ಚ ಹೋತಿ। ವಿರಮೇ ಕಥೋಜ್ಜನ್ತಿ ಪಜಹೇಯ್ಯ ಕಲಹಂ। ನ ಹಞ್ಞದತ್ಥತ್ಥಿ ಪಸಂಸಲಾಭಾತಿ ನ ಹಿ ಏತ್ಥ ಪಸಂಸಲಾಭತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ।
೮೩೬-೭. ಛಟ್ಠಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಚ ನ ಹಞ್ಞದತ್ಥತ್ಥಿ ಪಸಂಸಲಾಭಾ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮಂ ಲಾಭಂ ಲಭನ್ತೋಪಿ ‘‘ಸುನ್ದರೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಸಂಸಿತೋ ವಾ ಪನ ಹೋತಿ ತಂ ವಾದಂ ಪರಿಸಾಯ ಮಜ್ಝೇ ದೀಪೇತ್ವಾ, ತತೋ ಸೋ ತೇನ ಜಯತ್ಥೇನ ತುಟ್ಠಿಂ ವಾ ದನ್ತವಿದಂಸಕಂ ವಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಹಸತಿ, ಮಾನೇನ ಚ ಉಣ್ಣಮತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಜಯತ್ಥಂ ಪಪ್ಪುಯ್ಯ ಯಥಾಮಾನೋ ಜಾತೋ, ಏವಂ ಉಣ್ಣಮತೋ ಚ ಯಾ ಉಣ್ಣತೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಮಾನಾತಿಮಾನಂ ವದತೇ ಪನೇಸೋತಿ ಏಸೋ ಪನ ತಂ ಉಣ್ಣತಿಂ ‘‘ವಿಘಾತಭೂಮೀ’’ತಿ ಅಬುಜ್ಝಮಾನೋ ಮಾನಞ್ಚ ಅತಿಮಾನಞ್ಚ ವದತಿಯೇವ।
೮೩೮. ಏವಂ ವಾದೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ವಾದಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಸೂರೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ರಾಜಖಾದಾಯಾತಿ ರಾಜಖಾದನೀಯೇನ, ಭತ್ತವೇತನೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಭಿಗಜ್ಜಮೇತಿ ಪಟಿಸೂರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಪಟಿಸೂರಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಅಭಿಗಜ್ಜನ್ತೋ ಏತಿ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇನೇವ ಸೋ, ತೇನ ಪಲೇಹೀತಿ ಯೇನ ಸೋ ತುಯ್ಹಂ ಪಟಿಸೂರೋ, ತೇನ ಗಚ್ಛ। ಪುಬ್ಬೇವ ನತ್ಥಿ ಯದಿದಂ ಯುಧಾಯಾತಿ ಯಂ ಪನ ಇದಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಯುದ್ಧಾಯ ಸಿಯಾ, ತಂ ಏತಂ ಪುಬ್ಬೇವ ನತ್ಥಿ, ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಪಹೀನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸಗಾಥಾ ಪಾಕಟಸಮ್ಬನ್ಧಾಯೇವ।
೮೩೯-೪೦. ತತ್ಥ ವಿವಾದಯನ್ತೀತಿ ವಿವದನ್ತಿ। ಪಟಿಸೇನಿಕತ್ತಾತಿ ಪಟಿಲೋಮಕಾರಕೋ। ವಿಸೇನಿಕತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸಸೇನಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ। ಕಿಂ ಲಭೇಥೋತಿ ಪಸೂರಾತಿ ತಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ ಆಲಪತಿ। ಯೇಸೀಧ ನತ್ಥೀತಿ ಯೇಸಂ ಇಧ ನತ್ಥಿ।
೮೪೧. ಪವಿತಕ್ಕನ್ತಿ ‘‘ಜಯೋ ನು ಖೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆದೀನಿ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ। ಧೋನೇನ ಯುಗಂ ಸಮಾಗಮಾತಿ ಧುತಕಿಲೇಸೇನ ಬುದ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ। ನ ಹಿ ತ್ವಂ ಸಕ್ಖಸಿ ಸಮ್ಪಯಾತವೇತಿ ಕೋತ್ಥುಕಾದಯೋ ವಿಯ ಸೀಹಾದೀಹಿ, ಧೋನೇನ ಸಹ ಯುಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯಾತುಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹಮೇವ ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಸೂರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೪೨. ದಿಸ್ವಾನ ತಣ್ಹನ್ತಿ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ
ತೇಪಿ ಖೋ ಧೀತರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ನಿಸಿನ್ನೋಕಾಸಂ ಅಗಮಂಸು। ತತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಲೋಕೇನ್ತೀ ಭಗವತೋ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಂ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕಂ ಅದ್ದಸ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಬಲೇನ ನಿಸಿನ್ನೋಕಾಸೋ ಪದನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕುಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಹ – ‘‘ಏಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಸ್ಸ ತಿಣಸನ್ಥಾರೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಗಮನಕಮ್ಮಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ಪಸ್ಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅಬ್ಯಾಕುಲೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರೋ, ನೇಸೋ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ ಪರಿಭುತ್ತೋ’’ತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಮಾ, ಭೋತಿ ಮಙ್ಗಲೇ ಪರಿಯೇಸಿಯಮಾನೇ ಅವಮಙ್ಗಲಂ ಅಭಣೀ’’ತಿ ಆಹ। ಪುನಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಚರನ್ತೀ ಭಗವತೋ ಪದನಿಕ್ಖೇಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಪದನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಸ್ಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪದನಿಕ್ಖೇಪಂ, ನಾಯಂ ಸತ್ತೋ ಕಾಮೇಸು ಗಧಿತೋ’’ತಿ। ‘‘ಕಥಂ ತ್ವಂ ಭೋತಿ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಆಹ –
‘‘ರತ್ತಸ್ಸ
ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಅನುಕಡ್ಢಿತಂ ಪದಂ।
ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಹಸಾನುಪೀಳಿತಂ,
ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಸ್ಸ ಇದಮೀದಿಸಂ ಪದ’’ನ್ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೬೦-೨೬೧; ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨ ಸಾಮಾವತೀವತ್ಥು; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೫)।
ಅಯಞ್ಚರಹಿ ತೇಸಂ ಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ, ಅಥ ಭಗವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ತಮೇವ ವನಸಣ್ಡಂ ಆಗತೋ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಭಗವತೋ ವರಲಕ್ಖಣಖಚಿತಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಹ – ‘‘ಏಸ ತಯಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ ಭೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ಆಗತಕಮ್ಮಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೇವ, ಏವರೂಪೋ ನಾಮ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಏವಂ ವದನ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಭಗವಾ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕೇ ನಿಸೀದಿ। ಅಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಧೀತರಂ ವಾಮೇನ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಮಣ್ಡಲುಂ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಭೋ, ಪಬ್ಬಜಿತ, ತ್ವಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಅಯಞ್ಚ ದಾರಿಕಾ, ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಏಸಾ ತವ, ಇಮಾಹಂ ಭೋತೋ ಭರಿಯಂ ಪೋಸಾವನತ್ಥಾಯ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ‘‘ದಿಸ್ವಾನ ತಣ್ಹ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧಮೂಲೇ ನಾನಾರೂಪಾನಿ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಅಭಿಕಾಮಮಾಗತಂ ಮಾರಧೀತರಂ ದಿಸ್ವಾನ ತಣ್ಹಂ ಅರತಿಂ ರಗಞ್ಚ ಛನ್ದಮತ್ತಮ್ಪಿ ಮೇ ಮೇಥುನಸ್ಮಿಂ ನಾಹೋಸಿ, ಕಿಮೇವಿದಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಾರಿಕಾಯ ಮುತ್ತಕರೀಸಪುಣ್ಣಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಾದಾಪಿ ನಂ ಸಮ್ಫುಸಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛೇ, ಕುತೋನೇನ ಸಂವಸಿತುನ್ತಿ।
೮೪೩. ತತೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಾ ನಾಮ ಮಾನುಸಕೇ ಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ದಿಬ್ಬಕಾಮತ್ಥಾಯ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ, ಅಯಞ್ಚ ದಿಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮೇ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿರತನಂ, ಕಾ ನು ಅಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏತಾದಿಸಂ ಚೇ ರತನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಿತ್ಥಿರತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣತಿ, ನಾರಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಧೀತರಂ ಸನ್ಧಾಯ। ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಸೀಲವತಂ ನು ಜೀವಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಸೀಲಞ್ಚ ಭವೂಪಪತ್ತಿಞ್ಚ ವದೇಸಿ ಕೀದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭವೂಪಪತ್ತಿಞ್ಚ ಕೀದಿಸಂ ವದಸೀತಿ।
೮೪೪. ಇತೋ ಪರಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ವಿಸಜ್ಜನಪುಚ್ಛಾನಯೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಾಕಟಸಮ್ಬನ್ಧಾಯೇವ। ತಾಸು ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಇದಂ ವದಾಮೀತಿ ಸಮುಗ್ಗಹಿತಂ ನ ಹೋತಿ ನತ್ಥಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ ದಿಟ್ಠೀಸು ಆದೀನವಂ ಕಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪವಿಚಿನನ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತಿಭಾವೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅದ್ದಸನ್ತಿ।
೮೪೫. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಾನಿಮಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಾತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಭಾವಾದಿನಾ ನಯೇನ ಪಕಪ್ಪಿತಾನಿ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ತ್ವಂ ಮುನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಧಮ್ಮೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತೀತಿ ಯಮೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಆಚಿಕ್ಖ ಮೇ, ಕಥಂ ನು ಧೀರೇಹಿ ಪವೇದಿತಂ ಕಥಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಧೀರೇಹಿ ತಂ ಪದನ್ತಿ।
೮೪೬. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸುತಿಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಬಾಹಿರಸೀಲಬ್ಬತಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಸುದ್ಧಿಮಾಹಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಆಹ-ಸದ್ದಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುರಿಸಬ್ಯತ್ತಯಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುದ್ಧಿಂ ನಾಹಂ ಕಥೇಮೀ’’ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉತ್ತರಪದೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಚ ಅದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಾಹಾತಿ ದಸವತ್ಥುಕಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ವಿನಾ ನ ಕಥೇಮಿ। ತಥಾ ಅಸ್ಸುತಿಯಾತಿ ನವಙ್ಗಂ ಸವನಂ ವಿನಾ। ಅಞಾಣಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ವಿನಾ। ಅಸೀಲತಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ ವಿನಾ। ಅಬ್ಬತಾತಿ ಧುತಙ್ಗವತಂ ವಿನಾ। ನೋಪಿ ತೇನಾತಿ ತೇಸು ಏಕಮೇಕೇನ ದಿಟ್ಠಿಆದಿಮತ್ತೇನಾಪಿ ನೋ ಕಥೇಮೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತೇ ಚ ನಿಸ್ಸಜ್ಜ ಅನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಏತೇ ಚ ಪುರಿಮೇ ದಿಟ್ಠಿಆದಿಭೇದೇ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಿಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮುಗ್ಘಾತಕರಣೇನ ನಿಸ್ಸಜ್ಜ, ಪಚ್ಛಿಮೇ ಅದಿಟ್ಠಿಆದಿಭೇದೇ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಿಯೇ ಅತಮ್ಮಯತಾಪಜ್ಜನೇನ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ। ಸನ್ತೋ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಭವಂ ನ ಜಪ್ಪೇತಿ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಏಕಮ್ಪಿ ಭವಂ ಅಪಿಹೇತುಂ ಅಪತ್ಥೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಅಯಮಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೪೭. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ವಚನತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋ ‘‘ನೋ ಚೇ ಕಿರಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ವುತ್ತನಯಾನೇವ। ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಿಯಾನಿಯೇವ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ಆಹ। ಆಹ-ಸದ್ದಂ ಪನ ನೋಚೇಕಿರ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ನೋ ಚೇ ಕಿರಾಹ ನೋ ಚೇ ಕಿರ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮೋಮುಹನ್ತಿ ಅತಿಮೂಳ್ಹಂ, ಮೋಹನಂ ವಾ। ಪಚ್ಚೇನ್ತೀತಿ ಜಾನನ್ತಿ।
೮೪೮. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಚ್ಛಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತ್ವಂ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯ, ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪುಚ್ಛಮಾನೋ ಯಾನಿ ತೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಸಮುಗ್ಗಹಿತಾನಿ, ತೇಸ್ವೇವ ಸಮುಗ್ಗಹೀತೇಸು ಏವಂ ಪಮೋಹಂ ಆಗತೋ, ಇತೋ ಚ ಮಯಾ ವುತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಿತೋ ಅಣುಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಸಞ್ಞಂ ನ ಪಸ್ಸಸಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತ್ವಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಮೋಮುಹತೋ ಪಸ್ಸಸೀತಿ।
೮೪೯. ಏವಂ ಸಮುಗ್ಗಹಿತೇಸು ಪಮೋಹೇನ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸ್ಸ ವಿವಾದಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಗತಪ್ಪಮೋಹಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಿವಾದತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮೋ ವಿಸೇಸೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಯೋ ಏವಂ ತಿವಿಧಮಾನೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಮಞ್ಞತಿ, ಸೋ ತೇನ ಮಾನೇನ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತೇನ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಿವದೇಯ್ಯ। ಯೋ ಪನ ಅಮ್ಹಾದಿಸೋ ಇಮಾಸು ತೀಸು ವಿಧಾಸು ಅವಿಕಮ್ಪಮಾನೋ, ಸಮೋ ವಿಸೇಸೀತಿ ನ ತಸ್ಸ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಹೀನೋತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ।
೮೫೦. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಸೋತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಪಹೀನಮಾನದಿಟ್ಠಿಕೋ ಮಾದಿಸೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾದಿನಾ ನಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಕಿಂ ವದೇಯ್ಯ ಕಿಂ ವತ್ಥುಂ ಭಣೇಯ್ಯ, ಕೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಭಣೇಯ್ಯ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಚ್ಚಂ, ತುಯ್ಹಂ ಮುಸಾ’’ತಿ ವಾ ಕೇನ ಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಾ ವಿವದೇಯ್ಯ? ಯಸ್ಮಿಂ ಮಾದಿಸೇ ಖೀಣಾಸವೇ ‘‘ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮಂ ವಾ, ಇತರದ್ವಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಸಮಂ ವಾ ಮಞ್ಞಿತಂ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಸಮಾನಾದೀಸು ಕೇನ ವಾದಂ ಪಟಿಸಂಯುಜೇಯ್ಯ ಪಟಿಪ್ಫರೇಯ್ಯಾತಿ। ನನು ಏಕಂಸೇನೇವ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ – ಓಕಂ ಪಹಾಯಾತಿ ಗಾಥಾ?
