೩. ದೀಪಙ್ಕರಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ
ರಮ್ಮನಗರವಾಸಿನೋಪಿ
‘‘ದಾನಂ ನಾಮ ಸುಖಾದೀನಂ, ನಿದಾನಂ ಪರಮಂ ಮತಂ।
ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸೋಪಾನಂ, ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
‘‘ದಾನಂ ತಾಣಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ದಾನಂ ಬನ್ಧು ಪರಾಯನಂ।
ದಾನಂ ದುಕ್ಖಾಧಿಪನ್ನಾನಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಪರಮಾ ಗತಿ॥
‘‘ದುಕ್ಖನಿತ್ಥರಣಟ್ಠೇನ
ಭಯರಕ್ಖಣತೋ ದಾನಂ, ನಗರನ್ತಿ ಚ ವಣ್ಣಿತಂ॥
‘‘ದಾನಂ
ದಾನಂ ಲೋಭಮಲಾದೀಹಿ, ಪದುಮಂ ಅನುಪಲಿತ್ತತೋ॥
‘‘ನತ್ಥಿ ದಾನಸಮೋ ಲೋಕೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯೋ।
ಪಟಿಪಜ್ಜಥ ತಸ್ಮಾ ತಂ, ಕಿರಿಯಾಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚ॥
‘‘ಸಗ್ಗಲೋಕನಿದಾನಾನಿ, ದಾನಾನಿ ಮತಿಮಾ ಇಧ।
ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ನರೋ ಲೋಕೇ, ನ ದದೇಯ್ಯ ಹಿತೇ ರತೋ॥
‘‘ಸುತ್ವಾ ದೇವೇಸು ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ಕೋ ನರೋ ದಾನಸಮ್ಭವಂ।
ನ ದಜ್ಜಾ ಸುಖಪ್ಪದಂ ದಾನಂ, ದಾನಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪಮೋದನಂ॥
‘‘ದಾನೇನ
ರಮತೇ ಸುಚಿರಂ ಕಾಲಂ, ನನ್ದನೇ ಸುರನನ್ದನೇ॥
‘‘ಪೀತಿಮುಳಾರಂ ವಿನ್ದತಿ ದಾತಾ, ಗಾರವಮಸ್ಮಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಲೋಕೇ।
ಕಿತ್ತಿಮನನ್ತಂ ಯಾತಿ ಚ ದಾತಾ, ವಿಸ್ಸಸನೀಯೋ ಹೋತಿ ಚ ದಾತಾ॥
‘‘ದತ್ವಾ ದಾನಂ ಯಾತಿ ನರೋ ಸೋ, ಭೋಗಸಮಿದ್ಧಿಂ ದೀಘಞ್ಚಾಯು।
ಸುಸ್ಸರತಮ್ಪಿ ಚ ವಿನ್ದತಿ ರೂಪಂ, ಸಗ್ಗೇ ಸದ್ಧಿಂ ಕೀಳತಿ ದೇವೇಹಿ।
ವಿಮಾನೇಸು ಠತ್ವಾ ನಾನಾ, ಮತ್ತಮಯೂರಾಭಿರುತೇಸು॥
‘‘ಚೋರಾರಿರಾಜೋದಕಪಾವಕಾನಂ, ಧನಂ ಅಸಾಧಾರಣಮೇವ ದಾನಂ।
ದದಾತಿ ತಂ ಸಾವಕಞಾಣಭೂಮಿಂ, ಪಚ್ಚೇಕಭೂಮಿಂ ಪನ ಬುದ್ಧಭೂಮಿ’’ನ್ತಿ॥ –
ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ದಾನಾನುಮೋದನಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಾನಿಸಂಸಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಸೀಲಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಸೀಲಂ ನಾಮೇತಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ।
‘‘ಸೀಲಂ ಸುಖಾನಂ ಪರಮಂ ನಿದಾನಂ, ಸೀಲೇನ ಸೀಲೀ ತಿದಿವಂ ಪಯಾತಿ।
ಸೀಲಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರಮುಪಾಗತಸ್ಸ, ತಾಣಞ್ಚ ಲೇಣಞ್ಚ ಪರಾಯನಞ್ಚ॥
‘‘ಅವಸ್ಸಯೋ
ಸೀಲಂ ಗುಣಾನಂ ಪರಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಯಥಾ ಧರಾ ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಂ॥
‘‘ಸೀಲಂ ಕಿರೇವ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸೀಲಂ ಲೋಕೇ ಅನುತ್ತರಂ।
ಅರಿಯವುತ್ತಿಸಮಾಚಾರೋ, ಯೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸೀಲವಾ’’॥ (ಜಾ॰ ೧.೩.೧೧೮)।
ಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರಸಮೋ
‘‘ಸೋಭನ್ತೇವಂ
ಯಥಾ ಸೋಭನ್ತಿ ಯತಿನೋ, ಸೀಲಭೂಸನಭೂಸಿತಾ॥
‘‘ಸೀಲಗನ್ಧಸಮೋ ಗನ್ಧೋ, ಕುತೋ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಯೋ ಸಮಂ ಅನುವಾತೇ ಚ, ಪಟಿವಾತೇ ಚ ವಾಯತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೯)।
