॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ
ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾ
ಪಾರಾಯನವಗ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ
೧. ಅಜಿತಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಪಾರಾಯನವಗ್ಗಸ್ಸ
೧.
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,)
ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥ –
ಅಜಿತಮಾಣವಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ಚ ಉಪರೂಪರಿಪಞ್ಹೇ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ಚ ವುತ್ತಞ್ಚ ಉತ್ತಾನಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ। ತತ್ಥ ನಿವುತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ। ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀತಿ ಕಿಂ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ ವದೇಸಿ?
ಆವುತೋತಿ ನಿವುತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ। ಓವುತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ। ಪಿಹಿತೋತಿ ಉಪರಿಭಾಗೇನ ಛಾದಿತೋ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋತಿ ಅವಿವಟೋ। ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತೋತಿ ಅಧೋಮುಖಂ ಛಾದಿತೋ।
ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ನಪ್ಪಕಾಸೋ ಹೋತಿ। ನಪ್ಪಭಾಸತೀತಿ ಞಾಣಪ್ಪಭಾಸಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ತಪತೀತಿ ಞಾಣತಪಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ವಿರೋಚತೀತಿ ಞಾಣವಿರೋಚನಂ ನ ಕರೋತಿ। ನ ಞಾಯತೀತಿ ನ ಜಾನೀಯತಿ। ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನಪ್ಪಞ್ಞಾಯತೇ।
ಕೇನ ಲಿತ್ತೋತಿ ಕೇನ ಲಿಮ್ಪಿತೋ। ಸಂಲಿತ್ತೋ ಉಪಲಿತ್ತೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಆಚಿಕ್ಖಸಿ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ। ದೇಸೇಸಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ। ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇನ್ತೋ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ। ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿವರಸಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಭಜಸಿ। ನಿಕುಜ್ಜಿತಭಾವಂ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಞ್ಚ ಹರಿತ್ವಾ ಸೋತೂನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಂ ಜನಯನ್ತೋ ಉತ್ತಾನೀಕರೋಸಿ। ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸೋತೂನಂ ಅಞ್ಞಾಣನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ಪಕಾಸೇಸೀತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೨. ವೇವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ಮಚ್ಛರಿಯಹೇತು ಚ ಪಮಾದಹೇತು ಚ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ। ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹಿಸ್ಸ ದಾನಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಪಮಾದೋ ಸೀಲಾದೀಹಿ। ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಕ್ಕಟಲೇಪೋ ವಿಯ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ।
ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಸಂ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಆದಿತೋ ಸಮುದಾಗಮನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪಠಮತೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ನಿರೋಧೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಭಙ್ಗತೋ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಕಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಕಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಪಾಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ರೂಪಂ ನಾಮಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ನಾಮಂ ರೂಪಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩. ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪಾದಿಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾದಿಕಾ ಸೋತಾ ಸನ್ದನ್ತಿ। ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿಂ ಆವರಣಂ ಕಾ ರಕ್ಖಾ। ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ। ಏತೇನ ಸಾವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಏತೇ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಏತೇನ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಅಧೋಗಾಮಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಸವನ್ತಿ। ಸನ್ದನ್ತೀತಿ ನಿರನ್ತರಗಾಮಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ದಮಾನಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವತ್ತನ್ತಿ।
೪. ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾ ಸತಿ ತೇಸಂ ಸೋತಾನಂ ನಿವಾರಣಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ತಮೇವಾಹಂ ಸತಿಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿವೇಧಸಾಧಿಕಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಏತೇ ಸೋತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಿಧೀಯನ್ತಿ।
ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಮುದಯಞ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ। ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಭಾವಗಮನಞ್ಚ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ವಾ। ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚಾತಿ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ। ಆದೀನವಞ್ಚಾತಿ ದೋಸಞ್ಚ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾತಿ ನಿಕ್ಖಮನಞ್ಚ।
೫. ಪಞ್ಞಾ ಚೇವಾತಿ ಪಞ್ಹಾಗಾಥಾಯ ಯಾ ಚಾಯಂ ತಯಾ ವುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಯಾ ಚ ಸತಿ, ಯಞ್ಚ ತದವಸೇಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಏತಂ ಮೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹೀತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತಂ ನಾಮರೂಪಂ ಕತ್ಥ ನ ಭವತಿ। ವೂಪಸಮ್ಮತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾತಿ। ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀತಿ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ।
೬. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯ ಪನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸತಿಯೋ ನಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಂ ಮಂ ತ್ವಂ, ಅಜಿತ, ಏತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ, ತದೇತಂ ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ತೇ ವದಾಮಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹೇವ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ಥೇವ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಞ್ಞಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝನೇನ। ತತ್ಥ ದುವಿಧೋ ನಿರೋಧೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧೋತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಾನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೀತಿ ಓಳಾರಿಕಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಅಣುಸಹಗತಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ತಾನಿ ಏವ ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಚೇ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ತೇ ಮಗ್ಗಾ ಅಭಾವಿತಾ ಅಸ್ಸು, ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ। ತೇ ಪನ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾರಯಮಾನಾ ಸೇತುಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಭಾವಂ ಕುರುಮಾನಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಂ ನಿರೋಧೇನ್ತಿ ನಾಮ। ಏವಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಚೇ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಪಞ್ಚ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ನಿರೋಧೇತಿ ನಾಮ।
ಸಚೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವೇ ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಓಳಾರಿಕಾನಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾನಿ ಓಳಾರಿಕೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ
ಸಚೇ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಭವಂ ದುತಿಯಭವೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ
ಸಚೇ ಅರಹತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ನಿರೋಧೇತಿ ನಾಮ।
ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಚೇತ್ಥ ಅಪಾಯಭವಂ ನಿರೋಧೇತಿ। ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಸುಗತಿಕಾಮಭವೇಕದೇಸಂ। ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕಾಮಭವಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ರೂಪಾರೂಪಭವಂ, ಸಬ್ಬಭವೇಪಿ ನಿರೋಧೇತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಉಪಾದಿನ್ನಕನಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಕಾಮಭವತೋ ಕಾಮಭವಂ ಸಂಸರನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತ ಭವೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇತಿ –
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ‘ಸಂಸಾರೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೧೯; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೧೭; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪, ೫೮; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೯) –
ಏವಂ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ನಮನಲಕ್ಖಣಂ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಾಮಞ್ಚ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಭೂತೋಪಾದಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಞ್ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಏತೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂಯೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ ದ್ವೇ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ದ್ವೇ ಭವೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸೂತಿ ತದವಸಿಟ್ಠೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು। ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಏಕಂ ಭವಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾ ಏಕಂ ಭವಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾತಿ ದುತಿಯಕಭವೇ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಚೇವ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚ। ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಭವೇ ನಾಮರೂಪಂ, ಅರೂಪಭವೇ ನಾಮಮೇವ। ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಏತೇ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ।
ಅರಹತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ‘‘ಅರಹಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ। ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ದುವಿಧಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ। ತತ್ಥ ಉಪಾದೀಯತಿ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಭುಸಂ ಗಣ್ಹೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಪಾದಿಯೇವ ಸೇಸೋ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ, ಸಹ ಉಪಾದಿಸೇಸೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ। ನತ್ಥೇತ್ಥ ಉಪಾದಿಸೇಸೋತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ। ತಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ನಿರಿನ್ಧನಸ್ಸ ವಿಯ ಜಾತವೇದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ। ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ನಿರೋಧವಸೇನ। ತಯೋ ಚರಿಮಾ ಭವಚರಿಮೋ ಝಾನಚರಿಮೋ ಚುತಿಚರಿಮೋತಿ। ಭವೇಸು ಹಿ ಕಾಮಭವೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಭವಚರಿಮೋ। ಝಾನೇಸು ಪುರಿಮಝಾನತ್ತಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಚತುತ್ಥೇ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಝಾನಚರಿಮೋ। ಯೇ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಸೋಳಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಸೋ ಚುತಿಚರಿಮೋ ನಾಮ। ಅಯಂ ಇಧ ಚರಿಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಾಮಞ್ಚಾತಿ ಏತೇಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತೇನ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಚತುವೀಸತಿಉಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಹೀನನಿರೋಧೇನ ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ ದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ ಯಾತಿ, ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ಅನುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೯೯)।
೭. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪರಿವೀಮಂಸಿತಧಮ್ಮಾ, ಅರಹನ್ತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಅವಸೇಸಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ। ಪುಥೂತಿ ಬಹೂ ಸತ್ತಜನಾ। ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹೀತಿ ತೇಸಂ ಮೇ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ನಿಪಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ತ್ವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ।
ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾತಾತಿ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತಾ, ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ವಾ। ಧಾತುಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇರಿಯನ್ತಿ ಪಯೋಗಂ। ಚರಿಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಂ। ವುತ್ತಿನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಂ। ಆಚರನ್ತಿ ಚರಣಂ। ಗೋಚರನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಂ। ವಿಹಾರನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಪವತ್ತನಂ। ಪಟಿಪದನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ।
೮. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮೇಸೂತಿ ಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಮನಸೋ ಆವಿಲಭಾವಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪರಿತುಲಿತತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಆದೀಹಿ ಚ ಸತೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಪರಿಬ್ಬಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲೋ’’ತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಅಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಪಲಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಲೋಭಂ ನಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಪಲಿಬುನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಲೋಭವಸೇನ ನ ಅಲ್ಲೀಯೇಯ್ಯ।
ಆವಿಲಕರೇ ಕಿಲೇಸೇ ಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತಾಲುಳಕರೇ ಉಪತಾಪಸಙ್ಖಾತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಜಹೇಯ್ಯ।
ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಸಭಾವಂ।
ಸಹ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ ಗಾಥಾವಸಾನೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ। ಯೇತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಚ್ಛನ್ದಾತಿ ಯೇ ಏತೇ ಏಕಪ್ಪಯೋಗಾತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಪಯೋಗೇಹಿ ಏಕಪ್ಪಯೋಗಾ। ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಾತಿ ಏಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ರುಚಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ, ಏಕರುಚಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕವಾಸನವಾಸಿತಾತಿ ಅತೀತಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವಿತಭಾವನಾ। ಅನೇಕಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ। ವಿರಜಂ ವೀತಮಲನ್ತಿ ರಾಗಾದಿರಜವಿರಹಿತಂ ರಾಗಾದಿಮಲವಿರಹಿತಞ್ಚ।
ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಇಧ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾಮಗ್ಗತ್ತಯಂ। ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಞ್ಹಿ ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚೀತಿ ತಸ್ಸ ಚ ಅಜಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಹಸ್ಸಾನಞ್ಚ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಮಾಸವಾದೀಹಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ಫಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮುಚ್ಚಿ। ಸಹ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಹೇವ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಜಿತಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ಅಜಿನಜಟಾವಾಕಚೀರತಿದಣ್ಡಕಮಣ್ಡಲುಆದಯೋ ಅನ್ವತ್ಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಲದ್ಧಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ನಿಬ್ಬಾನಲದ್ಧಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ। ಏವಂ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಅಜಿತಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯. ದುತಿಯೇ ಕೋಧ ಸನ್ತುಸಿತೋತಿ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಪನ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ ‘‘ಕಥಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಂ, ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೨೪; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೩) ಏವಂ ಮೋಘರಾಜಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆರಭಿ। ‘‘ನ ತಾವಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತಾನೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ತಿಟ್ಠ ತ್ವಂ, ಮೋಘರಾಜ, ಅಞ್ಞೋ ಪುಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ। ತತೋ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಯಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕೋಧಾತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೋಧ ಸನ್ತುಸಿತೋತಿ ಕೋ ಇಧ ಸತ್ತೋ ತುಟ್ಠೋ। ಇಞ್ಜಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ। ಉಭನ್ತಮಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ। ಮನ್ತಾ ನ ಲಿಪ್ಪತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ನ ಲಿಪ್ಪತಿ।
ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ
ತಣ್ಹಿಞ್ಜಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಚಲಿತಂ। ದಿಟ್ಠಿಞ್ಜಿತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಮಿಞ್ಜಿತನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ಇಞ್ಜಿತಂ ಫನ್ದಿತಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಿಞ್ಜಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಮಹನ್ತೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ। ಉತ್ತಮೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಅಗ್ಗಪುರಿಸೋ। ಪಧಾನೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಸೇಟ್ಠಪುರಿಸೋ। ಅಲಾಮಕೋ ಪುರಿಸೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಪುರಿಸೋ। ಜೇಟ್ಠಕೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಪಾಮೋಕ್ಖಪುರಿಸೋ। ನ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ। ಪುರಿಸಾನಂ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಪಧಾನಪುರಿಸೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಪವರಪುರಿಸೋ।
ಸಿಬ್ಬಿನಿಮಚ್ಚಗಾತಿ ತಣ್ಹಂ ಅತಿಅಗಾ, ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಉಪಚ್ಚಗಾತಿ ಭುಸಂ ಅತಿಅಗಾ।
೧೦. ತಸ್ಸೇತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾತಿ ಕಾಮನಿಮಿತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾ, ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸನ್ತುಸಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನಿಞ್ಜಿತತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಯ ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ರಾಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ।
ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಆರತೀತಿ ಆರಕಾ ರಮನಂ। ವಿರತೀತಿ ತಾಯ ವಿನಾ ರಮನಂ। ಪಟಿವಿರತೀತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ತಾಯ ವಿನಾ ರಮನಂ। ವೇರಮಣೀತಿ ವೇರವಿನಾಸನಂ। ಅಕಿರಿಯಾತಿ ಕಿರಿಯಾಪಚ್ಛಿನ್ದನಂ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ। ಅನಜ್ಝಾಪತ್ತೀತಿ ಅನಾಪಜ್ಜನತಾ। ವೇಲಾಅನತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಸೀಮಾಅನತಿಕ್ಕಮೋ। ಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಹಸ್ಸೇನ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ। ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೨. ತತಿಯೇ ಅನೇಜನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಮೋಘರಾಜಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮೂಲದಸ್ಸಾವಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾದಿದಸ್ಸಾವಿಂ। ಇಸಯೋತಿ ಇಸಿನಾಮಕಾ ಜಟಿಲಾ। ಯಞ್ಞನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ। ಅಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ಪರಿಯೇಸಿಂಸು।
ಹೇತುದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವೇವಚನಾನೇವ। ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲತ್ಥಾಯ ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹೇತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಫಲಂ ನಿದೇತಿ ‘ಹನ್ದ, ಗಣ್ಹಥ ನ’ನ್ತಿ ಅಪ್ಪೇತಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ನಿದಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮ್ಭವದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತನಯಾನಿ ಏವ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಿ ಪವತ್ತತಿ, ತಞ್ಚ ಫಲಂ ತತೋ ಸಮುದೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ಸಮುದಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಾ ವಾ ಪನಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ಸುಗತಿಯೋತಿ ಚತುಅಪಾಯವಿನಿಮುತ್ತಕಾ ಉತ್ತರಮಾತಾದಯೋ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ ಕಪಣಮನುಸ್ಸಾ ಚ ದುಲ್ಲಭಘಾಸಚ್ಛಾದನಾ ದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಾ ವಾ ಪನಞ್ಞಾಪಿ ಕಾಚಿ ದುಗ್ಗತಿಯೋತಿ ಯಮರಾಜನಾಗಸುಪಣ್ಣಪೇತಮಹಿದ್ಧಿಕಾದಯೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾ। ಅತ್ತಭಾವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾತಿ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅಕುಸಲಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ। ಅಕುಸಲಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಓಸರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮೋಸರಣಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುಗ್ಘಾತಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹತಾಯ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಹತಭಾವಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
