॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ಥೇರಗಾಥಾ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

(ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥಂ, ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ।

ವನ್ದೇ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರ-ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಂ॥

ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಯೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಲೋಕತೋ।

ವನ್ದೇ ತಮುತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ॥

ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಯೋ।

ವನ್ದೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ತಂ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ॥

ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಇತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ।

ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ॥

ಯಾ ತಾ ಸುಭೂತಿಆದೀಹಿ, ಕತಕಿಚ್ಚೇಹಿ ತಾದಿಹಿ।

ಥೇರೇಹಿ ಭಾಸಿತಾ ಗಾಥಾ, ಥೇರೀಹಿ ಚ ನಿರಾಮಿಸಾ॥

ಉದಾನನಾದವಿಧಿನಾ, ಗಮ್ಭೀರಾ ನಿಪುಣಾ ಸುಭಾ।

ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿಕಾ॥

ಥೇರಗಾಥಾತಿ ನಾಮೇನ, ಥೇರೀಗಾಥಾತಿ ತಾದಿನೋ।

ಯಾ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಮ್ಹಿ, ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು ಮಹೇಸಯೋ॥

ತಾಸಂ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ, ಓಗಾಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ।

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಕ್ಕರಾ ಕಾತುಂ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ॥

ಸಹಸಂವಣ್ಣನಂ ಯಸ್ಮಾ, ಧರತೇ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಂ।

ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ತಿಟ್ಠತೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥

ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅವಲಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಓಗಾಹೇತ್ವಾನ ಪಞ್ಚಪಿ।

ನಿಕಾಯೇ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಂ॥

ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ।

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮಯಂ॥

ಯಾಸಂ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಂ ವಿನಾ।

ತಾಸಂ ತಞ್ಚ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ, ದೀಪಯನ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ॥

ಯಥಾಬಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಸುಭಂ।

ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಥೇರಗಾಥಾನಂ, ಥೇರೀಗಾಥಾನಮೇವ ಚ॥

ಇತಿ ಆಕಙ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಂ।

ತದತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ॥

ಕಾ ಪನೇತಾ ಥೇರಗಾಥಾ ಥೇರೀಗಾಥಾ ಚ, ಕಥಞ್ಚ ಪವತ್ತಾತಿ, ಕಾಮಞ್ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಗಾಥಾಸು ವುತ್ತೋಯೇವ ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ ಪನ ಪುನಪಿ ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ಥೇರಗಾಥಾ ತಾವ ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಭಾಸಿತಾ। ಯಾ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಧಿಗತಂ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಾಚಿ ಉದಾನವಸೇನ, ಕಾಚಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ಕಾಚಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ, ಕಾಚಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೇ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವವಿಭಾವನವಸೇನ ಅಭಾಸಿಂಸು, ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಥೇರಗಾಥಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಸಙ್ಗೀತಾ। ಥೇರೀಗಾಥಾ ಪನ ಥೇರಿಯೋ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದೇಸಿತಾ।

ತಾ ಪನ ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾ। ದೀಘನಿಕಾಯೋ, ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ, ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ, ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ, ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸು ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಸುತ್ತಂ, ಗೇಯ್ಯಂ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ, ಗಾಥಾ, ಉದಾನಂ, ಇತಿವುತ್ತಕಂ , ಜಾತಕಂ, ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ, ವೇದಲ್ಲನ್ತಿ ನವಸು ಸಾಸನಙ್ಗೇಸು ಗಾಥಙ್ಗಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ।

‘‘ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ।

ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇ ಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ’’ತಿ॥

ಏವಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇಸು ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಕತಿಪಯಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ।

ತತ್ಥ ಥೇರಗಾಥಾ ತಾವ ನಿಪಾತತೋ ಏಕನಿಪಾತೋ ಏಕುತ್ತರವಸೇನ ಯಾವ ಚುದ್ದಸನಿಪಾತಾತಿ ಚುದ್ದಸನಿಪಾತೋ ಸೋಳಸನಿಪಾತೋ ವೀಸತಿನಿಪಾತೋ ತಿಂಸನಿಪಾತೋ ಚತ್ತಾಲೀಸನಿಪಾತೋ ಪಞ್ಞಾಸನಿಪಾತೋ ಸಟ್ಠಿನಿಪಾತೋ ಸತ್ತತಿನಿಪಾತೋತಿ ಏಕವೀಸತಿನಿಪಾತಸಙ್ಗಹಾ। ನಿಪಾತನಂ ನಿಕ್ಖಿಪನನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ। ಏಕೋ ಏಕೇಕೋ ಗಾಥಾನಂ ನಿಪಾತೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕನಿಪಾತೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ತತ್ಥ ಏಕನಿಪಾತೇ ದ್ವಾದಸ ವಗ್ಗಾ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ವೀಸುತ್ತರಸತಂ ಥೇರಾ, ತತ್ತಿಕಾ ಏವ ಗಾಥಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ವೀಸುತ್ತರಸತಂ ಥೇರಾ, ಕತಕಿಚ್ಚಾ ಅನಾಸವಾ।