‘‘ನ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತಮೇತಿ, ನ ಚನ್ದನಂ ತಗ್ಗರಮಲ್ಲಿಕಾ ವಾ।
ಸತಞ್ಚ ಗನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತಮೇತಿ, ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪವಾಯತಿ॥
‘‘ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ವಾಪಿ, ಉಪ್ಪಲಂ ಅಥ ವಸ್ಸಿಕೀ।
ಏತೇಸಂ ಗನ್ಧಜಾತಾನಂ, ಸೀಲಗನ್ಧೋ ಅನುತ್ತರೋ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೫೪-೫೫; ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೪.೧)।
‘‘ನ ಗಙ್ಗಾ ಯಮುನಾ ಚಾಪಿ, ಸರಭೂ ವಾ ಸರಸ್ವತೀ।
ನಿನ್ನಗಾ ವಾಚಿರವತೀ, ಮಹೀ ವಾಪಿ ಮಹಾನದೀ॥
‘‘ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ ವಿಸೋಧೇತುಂ, ತಂ ಮಲಂ ಇಧ ಪಾಣಿನಂ।
ವಿಸೋಧಯತಿ ಸತ್ತಾನಂ, ಯಂ ವೇ ಸೀಲಜಲಂ ಮಲಂ॥
‘‘ನ ತಂ ಸಜಲದಾ ವಾತಾ, ನ ಚಾಪಿ ಹರಿಚನ್ದನಂ।
ನೇವ ಹಾರಾ ನ ಮಣಯೋ, ನ ಚನ್ದಕಿರಣಙ್ಕುರಾ॥
‘‘ಸಮಯನ್ತೀಧ
ಯಂ ಸಮೇತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಂ, ಸೀಲಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸೀತಲಂ॥
‘‘ಅತ್ತಾನುವಾದಾದಿಭಯಂ, ವಿದ್ಧಂಸಯತಿ ಸಬ್ಬದಾ।
ಜನೇತಿ ಕಿತ್ತಿಹಾಸಞ್ಚ, ಸೀಲಂ ಸೀಲವತೋ ಸದಾ॥
‘‘ಸಗ್ಗಾರೋಹಣಸೋಪಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸೀಲಸಮಂ ಕುತೋ।
ದ್ವಾರಂ ವಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನ, ನಗರಸ್ಸ ಪವೇಸನೇ॥
‘‘ಗುಣಾನಂ
ಇತಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಜಾನಾಥ, ಆನಿಸಂಸಮನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೯)।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ – ‘‘ಇದಂ ಪನ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಯಂ ಸಗ್ಗೋ ಲಭತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ ಸಗ್ಗಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಅಯಂ ಸಗ್ಗೋ ನಾಮ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ ಏಕನ್ತಸುಖೋ ನಿಚ್ಚಮೇತ್ಥ ಕೀಳಾ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲಭನ್ತಿ। ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ದೇವಾ ನವುತಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ। ತಾವತಿಂಸಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಏವಮಾದಿಸಗ್ಗಗುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಏವಂ ಸಗ್ಗಕಥಾಯ
೧.
‘‘ತದಾ ತೇ ಭೋಜಯಿತ್ವಾನ, ಸಸಙ್ಘಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ।
ಉಪಗಚ್ಛುಂ ಸರಣಂ ತಸ್ಸ, ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ॥
೨.
‘‘ಸರಣಾಗಮನೇ ಕಞ್ಚಿ, ನಿವೇಸೇತಿ ತಥಾಗತೋ।
ಕಞ್ಚಿ ಪಞ್ಚಸು ಸೀಲೇಸು, ಸೀಲೇ ದಸವಿಧೇ ಪರಂ॥
೩.
‘‘ಕಸ್ಸಚಿ
ಕಸ್ಸಚಿ ಅಸಮೇ ಧಮ್ಮೇ, ದೇತಿ ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ॥
೪.
‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ವರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಅಟ್ಠ ದೇತಿ ನರಾಸಭೋ।
ತಿಸ್ಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಜ್ಜಾಯೋ, ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಪವೇಚ್ಛತಿ॥
೫.
