೧೦. ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೩. ದಸಮೇ ಕಥಂದಸ್ಸೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಇತೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಲಹವಿವಾದಚೂಳಬ್ಯೂಹಮಹಾಬ್ಯೂಹತುವಟಕಅತ್ತದಣ್ಡಸುತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪರಿಬ್ಬಾಜನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೬೨ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಯಥೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಮಯೇ ರಾಗಚರಿತದೇವತಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಪರಿಬ್ಬಾಜನೀಯಸುತ್ತನ್ತ- (ಸು॰ ನಿ॰ ೩೬೧ ಆದಯೋ) ಮಭಾಸಿ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಸಮಯೇ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಪುರಾ ಸರೀರಭೇದಾ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ತಾಸಂ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಅಡ್ಢತೇಳಸಭಿಕ್ಖುಸತಪರಿವಾರಂ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧಂ ಆಕಾಸೇನ ಆನೇತ್ವಾ ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
ಕಥಂ? ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಮಹನ್ತಾ ಏತೇ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾ, ಯಂ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತರೂಪಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಭತ್ತರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಭೇರಿಸದ್ದಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಏತೇಸಂ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ನಾಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ
ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನದೇವತಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಏಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ತಾವ ಅಯಂ ದೇವತಾಸನ್ನಿಪಾತೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಕೀವಮಹನ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಅರಿಯದೇವತಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ‘‘ಕಥಂದಸ್ಸೀ ಕಥಂಸೀಲೋ, ಉಪಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಧಿಪಞ್ಞಾದಿಕಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಗಾಥಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯ ತಾವ ಸೋ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಕಥಂದಸ್ಸೀತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಂ, ಕಥಂಸೀಲೋತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ, ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧಾದಿವಿಭಾವನತ್ಥಂ
‘‘ಉಪೇತಿ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಮಾನೋ, ಕುಸಲಂ ಅತ್ಥುಪಸಞ್ಹಿತಂ।
ನ ಜೀವತಿ ನ ನಿಬ್ಬುತೋ ನ ಮತೋ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕತಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ॥ (ಪರಿ॰ ೪೭೯)।
‘‘ಸಂಸಾರಖೀಣೋ ನ ಚ ವನ್ತರಾಗೋ, ನ ಚಾಪಿ ಸೇಕ್ಖೋ ನ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ।
ಅಖೀಣಾಸವೋ ಅನ್ತಿಮದೇಹಧಾರೀ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕತಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ॥
‘‘ನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ, ನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇನ ಕುತೋ ನಿರೋಧೋ।
ಸಮುದಯಸಚ್ಚತೋ ಸುವಿದೂರವಿದೂರೋ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕತಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ॥
‘‘ಅಹೇತುಕೋ ನೋಪಿ ಚ ರೂಪನಿಸ್ಸಿತೋ, ಅಪಚ್ಚಯೋ ನೋಪಿ ಚ ಸೋ ಅಸಙ್ಖತೋ।
ಅಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣೋ ನೋಪಿ ಚ ರೂಪೀ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕತಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕೀದಿಸೇನ ದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಕೀದಿಸವಸೇನ ದಸ್ಸನೇನ। ಕಿಂಸಣ್ಠಿತೇನಾತಿ ಕಿಂಸರಿಕ್ಖೇನ। ಕಿಂಪಕಾರೇನಾತಿ ಕಿಂವಿಧೇನ। ಕಿಂಪಟಿಭಾಗೇನಾತಿ ಕಿಂಆಕಾರೇನ।
ಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ತಂ ಮಯ್ಹಂ ವಿಯಾಕರೋಹಿ। ಯಾಚಾಮೀತಿ ಆಯಾಚಾಮಿ। ಅಜ್ಝೇಸಾಮೀತಿ ಆಣಾಪೇಮಿ। ಪಸಾದೇಮೀತಿ ತವ ಸನ್ತಾನೇ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇಮಿ। ಬ್ರೂಹೀತಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಪದಂ। ಆಚಿಕ್ಖಾತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ನಾಮವಸೇನ ಕಥೇಹಿ। ದೇಸೇಹೀತಿ ದಸ್ಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇಹೀತಿ ಜಾನಾಪೇಹಿ। ಞಾಣಮುಖವಸೇನ ಹಿ ಅಪ್ಪನಂ ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇಹೀ’’ತಿ ಪಟ್ಠಪೇಹೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇಹಿ, ಪವತ್ತಾಪೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣಮುಖೇ ಠಪೇಹೀತಿ ವಾ। ವಿವರಾತಿ ವಿವಟಂ ಕರೋಹಿ, ವಿವರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಭಜಾತಿ ವಿಭಾಗಕಿರಿಯಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ದಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉತ್ತಾನೀಕರೋಹೀತಿ ಪಾಕಟಭಾವಂ ಕರೋಹಿ।
ಅಥ ವಾ ಆಚಿಕ್ಖಾತಿ ದೇಸನಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಮೂಲಪದಂ। ದೇಸನಾದೀನಿ ಛ ಪದಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿವರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ದೇಸೇಹೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಠಮಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ದೇಸೇಹಿ। ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಪಞ್ಞಪೇಹೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂನಂ ವಸೇನ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತತೋಸನೇನ ಬುದ್ಧಿನಿಸಾನೇನ ಚ ಪಠಮಂ ಸಂಖಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ಪಞ್ಞಪೇಹಿ। ಪಟ್ಠಪೇಹೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತವಸೇನ ಠಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇಹಿ। ವಿವರಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಚನೇನ ವಿವರಾಹಿ। ವಿಭಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವಿಭಾಗಕರಣೇನ ವಿಭಜಾಹಿ। ಉತ್ತಾನೀಕರೋಹೀತಿ ವಿವಟಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತರವಚನೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಚ ನಿದಸ್ಸನವಚನೇನ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋಹಿ। ಅಯಂ ದೇಸನಾ ನೇಯ್ಯಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಹೋತೀತಿ।
೮೪. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನ ಭಗವಾ ಸರೂಪೇನ ಅಧಿಪಞ್ಞಾದೀನಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಅಧಿಪಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಭಾವೇನ ಯೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಾ ‘‘ಉಪಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾನಾದೇವತಾನಂ ಆಸಯಾನುಲೋಮೇನ ತೇಸಂ ಉಪಸಮಮೇವ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಗಾಥಾನಂ ‘‘ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಪರಾಸಂ ‘‘ಸ ವೇ ಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪದೇನ।
ಅನುಪದವಣ್ಣನಾನಯೋ – ವೀತತಣ್ಹೋ ಪುರಾಭೇದಾತಿ ಯೋ ಸರೀರಭೇದಾ ಪುಬ್ಬಮೇವ ಪಹೀನತಣ್ಹೋ। ಪುಬ್ಬಮನ್ತಮನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇಮಜ್ಝೇ ನುಪಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅದ್ಧನಿ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನ ಉಪಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೋ ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಪುರಕ್ಖತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಾಗತೇ ಅದ್ಧನಿ ಪುರಕ್ಖತಮಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಪುರಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದತೋ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ। ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಸಕಲತ್ತಭಾವಸ್ಸ। ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಾತಿ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದತೋ ಪುಬ್ಬಮೇವ।
ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾತಿ ಪುಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ‘‘ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾತಿ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಕಾಲೋ’’ತಿ ಕಥೀಯತಿ। ಅತೀತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಅತೀತಕಾಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀನಾ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಪರಿಯಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭೨ ಆದಯೋ) ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಕಾಳೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಇನ್ದನೀಲಮಣಿವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಏವಂ ಮನುಞ್ಞರೂಪವಸೇನೇವ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಕುಸಲಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನೇವ ಏವಂವೇದನೋ। ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನ ಏವಂಸಞ್ಞೋ। ಏವಂಸಙ್ಖಾರೋ। ಏವಂವಿಞ್ಞಾಣೋ ಅಹೋಸಿಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ತತ್ಥ ನನ್ದಿಂ ನ ಸಮನ್ನಾನೇತೀತಿ ತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹಂ ವಾ ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ನಾನುಪವತ್ತಯತಿ। ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ ಇತಿ ಮೇ ಚಕ್ಖು ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖೂತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ। ರೂಪಾತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಾಯತನಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಞ್ಞಾಣಂ। ನ ತದಭಿನನ್ದತೀತಿ ತಂ ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ನಾಭಿನನ್ದತಿ। ಇತಿ ಮೇ ಮನೋ ಅಹೋಸಿ ಇತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತಾನೀತಿ ದನ್ತವಿದಂಸಕಹಸಿತಞ್ಚ ವಾಚಾಲಪಿತಞ್ಚ ಕಾಯಕೀಳಾದಿಕೀಳಿತಞ್ಚಾತಿ ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತಾನಿ। ನ ತದಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ತಾನಿ ಹಸಿತಾದೀನಿ ನಾಭಿನನ್ದತಿ। ನ ತಂ ನಿಕಾಮೇತೀತಿ ಕನ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ಚ ತೇನ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತೇನ ಚ ತುಟ್ಠಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ। ರತ್ತೋತಿ ನುಪಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋತಿ ರಾಗೇನ ರತ್ತೋತಿ ಗಣನಂ ನ ಉಪನೇತಬ್ಬೋ। ಉಪರಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವರೂಪೋ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಪಣೀತಮನುಞ್ಞರೂಪಾದಿವಸೇನೇವ ನ ಪಣಿದಹತೀತಿ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ನ ಠಪೇತಿ। ಅಪ್ಪಣಿಧಾನಪಚ್ಚಯಾತಿ ನ ಪತ್ಥನಾಠಪನಕಾರಣೇನ।