ಅಪ್ಪಮಾದಮೂಲಕಾತಿ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾದಮೂಲಕಾ। ಅಪ್ಪಮಾದೇಸು ಸಮ್ಮಾ ಓಸರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪಮಾದಸಮೋಸರಣಾ। ಅಪ್ಪಮಾದೋ ತೇಸಂ ತಿ ಸಯಂ ಕಾಮಾವಚರೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ।
ಅಲಮತ್ತೋತಿ ಸಮತ್ಥಚಿತ್ತೋ। ಮಯಾ ಪುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಮಯಾ ಪುಟ್ಠಂ। ವಹಸ್ಸೇತಂ ಭಾರನ್ತಿ ಏತಂ ಆಭತಭಾರಂ ಯೇ ಕೇಚಿ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾ। ‘‘ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ।
ಆಜೀವಕಸಾವಕಾನಂ ಆಜೀವಕಾ ದೇವತಾತಿ ಯೇ ಆಜೀವಕವಚನಂ ಸುಣನ್ತಿ ಸುಸ್ಸುಸನ್ತಿ, ತೇ ಆಜೀವಕಸಾವಕಾ, ತೇಸಂ ಆಜೀವಕಸಾವಕಾನಂ। ಆಜೀವಕಾ ಚ ತೇಸಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ಆಜೀವಕಾ ದೇವತಾ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಯೇ ಯೇಸಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾತಿ ಯೇ ಆಜೀವಕಾದಯೋ ದಿಸಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಯೇಸಂ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನುಚ್ಛವಿಕಾ। ತೇ ತೇಸಂ ದೇವತಾತಿ ತೇ ಆಜೀವಕಾದಯೋ ತೇಸಂ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ದೇವತಾ।
ಯೇಪಿ ಯಞ್ಞಂ ಏಸನ್ತೀತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ। ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಯಞ್ಞಾ ವಾ ಏತೇ ಪುಥೂತಿ ಯಞ್ಞಾ ಏವ ವಾ ಏತೇ ಪುಥುಕಾ। ಯಞ್ಞಯಾಜಕಾ ವಾ ಏತೇ ಪುಥೂತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಾಜನಕಾ ಏವ ವಾ ಏತೇ ಪುಥುಕಾ। ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ ವಾ ಏತೇ ಪುಥೂತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನುಚ್ಛವಿಕಾ ಏವ ವಾ ಏತೇ ಪುಥುಕಾ। ತೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥಂ ಯಞ್ಞಾ ವಾ ಏತೇ ಪುಥೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೩. ಆಸೀಸಮಾನಾತಿ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಚ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ, ಮನುಸ್ಸಾದಿಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಜರಂ ಸಿತಾತಿ ಜರಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಜರಾಮುಖೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸಿತಾ ತತೋ ಅಪರಿಮುಚ್ಚಮಾನಾಯೇವ ಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ದೀಪೇತಿ।
ರೂಪಪಟಿಲಾಭಂ ಆಸೀಸಮಾನಾತಿ ವಣ್ಣಾಯತನಸಮ್ಪತ್ತಿಲಾಭಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ। ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಕುಲೇ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭನ್ತಿ ಸಾರಪ್ಪತ್ತೇ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಮಹಾಸಾಲಕುಲೇ ಅತ್ತಭಾವಲಾಭಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಕುಲಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕೇಸು ದೇವೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದೀಸು।
ಜರಾನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಜರಂ ಅಸ್ಸಿತಾ। ಬ್ಯಾಧಿನಿಸ್ಸಿತಾತಿಆದೀಸುಪಿ
೧೪. ಕಚ್ಚಿಸು ತೇ ಭಗವಾ ಯಞ್ಞಪಥೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ, ಅತಾರು ಜಾತಿಞ್ಚ ಜರಞ್ಚ ಮಾರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಞ್ಞೋ ಏವ ಯಞ್ಞಪಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಚ್ಚಿ ತೇ ಯಞ್ಞೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಞ್ಞಂ ಕಪ್ಪಯನ್ತಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಮುತ್ತರಿಂಸೂತಿ।
ಯೇಪಿ ಯಞ್ಞಂ ದೇನ್ತಿ ಯಜನ್ತೀತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮದಾನವಸೇನ ಯಜನ್ತಿ। ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ।
೧೫. ಆಸೀಸನ್ತೀತಿ ರೂಪಪಟಿಲಾಭಾದಯೋ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ। ಥೋಮಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಸುಚಿಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಞ್ಞಾದೀನಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ। ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತೀತಿ ರೂಪಾದಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ವಾಚಂ ಗೀರನ್ತಿ। ಜುಹನ್ತೀತಿ ದೇನ್ತಿ। ಕಾಮಾಭಿಜಪ್ಪನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಾಮೇ ಏವ ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತಿ, ‘‘ಅಹೋ ವತ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಿಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಣ್ಹಞ್ಚ ತತ್ಥ ವಡ್ಢೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಾಜಯೋಗಾತಿ ಯಾಗಾಧಿಮುತ್ತಾ। ಭವರಾಗರತ್ತಾತಿ ಏವಮಿಮೇಹಿ ಆಸೀಸನಾದೀಹಿ ಭವರಾಗೇನೇವ ರತ್ತಾ, ಭವರಾಗರತ್ತಾ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಏತಾನಿ ಆಸೀಸನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾ ನಾತರಿಂಸು ಜಾತಿಆದಿವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನ ಉತ್ತರಿಂಸು।
ಯಞ್ಞಂ ವಾ ಥೋಮೇನ್ತೀತಿ ದಾನಂ ವಾ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಫಲಂ ವಾತಿ ರೂಪಾದಿಪಟಿಲಾಭಂ। ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ವಾತಿ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾದೀಸು। ಸುಚಿಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಸುಚಿಂ ಕತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ। ಮನಾಪನ್ತಿ ಮನವಡ್ಢನಕಂ। ಪಣೀತನ್ತಿ ಓಜವನ್ತಂ। ಕಾಲೇನಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ। ಅನವಜ್ಜನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸಂ। ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ। ದದಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಿತನ್ತಿ ದದತೋ ಮುಞ್ಚನಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಿತನ್ತಿ। ಥೋಮೇನ್ತಿ ಕಿತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಗುಣಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ। ವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ವಣ್ಣಂ ಭಣನ್ತಿ। ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಪಸಾದಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ।
ಇತೋ ನಿದಾನನ್ತಿ ಇತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ದಿನ್ನಕಾರಣಾ। ಅಜ್ಝಾಯಕಾತಿ ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಾ। ಮನ್ತಧರಾತಿ ಮನ್ತೇ ಧಾರೇನ್ತಾ। ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದಾನಂ। ಓಟ್ಠಪಹಟಕರಣವಸೇನ ಪಾರಂ ಗತಾತಿ ಪಾರಗೂ। ಸಹ ನಿಘಣ್ಡುನಾ ಚ ಕೇಟುಭೇನ ಚ ಸನಿಘಣ್ಡುಕೇಟುಭಾನಂ। ನಿಘಣ್ಡೂತಿ ನಿಘಣ್ಡುರುಕ್ಖಾದೀನಂ ವೇವಚನಪ್ಪಕಾಸಕಂ ಸತ್ಥಂ। ಕೇಟುಭನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪವಿಕಪ್ಪೋ ಕವೀನಂ ಉಪಕಾರಾವಹಂ ಸತ್ಥಂ ಸಾಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದಾನಂ। ಅಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಚ ನಿರುತ್ತಿ ಚ। ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಆಥಬ್ಬಣವೇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇತಿಹ ಆಸ, ಇತಿಹ ಆಸಾ’’ತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾ, ತೇಸಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ವೇದಾನಂ।
ಪದಂ ತದವಸೇಸಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅಧಿಯನ್ತಿ, ವೇದೇನ್ತಿ ವಾತಿ ಪದಕಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾ। ಲೋಕಾಯತಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿತಣ್ಡವಾದಸತ್ಥಂ। ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಮಹಾಪುರಿಸಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣದೀಪಕಂ ದ್ವಾದಸಸಹಸ್ಸಗನ್ಥಪ್ಪಮಾಣಂ ಸತ್ಥಂ। ಯತ್ಥ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಗಾಥಾಪದಪರಿಮಾಣಾ ಬುದ್ಧಮನ್ತಾ ನಾಮ ಅಹೇಸುಂ। ಯೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ, ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಅನವಯಾತಿ ಇಮೇಸು ಲೋಕಾಯತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನೂನಾ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ, ಅವಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅವಯಾ ನಾಮ ಯೇ ತಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ವೀತರಾಗಾತಿ ಪಹೀನರಾಗಾ। ಏತೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ। ರಾಗವಿನಯಾಯ ವಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠಾ। ವೀತದೋಸಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠಾ। ದೋಸವಿನಯಾಯ ವಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಾ। ವೀತಮೋಹಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಟ್ಠಾ। ಮೋಹವಿನಯಾಯ ವಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠಾ। ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಲೋಕಿಯಮೇವ। ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ। ಜಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ। ಪಜಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಅತೀವ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ। ಯಾಜಯೋಗೇಸು ಯುತ್ತಾತಿ ಅನುಯೋಗೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ಅಭಿಯೋಗವಸೇನ ಯುತ್ತಾ।
೧೬. ಅಥ ಕೋ ಚರಹೀತಿ ಅಥ ಇದಾನಿ ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತಾರಿ।
೧೭. ಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಞಾಣೇನ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ। ಪರೋಪರಾನೀತಿ ಪರಾನಿ ಚ ಓಪರಾನಿ ಚ, ಪರತ್ತಭಾವಸಕತ್ತಭಾವಾದೀನಿ ಪರಾನಿ ಚ ಓಪರಾನಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಧೂಮೋತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಧೂಮವಿರಹಿತೋ ಅನೀಘೋತಿ ರಾಗಾದಿಈಘವಿರಹಿತೋ। ಅತಾರಿ ಸೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಅರಹಾ ಜಾತಿಜರಂ ಅತಾರಿ।
ಸಕರೂಪಾತಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಾ। ಪರರೂಪಾತಿ ಪರೇಸಂ ರೂಪಾ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಿಧೂಮಿತನ್ತಿ ತಿವಿಧಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಿಧೂಮಂ ಕತಂ। ವಿಧಮಿತನ್ತಿ ನಾಸಿತಂ।