‘‘ತೇನ ಯೋಗೇನ ಜನಕಾಯಂ, ಓವದತಿ ಮಹಾಮುನಿ।
ತೇನ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಆಸಿ, ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸಾಸನಂ॥
೬.
‘‘ಮಹಾಹನುಸಭಕ್ಖನ್ಧೋ
ಬಹೂ ಜನೇ ತಾರಯತಿ, ಪರಿಮೋಚೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಂ॥
೭.
‘‘ಬೋಧನೇಯ್ಯಂ ಜನಂ ದಿಸ್ವಾ, ಸತಸಹಸ್ಸೇಪಿ ಯೋಜನೇ।
ಖಣೇನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾನ, ಬೋಧೇತಿ ತಂ ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ತೇತಿ ರಮ್ಮನಗರವಾಸಿನೋ ಉಪಾಸಕಾ। ಸರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸರಣಂ ಸರಣಗಮನಂ ಸರಣಸ್ಸ ಗನ್ತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸರತಿ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಸರಣಂ, ಕಿಂ ತಂ? ರತನತ್ತಯಂ। ತಂ ಪನ ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಹನತಿ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಸರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ, ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ।
ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭)।
‘‘ಯೇ
ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭)।
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ, ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ।
ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭)।
ಸರಣಗಮನಂ ಸರಣಸ್ಸ ಗನ್ತಾ ನಾಮ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ಏವಂ ತಾವ ಸರಣಂ ಸರಣಗಮನಂ ಸರಣಸ್ಸ ಗನ್ತಾ ಚಾತಿ ಇದಂ ತಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸಾತಿ ತಂ ದೀಪಙ್ಕರಂ, ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಪಗಚ್ಛುಂ ಸರಣಂ ತತ್ಥಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಸತ್ಥುನೋತಿ ಸತ್ಥಾರಂ। ಸರಣಾಗಮನೇ ಕಞ್ಚೀತಿ ಕಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸರಣಗಮನೇ ನಿವೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅತೀತಕಾಲವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಸರಣಾಗಮನೇ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸಪಿ ಸೋಯೇವತ್ಥೋ। ಕಞ್ಚಿ ಪಞ್ಚಸು ಸೀಲೇಸೂತಿ ಸೀಲೇ ದಸವಿಧೇ ಪರನ್ತಿ ಅಪರಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸವಿಧೇ ಸೀಲೇ ನಿವೇಸೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಕುಸಲೇ ದಸಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಪೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸಚಿ ದೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕತಮಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಮಞ್ಞಂ? ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ। ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೬)।
ಚತುರೋ ಫಲಮುತ್ತಮೇತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉತ್ತಮಾನಿ ಫಲಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಯಾಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಥೋಪನಿಸ್ಸಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅದಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸಚಿ ಅಸಮೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಸದಿಸೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಮ್ಮೇ ಅದಾಸಿ।
ಕಸ್ಸಚಿ ವರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪನ ನೀವರಣವಿಗಮೇನ ಪಧಾನಭೂತಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅದಾಸಿ। ತಿಸ್ಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಜ್ಜಾಯೋತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾಯೋ। ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಪವೇಚ್ಛತೀತಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅದಾಸಿ।
ತೇನ ಯೋಗೇನಾತಿ ತೇನ ನಯೇನ ತೇನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಚ। ಜನಕಾಯನ್ತಿ ಜನಸಮೂಹಂ। ಓವದತೀತಿ ಓವದಿ। ಕಾಲವಿಪರಿಯಾಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇತೋ ಉಪರಿಪಿ ಈದಿಸೇಸು ವಚನೇಸು ಅತೀತಕಾಲವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ತೇನ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಆಸೀತಿ ತೇನ ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಓವಾದೇನ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ವಿತ್ಥತಂ ವಿಸಾಲೀಭೂತಂ ಸಾಸನಂ ಅಹೋಸಿ।