೮೫. ಅಸನ್ತಾಸೀತಿ ತೇನ ತೇನ ಅಲಾಭತೋ ಅಸನ್ತಸನ್ತೋ। ಅವಿಕತ್ಥೀತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಅವಿಕತ್ಥನಸೀಲೋ। ಅಕುಕ್ಕುಚೋತಿ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾದಿವಿರಹಿತೋ। ಮನ್ತಭಾಣೀತಿ ಮನ್ತಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ। ಅನುದ್ಧತೋತಿ ಸ ವೇ ವಾಚಾಯತೋತಿ ಸೋ ವಾಚಾಯ ಯತೋ ಸಂಯತೋ ಚತುದೋಸವಿರಹಿತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ।
ಅಕ್ಕೋಧನೋತಿ ಯಞ್ಹಿ ಖೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ನ ಕೋಧನೋ ಅಕೋಧನೋ ಕೋಧವಿರಹಿತೋ’’ತಿ ಯಂ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಪಠಮಂ ತಾವ ಕೋಧಂ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಅಪಿಚ ಕೋಧೋ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ಕೋಧೋ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಪಠಮಂ ಕೋಧೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ। ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಕೋಧೋ ಜಾಯತೀತಿ ದಸಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿ ಅವಡ್ಢಿಂ ಮೇ ಅಕಾಸಿ, ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪನ ಕೋಧೋ ಜಾಯತೀತಿ ಅಕಾರಣೇ ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ‘‘ದೇವೋ ಅತಿವಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘‘ನ ವಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘‘ಸೂರಿಯೋ ತಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘‘ನ ತಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ವಾತೇ ವಾಯನ್ತೇಪಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ಅವಾಯನ್ತೇಪಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಬೋಧಿಪಣ್ಣಾನಂ ಕುಪ್ಪತಿ, ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ವಾತಸ್ಸ ಕುಪ್ಪತಿ, ಉಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ ಖಾಣುಕಸ್ಸ ಕುಪ್ಪತಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪನ ಕೋಧೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ನವಸು ಠಾನೇಸು ಸತ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ।
ಅಟ್ಠಾನಘಾತೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಂ ನ ಕರೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಆಘಾತೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ। ತತೋ ಬಲವತರೋ ಪಟಿಘಾತೋ। ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನ ಪಟಿಘಂ। ಪಟಿವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿವಿರೋಧೋ। ಕುಪ್ಪನವಸೇನ ಕೋಪೋ। ಪಕೋಪೋ ಸಮ್ಪಕೋಪೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ದುಸ್ಸನವಸೇನ ದೋಸೋ। ಪದೋಸೋ ಸಮ್ಪದೋಸೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪತ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪನ್ನತಾ ವಿಪರಿವತ್ತನಾಕಾರೋ। ಮನಂ ಪದೂಸಯಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮನೋಪದೋಸೋ। ಕುಜ್ಝನವಸೇನ ಕೋಧೋ। ಕುಜ್ಝನಾಕಾರೋ ಕುಜ್ಝನಾ। ಕುಜ್ಝಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ। ದುಸ್ಸತೀತಿ ದೋಸೋ। ದುಸ್ಸನಾತಿ ದುಸ್ಸನಾಕಾರೋ। ದುಸ್ಸಿತತ್ತನ್ತಿ ದುಸ್ಸಿತಭಾವೋ। ಪಕತಿಭಾವವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಂ ಬ್ಯಾಪತ್ತಿ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ। ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವಿರೋಧೋ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿವಿರೋಧೋ। ವಿರುದ್ಧಾಕಾರಪಟಿವಿರುದ್ಧಾಕಾರವಸೇನ ವಾ ಇದಂ ವುತ್ತಂ। ಚಣ್ಡಿಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚಣ್ಡೋ, ಥದ್ಧಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ। ನ ಏತೇನ ಸುರೋಪಿತಂ ವಚನಂ ಹೋತಿ, ದುರುತ್ತಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅಸುರೋಪೋ। ಕುದ್ಧಕಾಲೇ ಹಿ ಅನತ್ತಮನತಾ। ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಧಿಮತ್ತಪರಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಮತ್ತಭಾವೋ ಪರಿತ್ತಭಾವೋ ಚ, ಬಲವಭಾವೋ ಮನ್ದಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಏಕದಾ। ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಚಿತ್ತಾವಿಲಕರಣಮತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಿಲಕರಣಪ್ಪಮಾಣೋ, ಚಿತ್ತಕಿಲಿಟ್ಠಕರಣಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಚಿತ್ತಾಲಸಕರಣಮತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕಿಲಮಥಕರಣಮತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಚ ತಾವ ಮುಖಕುಲಾನವಿಕುಲಾನೋ ಹೋತೀತಿ ಮುಖಸ್ಸ ಸಙ್ಕೋಚನವಿಸಙ್ಕೋಚನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಹನುಸಞ್ಚೋಪನೋ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಹನೂನಂ ಅಪರಾಪರಂ ಚಲನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಫರುಸವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರಣೋ ಹೋತೀತಿ ಪರೇಸಂ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಂ ಫರುಸವಾಚಂ ಮುಖತೋ ನೀಹರಣೇನ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ದಿಸಾವಿದಿಸಾನುವಿಲೋಕನೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಣತ್ಥಂ ದಣ್ಡಾದಿಅತ್ಥಾಯ ದಿಸಞ್ಚ ಅನುದಿಸಞ್ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಲೋಕನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ।
ನ ಚ ತಾವ ದಣ್ಡಸತ್ಥಪರಾಮಸನೋ ಹೋತೀತಿ ಆಘಾತನತ್ಥಂ ದಣ್ಡಞ್ಚ ಏಕತೋಧಾರಾದಿಸತ್ಥಞ್ಚ ಆದಿಯನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ದಣ್ಡಸತ್ಥಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಣೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ದಣ್ಡಸತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಹರಣೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ದಣ್ಡಸತ್ಥಅಭಿನಿಪಾತನೋ ಹೋತೀತಿ ಏತಂ ದುವಿಧಂ ಪರಸ್ಸ ಪಹರಣತ್ಥಂ ನ ಚ ತಾವ ಖಿಪನೋ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಛಿನ್ನವಿಚ್ಛಿನ್ನಕರಣೋ ಹೋತೀತಿ ದಣ್ಡಸತ್ಥಾದಿಖಿಪನೇನ ಪರಸರೀರಂ ದ್ವಿಧಾಕರಣೋ ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ವಣಕರಣೋ ಚ ನ ತಾವ ಹೋತಿ। ‘‘ಛಿದ್ದವಿಚ್ಛಿದ್ದಕರಣೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ನ ಚ ತಾವ ಸಮ್ಭಞ್ಜನಪಲಿಭಞ್ಜನೋ ಹೋತೀತಿ ಸರೀರಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಕರಣೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಅಪಕಡ್ಢನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪನೇತ್ವಾ ಕಡ್ಢನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೋ ಹೋತೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ವೋರೋಪನೋ ನ ಚ ತಾವ ಹೋತಿ। ನ ಚ ತಾವ ಸಬ್ಬಚಾಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾಯ ಸಣ್ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪರಸ್ಸ
‘‘ಕೋಧಂ
ಕೋಧಸ್ಸ ವಿಸಮೂಲಸ್ಸ, ಮಧುರಗ್ಗಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ।
ವಧಂ ಅರಿಯಾ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ತಞ್ಹಿ ಛೇತ್ವಾ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೭, ೨೬೭)।
ಯತೋತಿ ಯದಾ। ಪರಪುಗ್ಗಲಂ ಘಾಟೇತ್ವಾತಿ ಪರಪುಗ್ಗಲಂ ನಾಸೇತ್ವಾ। ಅತ್ತಾನಂ ಘಾಟೇತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಮಾರೇತಿ। ಪರಮುಸ್ಸದಗತೋತಿ ಅತಿಬಲವಭಾವಂ ಗತೋ। ಪರಮವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅತಿವಿಪುಲಭಾವಂ ಪತ್ತೋ। ಕೋಧಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಕೋಧಸ್ಸ ಪಹೀನಭಾವೇನ। ಕೋಧವತ್ಥುಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾತತ್ತಾತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಪಿಯಾಪಿಯಅಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಞಾತಭಾವೇನ। ಕೋಧಹೇತುಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ಜನಕಹೇತುನೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೇನ।
ತಾಸೀತಿ ಭಾಯನಸೀಲೋ ಹೋತಿ। ಉತ್ತಾಸೀತಿ ಅತಿಭಾಯನಸೀಲೋ। ಪರಿತ್ತಾಸೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಭಾಯನಸೀಲೋ। ಭಾಯತೀತಿ ಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿರೂಪಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಕತ್ಥೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣಭಣನಸೀಲೋ ಹೋತಿ। ವಿಕತ್ಥೀತಿ ವಿವಿಧಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಣ್ಣಭಣನಸೀಲೋ। ಜಾತಿಯಾ ವಾತಿ ಖತ್ತಿಯಭಾವಾದಿಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ। ಗೋತ್ತೇನ ವಾತಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತಾದಿನಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗೋತ್ತೇನ ವಾ। ಕೋಲಪುತ್ತಿಯೇನ ವಾತಿ ಮಹಾಕುಲಭಾವೇನ ವಾ। ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ವಾತಿ ವಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಸರೀರತಾಯ ವಾ। ಸರೀರಞ್ಹಿ ‘‘ಪೋಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿರೂಪಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧನೇನ ವಾತಿಆದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ।
ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಪದಂ। ತತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ। ತಂ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪಲಕ್ಖಣಂ, ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನರಸಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕತಾಕತಪದಟ್ಠಾನಂ, ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮ್ಪೀತಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ। ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾತಿ ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ದೀಪಿಮಂಸಂ ಮಿಗಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನನ್ತಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಕಾಲಸಞ್ಞಿತಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾತಿ ಸೂಕರಮಂಸಂ ಅಚ್ಛಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಮಿಗಮಂಸಂ ದೀಪಿಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನನ್ತಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕಾಲೇ ವಿಕಾಲಸಞ್ಞಿತಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕನ್ತಿ ಪಿವತಿ। ಅಯಂ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾ। ಅವಜ್ಜೇ ವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾತಿ ನಿದ್ದೋಸೇ ದೋಸಸಞ್ಞಿತಾ। ವಜ್ಜೇ ಅವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾತಿ ಸದೋಸೇ ನಿದ್ದೋಸಸಞ್ಞಿತಾ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಾತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಾಕಾರೋ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತತ್ತನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಭಾವೋ। ಚೇತಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿರೂಪೋ ಪಟಿಸರಣಭಾವೋ। ಮನೋವಿಲೇಖೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಲೇಖೋ।
ಕತತ್ತಾ ಚ ಅಕತತ್ತಾ ಚಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಕತಭಾವೇನ ಚ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಂ ಅಕತಭಾವೇನ ಚ। ಕತಂ ಮೇ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಮಯಾ ಕಾಯೇನ ಕಿಲೇಸಪೂತಿಕತ್ತಾ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ ಕಾಯೇನ ಕತಂ। ಅಕತಂ ಮೇ ಕಾಯಸುಚರಿತನ್ತಿ ಮಯಾ ಕಾಯೇನ ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಂ ನ ಕತಂ। ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಚೀಸುಚರಿತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ನಿರೋಧಪರಿಯೋಸಾನೇಸು
ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ಸತ್ತಸ್ಸ ನ ಪೋಸಸ್ಸ। ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಉದ್ಧತಾಕಾರೋ। ಅವೂಪಸಮೋತಿ ನ ವೂಪಸಮೋ। ಚೇತೋ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಭನ್ತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭನ್ತಭಾವೋ ಭನ್ತಯಾನಭನ್ತಗೋಣಾದೀನಂ ವಿಯ। ಇಮಿನಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ಕಥಿತಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಹಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇತಿ। ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಅಯಂ ಉದ್ಧತಭಾವೋ ಕಥೀಯತಿ।
ಮುಸಾವಾದಂ ಪಹಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜಕೋ ವಚೀಪಯೋಗೋ ಕಾಯಪಯೋಗೋ ವಾ। ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು। ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ। ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ, ತಂ ಮುಸಾವಾದಂ। ಪಹಾಯಾತಿ ಇಮಂ ಮುಸಾವಾದಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿರತೋತಿ ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತತೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯತೋ ಓರತೋ ವಿರತೋವ। ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಗೇವ ಕಾಯವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಚ್ಚಂ ವದತೀತಿ ಸಚ್ಚವಾದೀ। ಸಚ್ಚೇನ ಸಚ್ಚಂ ಸನ್ದಹತಿ ಘಟೇತೀತಿ ಸಚ್ಚಸನ್ಧೋ, ನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಮುಸಾ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಕದಾಚಿ ಮುಸಾ ವದತಿ, ಕದಾಚಿ ಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ
ಥೇತೋತಿ ಥಿರೋ, ಥಿರಕಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗೋ ವಿಯ, ಥುಸರಾಸಿಮ್ಹಿ ನಿಖಾತಖಾಣು ವಿಯ, ಅಸ್ಸಪಿಟ್ಠೇ ಠಪಿತಕುಮ್ಭಣ್ಡಮಿವ ಚ ನ ಥಿರಕಥೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖಾ ವಿಯ, ಇನ್ದಖೀಲಾ ವಿಯ ಚ ಥಿರಕಥೋ ಹೋತಿ, ಅಸಿನಾ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದನ್ತೇಪಿ ದ್ವೇ ಕಥಾ ನ ಕಥೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಥೇತೋ।
ಪಚ್ಚಯಿಕೋತಿ ಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬಕೋ, ಸದ್ಧಾಯಿತಬ್ಬಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ
ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ತಾಯ ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಲೋಕಂ ನ ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಿಸುಣಂ ವಾಚಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ। ಯಾಯ ಪನ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪರಮ್ಪಿ ಫರುಸಂ ಕರೋತಿ, ಯಾ ವಾಚಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಫರುಸಾ, ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಾ ನ ಹದಯಙ್ಗಮಾ, ಅಯಂ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ। ಯೇನ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ, ಸೋ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ। ಯಾ ತೇಸಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಚೇತನಾಪಿ ಪಿಸುಣವಾಚಾದಿನಾಮಮೇವ ಲಭತಿ, ಸಾ ಏವ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಇಮೇಸಂ ಭೇದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಇತೋ ವುತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಂ, ತೇಸಂ ಭೇದಾಯ। ಭಿನ್ನಾನಂ ವಾ ಸನ್ಧಾತಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಿತ್ತಾನಂ ವಾ ಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಾದೀನಂ ವಾ ಕೇನಚಿದೇವ ಕಾರಣೇನ ಭಿನ್ನಾನಂ ಏಕಮೇಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಈದಿಸೇ ಕುಲೇ ಜಾತಾನಂ ಏವಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಇದಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಸನ್ಧಾನಂ ಕತ್ತಾ ಅನುಕತ್ತಾ।
ಅನುಪ್ಪದಾತಾತಿ ಸನ್ಧಾನಾನುಪ್ಪದಾತಾ। ದ್ವೇ ಜನೇ ಸಮಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏವರೂಪೇ ಕುಲೇ ಜಾತಾನಂ ಏವರೂಪೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಮೇತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಗ್ಗೋ ಆರಾಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಗ್ಗಾರಾಮೋ, ಯತ್ಥ ಸಮಗ್ಗಾ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ವಸಿತುಮ್ಪಿ ನ ಸಮಗ್ಗರತೋತಿ ಸಮಗ್ಗೇಸು ರತೋ, ತೇ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಸುತ್ವಾಪಿ ನನ್ದತೀತಿ ಸಮಗ್ಗನನ್ದೀ। ಸಮಗ್ಗಕರಣಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾತಿ ಯಾ ವಾಚಾ ಸತ್ತೇ ಸಮಗ್ಗೇಯೇವ ಕರೋತಿ, ತಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಗುಣಪರಿದೀಪಿಕಮೇವ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ನ ಇತರನ್ತಿ।
ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ, ನೇಲಾತಿ ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ, ನಸ್ಸಾ ಏಲನ್ತಿ ನೇಲಾ, ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ (ಉದಾ॰ ೬೫; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೫) ವುತ್ತನೇಲಂ ವಿಯ। ಕಣ್ಣಸುಖಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಧುರತಾಯ ಪೇಮನೀಯಾ। ಹದಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನಾ ಸುಖೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವಿಸತೀತಿ ಹದಯಙ್ಗಮಾ। ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪುರೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ, ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢನಾರೀ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾತಿಪಿ ಪೋರೀ, ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿಪಿ ಪೋರೀ, ನಗರವಾಸೀನಂ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಗರವಾಸಿನೋ ಹಿ ಯುತ್ತಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಿತಿಮತ್ತಂ ಪಿತಾತಿ ಭಾತಿಮತ್ತಂ ಭಾತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವರೂಪೀ ಕಥಾ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಬಹುಜನಕನ್ತಾ। ಕನ್ತಭಾವೇನೇವ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಚಿತ್ತವುಡ್ಢಿಕರಾತಿ ಬಹುಜನಮನಾಪಾ।
ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ। ಕಾಲೇನ ವದತೀತಿ ಕಾಲವಾದೀ, ವತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತಕಾಲಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೂತಂ ತಥಂ ತಚ್ಛಂ ಸಭಾವಮೇವ ವದತೀತಿ ಭೂತವಾದೀ ಅತ್ಥವಾದೀ। ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ವದತೀತಿ ಧಮ್ಮವಾದೀ। ಸಂವರವಿನಯಪಹಾನವಿನಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ವದತೀತಿ ವಿನಯವಾದೀ।
ನಿಧಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಠಪನೋಕಾಸೋ, ನಿಧಾನಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಧಾನವತೀ, ಹದಯೇ ನಿಧಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಲೇನಾತಿ ಏವರೂಪಿಂ ಭಾಸಮಾನೋಪಿ ಚ ‘‘ಅಹಂ ನಿಧಾನವತಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನ ಅಕಾಲೇನ ಭಾಸತಿ, ಯುತ್ತಕಾಲಂ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಪದೇಸನ್ತಿ ಸಉಪಮಂ, ಸಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯನ್ತವತಿನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯಥಾಸ್ಸಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಭಾಸತಿ। ಯಂ ವಾ ಸೋ ಅತ್ಥವಾದೀ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ, ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚತುದ್ದೋಸಾಪಗತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಅಪಗತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಯಾತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾಯ ಕಥಾಯ।
ದಸ ಕಥಾವತ್ಥೂನೀತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀನಿ ದಸ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಮಹಿಚ್ಛತಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ಅಯಂ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ತತ್ಥ ಸಕಲಾಭೇ ಅತಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಲಾಭಪತ್ಥನಾ ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಏಕಭಾಜನೇ ಪಕ್ಕಪೂವೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತೇ ಪತಿತೇ ನ ಸುಪಕ್ಕೋ ವಿಯ ಖುದ್ದಕೋ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ, ಸ್ವೇವ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸುಪಕ್ಕೋ ವಿಯ ಮಹನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ। ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನತಾ ಪನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ನಾಮ, ಸಾ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅಸದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಸದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೮೫೧) ನಯೇನ ಅತ್ರೇವ ಆಗತಾಯೇವ। ತಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನತಾ ಪನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮಹಿಚ್ಛತಾ ನಾಮ, ಸಾಪಿ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಸದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ಸೀಲವಾ ಸಮಾನೋ ಸೀಲವಾತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೫೧) ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾಯೇವ। ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಸ್ಸನ್ತಪ್ಪಯೋ ಹೋತಿ, ವಿಜಾತಮಾತಾಪಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮುದ್ದೋ ಚ, ಮಹಿಚ್ಛೋ ಚಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ।
ಸಕಟೇನ ಪಚ್ಚಯೇ ದೇತು, ತಯೋಪೇತೇ ಅತಪ್ಪಯಾ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೫೨; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೬೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೧)।
ಸನ್ತಗುಣನಿಗೂಹನತಾ ಪನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗುಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಕಾಮತಾಯ ಸದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಸದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’’ತಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ। ಸೀಲವಾ… ಪವಿವಿತ್ತೋ… ಬಹುಸ್ಸುತೋ… ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ… ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ… ಪಞ್ಞವಾ… ಖೀಣಾಸವೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’’ತಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಜ್ಝನ್ತಿಕತ್ಥೇರೋ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಚ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಥಾವರಂ ಕರೋತಿ, ದಾಯಕಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇತಿ, ಯಥಾ ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ
ಅಪರೋಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಪಚ್ಚಯಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಧುತಙ್ಗಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅಧಿಗಮಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ಪಚ್ಚಯಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ। ಸೋ ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸಂ ಜಾನಾತಿ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸಂ ಜಾನಾತಿ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಜಾನಾತಿ। ಯದಿ ಹಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು ಹೋತಿ, ದಾಯಕೋ ಅಪ್ಪಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪೋ, ದಾಯಕೋ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಬಹು, ದಾಯಕೋಪಿ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ಪಮಾಣೇನೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ನ ಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ಧುತಙ್ಗಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವಂ ನ ಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ, ಅಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ಹುತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಗಮಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ನಾಮ। ಖೀಣಾಸವೋ
ಸನ್ತುಟ್ಠೀಕಥನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸೇಸತ್ಥಮೇವ ದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮ, ಯೋಜನಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸನ್ತುಟ್ಠೀಕಥನ್ತಿ ಇತರೀತರಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಂ ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕಥಂ। ಸೋ ಪನೇಸ ಸನ್ತೋಸೋ ದ್ವಾದಸವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಚೀವರೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ, ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ, ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋತಿ ತಿವಿಧೋ। ಏವಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀಸುಪಿ।
ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಭೇದವಣ್ಣನಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಚೀವರಂ ಲಭತಿ ಸುನ್ದರಂ ವಾ ಅಸುನ್ದರಂ ವಾ। ಸೋ ತೇನೇವ ಯಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಲಭನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಅಥ ಪನ ಯೋ ಪಕತಿದುಬ್ಬಲೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಆಬಾಧಜರಾಭಿಭೂತೋ ವಾ, ಗರುಚೀವರಂ ಪಾರುಪನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ। ಸೋ ಸಭಾಗೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ತಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಯಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ। ಅಪರೋ ಪಣೀತಪಚ್ಚಯಲಾಭೀ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪತ್ತುಣ್ಣಚೀವರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಮಹಗ್ಘಚೀವರಂ, ಬಹೂನಿ ವಾ ಪನ ಚೀವರಾನಿ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಥೇರಾನಂ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ, ಇದಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಅನುರೂಪಂ, ಇದಂ ಗಿಲಾನಾನಂ, ಇದಂ ಅಪ್ಪಲಾಭೀನಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ದತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪುರಾಣಚೀವರಂ ವಾ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದಿತೋ ವಾ ನನ್ತಕಾನಿ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಲಭತಿ ಲೂಖಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ, ಸೋ ತೇನೇವ ಯಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಲಭತಿ, ಯೇನಸ್ಸ ಪರಿಭುತ್ತೇನ ಅಫಾಸು ಹೋತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ। ಅಪರೋ ಬಹುಂ ಪಣೀತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸೇನಾಸನಂ ಲಭತಿ ಮನಾಪಂ ವಾ ಅಮನಾಪಂ ವಾ, ಸೋ ತೇನ ನೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕೇನಾಪಿ ಯಥಾಲದ್ಧೇನೇವ ತುಸ್ಸತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಸೇನಾಸನೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಲಭತಿ, ಯತ್ಥಸ್ಸ ವಸತೋ ಅಫಾಸು ಹೋತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ಸಪ್ಪಾಯಸೇನಾಸನೇ ವಸನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಸೇನಾಸನೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ।
ಅಪರೋ ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ ಲೇಣಮಣ್ಡಪಕೂಟಾಗಾರಾದೀನಿ ಬಹೂನಿ ಪಣೀತಸೇನಾಸನಾನಿ ಲಭತಿ, ಸೋ ತಂ ಚೀವರಂ ವಿಯ ಥೇರಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಬಹುಸ್ಸುತಅಪ್ಪಲಾಭೀಗಿಲಾನಾನಂ ದತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಸೇನಾಸನೇ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ। ಯೋಪಿ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ।
ಇಧ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭೇಸಜ್ಜಂ ಲಭತಿ ಲೂಖಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ, ಸೋ ಯಂ ಲಭತಿ, ತೇನೇವ ತುಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಲಭನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸೋ। ಯೋ ಪನ ತೇಲೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಫಾಣಿತಂ ಲಭತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ತೇಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞದೇವ ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾಬಲಸನ್ತೋಸೋ।
ಅಪರೋ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಪಚ್ಚಯೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ತೋಸಾನಂ ಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಸನ್ತೋಸೋವ ಅಗ್ಗೋ। ಅರಹಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋವ।
ಪವಿವೇಕಕಥನ್ತಿ ಪವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಕಥಂ। ತಯೋ ಹಿ ವಿವೇಕಾ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಏಕೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏಕೋ ನಿಸೀದತಿ, ಏಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಏಕೋ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಏಕೋ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ, ಏಕೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತಿ, ಏಕೋ ಚಙ್ಕಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಏಕೋ ಚರತಿ, ಏಕೋ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಂ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ನಾಮ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಾಮ।
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ
ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಮುಲ್ಲಪನಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಂಸಗ್ಗೋ। ತೇಸು ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸುಣಾತಿ ‘‘ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ವಾ ನಿಗಮೇ ವಾ ಇತ್ಥೀ ವಾ ಕುಮಾರೀ ವಾ ಅಭಿರೂಪಾ ದಸ್ಸನೀಯಾ ಪಾಸಾದಿಕಾ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ, ಸೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸಂಸೀದತಿ ವಿಸೀದತಿ, ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ, ಸಿಕ್ಖಾದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಹೀನಾಯಾವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಪರೇಹಿ ಕಥಿಯಮಾನರೂಪಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಹಸಿತಲಪಿತಗೀತಸದ್ದಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ರಾಗೋ ಸವನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ।
‘‘ಇಧ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮುಲ್ಲಪನಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸನ್ತಕಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗೋ ಸಮ್ಭೋಗಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗೋ ಪನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ। ಅರಹಾ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಂಸಗ್ಗೇಹಿ ಚತೂಹಿಪಿ ಪರಿಸಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ, ಗಾಹಮುತ್ತಕೋ ಚೇವ ಸಂಸಗ್ಗಮುತ್ತಕೋ ಚ। ಅಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಣನ್ತೋ ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥಂ ಕಥೇತಿ ನಾಮ।
ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಕಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಗಮನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಂ ಠಾನಂ
ಸೀಲಕಥನ್ತಿಆದೀಸು ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಸಮಾಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ। ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿ। ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ಸೀಲಾದೀನಂ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಸೀಲಾದಿಕಥಂ ಕಥೇತಿ ನಾಮ।
ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಙ್ಗಜಾಲಮತಿಚ್ಚ ಸೋ ಮುನೀತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
೮೬. ನಿರಾಸತ್ತೀತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ। ವಿವೇಕದಸ್ಸೀ ಫಸ್ಸೇಸೂತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಅತ್ತಾದಿಭಾವವಿವೇಕಂ ಪಸ್ಸತಿ। ದಿಟ್ಠೀಸು ಚ ನ ನೀಯತೀತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠೀಸು ಕಾಯಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನ ನೀಯತಿ।
ವಿಪರಿಣತಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಪಕತಿಭಾವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ನಟ್ಠೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಸೋಕಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ವಿಪರಿಣತಸ್ಮಿಂ ವಾತಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ।
ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಿವತ್ಥುಕಾವ, ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಹದಯವತ್ಥುಕೋಪಿ ಅವತ್ಥುಕೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಚತುಭೂಮಕೋ ಫಸ್ಸೋ। ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏತಸ್ಸ ನಾಮಂ ಹೋತಿಯೇವ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸೋ। ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸೋ। ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿತೋ ಉಪ್ಪಾದಕೋ ಫಸ್ಸೋ। ಇತರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕುಸಲೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ಏಕವೀಸತಿಕುಸಲಚಿತ್ತಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ। ಅಕುಸಲೋತಿ ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ। ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸಅಬ್ಯಾಕತಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ। ಕಾಮಾವಚರೋತಿ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಕಾಮಾವಚರಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ। ರೂಪಾವಚರೋತಿ ಕುಸಲಾದಿಪಞ್ಚದಸರೂಪಾವಚರಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅರೂಪಾವಚರೋತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ದ್ವಾದಸಅರೂಪಾವಚರಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ।