ಮಾನೋ ಹಿ ತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಖಾರಿಭಾರೋತಿ ಯಥಾ ಖಾರಿಭಾರೋ ಖನ್ಧೇನ ವಯ್ಹಮಾನೋ ಉಪರಿಟ್ಠಿತೋಪಿ ಅಕ್ಕನ್ತಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಂ ಪಥವಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಫಸ್ಸೇತಿ ವಿಯ, ಏವಂ ಜಾತಿಗೋತ್ತಕುಲಾದೀನಿ ಮಾನವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಸ್ಸಾಪಿತೋ ಮಾನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಇಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸಂಸೀದಾಪೇತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಮಾನೋ ಹಿ ತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಖಾರಿಭಾರೋ’’ತಿ। ಕೋಧೋ ಧೂಮೋತಿ ತವ ಞಾಣಗ್ಗಿಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠೇನ ಕೋಧೋ ಧೂಮೋ। ತೇನ ಹಿ ತೇ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಞಾಣಗ್ಗಿ ನ ವಿರೋಚತಿ। ಭಸ್ಮನಿ ಮೋಸವಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರೋಜಟ್ಠೇನ ಮುಸಾವಾದೋ ಛಾರಿಕಾ ನಾಮ। ಯಥಾ ಹಿ ಛಾರಿಕಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಅಗ್ಗಿ ನ ಜೋತತಿ, ಏವಂ ತೇ ಮುಸಾವಾದೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಞಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜಿವ್ಹಾ ಸುಜಾತಿ ಯಥಾ ತುಯ್ಹಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಲೋಹಕಟ್ಠಮತ್ತಿಕಾಸು ಅಞ್ಞತರಮಯಾ ಯಾಗಯಜನತ್ಥಾಯ ಸುಜಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಧಮ್ಮಯಾಗಯಜನತ್ಥಾಯ ಹದಯಂ ಜೋತಿಟ್ಠಾನಂ। ಅತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಂ।
ಜಾತೀತಿ ಜಾಯನಕವಸೇನ ಜಾತಿ। ಇದಮೇತ್ಥ ಸಭಾವಪಚ್ಚತ್ತಂ। ಸಞ್ಜಾಯನವಸೇನ ಸಞ್ಜಾತಿ, ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಓಕ್ಕಮನವಸೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಿ। ಜಾಯನಟ್ಠೇನ ಜಾತಿ। ಸಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನವಸೇನ ಯುತ್ತಾ। ಸಞ್ಜಾಯನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿ। ಸಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನವಸೇನ ಯುತ್ತಾ। ಓಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಿ। ಸಾ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜವಸೇನ ಯುತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಞ್ಚ ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ ಪವಿಸನ್ತಿ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾ ಪವಿಸನ್ತಾ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಸಾ ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕವಸೇನ ಯುತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಪಾಕಟಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ।
ಇದಾನಿ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಹೋತಿ। ಖನ್ಧಾ ಏವ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ನ ಸತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಚ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೇ ಏಕಸ್ಸ, ಚತುವೋಕಾರಭವೇ ಚತುನ್ನಂ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತ್ರ ತತ್ರ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಾಯತನಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಸನ್ತತಿಯಾ ಪಾತುಭಾವೋಯೇವ। ಪಾತುಭವನ್ತಾನೇವ ಹಿ ತಾನಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಜಾತಿ, ನಿಯ್ಯಾತನರಸಾ, ಅತೀತಭವತೋ ಇಧ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಫಲವಸೇನ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ।
ಜರಾತಿ ಸಭಾವಪಚ್ಚತ್ತಂ। ಜೀರಣತಾತಿ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಜರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಸಭಾವತೋ ದೀಪಿತಾ। ತೇನಸ್ಸಾ ಇದಂ ಸಭಾವಪಚ್ಚತ್ತಂ। ಜೀರಣತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರತೋ, ತೇನಸ್ಸಾಯಂ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ದನ್ತನಖಾನಂ ಖಣ್ಡಿತಭಾವಕರಣಕಿಚ್ಚತೋ। ಪಾಲಿಚ್ಚನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕೇಸಲೋಮಾನಂ ಪಲಿತಭಾವಕರಣಕಿಚ್ಚತೋ। ವಲಿತ್ತಚತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮಂಸಂ ಮಿಲಾಪೇತ್ವಾ ತಚೇ ವಲಿಭಾವಕರಣಕಿಚ್ಚತೋ। ತೇನಸ್ಸಾ ಇಮೇ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾ। ತೇಹಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಕಾರಾನಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಾಕಟೀಭೂತಾ ಪಾಕಟಜರಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥೇವ ಹಿ ಉದಕಸ್ಸ ವಾ ವಾತಸ್ಸ ವಾ ಅಗ್ಗಿನೋ ವಾ ತಿಣರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಂಭಗ್ಗಪಲಿಭಗ್ಗತಾಯ ವಾ ಝಾಮತಾಯ ವಾ ಗತಮಗ್ಗೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸೋ ಗತಮಗ್ಗೋ ತಾನೇವ ಉದಕಾದೀನಿ, ಏವಮೇವ ಜರಾಯ ದನ್ತಾದೀನಂ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗತಮಗ್ಗೋ ಪಾಕಟೋ, ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾಪಿ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಚ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀನೇವ ಜರಾ। ನ ಹಿ ಜರಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತಿ।
ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಾಕೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪನ ಪದೇಹಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇಯೇವ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಾಯ ಆಯುಕ್ಖಯಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಕತಿಯಾ ದೀಪಿತಾ, ತೇನಸ್ಸಿಮೇ ಪಚ್ಛಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಯು ಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜರಾ ‘‘ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನೀ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ದಹರಕಾಲೇ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಸುಖೇನೇವ ಗಣ್ಹನಸಮತ್ಥಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಾನಿ ಆಲುಳಿತಾನಿ ಅವಿಸದಾನಿ, ಓಳಾರಿಕಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ವುತ್ತಾ।
ಸಾ ಪನೇಸಾ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಜರಾ ಪಾಕಟಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾತಿ ಪಾಕಟಜರಾ ನಾಮ। ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಜರಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಜರಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ತಾದಿಸಾನಂ ದನ್ತಾದೀನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಣ್ಣೋಯೇವ। ತಞ್ಚ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ದನ್ತಾ ಜರಾಯ ಪಹಟಾ’’ತಿ ಜರಂ ಜಾನಾತಿ। ಉದಕಟ್ಠಾನೇ ಬದ್ಧಾನಿ ಗೋಸಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಜಾನನಂ ವಿಯ।
ಪುನ ಅವೀಚಿ ಸವೀಚೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಜರಾ ದುವಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಮಣಿಕನಕರಜತಪವಾಳಚನ್ದಸೂರಿಯಾದೀನಂ ಮನ್ದದಸಕಾದೀಸು ಪಾಣೀನಂ ವಿಯ ಚ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾದೀಸು ಅಪಾಣೀನಂ ವಿಯ ಚ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಣ್ಣವಿಸೇಸಾದೀನಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಜರಾ ಅವೀಚಿಜರಾ ನಾಮ, ನಿರನ್ತರಜರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಣ್ಣವಿಸೇಸಾದೀನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಜರಾ ಸವೀಚಿಜರಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಸವೀಚಿಜರಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಅನುಪಾದಿನ್ನಕವಸೇನ ಏವಂ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ – ದಹರಕುಮಾರಕಾನಞ್ಹಿ ಪಠಮಮೇವ ಖೀರದನ್ತಾ ನಾಮ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ನ ತೇ ಥಿರಾ। ತೇಸು ಪನ ಪತಿತೇಸು ಪುನ ದನ್ತಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇ ಪಠಮಮೇವ ಸೇತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಜರಾವಾತೇನ ಪನ ಪಹಟಕಾಲೇ ಕಾಳಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕೇಸಾ ಪನ ಪಠಮಮೇವ ತಮ್ಬಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಳಕಾಪಿ ಸೇತಕಾಪಿ। ಛವಿ ಪನ ಸಲೋಹಿತಕಾ ಹೋತಿ। ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ಓದಾತಾನಂ ಓದಾತಭಾವೋ, ಕಾಳಕಾನಂ ಕಾಳಕಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಜರಾವಾತೇನ ಪಹಟಕಾಲೇ ಚ ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಸ್ಸಂ ವಪಿತಕಾಲೇ ಸೇತಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ನೀಲಂ। ಜರಾವಾತೇನ ಪನ ಪಹಟಕಾಲೇ ಪಣ್ಡರಂ
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಚತುತ್ಥೇ ಮಞ್ಞಾಮಿ ತಂ ವೇದಗೂ ಭಾವಿತತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ವೇದಗೂ’’ತಿ ಚ ‘‘ಭಾವಿತತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ತಂ ಮಞ್ಞಾಮಿ।
ಅಪರಿತ್ತೋತಿ ನ ಅಪ್ಪೋ। ಮಹನ್ತೋತಿ ನ ಖುದ್ದಕೋ। ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ನ ಉತ್ತಾನೋ। ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋತಿ ಮಿನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ। ದುಪ್ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೋತಿ ಅವಗಾಹಿತುಂ ಓತರಿತುಂ ದುಕ್ಖೋ। ಬಹುರತನೋ ಸಾಗರೂಪಮೋತಿ ಬಹೂನಂ ಧಮ್ಮರತನಾನಂ ಆಕರತ್ತಾ ಅನೇಕವಿಧರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ವಿಯ ಬಹುರತನೋ ಸಾಗರಸದಿಸೋ।
ನ ಮಙ್ಕು ಹೋತೀತಿ ನ ವಿಕುಣಿತಮುಖೋ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ದೋಸವಸೇನ ನ ಘನೀಭೂತಚಿತ್ತೋ। ಅಲೀನಮನಸೋತಿ ನ ಸಙ್ಕುಚಿತಚಿತ್ತೋ। ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚೇತಸೋತಿ ನ ಪೂತಿಚಿತ್ತೋ।
ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಸಯೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋಯೇವ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಯಂ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವ। ಸುತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಪಿ ಚ ದಿಟ್ಠೇತಿ ದಸ್ಸನಯೋಗೇನ ವಣ್ಣಾಯತನಂ, ಸವನಯೋಗೇನ ಸದ್ದಾಯತನಂ, ಮುತಯೋಗೇನ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಘಾನಸ್ಸ ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸಾಯತನಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ಪಥವೀ ತೇಜೋ ವಾಯೂತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ, ವಿಞ್ಞಾತಯೋಗೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಿಟ್ಠೇ ಅನೂಪಯೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠೇ ರಾಗೂಪಯವಿರಹಿತೋ। ಅನಪಾಯೋತಿ ಕೋಧವಿರಹಿತೋ ಅಪ್ಪಟಿಘೋ ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಲ್ಲೀನೋ। ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ ಮಾನೇನ ನ ಬದ್ಧೋ। ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತೋ ಮುತ್ತೋ। ವಿಸಞ್ಞುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ।
ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಭಗವತೋ ಚಕ್ಖೂತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಕತಿಮಂಸಚಕ್ಖು ಪಸ್ಸತೀತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ। ಛನ್ದರಾಗೋತಿ ತಣ್ಹಾಛನ್ದೋ।