ಏಕಕಮ್ಹಿ ನಿಪಾತಮ್ಹಿ, ಸುಸಙ್ಗೀತಾ ಮಹೇಸಿಭೀ’’ತಿ॥

ದುಕನಿಪಾತೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಥೇರಾ, ಅಟ್ಠನವುತಿ ಗಾಥಾ; ತಿಕನಿಪಾತೇ ಸೋಳಸ ಥೇರಾ, ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗಾಥಾ; ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ತೇರಸ ಥೇರಾ, ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸ ಗಾಥಾ; ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತೇ ದ್ವಾದಸ ಥೇರಾ, ಸಟ್ಠಿ ಗಾಥಾ; ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಚುದ್ದಸ ಥೇರಾ, ಚತುರಾಸೀತಿ ಗಾಥಾ; ಸತ್ತಕನಿಪಾತೇ ಪಞ್ಚ ಥೇರಾ, ಪಞ್ಚತಿಂಸ ಗಾಥಾ; ಅಟ್ಠಕನಿಪಾತೇ ತಯೋ ಥೇರಾ, ಚತುವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ನವಕನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ನವ ಗಾಥಾ; ದಸನಿಪಾತೇ ಸತ್ತ ಥೇರಾ, ಸತ್ತತಿ ಗಾಥಾ; ಏಕಾದಸನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ಏಕಾದಸ ಗಾಥಾ; ದ್ವಾದಸನಿಪಾತೇ ದ್ವೇ ಥೇರಾ, ಚತುವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ತೇರಸನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ತೇರಸ ಗಾಥಾ; ಚುದ್ದಸನಿಪಾತೇ ದ್ವೇ ಥೇರಾ, ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ಪನ್ನರಸನಿಪಾತೋ ನತ್ಥಿ, ಸೋಳಸನಿಪಾತೇ ದ್ವೇ ಥೇರಾ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಗಾಥಾ; ವೀಸತಿನಿಪಾತೇ ದಸ ಥೇರಾ, ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಗಾಥಾಸತಾನಿ; ತಿಂಸನಿಪಾತೇ ತಯೋ ಥೇರಾ, ಸತಂ ಪಞ್ಚ ಚ ಗಾಥಾ; ಚತ್ತಾಲೀಸನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಗಾಥಾ; ಪಞ್ಞಾಸನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸ ಗಾಥಾ; ಸಟ್ಠಿನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ಗಾಥಾ; ಸತ್ತತಿನಿಪಾತೇ ಏಕೋ ಥೇರೋ, ಏಕಸತ್ತತಿ ಗಾಥಾ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪನ ದ್ವೇಸತಾನಿ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಚ ಥೇರಾ, ಸಹಸ್ಸಂ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ ಸಟ್ಠಿ ಚ ಗಾಥಾತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋನ್ತಿ ತಾ ಗಾಥಾ, ತೀಣಿ ಸಟ್ಠಿ ಸತಾನಿ ಚ।

ಥೇರಾ ಚ ದ್ವೇ ಸತಾ ಸಟ್ಠಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ॥

ಥೇರೀಗಾಥಾ ಪನ ಏಕನಿಪಾತೋ ಏಕುತ್ತರವಸೇನ ಯಾವ ನವನಿಪಾತಾತಿ ನವನಿಪಾತೋ ಏಕಾದಸನಿಪಾತೋ, ದ್ವಾದಸನಿಪಾತೋ, ಸೋಳಸನಿಪಾತೋ, ವೀಸತಿನಿಪಾತೋ, ತಿಂಸನಿಪಾತೋ, ಚತ್ತಾಲೀಸನಿಪಾತೋ, ಮಹಾನಿಪಾತೋತಿ ಸೋಳಸನಿಪಾತಸಙ್ಗಹಾ। ತತ್ಥ ಏಕನಿಪಾತೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಥೇರಿಯೋ, ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ಗಾಥಾ; ದುಕನಿಪಾತೇ ದಸ ಥೇರಿಯೋ, ವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ತಿಕನಿಪಾತೇ ಅಟ್ಠ ಥೇರಿಯೋ, ಚತುವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಏಕಾ ಥೇರೀ, ಚತಸ್ಸೋ ಗಾಥಾ; ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತೇ ದ್ವಾದಸ ಥೇರಿಯೋ ಸಟ್ಠಿ ಗಾಥಾ; ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಅಟ್ಠ ಥೇರಿಯೋ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗಾಥಾ; ಸತ್ತನಿಪಾತೇ ತಿಸ್ಸೋ ಥೇರಿಯೋ, ಏಕವೀಸತಿ ಗಾಥಾ; ಅಟ್ಠ ನಿಪಾತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸೋಳಸನಿಪಾತಾ ಏಕೇಕಾ ಥೇರಿಯೋ ತಂತಂನಿಪಾತಪರಿಮಾಣಾ ಗಾಥಾ; ವೀಸತಿನಿಪಾತೇ ಪಞ್ಚ ಥೇರಿಯೋ, ಅಟ್ಠಾರಸಸತಗಾಥಾ; ತಿಂಸನಿಪಾತೇ ಏಕಾ ಥೇರೀ, ಚತುತ್ತಿಂಸ ಗಾಥಾ; ಚತ್ತಾಲೀಸನಿಪಾತೇ ಏಕಾ ಥೇರೀ, ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗಾಥಾ; ಮಹಾನಿಪಾತೇಪಿ ಏಕಾ ಥೇರೀ, ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ಗಾಥಾ। ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಪಾತಾನಂ ಗಾಥಾವಗ್ಗಾನಂ ಗಾಥಾನಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ನಿದಾನಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಪರಿಮಾಣಾಸು ಪನೇತಾಸು ಥೇರಗಾಥಾ ಆದಿ। ತತ್ಥಾಪಿ –

‘‘ಸೀಹಾನಂವ ನದನ್ತಾನಂ, ದಾಠೀನಂ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇ।