ಸುಞ್ಞತೋತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ, ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಫಸ್ಸೋ। ಇತರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನಿಮಿತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ। ಲೋಕಿಯೋತಿ ಲೋಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವಟ್ಟೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಲೋಕಿಯೋ, ತೇಭೂಮಕೋ ಧಮ್ಮೋ। ಲೋಕುತ್ತರೋತಿ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಲೋಕೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನಪಿ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಅತ್ತೇನ ವಾತಿ ಅತ್ತಭಾವೇನ ವಾ। ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾತಿ ಅತ್ತಾಯತ್ತೇನ ವಾ।
೮೭. ಪತಿಲೀನೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತತೋ ಅಪಗತೋ। ಅಕುಹಕೋತಿ ಅವಿಮ್ಹಾಪಕೋ ತೀಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹಿ। ಅಪಿಹಾಲೂತಿ ಅಪಿಹನಸೀಲೋ, ಪತ್ಥನಾತಣ್ಹಾಯ ಅಮಚ್ಛರೀತಿ ಪಞ್ಚಮಚ್ಛೇರವಿರಹಿತೋ। ಅಪ್ಪಗಬ್ಭೋತಿ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಾದಿವಿರಹಿತೋ। ಅಜೇಗುಚ್ಛೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಿತಾಯ ಅಜೇಗುಚ್ಛನೀಯೋ ಅಸೇಚನಕೋ ಮನಾಪೋ। ಪೇಸುಣೇಯ್ಯೇ ಚ ನೋ ಯುತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬೇ ಪಿಸುಣಕಮ್ಮೇ ಅಯುತ್ತೋ।
ರಾಗಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ರಾಗಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಹೀನಭಾವೇನ। ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಸ್ಮೀತಿ ಉನ್ನತಿಮಾನೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ।
ತೀಣಿ ಕುಹನವತ್ಥೂನೀತಿ ತೀಣಿ ವಿಮ್ಹಾಪನಕಾರಣಾನಿ। ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಹನವತ್ಥೂತಿಆದೀಸು ಚೀವರಾದೀಹಿ ನಿಮನ್ತಿತಸ್ಸ ತದತ್ಥಿಕಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನ ತೇ ಚ ಗಹಪತಿಕೇ ಅತ್ತನಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಸಾದೇ ಞತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ‘‘ಅಹೋ ಅಯ್ಯೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಹನವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಪನ ಸತೋ ಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಇರಿಯಾಪಥಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಹನವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಪನ ಸತೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಪರಿದೀಪನವಾಚಾಯ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಹನವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕತಮಂ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾತಂ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಂ। ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ ಇಧ ಗಹಪತಿಕಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಮನ್ತೇನ್ತಿ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ‘‘ನಿಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವಾ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ। ತಾದಿಸೇ ನಿಮನ್ತಾಪೇನ್ತಿ। ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚೀವರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತೀತಿ ಚೀವರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಏತಂ ಸಾರುಪ್ಪಂ, ಯಂ ಸಮಣೋತಿ ಯಂ ಚೀವರಧಾರಣಂ ಸಮಣೋ ಕರೋತಿ, ಏತಂ ಸಾರುಪ್ಪಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ। ಪಾಪಣಿಕಾ ವಾ ನನ್ತಕಾನೀತಿ ಆಪಣದ್ವಾರೇ ಪತಿಕಾನಿ ಅನ್ತವಿರಹಿತಾನಿ ಪಿಲೋತಿಕಾನಿ। ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾತಿ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ। ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಣೇನ। ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪೇನಾತಿ ಪಿಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ಲದ್ಧಆಲೋಪೇನ। ಪೂತಿಮುತ್ತೇನ ವಾತಿ ಗೋಮುತ್ತೇನ ಓಸಧಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಭೇಸಜ್ಜಕಿಚ್ಚಂ ಕರೇಯ್ಯ। ತದುಪಾದಾಯಾತಿ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಧುತವಾದೋತಿ ಧುತಗುಣವಾದೀ। ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ ಉಪರೂಪರಿ ನಿಮನ್ತೇನ್ತಿ। ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೇನ, ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಸವತೀತಿ ಪಟಿಲಭತಿ। ಸದ್ಧಾಯ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೇನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ ಸುಲಭಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ ಚ, ಸದ್ಧಾ ಪನ ದುಲ್ಲಭಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ಧಾ ಅಥಾವರಾ, ಪದವಾರೇ ಪದವಾರೇ ನಾನಾ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸದಿಸೋಪಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಖೋ ನೇಸಂ ಆವುಸೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಭೋಗಾನಞ್ಚ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಚ, ಸದ್ಧಾಯ ಪನ ತ್ವಂ ಪಾಟಿಭೋಗೋ’’ತಿ।
ಏವಂ ತುಮ್ಹೇ ಪುಞ್ಞೇನ ಪರಿಬಾಹಿರಾ ಭವಿಸ್ಸಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ಭಾಕುಟಿಕಾತಿ ಮುಖಾನಂ ಪಧಾನಪುರಿಮಟ್ಠಿತಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಭಾಕುಟಿಕರಣಂ, ಮುಖಸಙ್ಕೋಚೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಾಕುಟಿಕರಣಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ಭಾಕುಟಿಕೋ, ಭಾಕುಟಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಭಾಕುಟಿಯಂ। ಕುಹನಾತಿ ವಿಮ್ಹಾಪನಾ। ಕುಹಸ್ಸ ಆಯನಾ ಕುಹಾಯನಾ। ಕುಹಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಹಿತತ್ತಂ।
ಪಾಪಿಚ್ಛೋತಿ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತೋ, ಉಪದ್ದುತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಬಹುಮಾನಜ್ಝಾಸಯೋ। ಗಮನಂ ಸಣ್ಠಪೇತೀತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಗಮನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಪಾಸಾದಿಕಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಣಿಧಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪತ್ಥನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಮಾಹಿತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಆಪಾಥಕಜ್ಝಾಯೀವ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಆಗತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಯ ಸನ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸಾತಿ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ। ಆಠಪನಾತಿ ಆದಿಟ್ಠಪನಾ, ಆದರೇನ ವಾ ಠಪನಾ। ಠಪನಾತಿ ಠಪನಾಕಾರೋ। ಸಣ್ಠಪನಾತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ, ಪಾಸಾದಿಕಭಾವಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅರಿಯಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧಂ। ಕುಞ್ಚಿಕನ್ತಿ ಅವಾಪುರಣಂ। ಮಿತ್ತಾತಿ ಸಿನೇಹವನ್ತೋ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಾ। ಸಮ್ಭತ್ತಾತಿ ದಳ್ಹಮಿತ್ತಾ। ಉದ್ದಣ್ಡೇತಿ ಏಕೋ ಪತಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ।
ಕೋರಜಿಕಕೋರಜಿಕೋತಿ ಭಾಕುಟಿಕಭಾಕುಟಿಕೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಮುಖಸಙ್ಕೋಚನಸೀಲೋ। ಕುಹಕಕುಹಕೋತಿ ಅತಿವಿಯ ವಿಮ್ಹಾಪಕೋ। ಲಪಕಲಪಕೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಸಲ್ಲಾಪಕೋ। ಮುಖಸಮ್ಭಾವಿಕೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಹ ಸಮ್ಭಾವಿಕೋ, ಅಪ್ಪಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಏಕೇ। ಸನ್ತಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತಾನಂ। ಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾನಂ। ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ನಿನ್ನಪತಿಟ್ಠಾನಂ। ಗೂಳ್ಹನ್ತಿ ನಿಪುಣನ್ತಿ ಸುಖುಮಂ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ಪದತ್ಥೇನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ। ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಧಮ್ಮದೀಪಕಂ। ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಭೂತನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಂ।
ಕಾಯಿಕಂ ಪಾಗಬ್ಭಿಯನ್ತಿ ಕಾಯೇ ಭವಂ ಕಾಯಿಕಂ। ವಾಚಸಿಕಚೇತಸಿಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಚಿತ್ತೀಕಾರಕತೋತಿ ಬಹುಮಾನಕಿರಿಯರಹಿತೋ। ಅನುಪಾಹನಾನಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತಾನನ್ತಿ ಉಪಾಹನವಿರಹಿತಾನಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಸಮೀಪೇ, ಅನಾದರೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಉಪಾಹನೋತಿ ಉಪಾಹನಾರೂಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮತಿ। ನೀಚೇ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತಾನನ್ತಿ ಅಕತಪರಿಚ್ಛೇದಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಾಲುಕಂ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಆಲಮ್ಬನಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕತಚಙ್ಕಮೇ ನೀಚೇಪಿ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇ। ಉಚ್ಚೇ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮತೀತಿ ಇಟ್ಠಕಚಯನಸಮ್ಪನ್ನೇ ವೇದಿಕಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಉಚ್ಚೇ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮತಿ। ಸಚೇ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಯುತ್ತೋ, ಪಬ್ಬತನ್ತರವನನ್ತರಭೂಮನ್ತರಸ್ಸ ವಾ ಸುಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ, ತಾದಿಸೇ ಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇಪಿ ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಟ್ಟತಿ। ಘಟ್ಟಯನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತಿಸಮೀಪೇ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪುರತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪುರತ್ಥಿಮತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ। ಠಿತಕೋಪಿ ಭಣತೀತಿ ಖಾಣುಕೋ ವಿಯ ಅನೋನಮಿತ್ವಾ ಭಣತಿ। ಬಾಹಾವಿಕ್ಖೇಪಕೋತಿ ಬಾಹುಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಭಣತಿ।
ಅನುಪಖಜ್ಜಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ। ನವೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಾಸನೇ ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪವಿಸನ್ತೋ ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹತಿ ನಾಮ।
ಅನಾಪುಚ್ಛಮ್ಪಿ ಕಟ್ಠಂ ಪಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ದಾರುಂ ಖಿಪತಿ। ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹತೀತಿ ಜನ್ತಾಘರೇ ಪಿದಹತಿ।
ಓತರತೀತಿ ನ್ಹಾಯತೀತಿ ಸರೀರಂ ಸಿನೇಹೇತಿ। ಉತ್ತರತೀತಿ ಉದಕತಿತ್ಥತೋ ತೀರಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ।