ದನ್ತಂ ನಯನ್ತಿ ಸಮಿತಿನ್ತಿ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಾಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ಹಿ ಮಹಾಜನಮಜ್ಝಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ದನ್ತಮೇವ ಗೋಣಂ ವಾ ದನ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಜಾನೀಯಂ ವಾ ಯಾನೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನಯನ್ತಿ। ರಾಜಾತಿ ತಥಾರೂಪಾನೇವ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರಾಜಾಪಿ ದನ್ತಮೇವ ಅಭಿರುಹತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸುಪಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋವ ಸೇಟ್ಠೋ। ಯೋತಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮವಚನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ತಿತಿಕ್ಖತಿ ನಪ್ಪತಿಪ್ಫರತಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ಏವರೂಪೋ ದನ್ತೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸ್ಸತರಾತಿ ವಳವಾಯ ಗದ್ರಭೇನ ಜಾತಾ। ಆಜಾನೀಯಾತಿ ಯಂ ಅಸ್ಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಕಾರಣಂ ಕಾರೇತಿ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ಜಾನನಸಮತ್ಥಾ। ಸಿನ್ಧವಾತಿ ಸಿನ್ಧವರಟ್ಠೇ ಜಾತಾ ಅಸ್ಸಾ। ಮಹಾನಾಗಾತಿ ಕುಞ್ಜರಸಙ್ಖಾತಾ ಮಹಾಹತ್ಥಿನೋ। ಅತ್ತದನ್ತೋತಿ ಏತೇ ಅಸ್ಸತರಾ ವಾ ಸಿನ್ಧವಾ ವಾ ಕುಞ್ಜರಾ ವಾ ದನ್ತಾವ, ನ ಅದನ್ತಾ। ಯೋ ಪನ ಚತುಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ದನ್ತತಾಯ ಅತ್ತದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ, ಅಯಂ ತತೋಪಿ ವರಂ, ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಏತೇಹಿ ಉತ್ತರಿತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹೀತಿ ಯಾನಿ ಏತಾನಿ ಹತ್ಥಿಯಾನಾದೀನಿ ಉತ್ತಮಯಾನಾನಿ, ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ಅಗತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಗತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನದಿಸಂ ತಥಾ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನ ದನ್ತೇನ, ಅಪರಭಾಗೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸುದನ್ತೇನ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಂ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದನ್ತಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತದಮನಮೇವ ವರತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೨೨; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೦)।
ವಿಧಾಸು ನ ವಿಕಮ್ಪನ್ತೀತಿ ನವವಿಧಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ನ ಚಲನ್ತಿ ನ ವೇಧೇನ್ತಿ। ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಪುನಬ್ಭವಾತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತಾ। ದನ್ತಭೂಮಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ತೇ ಲೋಕೇ ವಿಜಿತಾವಿನೋತಿ
ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವಿತಾನೀತಿ ಯಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತಾನಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಅಜ್ಝತ್ತಾಯತನಾನಿ ಚ ರೂಪಾದಿಬಹಿದ್ಧಾಯತನಾನಿ ಚ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಾನಿ ಕತಾನಿ। ಸಬ್ಬಲೋಕೇತಿ ಸಕಲತೇಧಾತುಕೇ ಲೋಕೇ ಚ। ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝ ಇಮಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕನ್ತಿ ಇಮಞ್ಚ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪರಲೋಕೇ ಚ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಕಾಲಂ ಕಙ್ಖತಿ ಭಾವಿತೋ ಸ ದನ್ತೋತಿ ಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಚಕ್ಖಾದಿತೋ ದನ್ತೋ ವಡ್ಢಿತಚಿತ್ತೋ ಮರಣಕಾಲಂ ಪತ್ಥೇತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೨೨; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೦)।
ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿತೋ ಸಮುದಾಗಮನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೇಸಂ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನವಸೇನ ತೇಸಂಯೇವ ಅಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಕಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಕಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋವ ನಾಮ। ನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ರೂಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬರೂಪಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ। ಜಾತಿಯಾ ಅನುಗತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಾದಿಕಂ ಜಾತಿಯಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠಂ। ಜರಾಯ ಅನುಸಟನ್ತಿ ಜರಾಯ ಪತ್ಥಟಂ। ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಅಭಿಭೂತನ್ತಿ ಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಮದ್ದಿತಂ। ಮರಣೇನ ಅಬ್ಭಾಹತನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನಾ ಅಭಿಹಟಂ ಪಹಟಂ। ಅತಾಣನ್ತಿ ಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ತಾಯನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅತಾಯನಂ ಅನಾರಕ್ಖಂ ಅಲಬ್ಭಣೇಯ್ಯಂ ಖೇಮಂ ವಾ। ಅಲೇಣನ್ತಿ ಅಲ್ಲೀಯಿತುಂ ನಿಸ್ಸಯಿತುಂ ಅನರಹಂ, ಅಲ್ಲೀನಾನಮ್ಪಿ ನ ಲೇಣಕಿಚ್ಚಕರಣಂ। ಅಸರಣನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ನ ಭಯಹಾರಕಂ, ನ ಭಯವಿನಾಸಕಂ। ಅಸರಣೀಭೂತನ್ತಿ ಪುರೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೇನೇವ ಅಸರಣಂ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮಕಾಲಮೇವ ಅಸರಣಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೯. ಅಪುಚ್ಛಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಇತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ, ಪುಚ್ಛಸಿತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ। ಪವಕ್ಖಾಮಿ ಯಥಾ ಪಜಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಜಾನನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ। ಉಪಧಿನಿದಾನಾ ಪಭವನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಉಪಧಿನಿದಾನಾ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ ಪಭವನ್ತಿ।
ತಣ್ಹೂಪಧೀತಿ ದಿಟ್ಠೂಪಧಿ। ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಕಿಲೇಸೂಪಧಿ। ಪುಞ್ಞಾದಿಕಮ್ಮಾನಿ ಏವ ಕಮ್ಮೂಪಧಿ। ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಾನಿಯೇವ ದುಚ್ಚರಿತೂಪಧಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾದಯೋ ಆಹಾರಾ ಏವ ಆಹಾರೂಪಧಿ। ದೋಸಪಟಿಘೋ ಏವ ಪಟಿಘೂಪಧಿ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಗಹಿತಾ ಪಥವಾದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋವ ಚತಸ್ಸೋ ಉಪಾದಿನ್ನಧಾತುಯೋ ಉಪಧೀ। ಚಕ್ಖಾದಿಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಏವ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಉಪಧೀ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾವ ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾ ಉಪಧೀ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಸ್ಸಹನಟ್ಠೇನ ಉಪಧಿ।
೨೦. ಏವಂ ಉಪಧಿನಿದಾನತೋ ಪಭವನ್ತೇಸು ದುಕ್ಖೇಸು – ಯೋ ವೇ ಅವಿದ್ವಾತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಪಜಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನನ್ತೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಾತಿಪ್ಪಭವಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಾತಿಕಾರಣಂ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ।
೨೧. ಸೋಕಪರಿದ್ದವಞ್ಚಾತಿ ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸತ್ತಾ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಞಾಪನವಸೇನ ವಿದಿತೋ ಏಸ ತಯಾ ಧಮ್ಮೋತಿ।
ತತ್ಥ ತರನ್ತೀತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠೋಘಂ ತರನ್ತಿ। ಉತ್ತರನ್ತೀತಿ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮೋಘಂ ತನುಕರಣವಸೇನ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ತರನ್ತಿ। ಪತರನ್ತೀತಿ ತಮೇವ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸೇನ ತರನ್ತಿ। ಸಮತಿಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಭವೋಘಅವಿಜ್ಜೋಘಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ। ವೀತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಫಲಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ।
೨೨. ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ ತೇ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಧಮ್ಮಞ್ಚ ತೇ ದೇಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ। ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ದಿಟ್ಠೇವ ದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಅನೀತಿಹನ್ತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ। ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭; ಥೇರಗಾ॰ ೬೭೬; ಕಥಾ॰ ೭೫೩) ನಯೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿದಿತ್ವಾ।
ತತ್ಥ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಹಿತ್ವಾಪಿ ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖಂ ಧಮ್ಮಂ ತವ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ಕಿತ್ತಯನ್ತೋ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಪ್ಪಕಾರಮೇವ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ। ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ
ಅಪಿ ಚ ಸನಿದಾನಉಪ್ಪತ್ತಿತ್ತಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅನುರೂಪತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತತಾಯ ಚ ಹೇತುದಾಹರಣಯುತ್ತತೋ ಚ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸೋತೂನಂ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಜನನೇನ ನಿಗಮನೇನ ಚ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ।
ಸಕಲೋ ಹಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ। ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ। ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ
ಸುಯ್ಯಮಾನೋ ಚೇಸ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಭವನೇನಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ತಥಾಪಟಿಪನ್ನೋ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧) ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇನಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋತಿ।
ಯಂ ಪನೇಸ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ, ನಾನಾನಯೇಹಿ ದೀಪೇತಿ। ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ। ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಾತ್ಥಂ। ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತೋ ಸರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಂ। ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋ ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಗಮ್ಭೀರಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಾತ್ಥಂ। ಉತ್ತಾನಪದತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಉಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಅಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ।