೮೫೧. ತತ್ಥ ಓಕಂ ಪಹಾಯಾತಿ ರೂಪವತ್ಥಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ತತ್ರ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ। ಅನಿಕೇತಸಾರೀತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತಾದೀನಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಸರನ್ತೋ। ಗಾಮೇ ಅಕುಬ್ಬಂ ಮುನಿ ಸನ್ಥವಾನೀತಿ ಗಾಮೇ ಗಿಹಿಸನ್ಥವಾನಿ ಅಕರೋನ್ತೋ। ಕಾಮೇಹಿ ರಿತ್ತೋತಿ ಕಾಮೇಸು ಛನ್ದರಾಗಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಕಾಮೇಹಿ ಪುಥುಭೂತೋ। ಅಪುರೇಕ್ಖರಾನೋತಿ ಆಯತಿಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅನಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ। ಕಥಂ ನ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಜನೇನ ಕಯಿರಾತಿ ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಂ ನ ಕಥೇಯ್ಯ। ಸೋ ಏವರೂಪೋ – ಯೇಹಿ ವಿವಿತ್ತೋತಿ ಗಾಥಾ।
೮೫೨. ತತ್ಥ ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹಿ। ವಿವಿತ್ತೋ ವಿಚರೇಯ್ಯಾತಿ ರಿತ್ತೋ ಚರೇಯ್ಯ। ನ ತಾನಿ ಉಗ್ಗಯ್ಹ ವದೇಯ್ಯ ನಾಗೋತಿ ‘‘ಆಗುಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳನಿ॰ ಭದ್ರಾವುಧಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೭೦; ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೨) ನಯೇನ ನಾಗೋ ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನ ವದೇಯ್ಯ। ಜಲಮ್ಬುಜನ್ತಿ ಜಲಸಞ್ಞಿತೇ ಅಮ್ಬುಮ್ಹಿ ಜಾತಂ ಕಣ್ಟಕನಾಳಂ ವಾರಿಜಂ, ಪದುಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಜಲೇನ ಪಙ್ಕೇನ ಚ ನೂಪಲಿತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಪದುಮಂ ಯಥಾ ಜಲೇನ ಚ ಪಙ್ಕೇನ ಚ ಅನುಪಲಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮುನಿ ಸನ್ತಿವಾದೋ ಅಗಿದ್ಧೋತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಿವಾದೋ ಮುನಿ ಗೇಧಾಭಾವೇನ ಅಗಿದ್ಧೋ। ಕಾಮೇ ಚ ಲೋಕೇ ಚ ಅನೂಪಲಿತ್ತೋತಿ ದುವಿಧೇಪಿ ಕಾಮೇ ಅಪಾಯಾದಿಕೇ ಚ ಲೋಕೇ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಲೇಪೇಹಿ ಅನುಪಲಿತ್ತೋ ಹೋತಿ।
೮೫೩. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ನ ವೇದಗೂತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ನ ವೇದಗೂ ದಿಟ್ಠಿಯಾಯಕೋತಿ ಚತುಮಗ್ಗವೇದಗೂ ಮಾದಿಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾಯಕೋ ನ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ, ತಂ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇನ್ತೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ – ಯಾಯತೀತಿ ಯಾಯಕೋ, ಕರಣವಚನೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಾತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾಯಕೋ। ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಾತೀತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾಯಕೋ। ನ ಮುತಿಯಾ ಸ ಮಾನಮೇತೀತಿ ಮುತರೂಪಾದಿಭೇದಾಯ ಮುತಿಯಾಪಿ ಸೋ ಮಾನಂ ನ ಏತಿ। ನ ಹಿ ತಮ್ಮಯೋ ಸೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ತಮ್ಮಯೋ ಹೋತಿ ತಪ್ಪರಾಯಣೋ, ಅಯಂ ಪನ ನ ತಾದಿಸೋ। ನ ಕಮ್ಮುನಾ ನೋಪಿ ಸುತೇನ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿನಾ ಕಮ್ಮುನಾ ವಾ ಸುತಸುದ್ಧಿಆದಿನಾ ಸುತೇನ ವಾ ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತಿ। ಅನೂಪನೀತೋ ಸ ನಿವೇಸನೇಸೂತಿ ಸೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸನೇಸು ಅನೂಪನೀತೋ। ತಸ್ಸ ಚ ಏವಂವಿಧಸ್ಸ – ಸಞ್ಞಾವಿರತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಗಾಥಾ।
೮೫೪. ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವಿರತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನಕಾಮಾದಿಸಞ್ಞಸ್ಸ। ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಸಮಥಯಾನಿಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಯೇ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ, ತೇ ಘಟ್ಟಯನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇತಿ ಯೇ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ, ತೇ ವಿಸೇಸತೋ ಗಹಟ್ಠಾ ಕಾಮಾಧಿಕರಣಂ, ಯೇ ಚ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ, ತೇ ವಿಸೇಸತೋ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಕರಣಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ಅವುತ್ತಂ, ತಂ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೫೫. ಕಥಂದಸ್ಸೀತಿ
ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯ ತಾವ ಸೋ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಕಥಂದಸ್ಸೀತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಂ ಕಥಂಸೀಲೋತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ, ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
೮೫೬. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನ ಭಗವಾ ಸರೂಪೇನ ಅಧಿಪಞ್ಞಾದೀನಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಅಧಿಪಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಭಾವೇನ ಯೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಾ ‘‘ಉಪಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾನಾದೇವತಾನಂ ಆಸಯಾನುಲೋಮೇನ ತೇಸಂ ಉಪಸಮಮೇವ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಗಾಥಾನಂ ‘‘ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಪರಾಸಂ ‘‘ಸ ವೇ ಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪದೇನ।
ಅನುಪದವಣ್ಣನಾನಯೇನ ವೀತತಣ್ಹೋ ಪುರಾ ಭೇದಾತಿ ಯೋ ಸರೀರಭೇದಾ ಪುಬ್ಬಮೇವ ಪಹೀನತಣ್ಹೋ। ಪುಬ್ಬಮನ್ತಮನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತೀತದ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಮನಿಸ್ಸಿತೋ। ವೇಮಜ್ಝೇನುಪಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅದ್ಧನಿ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನ ಉಪಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಪುರಕ್ಖತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಾಗತೇ ಅದ್ಧನಿ ಪುರಕ್ಖತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ಯೋಜನಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಂಯೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮ।
೮೫೭. ಅಸನ್ತಾಸೀತಿ ತೇನ ತೇನ ಅಲಾಭಕೇನ ಅಸನ್ತಸನ್ತೋ। ಅವಿಕತ್ಥೀತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಅವಿಕತ್ಥನಸೀಲೋ ಅಕುಕ್ಕುಚೋತಿ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚಾದಿವಿರಹಿತೋ ಮನ್ತಭಾಣೀತಿ ಮನ್ತಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ। ಅನುದ್ಧತೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚವಿರಹಿತೋ। ಸ ವೇ ವಾಚಾಯತೋತಿ ಸೋ ವಾಚಾಯ ಯತೋ ಸಂಯತೋ ಚತುದೋಸವಿರಹಿತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ।
೮೫೮. ನಿರಾಸತ್ತೀತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ। ವಿವೇಕದಸ್ಸೀ ಫಸ್ಸೇಸೂತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಅತ್ತಾದಿಭಾವವಿವೇಕಂ ಪಸ್ಸತಿ। ದಿಟ್ಠೀಸು ಚ ನ ನೀಯತೀತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠೀಸು ಕಾಯಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನ ನೀಯತಿ।
೮೫೯. ಪತಿಲೀನೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತತೋ ಅಪಗತೋ। ಅಕುಹಕೋತಿ ಅವಿಮ್ಹಾಪಕೋ ತೀಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹಿ। ಅಪಿಹಾಲೂತಿ ಅಪಿಹನಸೀಲೋ, ಪತ್ಥನಾತಣ್ಹಾಯ ರಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಮಚ್ಛರೀತಿ ಪಞ್ಚಮಚ್ಛೇರವಿರಹಿತೋ। ಅಪ್ಪಗಬ್ಭೋತಿ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಾದಿವಿರಹಿತೋ। ಅಜೇಗುಚ್ಛೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಿತಾಯ ಅಜೇಗುಚ್ಛನೀಯೋ ಅಸೇಚನಕೋ ಮನಾಪೋ। ಪೇಸುಣೇಯ್ಯೇ ಚ ನೋ ಯುತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬೇ ಪಿಸುಣಕಮ್ಮೇ ಅಯುತ್ತೋ।
೮೬೦. ಸಾತಿಯೇಸು ಅನಸ್ಸಾವೀತಿ ಸಾತವತ್ಥೂಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವವಿರಹಿತೋ। ಸಣ್ಹೋತಿ ಸಣ್ಹೇಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪಟಿಭಾನವಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಪರಿಪುಚ್ಛಾಧಿಗಮಪಟಿಭಾನೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ನ ಸದ್ಧೋತಿ ಸಾಮಂ ಅಧಿಗತಧಮ್ಮಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸದ್ದಹತಿ। ನ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ವಿರತ್ತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ನ ವಿರಜ್ಜತಿ।
೮೬೧. ಲಾಭಕಮ್ಯಾ ನ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ನ ಲಾಭಪತ್ಥನಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಅವಿರುದ್ಧೋ ಚ ತಣ್ಹಾಯ, ರಸೇಸು ನಾನುಗಿಜ್ಝತೀತಿ ವಿರೋಧಾಭಾವೇನ ಚ ಅವಿರುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಮೂಲರಸಾದೀಸು ಗೇಧಂ
೮೬೨. ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸತೋತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸತಿಯುತ್ತೋ।
೮೬೩. ನಿಸ್ಸಯನಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾ। ಞತ್ವಾ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಏವಂ ತೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಧಮ್ಮಞಾಣಾ ನತ್ಥಿ ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋತಿ ದೀಪೇತಿ ಭವಾಯ ವಿಭವಾಯ ವಾತಿ ಸಸ್ಸತಾಯ ಉಚ್ಛೇದಾಯ ವಾ।
೮೬೪. ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಏಕೇಕಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಂ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಕಥೇಮಿ। ಅತರೀ ಸೋ ವಿಸತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸೋ ಇಮಂ ವಿಸತಾದಿಭಾವೇನ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮಹಾತಣ್ಹಂ ಅತರಿ।
೮೬೫. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಉಪಸನ್ತಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ತಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ। ತತ್ಥ ಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುತ್ತಪರಿಗ್ಗಹಾದಯೋ ಪುತ್ತಾದಿನಾಮೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿಸ್ಸ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಅಭಾವೇನ ಪುತ್ತಾದಯೋ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ।
೮೬೬. ಯೇನ ನಂ ವಜ್ಜುಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಅಥೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಯೇನ ತಂ ರಾಗಾದಿನಾ ವಜ್ಜೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ರತ್ತೋ ವಾ ದುಟ್ಠೋ ವಾತಿ, ವದೇಯ್ಯುಂ। ತಂ ತಸ್ಸ ಅಪುರಕ್ಖತನ್ತಿ ತಂ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜಂ ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಅಪುರಕ್ಖತಂ ತಸ್ಮಾ ವಾದೇಸು ನೇಜತೀತಿ ತಂ ಕಾರಣಾ ನಿನ್ದಾವಚನೇಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ।
೮೬೭. ನ ಉಸ್ಸೇಸು ವದತೇತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ ವಿಸಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಅತಿಮಾನವಸೇನ ನ ವದತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸು ದ್ವೀಸು। ಕಪ್ಪಂ ನೇತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಂ ನ ಏತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಕಪ್ಪಿಯೋ, ಪಹೀನಕಪ್ಪೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೬೮. ಸಕನ್ತಿ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ। ಅಸತಾ ಚ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾದಿನಾ ಅಸತಾ ಚ ನ ಸೋಚತಿ। ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಸ ವೇ ಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ನರುತ್ತಮೋ ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸದೇವತಾನಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಗಣನಾ ನತ್ಥೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೬೯. ಕುತೋ ಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಸಮಯೇ ‘‘ಕುತೋ ನು, ಖೋ, ಕಲಹಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆವಿಕಾತುಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಗಾಥಾ ಪಾಕಟಸಮ್ಬನ್ಧಾಯೇವ।
ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ ಪನೇತಾಸಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಕುತೋಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಕಲಹೋ ಚ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ವಿವಾದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಕುತೋ ಜಾತಾ। ಪರಿದೇವಸೋಕಾ ಸಹಮಚ್ಛರಾ ಚಾತಿ ಪರಿದೇವಸೋಕಾ ಚ ಮಚ್ಛರಾ ಚ ಕುತೋಪಹೂತಾ। ಮಾನಾತಿಮಾನಾ ಸಹಪೇಸುಣಾ ಚಾತಿ ಮಾನಾ ಚ ಅತಿಮಾನಾ ಚ ಪೇಸುಣಾ ಚ ಕುತೋಪಹೂತಾ। ತೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ। ತದಿಙ್ಘ ಬ್ರೂಹೀತಿ ತಂ ಮಯಾ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಬ್ರೂಹಿ ಯಾಚಾಮಿ ತಂ ಅಹನ್ತಿ। ಯಾಚನತ್ಥೋ ಹಿ ಇಙ್ಘಾತಿ ನಿಪಾತೋ।
೮೭೦. ಪಿಯಪ್ಪಹೂತಾತಿ ಪಿಯವತ್ಥುತೋ ಜಾತಾ। ಯುತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೯೮) ವುತ್ತಾ ಏವ। ಮಚ್ಛೇರಯುತ್ತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಲಹವಿವಾದಾದೀನಂ ನ ಕೇವಲಂ ಪಿಯವತ್ಥುಮೇವ, ಮಚ್ಛರಿಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಲಹವಿವಾದಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಏತೇಸಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ತಥಾ ಪೇಸುಣಾನಞ್ಚ ವಿವಾದಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿವಾದಜಾತೇಸು ಚ ಪೇಸುಣಾನೀ’’ತಿ।
೮೭೧. ಪಿಯಾಸು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನಾ ಯೇ ಚಾಪಿ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇತಿ ‘‘ಪಿಯಾ ಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ’’ತಿ ಯೇ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾ। ತೇ ಪಿಯಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನಾ, ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಪಿಯಾ, ಯೇ ಚಾಪಿ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಭಹೇತುಕಾ ಲೋಭೇನಾಭಿಭೂತಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋ ಲೋಭೋ ಚ ಕುತೋನಿದಾನೋತಿ ದ್ವೇ ಅತ್ಥೇ ಏಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ। ಆಸಾ ಚ ನಿಟ್ಠಾ ಚಾತಿ ಆಸಾ ಚ ತಸ್ಸಾ ಆಸಾಯ ಸಮಿದ್ಧಿ ಚ। ಯೇ ಸಮ್ಪರಾಯಾಯ ನರಸ್ಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೇ ನರಸ್ಸ ಸಮ್ಪರಾಯಾಯ ಹೋನ್ತಿ, ಪರಾಯನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಕಾ ಏವಾಯಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಾ।
೮೭೨. ಛನ್ದಾನಿದಾನಾನೀತಿ ಯೇ ಚಾಪಿ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಯೇ ಚಾಪಿ ಇತೋನಿದಾನಾತಿ ಛನ್ದನಿದಾನಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಕುತೋನಿದಾನಾ ಕುತೋನಿದಾನಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೨೭೩) ಏತೇಸು ಚ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ಸೂಚಿಲೋಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ
೮೭೩. ವಿನಿಚ್ಛಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯಾ। ಯೇ ವಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಣೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಯೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕೋಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಥಾರೂಪಾ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಬುದ್ಧಸಮಣೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಕುತೋಪಹೂತಾತಿ।
೮೭೪. ತಮೂಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಹೋತಿ ಛನ್ದೋತಿ ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಂ। ತದುಭಯವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾತಾಸಾತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಛನ್ದೋ ಪಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಛನ್ದೋ ನು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ। ರೂಪೇಸು ದಿಸ್ವಾ ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚಾತಿ ರೂಪೇಸು ವಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ। ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕುಬ್ಬತಿ ಜನ್ತು ಲೋಕೇತಿ ಅಪಾಯಾದಿಕೇ ಲೋಕೇ ಅಯಂ ಜನ್ತು ಭೋಗಾಧಿಗಮನತ್ಥಂ ತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯಞ್ಚ ಕುರುತೇ। ಯುತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦೨) ವುತ್ತಾ ಏವ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛಯಾ ಚಾಪಿ ಕುತೋಪಹೂತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ।
೮೭೫. ಏತೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವಯಮೇವ ಸನ್ತೇತಿ ಏತೇಪಿ ಕೋಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಾತಾಸಾತದ್ವಯೇ ಸನ್ತೇ ಏವ ಪಹೋನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ನೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦೩) ವುತ್ತಾಯೇವ। ಏತ್ತಾವತಾ ತತಿಯಪಞ್ಹೋಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ಯೋ ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ಏತೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಕಥಂಕಥೀ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಕಥಂಕಥಾಪಹಾನೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಥಂಕಥೀ ಞಾಣಪಥಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ, ಞಾಣದಸ್ಸನಞಾಣಾಧಿಗಮನತ್ಥಂ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಞತ್ವಾ ಪವುತ್ತಾ ಸಮಣೇನ ಧಮ್ಮಾ। ಬುದ್ಧಸಮಣೇನ ಹಿ ಞತ್ವಾವ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಞಾಣಾಭಾವೇನ ತೇ ಅಜಾನನ್ತೋ ನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ನ ದೇಸನಾ ದೋಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂಕಥೀ ಞಾಣಪಥಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ, ಞತ್ವಾ ಪವುತ್ತಾ ಸಮಣೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ।
೮೭೬-೭. ಸಾತಂ ಅಸಾತಞ್ಚ ಕುತೋನಿದಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾತಂ ಅಸಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ನ ಭವನ್ತಿ ಹೇತೇತಿ ನ ಭವನ್ತಿ ಏತೇ। ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚಾಪಿ ಯಮೇತಮತ್ಥಂ ಏತಂ ಮೇ ಪಬ್ರೂಹಿ ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಸಾತಾಸಾತಾನಂ ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚ ಏತಮ್ಪಿ ಯಂ ಅತ್ಥಂ। ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೋ ಏತ್ಥ ಕತೋ। ಇದಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಾತಾಸಾತಾನಂ ವಿಭವೋ ಭವೋ ಚಾತಿ ಯೋ ಏಸ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಮೇ ಪಬ್ರೂಹಿ ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ। ಇತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸನಿದಾನಂ।
೮೭೮. ಕಿಸ್ಮಿಂ ವಿಭೂತೇ ನ ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾತಿ ಕಿಸ್ಮಿಂ ವೀತಿವತ್ತೇ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಫಸ್ಸಾ ನ ಫುಸನ್ತಿ।
೮೭೯. ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕನಾಮಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ। ರೂಪೇ ವಿಭೂತೇ ನ ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾತಿ ರೂಪೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಫಸ್ಸಾ ನ ಫುಸನ್ತಿ।
೮೮೦. ಕಥಂ ಸಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಕಥಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ। ವಿಭೋತಿ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪ ವಿಭವತಿ, ನ ಭವೇಯ್ಯ ವಾ। ಸುಖಂ ದುಖಞ್ಚಾತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ರೂಪಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ।
೮೮೧. ನ ಸಞ್ಞಸಞ್ಞೀತಿ ಯಥಾ ಸಮೇತಸ್ಸ ವಿಭೋತಿ ರೂಪಂ, ಸೋ ಪಕತಿಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀಪಿ ನ ಹೋತಿ। ನ ವಿಸಞ್ಞಸಞ್ಞೀತಿ ವಿಸಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿರೂಪಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀ ನ ಹೋತಿ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಾ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ವಾ। ನೋಪಿ ಅಸಞ್ಞೀತಿ ಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತೋಪಿ ನ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ ವಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೋ ವಾ। ನ ವಿಭೂತಸಞ್ಞೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ ಸ॰ ೨೬೫; ವಿಭ॰ ೬೦೨) ನಯೇನ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಸಞ್ಞೀಪಿ ನ ಹೋತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ। ಏವಂ ಸಮೇತಸ್ಸ ವಿಭೋತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಞಸಞ್ಞಿತಾದಿಭಾವೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಯದೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ…ಪೇ॰… ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸಮೇತಸ್ಸ ಅರೂಪಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿಭೋತಿ ರೂಪಂ। ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ತನ್ನಿದಾನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೮೮೨-೩. ಏತ್ತಾವತಗ್ಗಂ ನು ವದನ್ತಿ, ಹೇಕೇ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿಂ ಇಧ ಪಣ್ಡಿತಾಸೇ। ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ಏತ್ತೋತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ನು ಇಧ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಗ್ಗಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಸ್ಸ ವದನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏತ್ತೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಅಧಿಕಂ ವದನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಏತ್ತಾವತಗ್ಗಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ಹೇಕೇತಿ ಏಕೇ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನೋ ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಅಗ್ಗಂ ಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪನೇಕೇ ಸಮಯಂ ವದನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಏಕೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಸಮಯಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತಿ। ಅನುಪಾದಿಸೇಸೇ ಕುಸಲಾ ವದಾನಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸೇ ಕುಸಲವಾದಾ ಸಮಾನಾ।
೮೮೪. ಏತೇ ಚ ಞತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಏತೇ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇ ಞತ್ವಾ ಮುನೀ ನಿಸ್ಸಯೇ ಸೋ ವಿಮಂಸೀತಿ ನಿಸ್ಸಯೇ ಚ ಞತ್ವಾ ಸೋ ವೀಮಂಸೀ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬುದ್ಧಮುನಿ। ಞತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಧಮ್ಮೇ ಞತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತೋ। ಭವಾಭವಾಯ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋಯೇವಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ಚೂಳಬ್ಯೂಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮೮೫-೬. ಸಕಂಸಕಂದಿಟ್ಠಿಪರಿಬ್ಬಸಾನಾತಿ
ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ದ್ವೇಪಿ ಗಾಥಾ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯೇವ। ತಾಸು ಸಕಂಸಕಂದಿಟ್ಠಿಪರಿಬ್ಬಸಾನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸಮಾನಾ। ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ನಾನಾ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಬಲಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಾಮ್ಹಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಮಾನಾ ಯೋ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ ಸ ವೇದಿ ಧಮ್ಮಂ ಇದಂ ಪಟಿಕೋಸಮಕೇವಲೀ ಸೋತಿ ತಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯೋ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವೇದಿ। ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಕೋಸನ್ತೋ ಹೀನೋ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಬಾಲೋತಿ ಹೀನೋ। ಅಕ್ಕುಸಲೋತಿ ಅವಿದ್ವಾ।
೮೮೭-೮. ಇದಾನಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾ ಪುರಿಮಡ್ಢೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಿಮಡ್ಢೇನ ಪಟಿಬ್ಯೂಹಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತೇನ ಬ್ಯೂಹೇನ ಉತ್ತರಸುತ್ತತೋ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ‘‘ಚೂಳಬ್ಯೂಹ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ। ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಚೇ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಂ। ಸಬ್ಬೇವ ಬಾಲಾತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇವ ಇಮೇ ಬಾಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಸಬ್ಬೇವಿಮೇ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಬ್ಬಸಾನಾತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚೇವ ನ ವೀವದಾತಾ। ಸಂಸುದ್ಧಪಞ್ಞಾ ಕುಸಲಾ ಮುತೀಮಾತಿ ಸಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನ ವಿವದಾತಾ ನ ವೋದಾತಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾವ ಸಮಾನಾ ನ ತೇಸಂ ಕೋಚೀತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತೇಸಂ ಏಕೋಪಿ ಹೀನಪಞ್ಞೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ದಿಟ್ಠೀ ಹಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ತಥಾ ಸಮತ್ತಾ, ಯಥಾ ಇತರೇಸನ್ತಿ।
೮೮೯. ನ ವಾಹಮೇತನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಂ ತೇ ಮಿಥು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ‘‘ಬಾಲೋ’’ತಿ ಆಹು, ಅಹಂ ಏತಂ ತಥಿಯಂ ತಚ್ಛನ್ತಿ ನೇವ ಬ್ರೂಮಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಕಂ ಸಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಕಂಸು। ತೇನ ಚ ಕಾರಣೇನ ಪರಂ ‘‘ಬಾಲೋ’’ತಿ ದಹನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಥಿಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಕಥಿವ’’ನ್ತಿ ದ್ವೇಪಿ ಪಾಠಾ।
೮೯೦. ಯಮಾಹೂತಿ ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚಂ ತಥಿಯನ್ತಿ ಏಕೇ ಆಹು।
೮೯೧. ಏಕಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯ ಏಕಂ ಸಚ್ಚಂ ನಿರೋಧೋ ಮಗ್ಗೋ ವಾ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪಜಾ ನೋ ವಿವದೇ ಪಜಾನನ್ತಿ ಯಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚೇ ಪಜಾನನ್ತೋ ಪಜಾ ನೋ ವಿವದೇಯ್ಯ। ಸಯಂ ಥುನನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ವದನ್ತಿ।
೮೯೨. ಕಸ್ಮಾ ನೂತಿ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯ ಪವಾದಿಯಾಸೇತಿ ವಾದಿನೋ। ಉದಾಹು ತೇ ತಕ್ಕಮನುಸ್ಸರನ್ತೀತಿ ತೇ ವಾದಿನೋ ಉದಾಹು ಅತ್ತನೋ ತಕ್ಕಮತ್ತಂ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಿ।
೮೯೩. ನ ಹೇವಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿಚ್ಚಾನೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಾನಿ। ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಮತ್ತಂ ದಿಟ್ಠೀಸು ಜನೇತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದಿಟ್ಠೀಸು ವಿತಕ್ಕಂ ಜನೇನ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ಜನೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಜನೇನ್ತಿ ಸಞ್ಜನೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೨೧)।
೮೯೪-೫. ಇದಾನಿ ಏವಂ ನಾನಾಸಚ್ಚೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು ತಕ್ಕಮತ್ತಮನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಸುತೇ’’ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠೇತಿ ದಿಟ್ಠಂ, ದಿಟ್ಠಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸುತಾದೀಸು। ಏತೇ ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಮಾನದಸ್ಸೀತಿ ಏತೇ ದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇ ನಿಸ್ಸಯಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಮಾನಂ ಅಸಮ್ಮಾನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ। ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠತ್ವಾ ಪಹಸ್ಸಮಾನೋ, ಬಾಲೋ ಪರೋ ಅಕ್ಕುಸಲೋತಿ ಚಾಹಾತಿ ಏವಂ ವಿಮಾನದಸ್ಸೀಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠತ್ವಾ ತುಟ್ಠಿಜಾತೋ ಹಾಸಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಪರೋ ಹೀನೋ ಚ ಅವಿದ್ವಾ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ವದತಿಯೇವ। ಏವಂ ಯೇನೇವಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಯಮತ್ತನಾತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ। ವಿಮಾನೇತೀತಿ ಗರಹತಿ। ತದೇವ ಪಾವಾತಿ ತದೇವ ವಚನಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ವದತಿ, ತಂ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ।
೮೯೬. ಅತಿಸಾರದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಗಾಥಾಯತ್ಥೋ – ಸೋ ಏವಂ ತಾಯ ಲಕ್ಖಣಾತಿಸಾರಿನಿಯಾ ಅತಿಸಾರದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮತ್ತೋ ಪುಣ್ಣೋ ಉದ್ಧುಮಾತೋ, ತೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಮಾನೇನ ಮತ್ತೋ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಹಂ ಕೇವಲೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಮಾನೀ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಮನಸಾ ‘‘ಅಹಂ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ಅಭಿಸಿಞ್ಚತಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ದಿಟ್ಠೀ ಹಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಸಮತ್ತಾತಿ।
೮೯೭. ಪರಸ್ಸ ಚೇತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ – ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ಯೋ ಸೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠತ್ವಾ ಪಹಸ್ಸಮಾನೋ ‘‘ಬಾಲೋ ಪರೋ ಅಕ್ಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚಾಹ। ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಚೇ ಹಿ ವಚಸಾ ಸೋ ತೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ನಿಹೀನೋ ಹೋತಿ। ತುಮೋ ಸಹಾ ಹೋತಿ ನಿಹೀನಪಞ್ಞೋ, ಸೋಪಿ ತೇನೇವ ಸಹ ನಿಹೀನಪಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಸೋಪಿ ಹಿ ನಂ ‘‘ಬಾಲೋ’’ತಿ ವದತಿ। ಅಥಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಸೋ ಪನ ಸಯಮೇವ ವೇದಗೂ ಚ ಧೀರೋ ಚ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ನ ಕೋಚಿ ಬಾಲೋ ಸಮಣೇಸು ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ಪಣ್ಡಿತಾ।
೮೯೮. ಅಞ್ಞಂ ಇತೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ – ‘‘ಅಥ ಚೇ ಸಯಂ ವೇದಗೂ ಹೋತಿ ಧೀರೋ, ನ ಕೋಚಿ ಬಾಲೋ ಸಮಣೇಸು ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಸಿಯಾ ಕಸ್ಸಚಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಂ ಇತೋ ಯಾಭಿವದನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ಅಪರದ್ಧಾ ಸುದ್ಧಿಮಕೇವಲೀ ತೇ, ಏವಮ್ಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪುಥುಸೋ ವದನ್ತಿ, ಯೇ ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಯೇ ಅಪರದ್ಧಾ ವಿರದ್ಧಾ ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ, ಅಕೇವಲಿನೋ ಚ ತೇತಿ ಏವಂ ಪುಥುತಿತ್ಥಿಯಾ ಯಸ್ಮಾ ವದನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ವದನ್ತೀತಿ ಚೇ? ಸನ್ದಿಟ್ಠಿರಾಗೇನ ಹಿ ತೇ ಭಿರತ್ತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಸಕೇನ ದಿಟ್ಠಿರಾಗೇನ ಅಭಿರತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೯೯-೯೦೦. ಏವಂ ಅಭಿರತ್ತಾ ಚ – ಇಧೇವ ಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಕಾಯನೇತಿ ಸಕಮಗ್ಗೇ ದಳ್ಹಂ ವದಾನಾತಿ ದಳ್ಹವಾದಾ। ಏವಞ್ಚ ದಳ್ಹವಾದೇಸು ತೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಸಕಾಯನೇ ವಾಪಿ ದಳ್ಹಂ ವದಾನೋ ಕಮೇತ್ಥ ಬಾಲೋತಿ ಪರಂ ದಹೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಾ ನತ್ಥಿಕಇಸ್ಸರಕಾರಣನಿಯತಾದಿಭೇದೇ ಸಕೇ ಆಯತನೇ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ವದಾನೋ ಕಂ ಪರಂ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಗತೇ ‘‘ಬಾಲೋ’’ತಿ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಸಯಮೇವ ಸೋ ಮೇಧಗಮಾವಹೇಯ್ಯ ಪರಂ ವದಂ ಬಾಲಮಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮಂ, ಸೋಪಿ ಪರಂ ‘‘ಬಾಲೋ ಚ ಅಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮೋ ಚ ಅಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಅತ್ತನಾವ ಕಲಹಂ ಆವಹೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೋಪಿ ತಸ್ಸ ಮತೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ ಏವ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಏವ ಚ।
೯೦೧. ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠತ್ವಾ ಸಯಂ ಪಮಾಯ ಉದ್ಧಂಸ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ವಿವಾದಮೇತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಸಯಞ್ಚ ಸತ್ಥಾರಾದೀನಿ ಮಿನಿತ್ವಾ ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ವಿವಾದಮೇತೀತಿ। ಏವಂ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯೇಸು ಆದೀನವಂ ಞತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಹಿತ್ವಾನ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಾನಿ ನ ಮೇಧಗಂ ಕುಬ್ಬತಿ ಜನ್ತು ಲೋಕೇತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚೂಳಬ್ಯೂಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಮಹಾಬ್ಯೂಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೦೨. ಯೇ ಕೇಚಿಮೇತಿ ಮಹಾಬ್ಯೂಹಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಸಮಯೇ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಬ್ಬಸಾನಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಸನ್ತಿಕಾ ನಿನ್ದಮೇವ ಲಭನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಪಸಂಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ತಮತ್ಥಂ ಆವಿಕಾತುಂ ಪುರಿಮನಯೇನ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನ್ವಾನಯನ್ತೀತಿ ಅನು ಆನಯನ್ತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಹರನ್ತಿ।
೯೦೩. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತೇ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ವಾದಿನೋ ಕದಾಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಸಂಸಮ್ಪಿ ಲಭನ್ತಿ, ಯಂ ಏತಂ ಪಸಂಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಾದಫಲಂ, ತಂ ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಸಮಾಯ ಸಮತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ದುತಿಯೇ ನಿನ್ದಾಫಲೇ, ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ತಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಮಾಹ। ‘‘ಅಪ್ಪಞ್ಹಿ ಏತಂ ನ ಅಲಂ ಸಮಾಯ, ದುವೇ ವಿವಾದಸ್ಸ ಫಲಾನಿ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದುವೇ ವಿವಾದಸ್ಸ ಫಲಾನೀತಿ ನಿನ್ದಾ ಪಸಂಸಾ ಚ, ಜಯಪರಾಜಯಾದೀನಿ ವಾ ತಂಸಭಾಗಾನಿ। ಏತಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾತಿ ‘‘ನಿನ್ದಾ ಅನಿಟ್ಠಾ ಏವ, ಪಸಂಸಾ ನಾಲಂ ಸಮಾಯಾ’’ತಿ ಏತಮ್ಪಿ ವಿವಾದಫಲೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ। ಖೇಮಾಭಿಪಸ್ಸಂ ಅವಿವಾದಭೂಮಿನ್ತಿ ಅವಿವಾದಭೂಮಿಂ