ಮಹಾಹನೂತಿ ಉಸಭಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಸಭಸ್ಸೇವ ಖನ್ಧೋ ಯಸ್ಸ ಭವತಿ, ಸೋ ಉಸಭಕ್ಖನ್ಧೋ। ಸುವಟ್ಟಿತಸುವಣ್ಣಾಲಿಙ್ಗಸದಿಸರುಚಿರಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮವಟ್ಟಚಾರುಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೀಪಙ್ಕರಸನಾಮಕೋತಿ ದೀಪಙ್ಕರಸನಾಮೋ ಬಹೂ ಜನೇ ತಾರಯತೀತಿ ಬಹೂ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯೇ ಜನೇ ತಾರೇಸಿ। ಪರಿಮೋಚೇತೀತಿ ಪರಿಮೋಚೇಸಿ। ದುಗ್ಗತಿನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿತೋ। ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ।
ಇದಾನಿ ತಾರಣಪರಿಮೋಚನಕರಣಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಬೋಧನೇಯ್ಯಂ ಜನ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಬೋಧನೇಯ್ಯಂ ಜನನ್ತಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಂ ಪಜಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ದಿಸ್ವಾತಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ದಿಸ್ವಾ। ಸತಸಹಸ್ಸೇಪಿ ಯೋಜನೇತಿ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸೇಪಿ ಯೋಜನೇ ಠಿತಂ। ಇದಂ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ದೀಪಙ್ಕರೋ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಸುನನ್ದಾರಾಮೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಕೋಟಿಸತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಮತಂ ಪಾಯೇಸಿ। ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ।
ಅಥ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಮವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಸಭಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಾಮ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಞತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ರಜಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ರಾಹುಲೋವಾದಸದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ನವುತಿಕೋಟಿಯೋ ಧಮ್ಮಾಮತಂ ಪಾಯೇಸಿ। ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ।
ಪುನ ಭಗವಾ ಅಮರವತೀನಗರದ್ವಾರೇ ಮಹಾಸಿರೀಸರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಬನ್ಧನಾಮೋಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಗಣಪರಿವುತೋ ದಿವಸಕರಾತಿರೇಕಜುತಿವಿಸರಭವನೇ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಮೂಲೇ ಪರಮಸೀತಲೇ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾತಲೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬದೇವಗಣಪೀತಿಸಞ್ಜನನಿಂ ಅತ್ತನೋ
೮.
‘‘ಪಠಮಾಭಿಸಮಯೇ ಬುದ್ಧೋ, ಕೋಟಿಸತಮಬೋಧಯಿ।
ದುತಿಯಾಭಿಸಮಯೇ ನಾಥೋ, ನವುತಿಕೋಟಿಮಬೋಧಯಿ॥
೯.
‘‘ಯದಾ ಚ ದೇವಭವನಮ್ಹಿ, ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಮದೇಸಯಿ।
ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ, ತತಿಯಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೂ’’ತಿ॥
ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ
೧೦.
‘‘ಸನ್ನಿಪಾತಾ ತಯೋ ಆಸುಂ, ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ।
ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ, ಪಠಮೋ ಆಸಿ ಸಮಾಗಮೋ’’ತಿ॥
ಅಥಾಪರೇನ ಸಮಯೇನ ದಸಬಲೋ ಚತೂಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಗಾಮನಿಗಮನಗರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಹಾಜನಾನುಗ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಮಹಾಜನಕತಸಕ್ಕಾರಂ ಸಬ್ಬಲೋಕವಿಸ್ಸುತಂ ಅಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಅತಿಭಯಾನಕಂ ಓಲಮ್ಬಾಮ್ಬುಧರಪರಿಚುಮ್ಬಿತಕೂಟಂ ವಿವಿಧಸುರಭಿತರುಕುಸುಮವಾಸಿತಕೂಟಂ ನಾನಾಮಿಗಗಣವಿಚರಿತಕೂಟಂ ನಾರದಕೂಟಂ ನಾಮ ಪರಮರಮಣೀಯಂ ಪಬ್ಬತಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ। ಸೋ ಕಿರ ಪಬ್ಬತೋ ನಾರದೇನ ನಾಮ ಯಕ್ಖೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಅಹೋಸಿ। ತತ್ಥ ಪನ ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ಮಹಾಜನೋ ಮನುಸ್ಸಬಲಿಂ ಉಪಸಂಹರತಿ।
ಅಥ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಕಿರ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ತತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಚಾತುದ್ದಿಸಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅದುತಿಯೋ ಅಸಹಾಯೋ ಮಹಾಕರುಣಾಬಲವಸಙ್ಗತಹದಯೋ ತಞ್ಚ ಯಕ್ಖಂ ವಿನೇತುಂ ತಂ ನಾರದಪಬ್ಬತಂ ಅಭಿರುಹಿ। ಅಥ ಸೋ ಮನುಸ್ಸಭಕ್ಖೋ ಸಕಹಿತನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪರವಧದಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ ಮಕ್ಖಂ ಅಸಹಮಾನೋ ಕೋಧಪರೇತಮಾನಸೋ ದಸಬಲಂ ಭಿಂಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಲಾಪೇತುಕಾಮೋ ತಂ ಪಬ್ಬತಂ ಚಾಲೇಸಿ। ಸೋ ಕಿರ ಪಬ್ಬತೋ ತೇನ