ಅಪಿ ಚ – ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಾತ್ಥಂ। ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಯುತ್ತತೋ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋ ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇಹಿ ಸೇಟ್ಠೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬತೋ, ತೇಸಞ್ಚ ಚರಿಯಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧)।
ಏವಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಆಹ। ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಞ್ಚ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ।
ದುಕ್ಖೇ ದಿಟ್ಠೇತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸರಸಲಕ್ಖಣೇನ ದಿಟ್ಠೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ। ಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೨೩. ತಞ್ಚಾಹಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಧಮ್ಮಜೋತಕಂ ತವ ವಚನಂ ಅಹಂ ಪತ್ಥಯಾಮಿ। ಧಮ್ಮಮುತ್ತಮನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಮುತ್ತಮಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮಿ।
ತತ್ಥ ಮಹತೋ ತಮೋಕಾಯಸ್ಸ ಪದಾಲನನ್ತಿ ಮಹತೋ ಅವಿಜ್ಜಾರಾಸಿಸ್ಸ ಛೇದನಂ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಏಸೀ। ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಗವೇಸೀ। ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಯೇಸೀ। ಮಹತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಪಭೇದನನ್ತಿ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಿದ್ವಾದಸವಿಧಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಭೇದನಂ। ಮಹತೋ ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲಸ್ಸ ಅಬ್ಬಹನನ್ತಿ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋತುದನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ಲುಞ್ಚನಂ। ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ವಿನಿವೇಠನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಙ್ಘಟಿತಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಘಾಟೋ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ನಿವತ್ತನಂ। ಮಾನಧಜಸ್ಸ ಪಾತನನ್ತಿ ಉಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಮಾನದ್ಧಜಸ್ಸ ಪಾತನಂ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಓಘಸ್ಸ ನಿತ್ಥರಣನ್ತಿ ವಟ್ಟೇ ಓಸೀದಾಪನಸ್ಸ ಕಾಮೋಘಾದಿಓಘಸ್ಸ ಭಾರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಭಾರಸ್ಸ ಖಿಪನಂ ಛಡ್ಡನಂ। ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಹೇತುನಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನಂ। ಸನ್ತಾಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಪನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬುತಿಂ। ಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ವೂಪಸಮಂ ಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ। ಧಮ್ಮಧಜಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಪನನ್ತಿ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಠಪನಂ। ಪರಮತ್ಥಂ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪರಮತ್ಥಂ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಮತನ್ತಿ ಅಮತಂ। ಕಿಲೇಸವಿಸಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅಗದನ್ತಿಪಿ ಅಮತಂ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬುತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಾನನ್ತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
ಮಹೇಸಕ್ಖೇಹಿ ಸತ್ತೇಹೀತಿ ಮಹಾನುಭಾವೇಹಿ ಸಕ್ಕಾದೀಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ। ಪರಿಯೇಸಿತೋತಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠೋ। ಕಹಂ ದೇವದೇವೋತಿ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಕುಹಿಂ। ಕಹಂ ನರಾಸಭೋತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ।
೨೪. ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಅನಾಗತದ್ಧಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಧೋತಿ ಅತೀತದ್ಧಾ। ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಾ। ಏತೇಸು ನನ್ದಿಞ್ಚ ನಿವೇಸನಞ್ಚ, ಪನುಜ್ಜ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತೇಸು ಉದ್ಧಾದೀಸು ತಣ್ಹಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸನಞ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಪನುದೇಹಿ। ಪನುದಿತ್ವಾ ಚ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದುವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಏವಂ ತಾವ ಪನುಜ್ಜಸದ್ದಸ್ಸ ಪನುದೇಹೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪನುದಿತ್ವಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇತಿ ಅಯಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತಾನಿ ನನ್ದೀನಿವೇಸನವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನುದಿತ್ವಾ ದುವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ।
ಸಹೋಕಾಸವಸೇನ ದೇವಲೋಕೋ ಉದ್ಧಂ। ಅಪಾಯಲೋಕೋ ಅಧೋ। ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಮಜ್ಝೇ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಪಾಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನತೋ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪಾಯೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನತೋ ಅಧೋತಿ। ತದುಭಯವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೋಪರಿವಸೇನ ಅರೂಪಧಾತು ಉದ್ಧಂ। ಸಬ್ಬಅಧೋವಸೇನ ಕಾಮಧಾತು ಅಧೋ। ತದುಭಯನ್ತರವಸೇನ ರೂಪಧಾತು ಮಜ್ಝೇ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾಬಾಧಖನನವಸೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಉದ್ಧಂ ‘‘ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾತಿ ಪಾದತಲತೋ ಉಪರಿ। ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾತಿ ಕೇಸಮತ್ಥಕತೋ ಅಧೋ। ಮಜ್ಝೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನ್ತರಂ।
ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಹಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತೇರಸವಿಧಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಹಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಹಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಹಗತಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ। ನುಜ್ಜಾತಿ ಖಿಪ। ಪನುಜ್ಜಾತಿ ಅತೀವ ಖಿಪ। ನುದಾತಿ ಲುಞ್ಚ। ಪನುದಾತಿ ಅತೀವ ಲುಞ್ಚ। ಪಜಹಾತಿ ಛಡ್ಡೇಹಿ। ವಿನೋದೇಹೀತಿ ದೂರಂ ಕರೋಹಿ।
ಕಮ್ಮಭವಞ್ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಚೇತನಾವ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಞ್ಚ ಪುನಬ್ಭವನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ರೂಪಾದಿಪುನಬ್ಭವಞ್ಚ। ಪಜಹನ್ತೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ, ವಿನೋದೇನ್ತೋ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ, ಬ್ಯನ್ತೀ ಕರೋನ್ತೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ, ಅನಭಾವಂ ಗಮೇನ್ತೋ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ। ಕಮ್ಮಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ।
೨೫. ಏತಾನಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಭವೇ ಅತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಏಸೋ – ಏವಂ ವಿಹಾರೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋವ।
೨೬. ಸುಕಿತ್ತಿತಂ ಗೋತಮನೂಪಧೀಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನೂಪಧೀಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸುಕಿತ್ತಿತಂ ಗೋತಮನೂಪಧೀಕ’’ನ್ತಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಕಿಲೇಸಾ ಚಾತಿ ಉಪತಾಪನಟ್ಠೇನ ರಾಗಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಚ ರಾಸಟ್ಠೇನ ವಿಪಾಕಭೂತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ಕುಸಲಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಚೇತನಾ ಚ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಥೀಯನ್ತಿ। ಉಪಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ, ಉಪಧಿವೂಪಸಮಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ, ಉಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಉಪಧಿಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಂ ಫಲೇನಾತಿ।
೨೭. ನ ಕೇವಲಂ ದುಕ್ಖಮೇವ ಪಹಾಸಿ – ತೇ ಚಾಪೀತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ, ಸದಾ ತಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ। ನಾಗಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ವಾ। ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಹುತ್ವಾ। ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಸಮ್ಮುಖಾತಿ ಸಮ್ಮುಖೇ। ಆಗುಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ।
೨೮. ಇದಾನಿ ನಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಪಹಾಸಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಿದಿತೋಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಪನೇತ್ವಾವ ಪಹೀನದುಕ್ಖೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಓವದನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ತಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ವೇದೇಹಿ ಗತತ್ತಾ ವೇದಗೂ, ಕಿಞ್ಚನಾಭಾವಾ ಅಕಿಞ್ಚನೋ, ಕಾಮೇಸು ಚ ಭವೇಸು ಚ ಅಸತ್ತತ್ತಾ ಕಾಮಭವೇ ಅಸತ್ತೋ’’ತಿ ಜಞ್ಞಾ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ। ಅದ್ಧಾ ಹಿ ಸೋ ಓಘಮಿಮಂ ಅತಾರಿ, ತಿಣ್ಣೋ ಚ ಪಾರಂ ಅಖಿಲೋ ಅಕಙ್ಖೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ರಾಗಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ರಾಗಪಲಿಬೋಧಂ। ದೋಸಕಿಞ್ಚನನ್ತಿಆದಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಮೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ। ಭವೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ। ದಿಟ್ಠೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ। ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ। ಸಂಸಾರಪಥಂ ತಿಣ್ಣೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೇನಾತಿ। ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ। ನಿತ್ತಿಣ್ಣೋ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ। ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ।ವೀತಿವತ್ತೋ ಫಲೇನ।
೨೯. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ವಿದ್ವಾ ಚ ಯೋತಿ ಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ, ಅತ್ತಭಾವೇ ವಾ। ವಿಸಜ್ಜಾತಿ ವೋಸಜ್ಜಿತ್ವಾ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಸಜ್ಜನ್ತಿ ಮುಞ್ಚನಂ। ವಿಸಜ್ಜನ್ತಿ ವೋಸಜ್ಜನಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ। ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ। ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಧೋತಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೦. ಪಞ್ಚಮೇ ವಾಚಾಭಿಕಙ್ಖಾಮೀತಿ ವಾಚಂ ಅಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ। ಸಿಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ರಾಗಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಅಧಿಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ।
೩೧.