೯೦೪. ಏವಞ್ಹಿ ಅವಿವದಮಾನೋ – ಯಾ ಕಾಚಿಮಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಪುಥುಜ್ಜಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸಮ್ಭವಾ। ಸೋ ಉಪಯಂ ಕಿಮೇಯ್ಯಾತಿ ಸೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಉಪಯಂ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಿಂ ಉಪೇಯ್ಯ, ಕೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಉಪೇಯ್ಯ। ದಿಟ್ಠೇ ಸುತೇ ಖನ್ತಿಮಕುಬ್ಬಮಾನೋತಿ ದಿಟ್ಠಸುತಸುದ್ಧೀಸು ಪೇಮಂ ಅಕರೋನ್ತೋ।
೯೦೫. ಇತೋ ಬಾಹಿರಾ ಪನ – ಸೀಲುತ್ತಮಾತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೀಲಂಯೇವ ‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಸೀಲುತ್ತಮಾ ಏಕೇ ಭೋನ್ತೋ ಸಂಯಮಮತ್ತೇನ ಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿವತಾದಿಞ್ಚ ವತಂ ಸಮಾದಾಯ ಉಪಟ್ಠಿತಾ, ಇಧೇವ ದಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಭವೂಪನೀತಾ ಭವಜ್ಝೋಸಿತಾ ಸಮಾನಾ ವದನ್ತಿ, ಅಪಿಚ ತೇ ಕುಸಲಾ ವದಾನಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಾದಾ।
೯೦೬. ಏವಂ ಸಚೇ ಚುತೋತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಚೇ ತತೋ ಸೀಲವತತೋ ಪರವಿಚ್ಛನ್ದನೇನ ವಾ ಅನಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತೋ ವಾ ಚುತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಂ ವಿರಾಧಯಿತ್ವಾ ಪವೇಧತೀ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವೇಧತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತಸುದ್ಧಿಂ ಪಜಪ್ಪತೀ ಚ ವಿಪ್ಪಲಪತಿ ಪತ್ಥಯತೀ ಚ। ಕಿಮಿವ? ಸತ್ಥಾವ ಹೀನೋ ಪವಸಂ ಘರಮ್ಹಾ। ಘರಮ್ಹಾ ಪವಸನ್ತೋ ಸತ್ಥತೋ ಹೀನೋ ಯಥಾ ತಂ ಘರಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾತಿ।
೯೦೭. ಏವಂ ಪನ ಸೀಲುತ್ತಮಾನಂ ವೇಧಕಾರಣಂ ಅರಿಯಸಾವಕೋ – ಸೀಲಬ್ಬತಂ ವಾಪಿ ಪಹಾಯ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜನವಜ್ಜನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಂ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಞ್ಚ। ಏತಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಅಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಪತ್ಥಯಾನೋತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾದಿಭೇದಂ ಏತಂ ಸುದ್ಧಿಂ, ಅಕುಸಲಾದಿಭೇದಂ ಅಸುದ್ಧಿಞ್ಚ ಅಪತ್ಥಯಮಾನೋ। ವಿರತೋ ಚರೇತಿ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಸುದ್ಧಿಯಾ ಚ ವಿರತೋ ಚರೇಯ್ಯ। ಸನ್ತಿಮನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ।
೯೦೮. ಏವಂ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕೇ ಸೀಲುತ್ತಮೇ ಸಂಯಮೇನ ವಿಸುದ್ಧಿವಾದೇ ತೇಸಂ ವಿಘಾತಂ ಸೀಲಬ್ಬತಪ್ಪಹಾಯಿನೋ ಅರಹತೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಸುದ್ಧಿವಾದೇ ಬಾಹಿರಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಮೂಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ತೇ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಂ ಅಮರನ್ತಪಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುದ್ಧಿಆದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಉದ್ಧಂಸರಾ ಹುತ್ವಾ ಭವಾಭವೇಸು ಅವೀತತಣ್ಹಾಸೇ ಸುದ್ಧಿಮನುತ್ಥುನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತೀತಿ।
೯೦೯. ಏವಂ ತೇಸಂ ಅವೀತತಣ್ಹಾನಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಅನುತ್ಥುನನ್ತಾನಂ ಯೋಪಿ ಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸಪಿ ಅವೀತತಣ್ಹತ್ತಾ ಭವಾಭವೇಸು ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಜಪ್ಪಿತಾನಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಆಸೇವಿತಾ ತಣ್ಹಂ ವಡ್ಢಯತೇವ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಜಪ್ಪಿತಾನಿ, ಪವೇಧಿತಂ ವಾಪಿ ಪಕಪ್ಪಿತೇಸು, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಚಸ್ಸ ಪಕಪ್ಪಿತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಪವೇಧಿತಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭವಾಭವೇಸು ಪನ ವೀತತಣ್ಹತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಚುತೂಪಪಾತೋ ಇಧ ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಸಕೇನ ವೇಧೇಯ್ಯ ಕುಹಿಂವ ಜಪ್ಪೇತಿ ಅಯಮೇತಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೯೧೦-೧೧. ಯಮಾಹೂತಿ ‘‘ಸಕಞ್ಹೀ’’ತಿ ಇಮಂ ತಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ।
೯೧೨. ಏವಮೇತೇಸು ಸಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಬ್ರುವನ್ತೇಸು ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಹೀನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೇಸು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ – ಪರಸ್ಸ ಚೇ ವಮ್ಭಯಿತೇನ ಹೀನೋತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿ ಪರಸ್ಸ ನಿನ್ದಿತಕಾರಣಾ ಹೀನೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸಿ ಅಗ್ಗೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಪುಥೂ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವದನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ, ನಿಹೀನತೋ ಸಬ್ಬೇವ ತೇ ಸಮ್ಹಿ ದಳ್ಹಂ ವದಾನಾ ಸಕಧಮ್ಮೇ ದಳ್ಹವಾದಾ ಏವ।
೯೧೩. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಸದ್ಧಮ್ಮಪೂಜಾತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇ ಚ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಯಥಾ ಪಸಂಸನ್ತಿ ಸಕಾಯನಾನಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಪೂಜಾಪಿ ನೇಸಂ ತಥೇವ ವತ್ತತಿ। ತೇ ಹಿ ಅತಿವಿಯ ಸತ್ಥಾರಾದೀನಿ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯದಿ ತೇ ಪಮಾಣಾ ಸಿಯುಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇವ ವಾದಾ ತಥಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಸುದ್ಧೀ ಹಿ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ, ನ ಸಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನಾಪಿ ಪರಮತ್ಥತೋ। ಅತ್ತನಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತಂ ತೇಸಂ ಪರಪಚ್ಚಯನೇಯ್ಯಬುದ್ಧೀನಂ।
೯೧೪. ಯೋ ವಾ ಪನ ವಿಪರೀತೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ತಸ್ಸ – ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರನೇಯ್ಯಮತ್ಥೀತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗಹೀತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ। ತಂಕಾರಣಾ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಕಲಹಾನಿ ಅತೀತೋ, ನ ಚ ಸೋ ಸೇಟ್ಠತೋ ಪಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ।
೯೧೫. ಜಾನಾಮೀತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ – ಏವಂ ತಾವ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನ ಹಿ ಸೇಟ್ಠತೋ ಪಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಂ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪರಚಿತ್ತಞಾಣಾದೀಹಿ ಜಾನನ್ತಾ ಪಸ್ಸನ್ತಾಪಿ ‘‘ಜಾನಾಮಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ ತಥೇವ ಏತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಾಪಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚೇನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತೇಸು ಏಕೋಪಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿ ಚೇ ಅದ್ದಸ ಚೇಪಿ ತೇನ ಪರಚಿತ್ತಞಾಣಾದಿನಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ, ಕಿಞ್ಹಿ ತುಮಸ್ಸ ತೇನ ತಸ್ಸ ತೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಕಿಂ ಕತಂ, ಕಿಂ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ ಸಾಧಿತಾ, ಉದಾಹು ಸಮುದಯಪಹಾನಾದೀನಂ ವದನ್ತಿ ಸುದ್ಧಿಂ, ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಾ ತೇ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ವದನ್ತಿ ಸುದ್ಧಿನ್ತಿ।
೯೧೬. ಪಸ್ಸಂ ನರೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ಯ್ವಾಯಂ ಪರಚಿತ್ತಞಾಣಾದೀಹಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿ, ಸೋ ಪಸ್ಸಂ ನರೋ ದಕ್ಖತಿ ನಾಮರೂಪಂ, ನ ತತೋ ಪರಂ ದಿಸ್ವಾನ ವಾ ಞಸ್ಸತಿ ತಾನಿಮೇವ ನಾಮರೂಪಾನಿ ನಿಚ್ಚತೋ ಸುಖತೋ ವಾ ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಸೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಮಂ ಬಹುಂ ಪಸ್ಸತು ಅಪ್ಪಕಂ ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಸುಖತೋ ಚ, ಅಥಸ್ಸ ಏವರೂಪೇನ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಹಿ ತೇನ ಸುದ್ಧಿಂ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತೀತಿ।
೯೧೭. ನಿವಿಸ್ಸವಾದೀತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಚ – ತೇನ ಚ ದಸ್ಸನೇನ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಸತಿಯಾಪಿ ಸುಬ್ಬಿನಯೋ ನ ಹೋತಿ ತಂ ತಥಾ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರೇಕ್ಖರಾನೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಂ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ತತ್ಥೇವ ಸುಭಂ ವದಾನೋ ಸುದ್ಧಿಂ ವದೋ, ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧವಾದೋ
೯೧೮. ಏವಂ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರೇಕ್ಖರಾನೇಸು ತಿತ್ಥಿಯೇಸು – ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕಪ್ಪಮುಪೇತಿ ಸಙ್ಖಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತಿ ಸಙ್ಖಾಯ, ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಪಿ ಞಾಣಬನ್ಧೂತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಅಕತತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧು। ತತ್ಥ ವಿಗ್ಗಹೋ – ನಾಪಿ ಅಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಕತೋ ಬನ್ಧು ಅತ್ಥೀತಿ ನಪಿ ಞಾಣಬನ್ಧು। ಸಮ್ಮುತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮುತಿಯೋ। ಪುಥುಜ್ಜಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸಮ್ಭವಾ। ಉಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಉಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ, ಅಞ್ಞೇ ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಯೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೯೧೯. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ವಿಸ್ಸಜ್ಜ ಗನ್ಥಾನೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಅನುಗ್ಗಹೋತಿ ಉಗ್ಗಹಣವಿರಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ನಾಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ಅನುಗ್ಗಹೋ, ನ ವಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅನುಗ್ಗಹೋ।
೯೨೦. ಕಿಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಸವೇತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಸವೇತಿ ಅತೀತರೂಪಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮೇ ಕಿಲೇಸೇ। ನವೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮೇ। ನ ಛನ್ದಗೂತಿ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಅನತ್ತಗರಹೀತಿ ಕತಾಕತವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಗರಹನ್ತೋ।