ತತೋ ಸೋ ಭೀತೋ – ‘‘ಹನ್ದ ನಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ಝಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅತಿಭೀಮದಸ್ಸನಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ। ಸೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತೇ ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋವ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇಸಿ, ನ ಪನ ಭಗವತೋ ಚೀವರೇ ಅಂಸುಮತ್ತಮ್ಪಿ ದಡ್ಢುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅಹೋಸಿ। ಯಕ್ಖೋ ಪನ ‘‘ಸಮಣೋ ದಡ್ಢೋ, ನ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ದಸಬಲಂ ಸರದಸಮಯವಿಮಲಕರನಿಕರಂ ಸಬ್ಬಜನರತಿಕರಂ ರಜನಿಕರಮಿವ ಸೀತಲಜಲತಲಗತಕಮಲಕಣ್ಣಿಕಾಯ ನಿಸಿನ್ನಂ ವಿಯ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹೋ ಅಯಂ ಸಮಣೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ, ಯಂ ಯಂ ಇಮಸ್ಸಾಹಂ ಅನತ್ಥಂ ಕರೋಮಿ, ಸೋ ಸೋ ಮಮೂಪರಿಯೇವ ಪತತಿ, ಇಮಂ ಪನ ಸಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಮೇ ಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯನಂ ನತ್ಥಿ, ಪಥವಿಯಂ ಉಪಕ್ಖಲಿತಾ ಪಥವಿಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಇಮಂಯೇವ ಸಮಣಂ ಸರಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ।
ಅಥೇವಂ
ಅಥ ಸತ್ಥಾ ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಸತ್ತಾಹೇಯೇವ ಸಬ್ಬೇ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಮಾಘಪುಣ್ಣಮಾಯ ಕೋಟಿಸತಭಿಕ್ಖುಮಜ್ಝಗತೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮುದ್ದಿಸಿ। ಚತುರಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇವ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಾಮನ್ತಿತಾವ ಆಗತಾ, ಪನ್ನರಸೂಪೋಸಥದಿವಸೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ। ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
೧೧.
‘‘ಪುನ
ಖೀಣಾಸವಾ ವೀತಮಲಾ, ಸಮಿಂಸು ಸತಕೋಟಿಯೋ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಪವಿವೇಕಗತೇತಿ ಗಣಂ ಪಹಾಯ ಗತೇ। ಸಮಿಂಸೂತಿ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು।
ಯದಾ ಪನ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ ಸುದಸ್ಸನನಾಮಕೇ ಪಬ್ಬತೇ ವಸ್ಸಾವಾಸಮುಪಗಞ್ಛಿ, ತದಾ ಕಿರ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ಗಿರಗ್ಗಸಮಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಜ್ಜೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ದಸಬಲಂ ದಿಸ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ತತ್ರ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು। ಮಹಾಪವಾರಣದಿವಸೇ ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಕೂಲಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಗ್ಗಾನುಪುಬ್ಬೇನ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು। ಅಥ ಸತ್ಥಾ ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪವಾರೇಸಿ। ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
೧೨.
‘‘ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಮಹಾವೀರೋ, ಸುದಸ್ಸನಸಿಲುಚ್ಚಯೇ।
ನವುತಿಕೋಟಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಪವಾರೇಸಿ ಮಹಾಮುನಿ॥
‘‘ಅಹಂ
ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಮ್ಹಿ ಚರಣೋ, ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಸು ಪಾರಗೂ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ)।
ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾಯ ದೀಪಙ್ಕರಬುದ್ಧವಂಸೇ ಲಿಖಿತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಂಸೇ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿಭಾವೋಯೇವ ಪನಸ್ಸಾ ಯುತ್ತತರೋ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಹೇಟ್ಠಾ ಸುಮೇಧಕಥಾಸು ಕಥಿತತ್ತಾತಿ।
ದೀಪಙ್ಕರೇ ಕಿರ ಭಗವತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೇ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಞ್ಚ ವೀಸತಿಸಹಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿಯೇವ। ಏಕಸ್ಸ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನನ್ತಿ ಚ ಆದಿವಸೇನ ಅಭಿಸಮಯಾನಂ ಅನ್ತೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
೧೩.
‘‘ದಸವೀಸಸಹಸ್ಸಾನಂ
ಏಕದ್ವಿನ್ನಂ ಅಭಿಸಮಯಾ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ದಸವೀಸಸಹಸ್ಸಾನನ್ತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಂ ವೀಸತಿಸಹಸ್ಸಾನಞ್ಚ। ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿವೇಧೋ। ಏಕದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಚೇವ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಮಹನ್ತಪ್ಪತ್ತಂ ಬಹೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕನ್ತಿ ಜಞ್ಞಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀಹಿ ಇದ್ಧಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಆದೀಹಿ ಫೀತಞ್ಚ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
೧೪.