ಸುಣಾಥ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ, ಗಾಥಾ ಅತ್ಥೂಪನಾಯಿಕಾ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ತೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಥೋಮನತ್ಥಂ ಭಾಸಿತಾ ಗಾಥಾ ಆದಿ। ತತ್ಥ ಸೀಹಾನನ್ತಿ ಸೀಹಸದ್ದೋ ‘‘ಸೀಹೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಿಗರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩) ಮಿಗರಾಜೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸೀಹೋ ಸೇನಾಪತಿ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೩೪) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸೀಹೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೯೯; ೧೦.೨೧) ತಥಾಗತೇ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ತಥಾಗತೇ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾಯ ಆಗತೋ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೀಹಾನಂವಾತಿ ಸೀಹಾನಂ ಇವ। ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸರಲೋಪೋ ‘‘ಏವಂಸ ತೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨) ವಿಯ। ತತ್ಥ ಇವಾತಿ ನಿಪಾತಪದಂ। ಸುಣಾಥಾತಿ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ। ಇತರಾನಿ ನಾಮಪದಾನಿ। ಸೀಹಾನಂವಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಸರೂಪತೋ ನ ವುತ್ತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವುತ್ತೋವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಓಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಮುಖಂ ಏತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಓಟ್ಠಸ್ಸ ಮುಖಂ ವಿಯ ಮುಖಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಸೀಹಾನಂವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೀಹಾನಂ ನಾದೋ ವಿಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಮುಖಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಚೇ, ಇಧಾಪಿ ‘‘ನದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸನ್ನಿಧಾನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೀಹಾನಂವಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಂ। ನದನ್ತಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ। ದಾಠೀನನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ। ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇತಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ। ಸುಣಾಥಾತಿ ಸವನೇ ನಿಯೋಜನಂ। ಭಾವಿತತ್ತಾನನ್ತಿ ಸೋತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಭವದಸ್ಸನಂ। ಗಾಥಾತಿ ಸೋತಬ್ಬವತ್ಥುದಸ್ಸನಂ। ಅತ್ಥುಪನಾಯಿಕಾತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸೀಹಾನಂ ನದನ್ತಾನಂ ದಾಠೀನ’’ನ್ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಆಗತಂ, ಲಿಙ್ಗಂ ಪನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಸೀಹೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಕಸೇಸವಸೇನ ವಾ ಸೀಹಾ ಚ ಸೀಹಿಯೋ ಚ ಸೀಹಾ, ತೇಸಂ ಸೀಹಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಹೇತಾ ತಿಸ್ಸೋ ನಿದಾನಗಾಥಾ ಥೇರಗಾಥಾನಂ ಥೇರೀಗಾಥಾನಞ್ಚಾತಿ।

ತತ್ಥ ಸಹನತೋ ಹನನತೋ ಚ ಸೀಹೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೀಹಸ್ಸ ಮಿಗರಞ್ಞೋ ಬಲವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಸರಭಮಿಗಮತ್ತವರವಾರಣಾದಿತೋಪಿ ಪರಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ವಾತಾತಪಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಸಹತಿಯೇವ, ಗೋಚರಾಯ ಪಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ತೇಜುಸ್ಸದತಾಯ ಮತ್ತಗನ್ಧಹತ್ಥಿವನಮಹಿಂಸಾದಿಕೇ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಅಭೀರೂ ಅಛಮ್ಭೀ ಅಭಿಭವತಿ, ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಚ ತೇ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಹನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಮುದುಮಂಸಾನಿ ಭಕ್ಖಯಿತ್ವಾ ಸುಖೇನೇವ ವಿಹರತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಮಹಾಥೇರಾ ಅರಿಯಬಲವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹನತೋ, ರಾಗಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಬಲಸ್ಸ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಹನನತೋ ಪಜಹನತೋ ತೇಜುಸ್ಸದಭಾವೇನ ಕುತೋಚಿಪಿ ಅಭೀರೂ ಅಛಮ್ಭೀ ಝಾನಾದಿಸುಖೇನ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಸಹನತೋ ಹನನತೋ ಚ ಸೀಹಾ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹಾ। ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಯಥಾ ಕನ್ತನತ್ಥೇನ ಆದಿಅನ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ತಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಹಿಂಸನಟ್ಠೇನ ಸೀಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಸಹನಟ್ಠೇನ। ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।

ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಮಿಗರಾಜಾ ಕೇಸರಸೀಹೋ ಅತ್ತನೋ ತೇಜುಸ್ಸದತಾಯ ಏಕಚಾರೀ ವಿಹರತಿ, ನ ಕಞ್ಚಿ ಸಹಾಯಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ತೇಜುಸ್ಸದತಾಯ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಚ ಏಕಚಾರಿನೋತಿ ಏಕಚರಿಯಟ್ಠೇನಪಿ ಸೀಹಾ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹಾ, ತೇನಾಹ – ಭಗವಾ ‘‘ಸೀಹಂವೇಕಚರಂ ನಾಗ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೬೮)।

ಅಥ ವಾ ಅಸನ್ತಾಸನಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಸೀಹಾ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹಾ, ಏತೇ ಮಹಾಥೇರಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸನಿಯಾ ಫಲನ್ತಿಯಾ ನ ಸನ್ತಸನ್ತಿ, ಕತಮೇವ ದ್ವೇ? ಭಿಕ್ಖು ಚ ಖೀಣಾಸವೋ ಸೀಹೋ ಚ ಮಿಗರಾಜಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೬೦)।

ಜವೋಪಿ ಸೀಹಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ, ತಥಾ ಪರಕ್ಕಮೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಉಸಭಸತಮ್ಪಿ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ವನಮಹಿಂಸಾದೀಸು ನಿಪತತಿ, ಪೋತಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಪಭಿನ್ನಮದಾನಮ್ಪಿ ಮತ್ತವರವಾರಣಾನಂ ಪಟಿಮಾನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದನ್ತಕಳೀರಂವ ಖಾದತಿ। ಏತೇಸಂ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಜವೋ ಇದ್ಧಿಜವೋ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪರಕ್ಕಮೋ ಚ ನಿರತಿಸಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೀಹಾನಂವಾತಿ ಸೀಹಸದಿಸಾನಂ ವಿಯ। ಸೀಹಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಹೀನೂಪಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಅಚ್ಚನ್ತವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸಹನಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಥೇರೇಸ್ವೇವ ಲಬ್ಭನತೋ।

ನದನ್ತಾನನ್ತಿ ಗಜ್ಜನ್ತಾನಂ। ಗೋಚರಪರಕ್ಕಮತುಟ್ಠಿವೇಲಾದೀಸು ಹಿ ಯಥಾ ಸೀಹಾ ಅತ್ತನೋ ಆಸಯತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಿಜಮ್ಭಿತ್ವಾ ಸೀಹನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದನ್ತಿ, ಏವಂ ಏತೇಪಿ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಉದಾನಾದಿಕಾಲೇಸು ಇಮಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದಿಂಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೀಹಾನಂವ ನದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ದಾಠೀನನ್ತಿ ದಾಠಾವನ್ತಾನಂ। ಪಸಟ್ಠದಾಠೀನಂ, ಅತಿಸಯದಾಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೀಹಾ ಅತಿವಿಯ ದಳ್ಹಾನಂ ತಿಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಚತುನ್ನಂ ದಾಠಾನಂ ಬಲೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗದಾಠಾನಂ ಬಲೇನ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಅನಭಿಭೂತಪುಬ್ಬಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇಸುಂ। ಇಧಾಪಿ ದಾಠಾ ವಿಯಾತಿ ದಾಠಾತಿ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇತಿ ಪಬ್ಬತಗುಹಾಯಂ, ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ‘‘ಗಿರಿಗವ್ಹರೇ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ। ಪಬ್ಬತೇಸು ವನಗಹನೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಪನ ನೇಸಂ ವಿರೋಚನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಞ್ಚೇವ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಭೂಮಿದಸ್ಸನಞ್ಚ। ನದನ್ತಾನಂ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೀಹಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇ ಅಞ್ಞೇಹಿ ದುರಾಸದತಾಯ ಜನವಿವಿತ್ತೇ ವಸನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ದಸ್ಸನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಖುದ್ದಕಮಿಗಸನ್ತಾಸಸ್ಸ ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಗೋಚರಗಮನೇ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ದುರಾಸದಗಿರಿಗಬ್ಭರಸದಿಸೇವ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇವಸನ್ತಾ ಗುಣೇಹಿ ಖುದ್ದಕಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪರಿತ್ತಾಸಪರಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ವಕ್ಖಮಾನಗಾಥಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದಿಂಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಹಾನಂವ ನದನ್ತಾನಂ, ದಾಠೀನಂ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇ’’ತಿ।

ಸುಣಾಥಾತಿ ಸವನಾಣತ್ತಿಕವಚನಂ, ತೇನ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಗಾಥಾನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಸವನೇ ಆದರಂ ಜನೇತಿ, ಉಸ್ಸಾಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ಗಾರವಂ ಬಹುಮಾನಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಪೇತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೀಹಾನ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾಯ ವಿನಾ ಮುಖ್ಯವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ದಳ್ಹತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಸಟ್ಠಾತಿಸಯದಾಠತಾಯ ದಾಠೀನಂ ಗಿರಿಗಬ್ಭರೇ ನದನ್ತಾನಂ ಸೀಹಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಸೀಹಾನಂ ಮಿಗರಾಜೂನಂ ವಿಯ ತೇಸಂ ಅಭೀತನಾದಸದಿಸಾ ಗಾಥಾ ಸುಣಾಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಯಥಾ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತಾನಂ ಸೀಹಾನಂ ಮಿಗರಾಜೂನಂ ಕುತೋಚಿಪಿ ಭಯಾಭಾವತೋ ಸೋ ಅಭೀತನಾದೋ ತದಞ್ಞಮಿಗಸನ್ತಾಸಕರೋ, ಏವಂ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಸೀಹನಾದಸದಿಸಿಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಯಹೇತೂನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಭೀತನಾದಭೂತಾ, ಪಮತ್ತಜನಸನ್ತಾಸಕರಾ ಗಾಥಾ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ।

ಭಾವಿತತ್ತಾನನ್ತಿ ಭಾವಿತಚಿತ್ತಾನಂ। ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ಹಿ ಕಿರ ದುದ್ದಮೋ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೫೯) ಯೋ ವೇ ಠಿತತ್ತೋ ತಸರಂವ ಉಜ್ಜೂ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೨೧೭) ಚ ‘‘ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧೀ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೫.೪; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೬೩) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಅತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಿವಡ್ಢಿತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಭಾವಿತತ್ತಾನನ್ತಿ ಭಾವಿತಸಭಾವಾನಂ, ಸಭಾವಭೂತಸೀಲಾದಿಭಾವಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗೀಯತೀತಿ ಗಾಥಾ, ಅನುಟ್ಠುಭಾದಿವಸೇನ ಇಸೀಹಿ ಪವತ್ತಿತಂ ಚತುಪ್ಪದಂ ಛಪ್ಪದಂ ವಾ ವಚನಂ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ತಂಸದಿಸತಾಯ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅತ್ತತ್ಥಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಉಪನೇನ್ತಿ ತೇಸು ವಾ ಉಪನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೂಪನಾಯಿಕಾ।

ಅಥ ವಾ ಭಾವಿತತ್ತಾನನ್ತಿ ಭಾವಿತತ್ತಾಭಾವಾನಂ, ಅತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಆಹಿತೋ ಅಹಂ ಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚ ತೇಹಿ ಅಪ್ಪಮಾದಭಾವನಾಯ ಅನವಜ್ಜಭಾವನಾಯ ಭಾವಿತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಗುಣಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪಿತೋ। ತೇನ ತೇಸಂ ಕಾಯಭಾವನಾ ಸೀಲಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಭಾವನಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಭಾವನಾ’’ತಿ ಚ ಸಮ್ಬೋಧಿಪಟಿಪದಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಯಾಯಂ ಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ದುವಿಧಾ ಅಭಿಸಮಯತೋ ತದತ್ಥತೋ ಚ। ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪನ ತಿವಿಧಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿ ಸಾವಕಸಮ್ಬೋಧೀತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುಜ್ಝನತೋ ಬೋಧನತೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೧)।

ಬೋಧನೇಯ್ಯಬೋಧನತ್ಥೋ ಹಿ ಬಲೇಸು ವಸೀಭಾವೋ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಯಮೇವ ಬೋಧೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿ, ಅನನುಬುದ್ಧೋ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣತಾಯ ಸಯಮೇವ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಸಾನುಬುದ್ಧೋ ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಸೋ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಹೇತು ನ ಹೋತಿ। ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸವನನ್ತೇ ಜಾತಾತಿ ಸಾವಕಾ। ಸಾವಕಾನಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಸಾವಕಸಮ್ಬೋಧಿ। ತಿವಿಧಾಪೇಸಾ ತಿಣ್ಣಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಇತರಾಭಿಸಮಯಾನಂ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ವಿನಾ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸತಿ ಚ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೋ ಚ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ।

ಯದಾ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪರಿಪೂರಿತಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೋ ಚರಿಮಭವೇ ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ – ‘‘ನ ತಾವಿಮಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಾವ ನ ಮೇ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾಯ ಏವ ಸಞ್ಝಾವೇಲಾಯ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಪುರಿಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರೇ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಿಸೋಧನೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನಿ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿ ಚ ಜೀಯತಿ ಚ ಮೀಯತಿ ಚ ಚವತಿ ಚ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚ, ಅಥ ಚ ಪನಿಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೫೭) ಜರಾಮರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನಿಸದಸಿಲಾಯಂ ಫರಸುಂ ನಿಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಲೋಕನಾಥೋ ಞಾಣಫರಸುಂ ತೇಜೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಧಿಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾವವತ್ಥಾಪಿತೇ ನಾಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಸಮ್ಮಸನವಾರಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ಪಸನ್ನೇ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಯದಾ ತಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತಿ, ತದಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಖೇಪೇನ್ತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ, ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಧಿಗತೋ ನಾಮ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವತೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಯೋಪಿ ತಸ್ಸ ತದಾ ಹತ್ಥಗತಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಅಭಿಸಮಯತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಪಟಿಪದಾ। ತದತ್ಥತೋ ಪನ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತುಸಿತಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪವತ್ತಂ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನಂ ಚರಿಯಾಪಿಟಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಮ್ಭತಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾ ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಾಕಗತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಂವೇಗನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸವಿಸೇಸಂ ಭವಾದೀಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಪವತ್ತಿ ಪವತ್ತಿಹೇತುಂ ನಿವತ್ತಿ ನಿವತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತನಯೇನ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಮದ್ದನ್ತಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ನಾಮ, ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ।

ಸಾವಕಾ ಪನ ಸತ್ಥು ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ವಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಾ ತಜ್ಜಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುತಿಟ್ಠನ್ತಾ ಘಟೇನ್ತಾ ವಾಯಮನ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ, ಯದಿ ವಾ ಪಟಿಪದಾಯ ವಡ್ಢನ್ತಿಯಾ, ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಸಿದ್ಧಿಅಗ್ಗಸಾವಕಭೂಮಿಯಾ ವಾ ಕೇವಲಂ ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಾವಕಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಸಾವಕಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ। ಏವಂ ತಾವ ಅಭಿಸಮಯತೋ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿ ಸಾವಕಸಮ್ಬೋಧಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ತದತ್ಥತೋ ಪನ ಯಥಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಮಜ್ಝಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅಟ್ಠ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಉಪರಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸೋಳಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಏತೇ ಚ ಭೇದಾ ಪಞ್ಞಾಧಿಕಸದ್ಧಾಧಿಕವೀರಿಯಾಧಿಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಞ್ಞಾಧಿಕಾನಞ್ಹಿ ಸದ್ಧಾ ಮನ್ದಾ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾ ತಿಕ್ಖಾ, ತತೋ ಚ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ವಿಸದನಿಪುಣಭಾವೇನ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಪಾರಮಿಯೋ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸದ್ಧಾಧಿಕಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕಂ ಪಾರಮಿಯೋ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ವೀರಿಯಾಧಿಕಾನಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ಮನ್ದಾ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಚಿರೇನೇವ ಪಾರಮಿಯೋ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನ ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಪಞ್ಞಾಧಿಕಭಾವೇ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ನ ತತೋ ಓರಂ। ಸದ್ಧಾಧಿಕವೀರಿಯಾಧಿಕಾಪಿ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪರಂ ಕತಿಪಯೇ ಏವ ಕಪ್ಪೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ತತಿಯಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಯೇಸಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಭಾವಾಯ ಅಭಿನೀಹಾರೋ, ತೇಸಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಯೇಸಂ ಮಹಾಸಾವಕಭಾವಾಯ, ತೇಸಂ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮೇವ, ತಥಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಸ್ಸ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಚ। ತತ್ಥ ಯಥಾ –

‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ।

ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರೋ ಚ ಛನ್ದತಾ।

ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಹಾನಾ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೫೯) –

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕತಪಣಿಧಾನಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಭುತಿ ಸವಿಸೇಸಂ ದಾನಾದೀಸು ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ವೇಸ್ಸನ್ತರದಾನಸದಿಸಂ ಮಹಾದಾನಂ ದೇನ್ತಾನಂ ತದನುರೂಪಸೀಲಾದಿಕೇ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿಧಮ್ಮೇ ಆಚಿನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅಸಮ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಬುದ್ಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪರಿಪಚ್ಚನತೋ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇ ನಿಪ್ಫಾದಿತಂ ವಿಯ ಹಿ ಸಸ್ಸಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನೇವ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಂ –

‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ವಿಗತಾಸವದಸ್ಸನಂ।

ಅಧಿಕಾರೋ ಛನ್ದತಾ ಏತೇ, ಅಭಿನೀಹಾರಕಾರಣಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ) –

ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ‘‘ಅಧಿಕಾರೋ ಛನ್ದತಾ’’ತಿ ದ್ವಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಪತ್ಥನಾಯ ವಸೇನ ಕತಪಣಿಧಾನಾನಂ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅಸಮ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಾವಕಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಚ ಅಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪರಿಪಚ್ಚನತೋ। ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಥಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ದಾನಾದಿಪಾರಮೀಹಿ ಪರಿಬ್ರೂಹಿತಾ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮೀ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಏವಂ ದಾನಾದೀಹಿ ಪರಿಬ್ರೂಹಿತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಯಥಾರಹಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ ಸಾವಕಬೋಧಿಞಾಣಞ್ಚ ಪರಿಪೂರೇತಿ। ದಾನಪರಿಚಯೇನ ಹೇತೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಸಙ್ಗಮಾನಸಾ ಅನಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ, ಸೀಲಪರಿಚಯೇನ ಸುಸಂವುತಕಾಯವಾಚತಾಯ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರಾ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕವತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಏವಂ ಪನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಹತ್ಥಗತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ವೀರಿಯಾದಯೋ ಪನ ತದನ್ತೋಗಧಾ ಏವ। ಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಸಮ್ಭರಣೇ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಹನಂ, ಇದಂ ವೀರಿಯಂ। ಯಂ ತದನುಪರೋಧಸ್ಸ ಸಹನಂ, ಅಯಂ ಖನ್ತಿ। ಯಂ ದಾನಸೀಲಾದಿಸಮಾದಾನಾವಿಸಂವಾದನಂ, ಇದಂ ಸಚ್ಚಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಮೇವ ಅಚಲಸಮಾಧಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ । ಯಾ ದಾನಸೀಲಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೇಸಿತಾ, ಅಯಂ ಮೇತ್ತಾ। ಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಕತವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ, ಅಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ। ಏವಂ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಸು ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಚ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಸು ವೀರಿಯಾದಯೋ ಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾಯೇವ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಅತ್ಥಾಯ ಸಾವಕಬೋಧಿಅತ್ಥಾಯ ಚ ದಾನಾದಿಪಟಿಪದಾ ತೇಸಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಭಾವನತೋ ಪರಿಭಾವನತೋ ಭಾವನಾ ನಾಮ। ವಿಸೇಸತೋ ದಾನಸೀಲಾದೀಹಿ ಸ್ವಾಭಿಸಙ್ಖತೇ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪದಾ, ಯತೋ ತೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರಸಮುದಾಗಮಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಆನನ್ದ, ಆನಿಸಂಸಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರೇ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಇಧಾನನ್ದ, ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕಚ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ, ನೋ ಚೇ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕಚ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ, ಅಥ ಮರಣಕಾಲೇ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ, ಅಥ ದೇವಪುತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ, ಅಥ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೇ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಕಾಲೇ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ)।

ಇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಭೂತಾಯ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಭೂತಾಯ ಅಭಿಸಮಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಚ ಭಾವಿತತ್ತಭಾವಾ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಭಾವಿತತ್ತಾ ನಾಮ। ತೇಸು ಇಧ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೀಹಾನಂವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಥೇರಾನಂ ಸೀಹಸಮಾನವುತ್ತಿತಾದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತಂ, ತೇ ಚ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸೀಹಾನಂವ ನದನ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಗಾಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಥೇರಗಾಥಾನಂ ಸೀಹನಾದಸದಿಸತಾದಸ್ಸನೇನ ತಾಸಂ ಪರವಾದೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತಂ, ತೇ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಭಾವಿತತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತದುಭಯಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಭಾವಿತತ್ತಭಾವೇನ ಥೇರಾ ಇಧ ಸೀಹಸದಿಸಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಗಾಥಾ ಸೀಹನಾದಸದಿಸಿಯೋ। ‘‘ಅತ್ಥೂಪನಾಯಿಕಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಭವನೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಥೇರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ನಾಮ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೋ, ತದಭಿಭವೋ ತದಙ್ಗಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧೀಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ, ಯತೋ ತೇ ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಅಪ್ಪಮಾದಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತಿ ನಾಮ, ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಾವಿತತ್ತಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ।

ತೇಸು ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ನೇಸಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾ, ಇತರೇನ ತಾಸಂ ಫಲಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಸೀಲೇನ ಚ ತೇಸಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ? ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ’’ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೬೯), ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ’’ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧), ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦) ಚ ವಚನತೋ ಸೀಲಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂವ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಾ। ಸಮಾಧಿನಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯಂ’’, ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ಚ ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋವ, ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ’’ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦), ‘‘ಪಞ್ಞಂ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧) ಚ ವಚನತೋ ಪಞ್ಞಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂವ, ಪಞ್ಞುತ್ತರತೋ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾವ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ತಾದಿಭಾವಾವಹತ್ತಾ।

‘‘ಸೇಲೋ ಯಥಾ ಏಕಘನೋ, ವಾತೇನ ನ ಸಮೀರತಿ। (ಮಹಾವ॰ ೨೪೪)।

ಏವಂ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು, ನ ಸಮಿಞ್ಜನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೮೧) –

ಹಿ ವುತ್ತಂ।

ತಥಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ತೇವಿಜ್ಜಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಭಾವೋ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಭಾವೋ। ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಕೇಚಿ ತೇವಿಜ್ಜಾ, ಕೇಚಿ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ, ಕೇಚಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ತಥಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ತೇಸಂ ಕಾಮಸುಖಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅನ್ತಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಸೇವನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ತೇಸಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ , ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ವಾ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನಂ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನಂ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ನೇಸಂ ಅಪಾಯಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಬ್ಬಭವಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

‘‘ಭಾವಿತತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸೀಲಭಾವನಾ, ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕಾಯಭಾವನಾಯ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಸೀಲಭಾವನಾ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ । ಯಥಾ ಪನ ಸೀಹನಾದಂ ಪರೇ ಮಿಗಗಣಾ ನ ಸಹನ್ತಿ, ಕುತೋ ಅಭಿಭವೇ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸೀಹನಾದೋವ ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಏವಮೇವ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯವಾದಾ ಥೇರಾನಂ ವಾದೇ ನ ಸಹನ್ತಿ, ಕುತೋ ಅಭಿಭವೇ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಥೇರವಾದಾವ ತೇ ಅಭಿಭವನ್ತಿ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ, ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭-೨೭೯) ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂ’’ತಿ ಚ ಪವತ್ತನತೋ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮತೋ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾತುಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತನೀಯತೋ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ದುತಿಯಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಅಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಗಾಥಾ ಸಾವೇತುಕಾಮೋ, ತೇ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ನಾಮತೋ ಗೋತ್ತತೋ ಗುಣತೋ ಚ ಕಿತ್ತೇತುಂ ‘‘ಯಥಾನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಥಾಸ್ವೇವ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾನಾಮಾತಿ ಯಂಯಂನಾಮಾ, ಸುಭೂತಿ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾಮಧೇಯ್ಯೇನ ಪಞ್ಞಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಗೋತ್ತಾತಿ ಯಂಯಂಗೋತ್ತಾ, ಗೋತಮೋ ಕಸ್ಸಪೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕುಲಪದೇಸೇನ ಯಾಯ ಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋತಿ ಯಾದಿಸಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ, ಪರಿಯತ್ತಿಪರಮತಾಯಂ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಿನೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋತಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಾ ವಿಹಾರಿನೋ ಚ, ಯಾದಿಸಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದೀಸು ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ವಿಹರಮಾನಾ ಯಾದಿಸವಿಹಾರಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾತಿ ಯಾದಿಸಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತಿಪಞ್ಞಾಧಿಮುತ್ತೀಸು ಯಂಯಂಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಸುಞ್ಞತಮುಖಾದೀಸು ವಾ ಯಥಾ ಯಥಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾತಿ ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾನಂ, ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಆಸವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೨೬) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯಞ್ಚೇತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಮಧಿಮುಚ್ಚನಂ, ನ ಪರತೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂ ಚ, ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದೋ ಚ ಯೋ ನರೋ’’ತಿಆದಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೯೭)।