೯೨೧. ಏವಂ ಅನತ್ತಗರಹೀ ಚ – ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಂ ವಾ’’ತಿ ಏವಂಪಭೇದೇಸು। ಪನ್ನಭಾರೋತಿ ಪತಿತಭಾರೋ। ನ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ನ ಕಪ್ಪಿಯೋ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೂಪರತೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕಸೇಕ್ಖಾ ವಿಯ ಉಪರತಿಸಮಙ್ಗೀಪಿ ನ ಹೋತಿ। ನ ಪತ್ಥಿಯೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಪತ್ಥಿಯತೀತಿ ಪತ್ಥಿಯಾ, ನಾಸ್ಸ ಪತ್ಥಿಯಾತಿ ನ ಪತ್ಥಿಯೋತಿ। ಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಮಹಾಬ್ಯೂಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ತುವಟಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೨೨. ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತನ್ತಿ ತುವಟಕಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಸಮಯೇ ‘‘ಕಾ ನು ಖೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಆದಿಗಾಥಾಯ ತಾವ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದಿವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಭಜಿತಾ। ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನ್ತಿ ಆದಿಚ್ಚಸ್ಸ ಗೋತ್ತಬನ್ಧುಂ। ವಿವೇಕಂ ಸನ್ತಿಪದಞ್ಚಾತಿ ವಿವೇಕಞ್ಚ ಸನ್ತಿಪದಞ್ಚ। ಕಥಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ದಿಸ್ವಾ, ಕಥಂ ಪವತ್ತದಸ್ಸನೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೯೨೩. ಅಥ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೇ ಉಪರುನ್ಧತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತದಸ್ಸನೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ‘‘ಮೂಲಂ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಆದಿಗಾಥಾಯ ತಾವ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಪಪಞ್ಚಾತಿ ಸಙ್ಖಾತತ್ತಾ ಪಪಞ್ಚಾ ಏವ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ। ತಸ್ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಮೂಲಂ, ತಂ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾಯ ಮೂಲಂ ಅಸ್ಮೀತಿ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಮನ್ತಾಯ ಉಪರುನ್ಧೇ। ಯಾ ಕಾಚಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ತಣ್ಹಾ ಉಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಾಸಂ ವಿನಯಾ ಸದಾ ಸತೋ ಸಿಕ್ಖೇ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಹುತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ।
೯೨೪. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಏವ ತಿಸಿಕ್ಖಾಯುತ್ತಂ ದೇಸನಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಮಾನಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ದೇಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಮಭಿಜಞ್ಞಾ ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಚ್ಚಾಕುಲೀನತಾದಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಂ ಜಾನೇಯ್ಯ ಅಥ ವಾಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಅಥ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ವಾ ಗುಣಂ ಜಾನೇಯ್ಯ। ನ ತೇನ ಥಾಮಂ ಕುಬ್ಬೇಥಾತಿ ತೇನ ಗುಣೇನ ಥಾಮಂ ನ ಕರೇಯ್ಯ।
೯೨೫. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅಕರಣವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋ ನ ತೇನಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇನ ಚ ಮಾನೇನ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹ’’ನ್ತಿ ನ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತೇಹಿ ಫುಟ್ಠೋ ಅನೇಕರೂಪೇಹಿ ‘‘ಅಹಂ ಉಚ್ಚಾಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ।
೯೨೬. ಏವಂ ಮಾನಪ್ಪಹಾನವಸೇನಪಿ ದೇಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೂಪಸಮವಸೇನಪಿ ದೇಸೇತುಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವುಪಸಮೇತಿ ಅತ್ತನಿ ಏವ ರಾಗಾದಿಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಉಪಸಮೇಯ್ಯ। ನ ಅಞ್ಞತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸನ್ತಿಮೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಅಞ್ಞೇನ ಉಪಾಯೇನ ಸನ್ತಿಂ ನ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯ। ಕುತೋ ನಿರತ್ತಾ ವಾತಿ ನಿರತ್ತಾ ಕುತೋ ಏವ।
೯೨೭. ಇದಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತಾದಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ಯಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಉಪರಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಸಙ್ಖಾತೇ ಚತುಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೇ ಮಜ್ಝೇ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇ ಠಿತಸ್ಸ ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಊಮಿ ನ ಜಾಯತಿ, ಠಿತೋವ ಸೋ ಹೋತಿ ಏವಂ ಅನೇಜೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಲಾಭಾದೀಸು ಠಿತೋ ಅಸ್ಸ ಅವಿಕಮ್ಪಮಾನೋ, ಸೋ ತಾದಿಸೋ ರಾಗಾದಿಉಸ್ಸದಂ ಭಿಕ್ಖು ನ ಕರೇಯ್ಯ ಕುಹಿಞ್ಚೀತಿ।
೯೨೮. ಇದಾನಿ ಏತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಚ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಆದಿಪಟಿಪದಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೋ ‘‘ಅಕಿತ್ತಯೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಕಿತ್ತಯೀತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿ। ವಿವಟಚಕ್ಖೂತಿ ವಿವಟೇಹಿ ಅನಾವರಣೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಕ್ಖಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾತಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮಂ। ಪರಿಸ್ಸಯವಿನಯನ್ತಿ ಪರಿಸ್ಸಯವಿನಯನಂ। ಪಟಿಪದಂ ವದೇಹೀತಿ ಇದಾನಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವದೇಹಿ। ಭದ್ದನ್ತೇತಿ ‘‘ಭದ್ದಂ ತವ ಅತ್ಥೂ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ। ಅಥ ವಾ ಭದ್ದಂ ಸುನ್ದರಂ ತವ ಪಟಿಪದಂ ವದೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅಥ ವಾಪಿ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ತಮೇವ ಪಟಿಪದಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಏತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಇತರೇಹಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಪುಚ್ಛತಿ।
೯೨೯-೩೦. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಸೀಲಸ್ಸ ರಕ್ಖಾ ‘‘ಚಕ್ಖೂಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖೂಹಿ ನೇವ ಲೋಲಸ್ಸಾತಿ ಅದಿಟ್ಠದಕ್ಖಿತಬ್ಬಾದಿವಸೇನ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಲೋಲೋ ನೇವಸ್ಸ। ಗಾಮಕಥಾಯ ಆವರಯೇ ಸೋತನ್ತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾತೋ ಸೋತಂ ಆವರೇಯ್ಯ। ಫಸ್ಸೇನಾತಿ ರೋಗಫಸ್ಸೇನ। ಭವಞ್ಚ ನಾಭಿಜಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಾಯ ಕಾಮಭವಾದಿಭವಞ್ಚ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯ। ಭೇರವೇಸು ಚ ನ ಸಮ್ಪವೇಧೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದೀಸು ಭೇರವೇಸು ಚ ನ ಸಮ್ಪವೇಧೇಯ್ಯ, ಅವಸೇಸೇಸು ವಾ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೇಸು
೯೩೧. ಲದ್ಧಾ ನ ಸನ್ನಿಧಿಂ ಕಯಿರಾತಿ ಏತೇಸಂ ಅನ್ನಾದೀನಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮೇನ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞೇ ಚ ಸೇನಾಸನೇ ವಸತಾ ಸದಾ ದುಲ್ಲಭ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸನ್ನಿಧಿಂ ನ ಕರೇಯ್ಯ।
೯೩೨. ಝಾಯೀ ನ ಪಾದಲೋಲಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಾಭಿರತೋ ಚ ನ ಪಾದಲೋಲೋ ಅಸ್ಸ। ವಿರಮೇ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾದಿಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಿನೋದೇಯ್ಯ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ ಚೇತ್ಥ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯ।
೯೩೩. ತನ್ದಿಂ ಮಾಯಂ ಹಸ್ಸಂ ಖಿಡ್ಡನ್ತಿ ಆಲಸಿಯಞ್ಚ ಮಾಯಞ್ಚ ಹಸ್ಸಞ್ಚ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಖಿಡ್ಡಞ್ಚ। ಸವಿಭೂಸನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಭೂಸಾಯ।
೯೩೪-೭. ಆಥಬ್ಬಣನ್ತಿ ಆಥಬ್ಬಣಿಕಮನ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ। ಸುಪಿನನ್ತಿ ಸುಪಿನಸತ್ಥಂ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಮಣಿಲಕ್ಖಣಾದಿಂ। ನೋ ವಿದಹೇತಿ ನಪ್ಪಯೋಜೇಯ್ಯ। ವಿರುತನ್ತಿ ಮಿಗಾದೀನಂ ವಸ್ಸಿತಂ। ಪೇಸುಣಿಯನ್ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ। ಕಯವಿಕ್ಕಯೇತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಞ್ಚನಾವಸೇನ ವಾ ಉದಯಪತ್ಥನಾವಸೇನ ವಾ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಉಪವಾದಂ ಭಿಕ್ಖು ನ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪವಾದಕರೇ ಕಿಲೇಸೇ ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಅತ್ತನಿ ಪರೇಹಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಉಪವಾದಂ ನ ಜನೇಯ್ಯ। ಗಾಮೇ ಚ ನಾಭಿಸಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಗಾಮೇ ಚ ಗಿಹಿಸಂಸಗ್ಗಾದೀಹಿ ನಾಭಿಸಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಲಾಭಕಮ್ಯಾ ಜನಂ ನ ಲಪಯೇಯ್ಯಾತಿ ಲಾಭಕಾಮತಾಯ ಜನಂ ನಾಲಪಯೇಯ್ಯ। ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ
೯೩೮-೯. ಮೋಸವಜ್ಜೇ ನ ನೀಯೇಥಾತಿ ಮುಸಾವಾದೇ ನ ನೀಯೇಥ। ಜೀವಿತೇನಾತಿ ಜೀವಿಕಾಯ। ಸುತ್ವಾ ರುಸಿತೋ ಬಹುಂ ವಾಚಂ, ಸಮಣಾನಂ ವಾ ಪುಥುಜನಾನನ್ತಿ ರುಸಿತೋ ಘಟ್ಟಿತೋ ಪರೇಹಿ ತೇಸ ಸಮಣಾನಂ ವಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭೇದಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪುಥುಜನಾನಂ ಬಹುಮ್ಪಿ ಅನಿಟ್ಠವಾಚಂ ಸುತ್ವಾ। ನ ಪಟಿವಜ್ಜಾತಿ ನ ಪಟಿವದೇಯ್ಯ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ನ ಹಿ ಸನ್ತೋ ಪಟಿಸೇನಿಕರೋನ್ತಿ।
೯೪೦. ಏತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಞತ್ವಾ। ವಿಚಿನನ್ತಿ ವಿಚಿನನ್ತೋ। ಸನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಞತ್ವಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತೀತಿ ಞತ್ವಾ।
೯೪೧. ಕಿಂಕಾರಣಾ ಅಭಿಭೂ ಹಿ ಸೋತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಅಭಿಭೂತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಅಭಿಭವಿತಾ। ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ತೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತೋ। ಸಕ್ಖಿಧಮ್ಮಮನೀತಿಹಮದಸ್ಸೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ ಅನೀತಿಹಂ ಧಮ್ಮಮದ್ದಕ್ಖಿ। ಸದಾ ನಮಸ್ಸಮನುಸಿಕ್ಖೇತಿ ಸದಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೋ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಯೋ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಕೇವಲಂ
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತುವಟಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫. ಅತ್ತದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೪೨. ಅತ್ತದಣ್ಡಾ ಭಯಂ ಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ತದಣ್ಡಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಯೋ ಸೋ ಸಮ್ಮಾಪರಿಬ್ಬಾಜನೀಯಸುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಸಾಕಿಯಕೋಲಿಯಾನಂ ಉದಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಲಹೋ ವಣ್ಣಿತೋ, ತಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ಞಾತಕಾ ಕಲಹಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಹನ್ದ ನೇ ವಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇನಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯತ್ಥೋ – ಯಂ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ವಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ವಾ ಭಯಂ ಜಾತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ತದಣ್ಡಾ ಭಯಂ ಜಾತಂ ಅತ್ತನೋ ದುಚ್ಚರಿತಕಾರಣಾ ಜಾತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಜನಂ ಪಸ್ಸಥ ಮೇಧಗಂ, ಇಮಂ ಸಾಕಿಯಾದಿಜನಂ ಪಸ್ಸಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮೇಧಗಂ ಹಿಂಸಕಂ ಬಾಧಕನ್ತಿ। ಏವಂ ತಂ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಂ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಜನಂ ಪರಿಭಾಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಸಂವೇಗಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಥಾ ಸಂವಿಜಿತಂ ಮಯಾ’’ತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನೇವ ಸತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೯೪೩. ಇದಾನಿ ಯಥಾನೇನ ಸಂವಿಜಿತಂ, ತಂ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಫನ್ದಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಫನ್ದಮಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಕಮ್ಪಮಾನಂ। ಅಪ್ಪೋದಕೇತಿ ಅಪ್ಪಉದಕೇ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಬ್ಯಾರುದ್ಧೇ ದಿಸ್ವಾತಿ ನಾನಾಸತ್ತೇ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿರುದ್ಧೇ ದಿಸ್ವಾ। ಮಂ ಭಯಮಾವಿಸೀತಿ ಮಂ ಭಯಂ ಪವಿಟ್ಠಂ।