ಇತೋತಿ ಮಮ ಮುಖತೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಆತಪ್ಪನ್ತಿ ಕಿಲೇಸತಾಪನಂ। ಉಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕೋಚಂ। ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀನ್ತಿ ಬಲವವೀರಿಯಂ। ಥಾಮನ್ತಿ ಅಸಿಥಿಲಂ। ಧಿತಿನ್ತಿ ಧಾರಣಂ। ವೀರಿಯಂ ಕರೋಹೀತಿ ಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋಹಿ। ಛನ್ದಂ ಜನೇಹೀತಿ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇಹಿ।
೩೨. ಏವಂ ‘‘ಪಸ್ಸಾಮಹ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಸ್ಸಾಮಹಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಲೋಕೇತಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಅಹಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ। ತಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮಿ। ಪಮುಞ್ಚಾತಿ ಪಮೋಚೇಹಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾತಿ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಸಯಮೇವ ಬುದ್ಧಾ ಪಟಿವೇಧಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ। ಸೀಹಸೀಹೋತಿ ಅಛಮ್ಭಿತಟ್ಠೇನ ಸೀಹಾನಂ ಅತಿಸೀಹೋ। ನಾಗನಾಗೋತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠೇನ, ಮಹನ್ತಟ್ಠೇನ ವಾ ನಾಗಾನಂ ಅತಿನಾಗೋ। ಗಣಿಗಣೀತಿ ಗಣವನ್ತಾನಂ ಅತೀವ ಗಣವಾ। ಮುನಿಮುನೀತಿ ಞಾಣವನ್ತಾನಂ ಅತೀವ ಞಾಣವಾ। ರಾಜರಾಜಾತಿ ಉತ್ತಮರಾಜಾ। ಮುಞ್ಚ ಮನ್ತಿ ಮೋಚೇಹಿ ಮಂ। ಪಮುಞ್ಚ ಮನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧೇನ ಮುಞ್ಚೇಹಿ ಮಂ। ಮೋಚೇಹಿ ಮನ್ತಿ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋಹಿ ಮಂ। ಪಮೋಚೇಹಿ ಮನ್ತಿ ಅತೀವ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋಹಿ ಮಂ। ಉದ್ಧರ ಮನ್ತಿ ಮಂ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಹಿ। ಸಮುದ್ಧರ ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಹಿ ಮಂ। ವುಟ್ಠಾಪೇಹೀತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಲ್ಲತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಕರಣವಸೇನ ಉಟ್ಠಾಪೇಹಿ।
೩೩. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾಧೀನಮೇವ ಕಥಂಕಥಾಪಮೋಕ್ಖಂ ಓಘತರಣಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಹ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಾಹಂ ಸಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಹಂ ನ ಸಹಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ। ನ ವಾಯಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಮೋಚನಾಯಾತಿ ಪಮೋಚೇತುಂ। ಕಥಂಕಥಿನ್ತಿ ಸಕಙ್ಖಂ। ತರೇಸೀತಿ ತರೇಯ್ಯಾಸಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ನ ಈಹಾಮೀತಿ ಪಯೋಗಂ ನ ಕರೋಮಿ। ನ ಸಮೀಹಾಮೀತಿ ಅತೀವ ಪಯೋಗಂ ನ ಕರೋಮಿ। ಅಸ್ಸದ್ಧೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ರತನತ್ತಯೇ ಸದ್ಧಾವಿರಹಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ। ಅಚ್ಛನ್ದಿಕೇತಿ ಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಂ ರುಚಿವಿರಹಿತೇ। ಕುಸೀತೇತಿ ಸಮಾಧಿವಿರಹಿತೇ। ಹೀನವೀರಿಯೇತಿ ನಿಬ್ಬೀರಿಯೇ। ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ।
೩೪. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತಮನತರೋ ಧೋತಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಮಾನೋ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಯಾಚನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಾಸ ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಸೇಟ್ಠವಚನಮೇತಂ। ತೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಆಮನ್ತಯಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಾಸ ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ। ವಿವೇಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ। ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಅನಾಪಜ್ಜಮಾನೋ। ಇಧೇವ ಸನ್ತೋತಿ ಇಧೇವ ಸಮಾನೋ। ಅಸಿತೋತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ।
೩೫-೭. ಇತೋ ಸಙ್ಗೋತಿ ಸಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ, ಲಗ್ಗನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಧೋತಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಉಪಸೀವಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೮. ಛಟ್ಠೇ ಮಹನ್ತಮೋಘನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಓಘಂ। ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಅನಲ್ಲೀನೋ। ನೋ ವಿಸಹಾಮೀತಿ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ। ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ। ಯಂ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾಮೋಘನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮೋಘಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭವೋಘಂ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠೋಘಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ತರೇಯ್ಯಂ। ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಆಲಮ್ಬಣನ್ತಿ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಾನಂ। ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅಲ್ಲೀಯನಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅಪಸ್ಸಯನಂ।
೩೯. ಇದಾನಿ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸಮಾನೋ। ನತ್ಥೀತಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ। ತರಸ್ಸು ಓಘನ್ತಿ ತತೋ ಪಭುತಿ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರಸ್ಸು। ಕಥಾಹೀತಿ ಕಥಂಕಥಾಹಿ। ತಣ್ಹಕ್ಖಯಂ ನತ್ತಮಹಾಭಿಪಸ್ಸಾತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸ। ಏತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಕಥೇಸಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತೀತಿ ಆಕಾಸಾಲಮ್ಬಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಹಗ್ಗತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತಿ ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ। ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವಿವಿಧಾ ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ। ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಪಸ್ಸತಿ।
೪೦. ಇದಾನಿ ‘‘ಕಾಮೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಪಹೀನೇ ಕಾಮೇ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಹಿತ್ವಾ। ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೇ ಪರಮೇತಿ ಸತ್ತಸು ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಉತ್ತಮೇ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ। ತಿಟ್ಠೇ ನು ಸೋ ತತ್ಥ ಅನಾನುಯಾಯೀತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅವಿಗಚ್ಛಮಾನೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ನೂತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಅವಿಚ್ಚಮಾನೋತಿ ಅವಿಯುಜ್ಜಮಾನೋ। ಅವಿಗಚ್ಛಮಾನೋತಿ ವಿಯೋಗಂ ಅನಾಪಜ್ಜಮಾನೋ। ಅನನ್ತರಧಾಯಮಾನೋತಿ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಅನಾಪಜ್ಜಮಾನೋ। ಅಪರಿಹಾಯಮಾನೋತಿ ಅನನ್ತರಾ ಪರಿಹಾನಂ ಅನಾಪಜ್ಜಮಾನೋ।
೪೧-೨. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸಟ್ಠಿಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮತ್ತಕಂಯೇವ ಠಾನಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಚತುತ್ಥಂ ಗಾಥಮಾಹ। ಏವಂ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಠಾನಂ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಾವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ತಿಟ್ಠೇ ಚೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪೂಗಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಅನೇಕಸಙ್ಖ್ಯಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನಂ, ಗಣನರಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪೂಗಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪೂಗನ್ತಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಬಹೂನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ‘‘ಪೂಗಾನೀ’’ತಿ ವಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಪುರಿಮಪಾಠೋಯೇವ ಸಬ್ಬಸುನ್ದರೋ। ತತ್ಥೇವ ಸೋ ಸೀತಿ ಸಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥೇವಾಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಾನಾದುಕ್ಖೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಸೀತಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಸಸ್ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚವೇಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಥಾವಿಧಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಉದಾಹು ತಥಾವಿಧಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನುಪಾದಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ
ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚವೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚುತಿಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ। ಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ಭವೇಯ್ಯ। ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಾಸಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ। ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಭಾವಂ ಗಮೇಯ್ಯ। ಉಪಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ।
೪೩. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಅಚ್ಚೀ ಯಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ। ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ದಿಸಂ ಗತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮುನೀ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸೇಕ್ಖಮುನಿ ಪಕತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇವ ರೂಪಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಪುನ ನಾಮಕಾಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪಾದಾನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಖಿತ್ತಾತಿ ಚಲಿತಾ। ಉಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಅತಿಚಲಿತಾ। ನುನ್ನಾತಿ ಪಪ್ಫೋಟಿಯಾ। ಪಣುನ್ನಾತಿ ದೂರೀಕತಾ। ಖಮ್ಭಿತಾತಿ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಪಿತಾ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾತಿ ನ ಸನ್ತಿಕೇ ಕತಾ।
೪೪. ಇದಾನಿ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಅತ್ಥಮಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಉದಾಹು ನತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ವೇ ಸಸ್ಸತಿಯಾ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಅರೋಗೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸೋತಿ ಏವಂ ತಂ ಮೇ ಮುನೀ ಸಾಧು ಬ್ಯಾಕರೋಹಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ನಿರೋಧಂ ಪತ್ತೋ। ಉಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ। ವಿನಟ್ಠೋತಿ ವಿನಾಸಂ ಪತ್ತೋ।
೪೫. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಥಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಙ್ಗತಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ। ನ ಪಮಾಣಮತ್ಥೀತಿ ರೂಪಾದಿಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಯೇನ ನಂ ವಜ್ಜುನ್ತಿ ಯೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ನಂ ವದೇಯ್ಯುಂ। ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಅಧಿವಚನಾನಿ ಚಾತಿ ಸಿರಿವಡ್ಢಕೋ ಧನವಡ್ಢಕೋತಿಆದಯೋ ಹಿ ವಚನಮತ್ತಂಯೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ ನಾಮ। ಅಧಿವಚನಾನಂ ಪಥಾ ಅಧಿವಚನಪಥಾ ನಾಮ। ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಏವಂ ನಿದ್ಧಾರಿತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಭಿಲಾಪಾ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮ। ನಿರುತ್ತೀನಂ ಪಥಾ ನಿರುತ್ತಿಪಥಾ ನಾಮ। ‘‘ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಪಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೧-೧೦೮) ನಾಮ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಉಪಸೀವಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ನನ್ದಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪೬. ಸತ್ತಮೇ ಲೋಕೇ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋಜನಾ ಆಜೀವಕನಿಗಣ್ಠಾದಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಮುನಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಯಿದಂ ಕಥಂಸೂತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ತೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ಉಪಪನ್ನತ್ತಾ ಞಾಣೂಪಪನ್ನಂ ಮುನಿ ನೋ ವದನ್ತಿ, ಏವಂವಿಧಂ ನು ವದನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೇನ ಲೂಖಜೀವಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಜೀವಿತೇನೂಪಪನ್ನನ್ತಿ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣೇನ ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣೇನ ವಾ। ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದಿಜಾನನಞಾಣೇನ ವಾ।