‘‘ಯಥಾವಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೀಸು ಯಂಯಂವಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಾರಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಚಾತಿ ತಿವಿಧಾಯಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ। ವಿಹರಿಂಸೂತಿ ತಾಯ ಏವ ಸಪ್ಪಞ್ಞತಾಯ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ಫಾಸುವಿಹಾರೇನೇವ ವಸಿಂಸು। ಅತನ್ದಿತಾತಿ ಅನಲಸಾ, ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಯಥಾಬಲಂ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಞ್ಚ ಉಟ್ಠಾನವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏತ್ಥ ಚ ಪನ ನಾಮಗೋತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ತೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಪಕಾಸಪಞ್ಞಾತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಧಮ್ಮವಿಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪದಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಂ । ‘‘ಅತನ್ದಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ವೀರಿಯಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥಾನಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಪಕಾಸನನಾಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥಾಗೋತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀಗೋತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗಮಂ, ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗಮಂ, ‘‘ಅತನ್ದಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏವಂ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಾನಂ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಅಥ ವಾ ‘‘ಯಥಾನಾಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯದಸ್ಸನಂ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಕಿತ್ತನತೋ। ‘‘ಯಥಾಗೋತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕುಲಪುತ್ತಭಾವದಸ್ಸನಂ ಕುಲಾಪದೇಸ ಕಿತ್ತನತೋ। ತೇನ ನೇಸಂ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ । ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವದೀಪನತೋ । ‘‘ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇದಂ ನೇಸಂ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಪರಿದೀಪನತೋ। ‘‘ಅತನ್ದಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಯಥಾನಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಪಕಾಸನನಾಮತಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥಾಗೋತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಅಪ್ಪಣಿಹಿತತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಅಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿನೋ ಗೋತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಅಪ್ಪತಿರೂಪೇ ದೇಸೇ ವಸತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಸ್ಸ ಚ ತಾದಿಸಾ ಗುಣವಿಸೇಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನಸಮ್ಪದಾಸಮಾಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ಪರತೋಘೋಸೇನ ವಿನಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಅತನ್ದಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಗುಣವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಞಾಯಾರಮ್ಭದಸ್ಸನತೋ।

ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ಯಥಾಗೋತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗೋತ್ತಕಿತ್ತನೇನ ತೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗೋತ್ತಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಭವತೋ। ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನೇನ ವಿನಾ ತದಭಾವತೋ। ‘‘ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿತಂ। ‘‘ಅತನ್ದಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಪರೇಸಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅಕಿಲಾಸುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ‘‘ಯಥಾಗೋತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೇಸಂ ಸರಣಗಮನಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಗೋತ್ತಕಿತ್ತನತೋ। ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ। ಸರಣಗಮನಞ್ಚ ಸಾವಕಗುಣಾನಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝೇ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಾವಕಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।

ಈದಿಸೀ ಪನ ಗುಣವಿಭೂತಿ ಯಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತೇಹಿ ಅಧಿಗತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಅರಞ್ಞರುಕ್ಖಮೂಲಪಬ್ಬತಾದೀಸು ವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನೇಸು। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉದಾನಾದಿಕಾಲೇ। ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ। ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಕ್ಕಮೇನ ಪಞ್ಚಮಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪನವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಫುಸಿತ್ವಾತಿ ಪತ್ವಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ। ಅಚ್ಚುತಂ ಪದನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಯಂ ಅಚವನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅಧಿಗತಾನಂ ಅಚ್ಚುತಿಹೇತುಭಾವತೋ ಚ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಚುತೀತಿ ‘‘ಅಚ್ಚುತಂ’’। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಭಾವತಾಯ ತದತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಚ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಕತನ್ತನ್ತಿ ಕತಸ್ಸ ಅನ್ತಂ। ಯೋ ಹಿ ತೇಹಿ ಅಧಿಗತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಕತೋ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಂ ಫಲಂ ಕತನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಂ ಕತನ್ತಂ ಅಗ್ಗಫಲಂ। ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತತ್ತಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಕತಾ ನಾಮ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ, ತನ್ನಿಸ್ಸರಣಭಾವತೋ ಕತನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಂ ಕತನ್ತಂ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾತಿ ‘‘ಅಧಿಗತಂ ವತ ಮಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಇದಂ ಅರಿಯಫಲಂ, ಅಧಿಗತಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ಅರಿಯಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅವೇಕ್ಖಮಾನಾ। ಅಥ ವಾ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಯಂ ಅರಿಯೇನ ಕರಣೀಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಸೋಳಸವಿಧಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಠಿತೇನ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಾಪಿತತ್ತಾ ಕತಂ ನಾಮ, ಏವಂ ಕತಂ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾ। ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪುರಿಮನಯೇನ ಪನ ಇತರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।

ಇಮಮತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇಮನ್ತಿ ಸಕಲೋ ಥೇರಥೇರೀಗಾಥಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ತನೋ ಇತರೇಸಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಮಹಾಥೇರಾನಂ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನತಾಯ ಆಸನ್ನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋತಿ ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಛನ್ನಾ ಮೇ ಕುಟಿಕಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಂ ಪರೂಪನಾಯಿಕಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ। ಅಭಾಸಿಸುನ್ತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಕಥೇಸುಂ, ತಂದೀಪನಿಯೋ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ತೇಸಂ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ ಗಾಥಾ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಾ ಸುಣಾಥಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇ ಚ ಮಹಾಥೇರಾ ಏವಂ ಕಥೇನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಕಾಸನೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಿಕವಿಭಾವನೇನ ಪರೇಪಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ತಥಾ ದೀಪೇನ್ತೋ ಚ ಇಮಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ತೇಸಂ ಥೋಮನಂ ತಾಸಞ್ಚ ತೇಸಂ ವಚನಸ್ಸ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಠಪನಂ ಠಾನಗತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ನಿದಾನಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।