೯೪೪. ಸಮನ್ತಮಸಾರೋ ಲೋಕೋತಿ ನಿರಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಲೋಕೋ ಅಸಾರೋ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿರಹಿತೋ। ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾ ಸಮೇರಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಕಮ್ಪಿತಾ। ಇಚ್ಛಂ ಭವನಮತ್ತನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ತಾಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ। ನಾದ್ದಸಾಸಿಂ ಅನೋಸಿತನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನಂ ಜರಾದೀಹಿ ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಂ ನಾದ್ದಕ್ಖಿಂ।
೯೪೫. ಓಸಾನೇತ್ವೇವ ಬ್ಯಾರುದ್ಧೇ, ದಿಸ್ವಾ ಮೇ ಅರತೀ ಅಹೂತಿ ಯೋಬ್ಬಞ್ಞಾದೀನಂ ಓಸಾನೇ ಏವ ಅನ್ತಗಮಕೇ ಏವ ವಿನಾಸಕೇ ಏವ ಜರಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾರುದ್ಧೇ ಆಹತಚಿತ್ತೇ ಸತ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅರತಿ ಮೇ ಅಹೋಸಿ। ಅಥೇತ್ಥ ಸಲ್ಲನ್ತಿ ಅಥ ಹದಯನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತಂ।
೯೪೬. ‘‘ಕಥಂಆನುಭಾವಂ ಯೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾ ವಿಧಾವತೀತಿ ಸಬ್ಬಾ ದುಚ್ಚರಿತದಿಸಾಪಿ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾವಿದಿಸಾಪಿ ಧಾವತಿ। ತಮೇವ ಸಲ್ಲಮಬ್ಬುಯ್ಹ, ನ ಧಾವತಿ ನ ಸೀದತೀತಿ ತಮೇವ ಸಲ್ಲಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಾ ಚ ದಿಸಾ ನ ಧಾವತಿ, ಚತುರೋಘೇ ಚ ನ ಸೀದತೀತಿ।
೯೪೭. ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೇಸ್ವಪಿ ಚ ಸತ್ತೇಸು – ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾನುಗೀಯನ್ತಿ, ಯಾನಿ ಲೋಕೇ ಗಧಿತಾನೀತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ಲೋಕೇ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಗಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಧಿತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಚಿರಕಾಲಾಸೇವಿತತ್ತಾ ವಾ ‘‘ಗಧಿತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹತ್ಥಿಸಿಕ್ಖಾದಿಕಾ ಅನೇಕಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಕಥೀಯನ್ತಿ ಉಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ವಾ। ಪಸ್ಸಥ ಯಾವ ಪಮತ್ತೋ ವಾಯಂ ಲೋಕೋ, ಯತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ತೇಸು ವಾ ಗಧಿತೇಸು ತಾಸು ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಅಧಿಮುತ್ತೋ ನ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅನಿಚ್ಚಾದಿದಸ್ಸನೇನ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಾಮೇ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸಿಕ್ಖೇತಿ।
೯೪೮. ಇದಾನಿ ‘‘ಸಚ್ಚೋ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚೋತಿ ವಾಚಾಸಚ್ಚೇನ ಞಾಣಸಚ್ಚೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ರಿತ್ತಪೇಸುಣೋತಿ ಪಹೀನಪೇಸುಣೋ। ವೇವಿಚ್ಛನ್ತಿ ಮಚ್ಛರಿಯಂ।
೯೪೯. ನಿದ್ದಂ ತನ್ದಿಂ ಸಹೇ ಥೀನನ್ತಿ ಪಚಲಾಯಿಕಞ್ಚ ಕಾಯಾಲಸಿಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾಲಸಿಯಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವೇಯ್ಯ। ನಿಬ್ಬಾನಮನಸೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನಚಿತ್ತೋ।
೯೫೦-೫೧. ಸಾಹಸಾತಿ ರತ್ತಸ್ಸ ರಾಗಚರಿಯಾದಿಭೇದಾ ಸಾಹಸಕರಣಾ। ಪುರಾಣಂ ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತೀತರೂಪಾದಿಂ ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯ। ನವೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ। ಹಿಯ್ಯಮಾನೇತಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನೇ। ಆಕಾಸಂ ನ ಸಿತೋ ಸಿಯಾತಿ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಿತೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಆಕಾಸನತೋ ‘‘ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೯೫೨. ‘‘ಕಿಂಕಾರಣಾ ಆಕಾಸಂ ನ ಸಿತೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಚೇ – ‘‘ಗೇಧಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಹಞ್ಹಿ ಇಮಂ ಆಕಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ರೂಪಾದೀಸು ಗಿಜ್ಝನತೋ ಗೇಧಂ ಬ್ರೂಮಿ ‘‘ಗೇಧೋ’’ತಿ ವದಾಮಿ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಅವಹನನಟ್ಠೇನ ‘‘ಓಘೋ’’ತಿ ಚ ಆಜವನಟ್ಠೇನ ‘‘ಆಜವ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ, ಇದಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಜಪ್ಪಕಾರಣತೋ ‘‘ಜಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ ಚ ದುಮ್ಮುಞ್ಚನಟ್ಠೇನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ‘‘ಪಕಮ್ಪನ’’ನ್ತಿ ಚ ಬ್ರೂಮಿ, ಏಸಾ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ದುರತಿಕ್ಕಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಚ ಕಾಮಪಙ್ಕೋ ದುರಚ್ಚಯೋತಿ। ‘‘ಆಕಾಸಂ ನ ಸಿತೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ವಾ ‘‘ಕಿಮೇತಂ ಆಕಾಸ’’ನ್ತಿ ಚೇ? ಗೇಧಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಪದಯೋಜನಾ – ಆಕಾಸನ್ತಿ ಗೇಧಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ। ತಥಾ ಯ್ವಾಯಂ ಮಹೋಘೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಆಜವಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಜಪ್ಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಕಮ್ಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯ್ವಾಯಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕಾಮಪಙ್ಕೋ ದುರಚ್ಚಯೋ, ತಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ।
೯೫೩. ಏವಮೇತಂ ಗೇಧಾದಿಪರಿಯಾಯಂ ಆಕಾಸಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ – ಸಚ್ಚಾ ಅವೋಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಗಾಥಾ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ತಿವಿಧಾಪಿ ಸಚ್ಚಾ ಅವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಮೋನೇಯ್ಯಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮುನೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಸ ವೇ ಏವರೂಪೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
೯೫೪. ಕಿಞ್ಚ ಸ ವೇ ವಿದ್ವಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಞತ್ವಾ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಯೇನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಂ ಞತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಾ ಸೋ ಲೋಕೇ ಇರಿಯಾನೋತಿ ಅಸಮ್ಮಾಇರಿಯನಕರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಾ ಸಮ್ಮಾ ಸೋ ಲೋಕೇ ಇರಿಯಮಾನೋ।
೯೫೫. ಏವಂ ಅಪಿಹೇನ್ತೋ ಚ – ಯೋಧ ಕಾಮೇತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಗನ್ತಿ ಸತ್ತವಿಧಂ ಸಙ್ಗಞ್ಚ ಯೋ ಅಚ್ಚತರಿ ನಾಜ್ಝೇತೀತಿ ನಾಭಿಜ್ಝಾಯತಿ।
೯೫೬. ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಸುಪಿ ಯೋ ಏವರೂಪೋ ಹೋತುಮಿಚ್ಛತಿ, ತಂ ವದಾಮಿ – ಯಂ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಅತೀತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅತೀತಕಮ್ಮಞ್ಚ। ಪಚ್ಛಾ ತೇ ಮಾಹು ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅನಾಗತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಂ ಮಾಹು। ಮಜ್ಝೇ ಚೇ ನೋ ಗಹೇಸ್ಸಸೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇಪಿ ನ ಗಹೇಸ್ಸಸಿ ಚೇ।
೯೫೭. ಏವಂ ‘‘ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಹತೋ ಥುತಿವಸೇನ ಇತೋ ಪರಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಮಮಾಯಿತನ್ತಿ ಮಮತ್ತಕರಣಂ, ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ವಾ ವತ್ಥು। ಅಸತಾ ಚ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಕಾರಣಾ ಅಸನ್ತಕಾರಣಾ ನ ಸೋಚತಿ। ನ ಜೀಯತೀತಿ ಜಾನಿಮ್ಪಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ।
೯೫೮-೯. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಅನಿಟ್ಠುರೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಅನಿಟ್ಠುರೀತಿ ಅನಿಸ್ಸುಕೀ। ‘‘ಅನಿದ್ಧುರೀ’’ತಿಪಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಧೀ ಸಮೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಂ
೯೬೦. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಅನೇಜಸ್ಸಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ನಿಸಙ್ಖತೀತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಙ್ಖಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನಿಸಙ್ಖರಿಯತಿ ನಿಸಙ್ಖರೋತಿ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಸಙ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಯಾರಮ್ಭಾತಿ ವಿವಿಧಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಾ ಖೇಮಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಭಯಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ।
೯೬೧. ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಸಮೇಸೂತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ನ ವದತೇತಿ ‘‘ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾನವಸೇನ ಸಮೇಸುಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ವದತಿ ಓಮೇಸುಪಿ ಉಸ್ಸೇಸುಪಿ। ನಾದೇತಿ ನ ನಿರಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ; ನ ನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ। ಏವಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಸಾಕಿಯಕುಮಾರಾ ಚ ಕೋಲಿಯಕುಮಾರಾ ಚ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವಾ ಮಹಾವನಂ ಪಾವಿಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅತ್ತದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೬. ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯೬೨. ನ ಮೇ ದಿಟ್ಠೋತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತಂ, ‘‘ಥೇರಪಞ್ಹಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ – ರಾಜಗಹಕಸ್ಸ
‘‘ಯೇ
ದೇವಾಪಿ ತೇಸಂ ಪಿಹಯನ್ತಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಸತೀಮತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೧) –
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಪದಗಾಥಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ವುತ್ತಾ। ಸೋಪಾನಕಳೇವರೇ ಠಿತಂ ಪನ ಭಗವನ್ತಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ವನ್ದಿ, ತತೋ ಉಪ್ಪಲವಣ್ಣಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ, ಅಥಾಪರೋ ಜನಕಾಯೋ। ತತ್ರ ಭಗವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪರಿಸತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಗ್ಗೋತಿ ಪಾಕಟೋ, ಅನುರುದ್ಧೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ, ಪುಣ್ಣೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕತ್ತೇನ, ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪನಾಯಂ ಪರಿಸಾ ನ ಕೇನಚಿ ಗುಣೇನ ಏವಂ ಅಗ್ಗೋತಿ ಜಾನಾತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಗುಣೇನ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ಥೇರಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪುಥುಜ್ಜನಪಞ್ಹಂ, ಸೇಕ್ಖಪಞ್ಹಂ, ಅಸೇಕ್ಖಪಞ್ಹಞ್ಚ, ಸಬ್ಬಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ತದಾ ನಂ ಜನೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ
ಅತೀತೇ ಪರೋಸಹಸ್ಸಾ ಇಸಯೋ ವನಮೂಲಫಲಾಹಾರಾ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ವಸನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆಬಾಧೋ
‘‘ಪರೋಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಗತಾನಂ,
ಕನ್ದೇಯ್ಯುಂ ತೇ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪಞ್ಞಾ।
ಏಕೋಪಿ ಸೇಯ್ಯೋ ಪುರಿಸೋ ಸಪಞ್ಞೋ,
ಯೋ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿಜಾನಾತಿ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧.೯೯)।
ಕಥಿತೇ ‘‘ನ ಮೇ ದಿಟ್ಠೋ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇಮಂ ಥುತಿಗಾಥಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತಮತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ತತೋ ಪರಾ ಸೇಸಗಾಥಾತಿ।
ತತ್ಥ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಇತೋ ಸಙ್ಕಸ್ಸನಗರೇ ಓತರಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ। ವಗ್ಗುವದೋತಿ ಸುನ್ದರವದೋ। ತುಸಿತಾ ಗಣಿಮಾಗತೋತಿ ತುಸಿತಕಾಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಆಗತತ್ತಾ ತುಸಿತಾ ಆಗತೋ, ಗಣಾಚರಿಯತ್ತಾ ಗಣೀ। ಸನ್ತುಟ್ಠಟ್ಠೇನ ವಾ ತುಸಿತಸಙ್ಖಾತಾ ದೇವಲೋಕಾ ಗಣಿಂ ಆಗತೋ ತುಸಿತಾನಂ ವಾ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಗಣಿಂ ಆಗತೋತಿ।
೯೬೩. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಥಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವಿಯ ಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ವಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಉತ್ತಮಚಕ್ಖು। ಏಕೋತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಾದೀಹಿ ಏಕೋ। ರತಿನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮರತಿಆದಿಂ।
೯೬೪. ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಬಹೂನಮಿಧ ಬದ್ಧಾನನ್ತಿ ಇಧ ಬಹೂನಂ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಸಿಸ್ಸಾನಂ। ಸಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಿಕೋ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗತೋಮ್ಹಿ, ಅತ್ಥಿಕಾನಂ ವಾ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮನಂ, ಪಞ್ಹೇನ ಅತ್ಥಿ ಆಗಮನಂ ವಾತಿ।
೯೬೫. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ವಿಜಿಗುಚ್ಛತೋತಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಟ್ಟೀಯತೋ ರಿತ್ತಮಾಸನನ್ತಿ ವಿವಿತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ। ಪಬ್ಬತಾನಂ ಗುಹಾಸು ವಾತಿ ಪಬ್ಬತಗುಹಾಸು ವಾ ರಿತ್ತಮಾಸನಂ ಭಜತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
೯೬೬. ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯ ಉಚ್ಚಾವಚೇಸೂತಿ ಹೀನಪಣೀತೇಸು। ಸಯನೇಸೂತಿ ವಿಹಾರಾದೀಸು ಸೇನಾಸನೇಸು। ಕೀವನ್ತೋ ತತ್ಥ ಭೇರವಾತಿ ಕಿತ್ತಕಾ ತತ್ಥ ಭಯಕಾರಣಾ। ‘‘ಕುವನ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಕೂಜನ್ತೋತಿ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ನ ಪನ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸನ್ಧಿಯತಿ।
೯೬೭. ಛಟ್ಠಗಾಥಾಯ ಕತೀ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಕಿತ್ತಕಾ ಉಪದ್ದವಾ। ಅಗತಂ ದಿಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಗತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಅಗತಂ ತಥಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ದಿಸಾ ಚಾತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭವೇತಿ ಅಭಿಭವೇಯ್ಯ। ಪನ್ತಮ್ಹೀತಿ ಪರಿಯನ್ತೇ।
೯೬೮-೯. ಸತ್ತಮಗಾಥಾಯ ಕ್ಯಾಸ್ಸ ಬ್ಯಪ್ಪಥಯೋ ಅಸ್ಸೂತಿ ಕೀದಿಸಾನಿ ತಸ್ಸ ವಚನಾನಿ ಅಸ್ಸು। ಅಟ್ಠಮಗಾಥಾಯ ಏಕೋದಿ ನಿಪಕೋತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ।
೯೭೦. ಏವಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ತೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ – ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಸಿಸ್ಸಾನಮತ್ಥಾಯ ಸೇನಾಸನಗೋಚರಸೀಲವತಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ವಿಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮಾರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವತ್ಥೋ – ಜಾತಿಆದೀಹಿ ವಿಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ ರಿತ್ತಾಸನಂ ಸಯನಂ ಸೇವತೋ ಚೇ ಸಮ್ಬೋಧಿಕಾಮಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯದಿದಂ ಫಾಸು ಯೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಯಥಾನುಧಮ್ಮಂ ಯೋ ಚ ಅನುಧಮ್ಮೋ, ತಂ ತೇ ಪವಕ್ಖಾಮಿ ಯಥಾ ಪಜಾನಂ ಯಥಾ ಪಜಾನನ್ತೋ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂ ವದಾಮೀತಿ।
೯೭೧. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಪರಿಯನ್ತಚಾರೀತಿ ಸೀಲಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪರಿಯನ್ತೇಸು ಚರಮಾನೋ। ಡಂಸಾಧಿಪಾತಾನನ್ತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಚ ಸೇಸಮಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಚ। ಸೇಸಮಕ್ಖಿಕಾ ಹಿ ತತೋ ತತೋ ಅಧಿಪತಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಪಾತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಫಸ್ಸಾನನ್ತಿ
೯೭೨. ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಪರಧಮ್ಮಿಕಾ ನಾಮ ಸತ್ತ ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಜ್ಜಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬಾಹಿರಕಾ। ಕುಸಲಾನುಏಸೀತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಅನ್ವೇಸಮಾನೋ।
೯೭೩. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ಆತಙ್ಕಫಸ್ಸೇನಾತಿ ರೋಗಫಸ್ಸೇನ। ಸೀತಂ ಅತುಣ್ಹನ್ತಿ ಸೀತಞ್ಚ ಉಣ್ಹಞ್ಚ। ಸೋ ತೇಹಿ ಫುಟ್ಠೋ ಬಹುಧಾತಿ ಸೋ ತೇಹಿ ಆತಙ್ಕಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಫುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋಪಿ। ಅನೋಕೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನೋಕಾಸಭೂತೋ।
೯೭೪. ಏವಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಜಿಗುಚ್ಛತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಪುಟ್ಠಮತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕ್ಯಾಸ್ಸ ಬ್ಯಪ್ಪಥಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಥೇಯ್ಯಂ ನ ಕಾರೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಫಸ್ಸೇತಿ ಫರೇಯ್ಯ ಯದಾವಿಲತ್ತಂ ಮನಸೋ ವಿಜಞ್ಞಾತಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಿಲತ್ತಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ಕಣ್ಹಸ್ಸ ಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವಿನೋದಯೇಯ್ಯ।
೯೭೫. ಮೂಲಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಪಲಿಖಞ್ಞ ತಿಟ್ಠೇತಿ ತೇಸಂ ಕೋಧಾತಿಮಾನಾನಂ ಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ಮೂಲಂ, ತಮ್ಪಿ ಪಲಿಖಣಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಅದ್ಧಾ ಭವನ್ತೋ ಅಭಿಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಪಿಯಪ್ಪಿಯಂ ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಏಕಂಸೇನೇವ ಅಭಿಭವೇಯ್ಯ, ನ ತತ್ರ ಸಿಥಿಲಂ ಪರಕ್ಕಮೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೯೭೬. ಪಞ್ಞಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಞಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ। ಕಲ್ಯಾಣಪೀತೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಚತುರೋ ಸಹೇಥ ಪರಿದೇವಧಮ್ಮೇತಿ ಅನನ್ತರಗಾಥಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪರಿದೇವನೀಯಧಮ್ಮೇ ಸಹೇಯ್ಯ।
೯೭೭. ಕಿಂಸೂ ಅಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಿಂ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ। ಕುವಂ ವಾ ಅಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕುಹಿಂ ವಾ ಅಸಿಸ್ಸಾಮಿ। ದುಕ್ಖಂ ವತ ಸೇತ್ಥ ಕ್ವಜ್ಜ ಸೇಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಯಿಂ, ಅಜ್ಜ ಆಗಮನರತ್ತಿಂ ಕತ್ಥ ಸಯಿಸ್ಸಂ। ಏತೇ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಏತೇ ಪಿಣ್ಡಪಾತನಿಸ್ಸಿತೇ ದ್ವೇ, ಸೇನಾಸನನಿಸ್ಸಿತೇ ದ್ವೇತಿ ಚತ್ತಾರೋ ವಿತಕ್ಕೇ। ಅನಿಕೇತಚಾರೀತಿ ಅಪಲಿಬೋಧಚಾರೀ ನಿತ್ತಣ್ಹಚಾರೀ।
೯೭೮. ಕಾಲೇತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಕಾಲೇ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ನಂ ವಾ ಚೀವರಕಾಲೇ ಚೀವರಸಙ್ಖಾತಂ ವಸನಂ ವಾ ಲದ್ಧಾ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮತ್ತಂ ಸೋ ಜಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಪರಿಭೋಗೇ ಚ ಸೋ ಪಮಾಣಂ ಜಾನೇಯ್ಯ। ಇಧಾತಿ ಸಾಸನೇ, ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತಂ। ತೋಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸನ್ತೋಸತ್ಥಂ, ಏತದತ್ಥಂ ಮತ್ತಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ತೇಸು ಗುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಗುತ್ತೋ। ಯತಚಾರೀತಿ ಸಂಯತವಿಹಾರೋ ರುಸಿತೋತಿ ರೋಸಿತೋ, ಘಟ್ಟಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೯೭೯. ಝಾನಾನುಯುತ್ತೋತಿ ಅನುಪನ್ನುಪ್ಪಾದನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಸೇವನೇನ ಚ ಝಾನೇ ಅನುಯುತ್ತೋ। ಉಪೇಕ್ಖಮಾರಬ್ಭ ಸಮಾಹಿತತ್ತೋತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ। ತಕ್ಕಾಸಯಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಿಯೂಪಛಿನ್ದೇತಿ
೯೮೦. ಚುದಿತೋ ವಚೀಭಿ ಸತಿಮಾಭಿನನ್ದೇತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಾದೀಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಚೋದಿತೋ ಸಮಾನೋ ಸತಿಮಾ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಚೋದನಂ ಅಭಿನನ್ದೇಯ್ಯ। ವಾಚಂ ಪಮುಞ್ಚೇ ಕುಸಲನ್ತಿ ಞಾಣಸಮುಟ್ಠಿತಂ ವಾಚಂ ಪಮುಞ್ಚೇಯ್ಯ। ನಾತಿವೇಲನ್ತಿ ಅತಿವೇಲಂ ಪನ ವಾಚಂ ಕಾಲವೇಲಞ್ಚ ಸೀಲವೇಲಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಪ್ಪಮುಞ್ಚೇಯ್ಯ। ಜನವಾದಧಮ್ಮಾಯಾತಿ ಜನವಾದಕಥಾಯ। ನ ಚೇತಯೇಯ್ಯಾತಿ ಚೇತನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ।
೯೮೧. ಅಥಾಪರನ್ತಿ ಅಥ ಇದಾನಿ ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ। ಪಞ್ಚ ರಜಾನೀತಿ ರೂಪರಾಗಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ರಜಾನಿ। ಯೇಸಂ ಸತೀಮಾ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇತಿ ಯೇಸಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಹುತ್ವಾ ವಿನಯನತ್ಥಂ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಹಿ ರೂಪೇಸು…ಪೇ॰… ಫಸ್ಸೇಸು ಸಹೇಥ ರಾಗಂ, ನ ಅಞ್ಞೇತಿ।
೯೮೨. ತತೋ ಸೋ ತೇಸಂ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ – ಏತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಏತೇಸೂತಿ ರೂಪಾದೀಸು। ಕಾಲೇನ ಸೋ ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಉದ್ಧತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಾಲೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಕಾಲೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಯೇನ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋ। ಏಕೋದಿಭೂತೋ ವಿಹನೇ ತಮಂ ಸೋತಿ ಸೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಮೋಹಾದಿತಮಂ ವಿಹನೇಯ್ಯ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸಯೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ, ತಿಂಸಕೋಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾನಞ್ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ಚತುತ್ಥೋ ವಗ್ಗೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯತೋ, ನಾಮೇನ
ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೋತಿ।