॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ
ಬುದ್ಧವಂಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ
ಅನನ್ತಞಾಣಂ ಬುದ್ಧಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಹಿತಂ।
ನಮಾಮಿ ಧಮ್ಮಂ ಭವಸಂವರಂ ವರಂ, ಗುಣಾಕರಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣಂ ಗಣಂ॥
ಪಞ್ಞಾಯ ಸೇಟ್ಠೋ ಜಿನಸಾವಕಾನಂ, ಯಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಂ।
ಅಪುಚ್ಛಿ ಸತ್ಥಾರಮಪಾರಪಾರಗುಂ, ನಿರಙ್ಗಣಂ ಞಾತಿಗಣಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ॥
ಸುಬುದ್ಧವಂಸೇನಿಧ ಬುದ್ಧವಂಸೋ, ವಿಸುದ್ಧವಂಸೇನ ವಿನಾಯಕೇನ।
ಹತಾವಕಾಸೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಯೋ, ಸಮಾಧಿವಾಸೇನ ತಥಾಗತೇನ॥
ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ
ಕಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಸುಗತಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ, ಯಥಾಸುತಂಯೇವ ಸಮಾಹರಿಂಸು॥
ತಸ್ಸೇವ
ಪಸಾದಪಞ್ಞಾಜನನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ, ಸಂವಣ್ಣನಾನುಕ್ಕಮತೋ ಪವತ್ತಾ॥
ಸಕ್ಕಚ್ಚಸದ್ಧಮ್ಮರತೇನ ಬುದ್ಧಸೀಹೇನ ಸೀಲಾದಿಗುಣೋದಿತೇನ।
ಆಯಾಚಿತೋಹಂ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಮಾರಭಿಸ್ಸಂ॥
ಸದಾ
ಮಮಾಪಿ ಪುಞ್ಞೋದಯವುದ್ಧಿಯತ್ಥಂ, ಪಸಾದನತ್ಥಞ್ಚ ಮಹಾಜನಸ್ಸ॥
ಮಹಾವಿಹಾರಾಗತಪಾಳಿಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಙ್ಕರದೋಸಹೀನಾ।
ಸಮಾಸತೋಯಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸ್ಸತಿ ಸಾರಭೂತಾ॥
ಸೋತಬ್ಬರೂಪಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸಕಥಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಇಧ ನತ್ಥಿ ಯಸ್ಮಾ।
ಪಸಾದನಂ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ರತಾನಂ, ಪವಾಹನಂ ಪಾಪಮಹಾಮಲಸ್ಸ॥
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸಮಾಧಿಯುತ್ತಾ, ವಿಹಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಮನಞ್ಞಚಿತ್ತಾ।
ಸಂವಣ್ಣನಂ ವಣ್ಣಯತೋ ಸುವಣ್ಣಂ, ನಿಧಾಯ ಕಣ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಸುಣಾಥ॥
ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿತ್ವಾ ಪನ ಕಿಚ್ಚಮಞ್ಞಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಮಚ್ಚೇನಿಧ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ।
ಸೋತುಂ ಕಥೇತುಮ್ಪಿ ಬುಧೇನ ಯುತ್ತಾ, ಕಥಾ ಪನಾಯಂ ಅತಿದುಲ್ಲಭಾತಿ॥
ತತ್ಥ
ಸ್ವಾಯಂ ಕಪ್ಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಗೋತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಜಾತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಗರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಿತುಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹೋ ಪನ ಸಮ್ಬಹುಲವಾರೋಪೇತ್ಥ ಆನೇತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಅಗಾರವಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಾಸಾದತ್ತಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ತಂ ಸಮ್ಬಹುಲವಾರಮ್ಪಿ, ಯಥಾಟ್ಠಾನೇ ಮಯಂ ಪನ।
ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮಾಸತೋ॥
ಸೋ ಏವಂ ವವತ್ಥಿತೋ ಪನ –
ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋ ಕತ್ಥ, ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋ।
ಕಿಮತ್ಥಾಯ ಕದಾ ಕಸ್ಸ, ವಚನಂ ಕೇನ ಚಾಭತೋ॥
ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿಧಿಂ ವತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬಮೇವ ಸಮಾಸತೋ।
ಪಚ್ಛಾಹಂ ಬುದ್ಧವಂಸಸ್ಸ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋತಿ ಅಯಂ ಬುದ್ಧವಂಸೋ ಕೇನ ದೇಸಿತೋ? ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೇನ ದಸಬಲೇನ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದೇನ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ
ಕತ್ಥ ದೇಸಿತೋತಿ? ಕಪಿಲವತ್ಥುಮಹಾನಗರೇ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮಮಹಾವಿಹಾರೇ ಪರಮರುಚಿರಸನ್ದಸ್ಸನೇ ದೇವಮನುಸ್ಸನಯನನಿಪಾತಭೂತೇ ರತನಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇನ ದೇಸಿತೋ।
ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋತಿ? ದ್ವಾಸೀತಿಯಾ ಞಾತಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಅನೇಕಕೋಟೀನಞ್ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋ।
ಕಿಮತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋತಿ? ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ದೇಸಿತೋ।
ಕದಾ ದೇಸಿತೋತಿ ಭಗವಾ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ವಸಿ। ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ವಸ್ಸಂ ಇಸಿಪತನೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦) ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯೋ ಅಮತಪಾನಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ವಸಿ। ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಂ ರಾಜಗಹಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವೇಳುವನೇ ಮಹಾವಿಹಾರೇ। ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿಪಿ ತತ್ಥೇವ। ಪಞ್ಚಮಂ ವೇಸಾಲಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ। ಛಟ್ಠಂ ಮಕುಲಪಬ್ಬತೇ। ಸತ್ತಮಂ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ। ಅಟ್ಠಮಂ ಭಗ್ಗೇಸು ಸಂಸುಮಾರಗಿರಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಭೇಸಕಳಾವನೇ। ನವಮಂ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ। ದಸಮಂ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕವನಸಣ್ಡೇ। ಏಕಾದಸಮಂ ನಾಳಾಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೇ। ದ್ವಾದಸಮಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ। ತೇರಸಮಂ ಚಾಲಿಯಪಬ್ಬತೇ। ಚುದ್ದಸಮಂ ಜೇತವನಮಹಾವಿಹಾರೇ। ಪಞ್ಚದಸಮಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಮಹಾನಗರೇ। ಸೋಳಸಮಂ ಆಳವಕಂ ದಮೇತ್ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಮತಪಾನಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ಆಳವಿಯಂ। ಸತ್ತರಸಮಂ ರಾಜಗಹೇಯೇವ। ಅಟ್ಠಾರಸಮಂ ಚಾಲಿಯಪಬ್ಬತೇಯೇವ। ತಥಾ ಏಕೂನವೀಸತಿಮಂ ವೀಸತಿಮಂ ಪನ ವಸ್ಸಂ ರಾಜಗಹೇಯೇವ ವಸಿ। ತೇನ
ಯದಾ ಪನ ಸತ್ಥಾ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಪಠಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಉರುವೇಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ತಯೋ ಮಾಸೇ ವಸನ್ತೋ ತೇಭಾತಿಕಜಟಿಲೇ ದಮೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಕತಪರಿವಾರೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ। ತದಾಯಂ ಬುದ್ಧವಂಸೋ ದೇಸಿತೋ।
ಕಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ? ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ವಚನಂ।
ಕೇನಾಭತೋತಿ? ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಭತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಭದ್ದಜೀ ತಿಸ್ಸೋ ಕೋಸಿಯಪುತ್ತೋ ಸಿಗ್ಗವೋ ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತೋ ಸುದತ್ತೋ ಧಮ್ಮಿಕೋ ದಾಸಕೋ ಸೋಣಕೋ ರೇವತೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಯಾವ ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲಾ ಆಭತೋ, ತತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಿಸ್ಸಾನುಸಿಸ್ಸೇಹೀತಿ ಏವಂ ತಾವ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಆಭತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ –
‘‘ಕೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋ ಕತ್ಥ, ಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತೋ।
ಕಿಮತ್ಥಾಯ ಕದಾ ಕಸ್ಸ, ವಚನಂ ಕೇನ ಚಾಭತೋ’’ತಿ॥ –
ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ।
ನಿದಾನಕಥಾ
ಬಾಹಿರನಿದಾನಂ
ಏವಂ
ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಾವ ತೇಸಂ ನಿದಾನಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥದೀಪನಾ – ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ವೇಸ್ಸನ್ತರತ್ತಭಾವಾ ಚವಿತ್ವಾ ತುಸಿತಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ। ತುಸಿತಭವನತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಯಾವ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ। ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ’’ತಿ ಚ, ‘‘ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ’’ತಿ ಚ, ‘‘ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಂ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮಞ್ಚಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ತಂ ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ದೂರಾವಿದೂರಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಾನಂ ವಸೇನ ಬಾಹಿರನಿದಾನವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ।
ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