‘‘ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ, ಇದ್ಧಂ ಫೀತಂ ಅಹೂ ತದಾ।
ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಸಾಸನಂ ಸುವಿಸೋಧಿತ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸುವಿಸೋಧಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಭಗವತಾ ಸೋಧಿತಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತಂ। ದೀಪಙ್ಕರಂ ಕಿರ ಸತ್ಥಾರಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಛಳಭಿಞ್ಞಾನಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಯೇ ಸೇಕ್ಖಾ ಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಗರಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಹುತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಸುಪುಪ್ಫಿತಂ ಸುಸಮಿದ್ಧಂ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅತಿವಿಯ ಸೋಭಿತ್ಥ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
೧೫.
‘‘ಚತ್ತಾರಿ
ದೀಪಙ್ಕರಂ ಲೋಕವಿದುಂ, ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬದಾ॥
೧೬.
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ತೇನ ಸಮಯೇನ, ಜಹನ್ತಿ ಮಾನುಸಂ ಭವಂ।
ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾ ಸೇಖಾ, ಗರಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ॥
೧೭.
‘‘ಸುಪುಪ್ಫಿತಂ ಪಾವಚನಂ, ಅರಹನ್ತೇಹಿ ತಾದಿಹಿ।
ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ವಿಮಲೇಹಿ, ಉಪಸೋಭತಿ ಸಬ್ಬದಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಗಣನಾಯ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಗಣನಾ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾತಿ ಛಳಭಿಞ್ಞಾನಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾನನ್ತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬದಾತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ದಸಬಲಂ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ। ಅಯಂ ಪನ ಸಮಯ-ಸದ್ದೋ ಸಮವಾಯಾದೀಸು ನವಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸಮವಾಯೇ
ಪಟಿಲಾಭೇ ಪಹಾನೇ ಚ, ಪಟಿವೇಧೇ ಚ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯ; ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಮಂಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ, ಏವಮಿಚ್ಚಾದಿಪಾಠವಣ್ಣನಾ; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೮೪)।
ಇಧ ಸೋ ಕಾಲೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ; ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾನುಸಂ ಭವನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ। ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಅನಧಿಗತಂ ಮಾನಸಂ ಯೇಹಿ ತೇ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾ। ಮಾನಸನ್ತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ। ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೧; ಮಹಾವ॰ ೩೩) ಹಿ ಏತ್ಥ ಪನ ರಾಗೋ ‘‘ಮಾನಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ ಹದಯಂ ಪಣ್ಡರ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬; ವಿಭ॰ ೧೮೪; ಮಹಾನಿ॰ ೧; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೧೪) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಖೋ, ಕಾಲಂ ಕಯಿರಾ ಜನೇಸುತಾ’’ತಿ ಸೇಖಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೇಖಾ? ಸೇಖಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭಟ್ಠೇನ ಸೇಖಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಖೋ ಹೋತೀತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೇಖಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಸೇಖೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೇಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೩)। ಅಪಿ ಚ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಸೇಖಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸಿಕ್ಖತಿ, ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖತಿ? ಅಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೬)।
ಸುಪುಪ್ಫಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಕಸಿತಂ। ಪಾವಚನನ್ತಿ ಪಸತ್ಥಂ ವಚನಂ, ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವಚನಂ ಪವಚನಂ, ಪವಚನಮೇವ ಪಾವಚನಂ, ಸಾಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಸೋಭತೀತಿ ಅಭಿರಾಜತಿ ಅತಿವಿರೋಚತಿ। ಸಬ್ಬದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ। ‘‘ಉಪಸೋಭತಿ ಸದೇವಕೇ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ।
ತಸ್ಸ ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ರಮ್ಮವತೀ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸಿ, ಸುದೇವೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯೋ ಪಿತಾ, ಸುಮೇಧಾ ನಾಮ ದೇವೀ ಮಾತಾ, ಸುಮಙ್ಗಲೋ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ, ಸಾಗತೋ ನಾಮ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ, ನನ್ದಾ ಚ ಸುನನ್ದಾ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಿಕಾ, ಬೋಧಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಿಪ್ಫಲಿರುಕ್ಖೋ ಅಹೋಸಿ, ಅಸೀತಿಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ, ಸತಸಹಸ್ಸವಸ್ಸಾನಿ ಆಯೂತಿ। ಕಿಂ ಪನಿಮೇಸಂ ಜಾತನಗರಾದೀನಂ ದಸ್ಸನೇ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯಸ್ಸ ಯದಿ ನೇವ ಜಾತನಗರಂ ನ ಪಿತಾ ನ ಮಾತಾ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ನೇವ ಜಾತನಗರಂ
೧೮.