ವೋಕ್ಕಮ್ಮಾಪೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ। ಓವರಕಾನೀತಿ ಗಬ್ಭೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಯನಘರಾನಿ।
ಗೂಳ್ಹಾನೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾನಿ।
ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ವಾತಿ ಥೇರೇಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಭಣಾಹೀ’’ತಿ ಅನಾಣತ್ತೋ ಅನಾಯಾಚಿತೋ ಚ।
ಪಾಪಧಮ್ಮೋತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ। ಅಸುಚಿಸಙ್ಕಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ‘‘ಅಯಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬೋ ಆಚಾರೋ ಸಂಯೋಗೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸುಚಿಸಙ್ಕಸರಸಮಾಚಾರೋ। ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಸಕಾರಂ ಸಂಯೋಗಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮನ್ತೋ। ಅಸ್ಸಮಣೋತಿ ನ ಸಮಣೋ। ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ‘‘ಅಹಂ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ। ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಾ ವಿರಹಿತೋ। ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಅನ್ತೋಪೂತೀತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನ್ತೋಪೂತಿಭಾವಮಾಪನ್ನೋ। ಅವಸ್ಸುತೋತಿ ರಾಗೇನ ತಿನ್ತೋ। ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋತಿ ಸಙ್ಕಾರಸಭಾವೋ। ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಮನುಯುತ್ತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರೋ। ಏವಂ ತಾವ ಆಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಗೋಚರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ? ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸ್ಸುತಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ; ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಅನುಸಿಕ್ಖಮಾನೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಸೀಲೇನ, ಸುತೇನ, ಚಾಗೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ।
ಕತಮೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸುಸಂವುತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಹತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಸ್ಸಂ, ನ ರಥಂ, ನ ಪತ್ತಿಂ, ನ ಇತ್ಥಿಂ, ನ ಪುರಿಸಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಉದ್ಧಂ ಉಲ್ಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ
ಕತಮೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ? ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ? ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೨), ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಆಚಾರೇನ ಇಮಿನಾ ಚ ಗೋಚರೇನ ಉಪೇತೋ…ಪೇ॰… ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತೇನಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ।
ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ। ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ತಂ ಸೀಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೮. ಸಾತಿಯೇಸು ಅನಸ್ಸಾವೀತಿ ಸಾತವತ್ಥೂಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವವಿರಹಿತೋ। ಸಣ್ಹೋತಿ ಸಣ್ಹೇಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪಟಿಭಾನವಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಪರಿಪುಚ್ಛಾಧಿಗಮಪಟಿಭಾನೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ನ ಸದ್ಧೋತಿ ಸಾಮಂ ಅಧಿಗತಧಮ್ಮಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸದ್ದಹತಿ। ನ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ವಿರತ್ತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ನ ವಿರಜ್ಜತಿ।
ಯೇಸಂ ಏಸಾತಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಾತವತ್ಥೂಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಇಚ್ಛಾ ತಣ್ಹಾ। ಅಪ್ಪಹೀನಾತಿ ಸನ್ಥವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುತೋ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಸವತೀತಿ ಏತೇಸಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಜವನವೀಥಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಆಸವತೀತಿ ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭೂ ಸವತಿ। ಸನ್ದತೀತಿ ನದೀಸೋತಂ ವಿಯ ಅಧೋಮುಖಂ ಸನ್ದತಿ। ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ
ಸಣ್ಹೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅಫರುಸೇನ ಮುದುನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಏಕೀಭೂತೋ। ವಚೀಕಮ್ಮಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಣ್ಹೇಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹೀತಿಆದೀಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ। ಪರಿಯಾಪುಣನಅತ್ಥಾದಿಪರಿಪುಚ್ಛಾಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾಧಿಗಮವಸೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಪಟಿಭಾನವಾ। ತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಭಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ಞಾಣಂ ಜಾಯತಿ ಞಾಣಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಹೋತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ। ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯೋ ಛ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಆಸವಕ್ಖಯಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಅಧಿಕಾನಿ ಛ ಞಾಣಾನಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಸ್ಸ, ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಭಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರೀಯತಿ ಅಧಿಗಮೀಯತಿ ಪಾಪುಣೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಭೇದತೋ ಞಾತೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಭಾಸಿತಂ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಭೇದತೋ ಞಾತೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಸ ಅಭಿಲಾಪೇ ಭಾಸನೇ ಉದೀರಣೇ ತಂ ಲಪಿತಂ ಭಾಸಿತಂ ಉದೀರಿತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸಾ ನಿರುತ್ತಿ ಞಾತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇ ಞಾತೇ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಭಾಯತೀತಿ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಧಮ್ಮೇ ಞಾತೇ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಭಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಭಾಯತಿ। ನಿರುತ್ತಿಯಾ ಞಾತಾಯ ನಿರುತ್ತಿ ಪಟಿಭಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾಯ ನಿರುತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾ ನಿರುತ್ತಿ ಪಟಿಭಾಯತಿ। ಇಮೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತೀಸು ಇಮೇಸು ತೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ ತೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಗೋಚರಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಇಮಾಯ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಾತಿ ಇಮಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಯಥಾವುತ್ತವಿತ್ಥಾರಪಞ್ಞಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಟಿಭಾನವಾತಿ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ। ಯಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಚನಂ। ತಞ್ಹಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏವರೂಪಾ ಪರಿಯತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದಅತ್ಥಪದವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ। ಉಗ್ಗಹಿತಪಾಳಿಆದೀಸು ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಧಿಗಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ। ಅರಹತ್ತಞ್ಹಿ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಿವಿಧಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸತಿ।
ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಮೇವ। ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಅವಗಮಿತಂ। ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಂ ಧಮ್ಮಂ। ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸದ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಪರೇಸಂ ನ ಸದ್ದಹತಿ, ಸದ್ಧಾಯ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದಿಕಂ ದ್ವಾದಸಪದಿಕಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾತಿಆದಯೋ ಸಂಸಾರನಿವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿಆದಿ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ। ಇಮೇ ಆಸವಾತಿಆದಯೋ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನವಸೇನ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದಯೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ। ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನನ್ತಿಆದಯೋ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿವಿಧೇನ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ, ತೇಸು ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸಮುದಯಞ್ಚ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಿರೋಧೇ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಏವಮಾದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಮತೋಗಧನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಮತನ್ತಿ ಅಮತಂ। ಕಿಲೇಸವಿಸಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅಗದನ್ತಿಪಿ ಅಮತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ನಿನ್ನತಾಯ ಅಮತೋಗಧಂ। ಅಮತಪರಾಯನನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅಮತಂ ಪರಂ ಅಯನಂ ಅಮತಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ತಂ ಅಮತಂ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಭೂತತ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಅಮತಪರಿಯೋಸಾನಂ।
೮೯. ಲಾಭಕಮ್ಯಾ ನ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಲಾಭಪತ್ಥನಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಾದೀನಿ ನ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಅವಿರುದ್ಧೋ ಚ ತಣ್ಹಾಯ, ರಸೇಸು ನಾನುಗಿಜ್ಝತೀತಿ ವಿರೋಧಾಭಾವೇನ ಚ ಅವಿರುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಮೂಲರಸಾದೀಸು ಗೇಧಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ।
ಕೇನ ನು ಖೋತಿ ಲಾಭಪತ್ಥನಾಯ ಕಾರಣಚಿನ್ತೇನ ಪಿಹಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನೇ ನಿಪಾತೋ। ಲಾಭಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಲಾಭಂ ಪರಿಪಾಚೇನ್ತೋತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಪಾಚಯನ್ತೋ।