‘‘ನಗರಂ ರಮ್ಮವತೀ ನಾಮ, ಸುದೇವೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯೋ।
ಸುಮೇಧಾ ನಾಮ ಜನಿಕಾ, ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ॥
೨೪.
‘‘ಸುಮಙ್ಗಲೋ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ।
ಸಾಗತೋ ನಾಮುಪಟ್ಠಾಕೋ, ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ॥
೨೫.
‘‘ನನ್ದಾ
ಬೋಧಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಪಿಪ್ಫಲೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
೨೭.
‘‘ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮುಬ್ಬೇಧೋ, ದೀಪಙ್ಕರೋ ಮಹಾಮುನಿ।
ಸೋಭತಿ ದೀಪರುಕ್ಖೋವ, ಸಾಲರಾಜಾವ ಫುಲ್ಲಿತೋ॥
೨೮.
‘‘ಸತಸಹಸ್ಸವಸ್ಸಾನಿ, ಆಯು ತಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ।
ತಾವತಾ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಸೋ, ತಾರೇಸಿ ಜನತಂ ಬಹುಂ॥
೨೯.
‘‘ಜೋತಯಿತ್ವಾನ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ಸನ್ತಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ।
ಜಲಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋವ, ನಿಬ್ಬುತೋ ಸೋ ಸಸಾವಕೋ॥
೩೦.
‘‘ಸಾ ಚ ಇದ್ಧಿ ಸೋ ಚ ಯಸೋ, ತಾನಿ ಚ ಪಾದೇಸು ಚಕ್ಕರತನಾನಿ।
ಸಬ್ಬಂ ತಮನ್ತರಹಿತಂ, ನನು ರಿತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸುದೇವೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯೋತಿ ಸುದೇವೋ ನಾಮಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯೋ ಪಿತಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜನಿಕಾತಿ ಜನೇತ್ತಿ। ಪಿಪ್ಫಲೀತಿ ಪಿಲಕ್ಖಕಪೀತನರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ। ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮುಬ್ಬೇಧೋತಿ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಉಚ್ಚಗ್ಗತೋ। ದೀಪರುಕ್ಖೋ ವಾತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತದೀಪಮಾಲಾಕುಲೋ ದೀಪರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಣ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಮಲಙ್ಕತಸರೀರೋ ವಿಪ್ಫುರಿತರಂಸಿಜಾಲಾವಿಸರತಾರಾಗಣಸಮುಜ್ಜಲಮಿವ ಗಗನತಲಂ ಭಗವಾ ಸೋಭತೀತಿ ಸೋಭಿತ್ಥ। ಸಾಲರಾಜಾವ ಫುಲ್ಲಿತೋತಿ ಪುಪ್ಫಿತೋ ಸಬ್ಬಫಾಲಿಫುಲ್ಲೋ ಸಾಲರಾಜರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬಫಾಲಿಫುಲ್ಲೋ ಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೋ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಅಸೀತಿಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ ಭಗವಾ ಅತಿವಿಯ ಸೋಭತಿ।
ಸತಸಹಸ್ಸವಸ್ಸಾನೀತಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ತಸ್ಸ ಆಯೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವತಾ ತಿಟ್ಠಮಾನೋತಿ ತಾವತಕಂ ಕಾಲಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ। ಜನತನ್ತಿ ಸನ್ತಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನನ್ತಿ ತಾರಯಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ। ‘‘ಸನ್ತಾರೇತ್ವಾ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಚ ಇದ್ಧೀತಿ ಸಾ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆನುಭಾವೋ। ಸೋ ಚ ಯಸೋತಿ ಸೋ ಚ ಪರಿವಾರೋ। ಸಬ್ಬಂ ತಮನ್ತರಹಿತನ್ತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಜಾತಂ ಅನ್ತರಹಿತಂ ಅಪಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ರಿತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ಪನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ನನು ರಿತ್ತಾ ತುಚ್ಛಾ, ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿರಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ
‘‘ಭರಿಯಾ ಪದುಮಾ ನಾಮ, ವಿಬುದ್ಧಪದುಮಾನನಾ।
ಅತ್ರಜೋ ಉಸಭಕ್ಖನ್ಧೋ, ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ॥
‘‘ಹಂಸಾ ಕೋಞ್ಚಾ ಮಯೂರಾಖ್ಯಾ, ಪಾಸಾದಾಪಿ ತಯೋ ಮತಾ।
ದಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಗಾರಂ ಅವಸೀ ಕಿರ॥
‘‘ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ನನ್ದಾರಾಮೇ ಜಿನೋ ವಸೀ।
ನನ್ದೋ ನಾಮಸ್ಸುಪಟ್ಠಾಕೋ, ಲೋಕಾನನ್ದಕರೋ ಕಿರಾ’’ತಿ॥
ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಪಞ್ಚ ವೇಮತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಆಯುವೇಮತ್ತಂ ಪಮಾಣವೇಮತ್ತಂ ಕುಲವೇಮತ್ತಂ ಪಧಾನವೇಮತ್ತಂ ರಸ್ಮಿವೇಮತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಆಯುವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಚಿ ದೀಘಾಯುಕಾ
ಪಮಾಣವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಚಿ ದೀಘಾ ಹೋನ್ತಿ ಕೇಚಿ ರಸ್ಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೋ ಅಹೋಸಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಭಗವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೋ।
ಕುಲವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಚಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ। ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಾದಯೋ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು, ಕಕುಸನ್ಧಕೋಣಾಗಮನಾದಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ।
ಪಧಾನವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪಧಾನಂ ಇತ್ತರಮೇವ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ
ರಸ್ಮಿವೇಮತ್ತಂ
ತಥಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಅವಿಜಹಿತಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಅವಿಜಹಿತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಅವಿಜಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ದೇವೋರೋಹಣಕಾಲೇ ಸಙ್ಕಸ್ಸನಗರದ್ವಾರೇ ಪಠಮಪಾದಕ್ಕಮೋ ಅವಿಜಹಿತೋವ ಹೋತಿ। ಜೇತವನೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಞ್ಚಪಾದಟ್ಠಾನಾನಿ ಅವಿಜಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಹಾರೋಪಿ ಅವಿಜಹಿತೋವ। ಸೋ ಪನ ಖುದ್ದಕೋ ವಾ ಮಹನ್ತೋ ವಾ ಹೋತಿ।
ಅಪರಂ ಪನ ಅಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಭಗವತೋ ಸಹಜಾತಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ನಕ್ಖತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಕಿರ ಸದ್ಧಿಂ ರಾಹುಲಮಾತಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಛನ್ನೋ ಕಣ್ಡಕೋ ಅಸ್ಸರಾಜಾ ನಿಧಿಕುಮ್ಭಾ ಮಹಾಬೋಧಿರುಕ್ಖೋ ಕಾಳುದಾಯೀತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ ಸಹಜಾತಾನಿ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಿರ ಉತ್ತರಾಸಾಳ್ಹನಕ್ಖತ್ತೇನೇವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮಿ, ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿ
ಇತಿ ಭಗವಾ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಕಪ್ಪೇ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲೋ ಉದಪಾದಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ, ಮೇಧಙ್ಕರೋ, ಸರಣಙ್ಕರೋತಿ ತಯೋ ಬುದ್ಧಾ ಅಹೇಸುಂ। ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ತಮ್ಹಾ ಕಪ್ಪಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ ಮೇಧಙ್ಕರೋ, ಅಥೋಪಿ ಸರಣಙ್ಕರೋ।
ದೀಪಙ್ಕರೋ ಚ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ॥
‘‘ಮಙ್ಗಲೋ
ಅನೋಮದಸ್ಸೀ ಪದುಮೋ, ನಾರದೋ ಪದುಮುತ್ತರೋ॥
‘‘ಸುಮೇಧೋ ಚ ಸುಜಾತೋ ಚ, ಪಿಯದಸ್ಸೀ ಮಹಾಯಸೋ।
ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ಧಮ್ಮದಸ್ಸೀ, ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ॥
‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಫುಸ್ಸೋ ಚ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ವಿಪಸ್ಸೀ ಸಿಖಿ ವೇಸ್ಸಭೂ।
ಕಕುಸನ್ಧೋ ಕೋಣಾಗಮನೋ, ಕಸ್ಸಪೋ ಚಾಪಿ ನಾಯಕೋ॥
‘‘ಏತೇ
ಸತರಂಸೀವ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಮಹಾತಮವಿನೋದನಾ।
ಜಲಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಾವ, ನಿಬ್ಬುತಾ ತೇ ಸಸಾವಕಾ’’ತಿ॥ (ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ)।
ಏತ್ತಾವತಾ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಕತಾಯ
ಮಧುರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ಬುದ್ಧವಂಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ದೀಪಙ್ಕರಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಪಠಮೋ ಬುದ್ಧವಂಸೋ।