ಅತ್ತದಮತ್ಥಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನೋ ದಮನತ್ಥಾಯ। ಅತ್ತಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾಧಾನತ್ಥಾಯ। ಅತ್ತಪರಿನಿಬ್ಬಾಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ದುವಿಧೇನಾಪಿ ಞಾಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ ಖೋ ಆವುಸೋ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೯)। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಞ್ಞೇವ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅಧಿಗಮಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಧುತಙ್ಗಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ, ತೇಸಂ ನಾನತ್ಥಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಏವ, ತಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಂ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ। ಸನ್ತುಟ್ಠಿಞ್ಞೇವಾತಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ತಿವಿಧಂ ಸನ್ತೋಸಂ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ, ಏತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ। ಸಲ್ಲೇಖಞ್ಞೇವಾತಿ ಕಿಲೇಸಲೇಖನಂ। ಇದಮತ್ಥಿತಞ್ಞೇವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ
ರಸೋತಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಪದಂ। ಮೂಲರಸೋತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಮೂಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತರಸೋ। ಖನ್ಧರಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಮ್ಬಿಲನ್ತಿ ತಕ್ಕಮ್ಬಿಲಾದಿ। ಮಧುರನ್ತಿ ತಿತ್ತಕನ್ತಿ ನಿಮ್ಬಪಣ್ಣಾದಿ। ಕಟುಕನ್ತಿ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಮರಿಚಾದಿ। ಲೋಣಿಕನ್ತಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕಲೋಣಾದಿ। ಖಾರಿಕನ್ತಿ ವಾತಿಙ್ಗಣಕಳೀರಾದಿ। ಲಮ್ಬಿಕನ್ತಿ ಬದರಾಮಲಕಕಪಿಟ್ಠಸಾಲವಾದಿ। ಕಸಾವನ್ತಿ ಹರೀತಕಾದಿ। ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರಸಾ ವತ್ಥುವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ತಂತಂವತ್ಥುಕೋ ಪನೇತ್ಥ ರಸೋ ಚ ಅಮ್ಬಿಲಾದೀನಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಾದೂತಿ ಇಟ್ಠರಸೋ। ಅಸಾದೂತಿ ಅನಿಟ್ಠರಸೋ। ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ರಸೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನೋ। ಸೀತನ್ತಿ ಸೀತರಸೋ। ಉಣ್ಹನ್ತಿ ತೇ ಜಿವ್ಹಗ್ಗೇನ ರಸಗ್ಗಾನೀತಿ ಏತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪಸಾದಜಿವ್ಹಗ್ಗೇನ ಉತ್ತಮರಸಾನಿ। ಪರಿಯೇಸನ್ತಾತಿ ಗವೇಸಮಾನಾ। ಆಹಿಣ್ಡನ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಚರನ್ತಿ। ತೇ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅನಮ್ಬಿಲಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ತಕ್ಕಾದಿಅಮ್ಬಿಲಂ ಲದ್ಧಾ ಅನಮ್ಬಿಲಂ ಗವೇಸನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಂ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತೀತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಉಪಾಯೇನ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತಿ। ಇದಾನಿ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೇವ ದವಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ನೇವ ದವಾಯಾತಿ ದವತ್ಥಾಯ ನ ಆಹಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ನಟಲಙ್ಘಕಾದಯೋ ದವತ್ಥಾಯ ಆಹಾರೇನ್ತಿ ನಾಮ। ಯಞ್ಹಿ ಭೋಜನಂ ಭುತ್ತಸ್ಸ ನಚ್ಚಗೀತಕಬ್ಬಸಿಲೋಕಸಙ್ಖಾತೋ ದವೋ ಅತಿರೇಕತರೇನ ಪಟಿಭಾತಿ, ತಂ ಭೋಜನಂ ಅಧಮ್ಮೇನ ವಿಸಮೇನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ತೇ ಆಹಾರೇನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ನ ಏವಮಾಹಾರೇತಿ।
ನ ಮದಾಯಾತಿ ಮಾನಮದಪುರಿಸಮದಾನಂ ವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ ನ ಆಹಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾ ಮದತ್ಥಾಯ ಆಹಾರೇನ್ತಿ ನಾಮ। ತೇ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಮಾನಮದಪುರಿಸಮದಾನಂ ವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ ಪಿಣ್ಡರಸಭೋಜನಾದೀನಿ ಪಣೀತಭೋಜನಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ನಾಹಾರೇತಿ।
ನ ಮಣ್ಡನಾಯಾತಿ ಸರೀರಮಣ್ಡನತ್ಥಾಯ ನ ಆಹಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪೂಪಜೀವಿನಿಯೋ ಮಾತುಗಾಮಾ ಅನ್ತೇಪುರಿಕಾದಯೋ ಚ ಸಪ್ಪಿಫಾಣಿತಾದೀನಿ ಪಿವನ್ತಿ, ಸಿನಿದ್ಧಮುದುಮದ್ದವಭೋಜನಂ ಆಹಾರೇನ್ತಿ। ಏವಂ ನೋ ಅಙ್ಗಲಟ್ಠಿ ಸುಸಣ್ಠಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸರೀರೇ ಛವಿವಣ್ಣೋ ಪಸನ್ನೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ನ ಆಹಾರೇತಿ।
ನ ವಿಭೂಸನಾಯಾತಿ ಸರೀರೇ ಮಂಸವಿಭೂಸನತ್ಥಾಯ ನ ಆಹಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬುದ್ಧಮಲ್ಲಮುಟ್ಠಿಕಮಲ್ಲಚೇಟಕಾದಯೋ ಸುಸಿನಿದ್ಧೇಹಿ ಮಚ್ಛಮಂಸಾದೀಹಿ ಸರೀರಂ ಪೀಣೇನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ನೋ ಮಂಸಂ ಉಸ್ಸದಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಪಹಾರಸಹನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಸರೀರೇ ಮಂಸವಿಭೂಸನತ್ಥಾಯ ನ ಆಹಾರೇತಿ।
ಯಾವದೇವಾತಿ ಆಹಾರಾಹರಣಪಯೋಜನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದನಿಯಮದಸ್ಸನಂ। ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಯಾಪನಾಯಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಯಾಪನತ್ಥಾಯ ಆಹಾರೇತಿ। ವಿಹಿಂಸೂಪರತಿಯಾತಿ ವಿಹಿಂಸಾ ನಾಮ ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಖುದ್ದಾ, ತಸ್ಸಾ ಉಪರತಿಯಾ ವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ ಆಹಾರೇತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಾಮ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕಲಸಾಸನಂ, ತಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹತ್ಥಾಯ ಆಹಾರೇತಿ।
ಇತೀತಿ ಉಪಾಯನಿದಸ್ಸನಂ, ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಾಣಞ್ಚ ವೇದನಂ ಪಟಿಹಙ್ಖಾಮೀತಿ ಪುರಾಣವೇದನಂ ನಾಮ ಅಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾ, ತಂ ಪಟಿಹನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಹಾರೇತಿ। ನವಞ್ಚ ವೇದನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ನವವೇದನಾ ನಾಮ ಅತಿಭುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾ, ನ ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಹಾರೇತಿ। ಅಥ ವಾ ನವವೇದನಾ ನಾಮ ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೇದನಾ, ತಸ್ಸಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತ್ಥಮೇವ ಆಹಾರೇತಿ।
ಯಾತ್ರಾ ಚ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಾಪನಾ ಚ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅನವಜ್ಜತಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನವಜ್ಜಂ। ತತ್ಥ ಅಧಮ್ಮಿಕಪರಿಯೇಸನಾ ಅಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಅಧಮ್ಮೇನ ಪರಿಭೋಗೋತಿ ಇದಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ನಾಮ। ಧಮ್ಮೇನ ಪನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ
ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ, ಅತ್ಥಿ ನ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ತತ್ಥ ಆಹರಹತ್ಥಕೋ ಅಲಂಸಾಟಕೋ ತತ್ರವಟ್ಟಕೋ ಕಾಕಮಾಸಕೋ ಭುತ್ತವಮಿತಕೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಭೋಜನಂ ನ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ನಾಮ। ಏತೇಸು ಹಿ ಆಹರಹತ್ಥಕೋ ನಾಮ ಬಹುಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಆಹರ ಹತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ಅಲಂಸಾಟಕೋ ನಾಮ ಅಚ್ಚುದ್ಧುಮಾತಕುಚ್ಛಿತಾಯ ಉಟ್ಠಿತೋಪಿ ಸಾಟಕಂ ನಿವಾಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತತ್ರವಟ್ಟಕೋ ನಾಮ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತತ್ರೇವ ಪರಿವಟ್ಟತಿ। ಕಾಕಮಾಸಕೋ ನಾಮ ಯಥಾ ಕಾಕೇಹಿ ಆಮಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಯಾವ ಮುಖದ್ವಾರಾ ಆಹಾರೇತಿ। ಭುತ್ತವಮಿತಕೋ ನಾಮ ಮುಖೇನ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತತ್ಥೇವ ವಮತಿ। ಏವಂ
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ।
ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೯೮೩; ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೫.೧೦)।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತಬ್ಬಾನಿ। ನೇವ ದವಾಯಾತಿ ಹಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ನ ಮದಾಯಾತಿ ಏಕಂ, ನ ಮಣ್ಡನಾಯಾತಿ ಏಕಂ, ನ ವಿಭೂಸನಾಯಾತಿ ಏಕಂ, ಯಾವದೇವ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಯಾಪನಾಯಾತಿ ಏಕಂ, ವಿಹಿಂಸೂಪರತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಏಕಂ, ಇತಿ ಪುರಾಣಞ್ಚ ವೇದನಂ ಪಟಿಹಙ್ಖಾಮಿ ನವಞ್ಚ
ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ
೯೦. ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸತೋತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸತಿಯುತ್ತೋ।
ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಕೋತಿ? ಞಾಣಾದಯೋ। ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿರಿಯತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ‘‘ಸತತವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ‘‘ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆಸೇವನವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಕಾರಣವಸೇನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಸಮತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ। ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು – ಚಕ್ಖು ರೂಪಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಅಚಕ್ಖುಕತ್ತಾ। ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಪನ ಪಸಾದವತ್ಥುಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಸ್ಸತಿ। ಈದಿಸೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ‘‘ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದೀಸು
ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಲೋಭುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಛನ್ದರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೋ ನ ಹೋತಿ। ನ ದುಮ್ಮನೋತಿ ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ನ ಹೋತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖಕೋ ಹೋತಿ, ಅಪಕ್ಖಪತಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸತಿಮಾ ಞಾಣಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಮನಾಪಂ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝತೀತಿ ಮನವಡ್ಢನಕಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ। ನಾಭಿಹಂಸತೀತಿ ನ ತುಸ್ಸತಿ। ನ ರಾಗಂ ಜನೇತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರಞ್ಜನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ತಸ್ಸ ಠಿತೋವ ಕಾಯೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದಿಕಾಯೋ ಕಮ್ಪಾರಹಿತತ್ತಾ ಠಿತೋ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹೋತಿ। ಅಮನಾಪನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಮಙ್ಕು ಹೋತೀತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಕೋಧವಸೇನ ಠಿತಮನೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಲೀನಮನಸೋತಿ ಅಲೀನಚಿತ್ತೋ। ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚೇತಸೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತಚಿತ್ತೋ।
ರಜನೀಯೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ರಜನೀಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ರಾಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ದುಸ್ಸನೀಯೇ ನ ದುಸ್ಸತೀತಿ ದೋಸುಪ್ಪಾದೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ದೋಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಮೋಹನೀಯೇ ನ ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಮೋಹನೀಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಮೋಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಕೋಪನೀಯೇ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಕೋಧನೀಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಚಲತಿ। ಮದನೀಯೇ ನ ಮಜ್ಜತೀತಿ ಮದನೀಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಸಂಸೀದತಿ। ಕಿಲೇಸನೀಯೇ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಉಪತಪನೀಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನ ಉಪತಪ್ಪತಿ। ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋ। ಸುತೇ ಸುತಮತ್ತೋತಿ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸುತೇ ಸುತಮತ್ತೋ। ಮುತೇ ಮುತಮತ್ತೋತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತಮತ್ತೋ। ವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತೋತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಞಾತೇ ಞಾತಮತ್ತೋ। ದಿಟ್ಠೇ ನ ಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಲೇಪೇನ ನ ಲಿಮ್ಪತಿ। ದಿಟ್ಠೇ ಅನೂಪಯೋತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ ಹೋತಿ। ಅನಪಾಯೋತಿ ಅಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ।
ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ಓಲೋಕೇತಿ। ಛನ್ದರಾಗೋತಿ ಸಿನೇಹೋ। ರೂಪಾರಾಮನ್ತಿ ರೂಪಂ ಆರಾಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರಾಮಂ। ರೂಪೇ ರತನ್ತಿ ರೂಪರತಂ। ರೂಪೇ ಸನ್ತುಟ್ಠೀತಿ ರೂಪಸಮ್ಮುದಿತಂ।
ದನ್ತಂ ನಯನ್ತಿ ಸಮಿತಿನ್ತಿ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಾಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ಮಹಾಜನಮಜ್ಝಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ದನ್ತಮೇವ ಗೋಣಜಾತಿಂ ವಾ ಅಸ್ಸಜಾತಿಂ ವಾ ಯಾನೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನಯನ್ತಿ। ರಾಜಾತಿ ತಥಾರೂಪಾನೇವ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರಾಜಾಪಿ ದನ್ತಮೇವ ಅಭಿರುಹತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸುಪಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋವ ಯೋತಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಯೋ ಏವರೂಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮವಚನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ತಿತಿಕ್ಖತಿ ನ ಪಟಿಪ್ಫನ್ದತಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ಏವರೂಪೋ ದನ್ತೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸ್ಸತರಾತಿ ಆಜಾನೀಯಾತಿ ಯಂ ಅಸ್ಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಕಾರಣಂ ಕಾರೇತಿ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ಜಾನನಸಮತ್ಥಾ। ಸಿನ್ಧವಾತಿ ಸಿನ್ಧವರಟ್ಠೇ ಜಾತಾ ಅಸ್ಸಾ। ಮಹಾನಾಗಾತಿ ಕುಞ್ಜರಸಙ್ಖಾತಾ ಮಹಾಹತ್ಥಿನೋ। ಅತ್ತದನ್ತೋತಿ
ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹೀತಿ ಯಾನಿ ಏತಾನಿ ಹತ್ಥಿಯಾನಾದಿಯಾನಾನಿ, ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ಅಗತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಗತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನದಿಸಂ, ತಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನ ದನ್ತೇನ ಅಪರಭಾಗೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸುದನ್ತೇನ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಂ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದನ್ತಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತದಮನಮೇವ ವರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಧಾಸು ನ ವಿಕಮ್ಪನ್ತೀತಿ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿಆದೀಸು ಮಾನವಿಧಾಸು ನ ಚಲನ್ತಿ ನಪ್ಪವೇಧನ್ತಿ। ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಪುನಬ್ಭವಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ದನ್ತಭೂಮಿಮನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಏಕನ್ತದಮನಂ ಅರಹತ್ತಫಲಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತೇ ಲೋಕೇ ವಿಜಿತಾವಿನೋತಿ ತೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸತ್ತಲೋಕೇ ವಿಜಿತವಿಜಯಾ ವಿಜಿತವನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ನಿಬ್ಭಯೋ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೋ ದನ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗೋಚರಭಾವನಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸನಾಭಾವನಾಯ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಭಾವಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗೋಚರಭಾವನಾಯ, ಏವಂ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕೇತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವೇಕಲ್ಲತಾ ವೇಕಲ್ಲತೋ ವಾ ಸಮ್ಭವೋ, ತತ್ಥ ನಾಭಿಜ್ಝಾದಿವಸೇನ ಭಾವಿತಾನೀತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝ ಞತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಸಕಸನ್ತತಿಖನ್ಧಲೋಕಂ ಪರಸನ್ತತಿಖನ್ಧಲೋಕಞ್ಚ ಕಾಲಂ ಕಙ್ಖತಿ, ಜೀವಿತಕ್ಖಯಕಾಲಂ ಆಗಮೇತಿ ಪತಿಮಾನೇತಿ, ನ ಭಾಯತಿ ಮರಣಸ್ಸ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಮರಣೇ ಮೇ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ, ನಿಕನ್ತಿ ನತ್ಥೀ ಜೀವಿತೇ’’॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೨೦)।
‘‘ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ
ಕಾಲಞ್ಚ ಪತಿಮಾನೇಮಿ, ನಿಬ್ಬಿಸಂ ಭತಕೋ ಯಥಾ’’ತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೬೦೬, ೬೫೪, ೧೦೦೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೨.೪ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)।
ಭಾವಿತೋ ಸ ದನ್ತೋತಿ ಏವಂ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸೋ ದನ್ತೋ।
೯೧. ನಿಸ್ಸಯತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾ। ಞತ್ವಾ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಏವಂ ತೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಧಮ್ಮಞಾಣಾ ನತ್ಥಿ ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಭವಾಯ ವಿಭವಾಯ ವಾತಿ ಸಸ್ಸತಾಯ ಉಚ್ಛೇದಾಯ ವಾ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನೋ।
೯೨. ತಂ ಬ್ರೂಮಿ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಏಕೇಕಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಂ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಕಥೇಮಿ। ಅತರೀ ಸೋ ವಿಸತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸೋ ಇಮಂ ವಿಸತಾದಿಭಾವೇನ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮಹಾತಣ್ಹಂ ಅತರಿ।
ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ರಾಗೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋತಿ ಸಯಂ ಗಹಿತದಿಟ್ಠಿಯಾ ರಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತೋ ರಾಗೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ। ಪರವಾದೇಸು ಆಘಾತೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪರೇಸಂ ವಾದಪಟಿವಾದೇಸು ಕೋಪೋ ಚ ಅತುಟ್ಠಾಕಾರೋ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಂ ವಾ ವತಂ ವಾತಿ ಸಯಂ ಗಹಿತಮೇಥುನವಿರತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸೀಲಂ ವಾ ಗೋವತಾದಿವತಂ ವಾ। ಸೀಲಬ್ಬತಂ ವಾತಿ ತದುಭಯಂ ವಾ। ಪರಾಮಾಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸುದ್ಧೀತಿಆದಿವಸೇನ ಪರತೋ ಆಮಸತಿ। ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋತಿ ಸಯಂ ಗಹಿತದಿಟ್ಠಿಂ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ॰ ೫೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭, ೩೦೧) ಅಯೋನಿಸೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ। ಗನ್ಥಾ ತಸ್ಸ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಗನ್ಥಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ನ ಸನ್ತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ। ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ।
೯೩. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಉಪಸನ್ತಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ತಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ। ತತ್ಥ ಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುತ್ತಪರಿಗ್ಗಹಾದಯೋ ಪುತ್ತಾದಿನಾಮೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿಸ್ಸ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಅಭಾವೇನ ಪುತ್ತಾದಯೋ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ಅತ್ತಾತಿ ನಿರತ್ತಾತಿ ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಗಹಿತಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ।
ನತ್ಥೀತಿ ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಮೋಚೇತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಗಾಹಮುಞ್ಚನಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಗಹಣಞ್ಚ ಮೋಚನಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ। ವುದ್ಧಿಪರಿಹಾನಿವೀತಿವತ್ತೋತಿ ವುಡ್ಢಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ।
೯೪. ಯೇನ ನಂ ವಜ್ಜುಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಅಥೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಯೇನ ತಂ ರಾಗಾದಿನಾ ವಜ್ಜೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಇತೋವ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ರತ್ತೋತಿ ವಾ ದುಟ್ಠೋತಿ ವಾ ವದೇಯ್ಯುಂ। ತಂ ತಸ್ಸ ಅಪುರಕ್ಖತನ್ತಿ ತಂ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜಂ ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಅಪುರಕ್ಖತಂ। ತಸ್ಮಾ ವಾದೇಸು ನೇಜತೀತಿ ತಂಕಾರಣಾ ನಿನ್ದಾವಚನೇಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ।
ನೇಜತೀತಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಪದಂ। ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಚಲನಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ಚಲತೀತಿ ನ ತತ್ಥ ನಮತಿ। ನ ವೇಧತೀತಿ ಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ನ ಫನ್ದತಿ। ನಪ್ಪವೇಧತೀತಿ ನ ಕಮ್ಪತಿ। ನ ಸಮ್ಪವೇಧತೀತಿ ನ ಪರಿವತ್ತತಿ।
೯೫. ನ ಉಸ್ಸೇಸು ವದತೇತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ ವಿಸಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಅತಿಮಾನವಸೇನ ನ ವದತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸು ದ್ವೀಸು। ಕಪ್ಪಂ ನೇತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಂ ನ ಏತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಕಪ್ಪಿಯೋ, ಪಹೀನಕಪ್ಪೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನೋವ।
೯೬. ಸಕನ್ತಿ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ। ಅಸತಾ ಚ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾದಿನಾ ಅಸತಾ ಚ ನ ಸೋಚತಿ। ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಸ ವೇ ಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ನರುತ್ತಮೋ ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನೋವ। ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸದೇವತಾನಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಗಣನಾ ನತ್ಥೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।