೪೭. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮುನಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ।
೪೮. ಇದಾನಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವದನ್ತಾನಂ ವಾದೇ ಕಙ್ಖಾಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಅನೇಕರೂಪೇನಾತಿ ಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಾದಿನಾಪಿ। ತತ್ಥ ಯತಾ ಚರನ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಾ।
೪೯. ಅಥಸ್ಸ
೫೦. ಏವಂ ‘‘ನಾತರಿಂಸೂ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೋ ಅತರಿ, ತಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಓಘತಿಣ್ಣಮುಖೇನ ಜಾತಿಜರಾತಿಣ್ಣೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಛಟ್ಠಂ ಗಾಥಮಾಹ।
೫೧. ತತ್ಥ ನಿವುತಾತಿ ಓವುಟಾ ಪರಿಯೋನದ್ಧಾ। ಯೇ ಸೀಧಾತಿ ಯೇ ಸು ಇಧ, ಏತ್ಥ ಚ ಸು-ಇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ತಣ್ಹಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ತಣ್ಹಂ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಮೇವ।
೫೨. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದಮಾನೋ ಏತಾಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ಇಧಾಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ನನ್ದಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಹೇಮಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೩. ಅಟ್ಠಮೇ ಯೇ ಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯಾಕಂಸೂತಿ ಯೇ ಬಾವರಿಆದಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮಯ್ಹಂ ಸಕಂ ಲದ್ಧಿಂ ವಿಯಾಕಂಸು। ಹುರಂ ಗೋತಮಸಾಸನಾತಿ ಗೋತಮಸಾಸನತೋ ಪುಬ್ಬತರಂ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಕ್ಕವಡ್ಢನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿವಡ್ಢನಂ।
ಯೇ ಚಞ್ಞೇ ತಸ್ಸ ಆಚರಿಯಾತಿ ಯೇ ಚ ಅಞ್ಞೇ ತಸ್ಸ ಬಾವರಿಯಸ್ಸ ಆಚಾರೇ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಆಚರಿಯಾ। ತೇ ಸಕಂ ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ತೇ ಆಚರಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಂ। ಸಕಂ ಖನ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಖಮನಂ। ಸಕಂ ರುಚಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ರೋಚನಂ। ವಿತಕ್ಕವಡ್ಢನನ್ತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿವಿತಕ್ಕಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತನಂ। ಸಙ್ಕಪ್ಪವಡ್ಢನನ್ತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ವಡ್ಢನಂ। ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಇದಾನಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕವಡ್ಢನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನವವಿತಕ್ಕೇ ದಸ್ಸೇಸಿ।
೫೪. ತಣ್ಹಾನಿಗ್ಘಾತನನ್ತಿ
೫೫-೬. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏತದಞ್ಞಾಯ ಯೇ ಸತಾತಿ ಏತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪದಮಚ್ಚುತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭; ಥೇರಗಾ॰ ೬೭೬; ಕಥಾ॰ ೭೫೩) ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಆದೀಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬುತಾತಿ ವಿದಿತಧಮ್ಮತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಚ ರಾಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಚ ಅಭಿನಿಬ್ಬುತಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಹೇಮಕಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ತೋದೇಯ್ಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೭. ನವಮೇ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ತಸ್ಸ ಕೀದಿಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಕೀದಿಸೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ।
೫೮. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞವಿಮೋಕ್ಖಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ತಸ್ಸ ನಾಪರೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ।
೫೯. ಏವಂ ‘‘ತಣ್ಹಕ್ಖಯೋ ಏವ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರಾಸಸೋ ಸೋ ಉದ ಆಸಸಾನೋ’’ತಿ ಪುನ ಪುಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಉದ ಪಞ್ಞಕಪ್ಪೀತಿ ಉದಾಹು ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ತಣ್ಹಾಕಪ್ಪಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪಂ ವಾ ಕಪ್ಪಯತಿ।
೬೦. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಚತುತ್ಥಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೇತಿ ಕಾಮೇ ಚ ಭವೇ ಚ।
ರೂಪೇ ನಾಸೀಸತೀತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ನ ಪತ್ಥೇತಿ। ಸದ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ರಾಗಕಿಞ್ಚನಂ ಮದನಟ್ಠೇನ ವಾ। ದೋಸಕಿಞ್ಚನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ತೋದೇಯ್ಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಕಪ್ಪಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೬೧. ದಸಮೇ ಮಜ್ಝೇ ಸರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಪಞ್ಞಾಣಾಭಾವತೋ ಮಜ್ಝಭೂತೇ ಸಂಸಾರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಿಟ್ಠತನ್ತಿ ತಿಟ್ಠಮಾನಾನಂ। ಯಥಾಯಿದಂ ನಾಪರಂ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪುನ ನ ಭವೇಯ್ಯ।
ಆಗಮನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಇಧಾಗಮನಂ। ಗಮನನ್ತಿ ಇತೋ ಪರಲೋಕಗಮನಂ। ಗಮನಾಗಮನನ್ತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಲನ್ತಿ ಮರಣಕಾಲಂ। ಗತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಭವಾಭವೋತಿ ಭವತೋ ಭವೋ। ಚುತಿ ಚಾತಿ ಭವತೋ ಚವನಞ್ಚ। ಉಪಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಚುತಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿ ಚ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚಾತಿ ಪಾತುಭಾವೋ ಚ। ಭೇದೋ ಚಾತಿ ಖನ್ಧಭೇದೋ ಚ। ಜಾತಿ ಚಾತಿ ಜನನಞ್ಚ। ಜರಾ ಚಾತಿ ಹಾನಿ ಚ। ಮರಣಞ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚಾಗೋ ಚ। ಪುರಿಮಾಪಿ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪುಬ್ಬಾಪಿ ಕೋಟಿ ನತ್ಥಿ ನ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಪಿ ಕೋಟಿ।
ಏತ್ತಕಾ ಜಾತಿಯೋತಿ ಏತಪರಮಾ ಜಾತಿಯೋ। ವಟ್ಟಂ ವತ್ತೀತಿ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿ। ತತೋ ಪರಂ ನ ವತ್ತತೀತಿ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಹೇವಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ನತ್ಥಿ ನ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ಹಿ-ಇತಿ ನಿಪಾತೋ। ಅನಮತಗ್ಗೋಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಂಸಾರೋ ಅವಿದಿತಗ್ಗೋ।
ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆವರಿತಾನಂ। ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತತಣ್ಹಾಬನ್ಧನಬದ್ಧಾನಂ। ಸನ್ಧಾವತನ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ। ಸಂಸರತನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ಸಂಸರನ್ತಾನಂ। ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೂತನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ ಅನುಭೂತಂ ವಿನ್ದಿತಂ। ತಿಬ್ಬನ್ತಿ ಬಹಲಂ। ಬ್ಯಸನನ್ತಿ ಅವಡ್ಢಿ ವಿನಾಸೋ। ಕಟಸೀ ವಡ್ಢಿತಾತಿ ಸುಸಾನವಡ್ಢಿತಂ। ಅಲಮೇವಾತಿ ಯುತ್ತಮೇವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸೂತಿ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೇಸು। ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುನ್ತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ। ವಿರಜ್ಜಿತುನ್ತಿ ವಿರಾಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ। ವಿಮುಚ್ಚಿತುನ್ತಿ ಮೋಚೇತುಂ। ವಟ್ಟಂ ವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಂ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ಅನಾಗತೇ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ। ತತೋ ಪರಂ ನ ವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಗತೇ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಂ ನಪ್ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ। ಜಾತಿಭಯೇತಿ ಜಾತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯೇ। ಜರಾಭಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೬೨-೩. ಅಥಸ್ಸ ಅಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚನಪಟಿಪಕ್ಖಂ। ಅನಾದಾನನ್ತಿ ಆದಾನಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಕಿಞ್ಚನಾದಾನವೂಪಸಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನಾಪರನ್ತಿ ಅಪರಪಟಿಭಾಗದೀಪವಿರಹಿತಂ, ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೬೪. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ನ ತೇ ಮಾರಸ್ಸ ಪದ್ಧಗೂತಿ ತೇ ಮಾರಸ್ಸ ಪದ್ಧಚರಾ ಪರಿಚಾರಿಕಾ ಸಿಸ್ಸಾ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಮಹಾಜನಂ ಪಾಸೇ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ। ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತತ್ತಾ ಕಣ್ಹೋ। ಛಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ಅಧಿಪತಿತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿ। ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನ್ತಂ ಗತತ್ತಾ ಅನ್ತಗೂ। ಪಾಪಜನಂ ನ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ನಮುಚಿ। ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸಪ್ಪಮತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಞಾತಕೋತಿ ಪಮತ್ತಬನ್ಧು। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಕಪ್ಪಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಜತುಕಣ್ಣಿಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೬೫. ಏಕಾದಸಮೇ ಸುತ್ವಾನಹಂ ವೀರ ಅಕಾಮಕಾಮಿನ್ತಿ ಅಹಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೧; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೭, ೨೫೫, ೩೦೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೯೯೭) ನಯೇನ ವೀರ ಕಾಮಾನಂ ಅಕಾಮನತೋ ಅಕಾಮಕಾಮಿಂ ಬುದ್ಧಂ ಸುತ್ವಾ। ಅಕಾಮಮಾಗಮನ್ತಿ ನಿಕ್ಕಾಮಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆಗತೋಮ್ಹಿ। ಸಹಜನೇತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಚಕ್ಖು ಯಥಾತಚ್ಛನ್ತಿ ಯಥಾತಥಂ। ಬ್ರೂಹಿ ಮೇತಿ ಪುನ ಯಾಚನ್ತೋ ಭಣತಿ। ಯಾಚನ್ತೋ ಹಿ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಭಣೇಯ್ಯ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ।
ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ। ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಪನ ಚರಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ। ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ। ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಟ್ಠ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೪ ಆದಯೋ)। ತತ್ಥ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ಸಹ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ। ಚರಣನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇಯೇವ ಹಿ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ
ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗದತ್ತಾ ಸುಗತೋ। ಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಸೋಭನಂ ಪರಿಸುದ್ಧಮನವಜ್ಜಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಹೇಸ ಗಮನೇನ ಖೇಮಂ ದಿಸಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗತೋತಿ ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುಗತೋ। ಸುನ್ದರಞ್ಚೇಸ ಠಾನಂ ಗತೋ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗತೋ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಗತೋ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಗತೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೩೮; ಚೂಳನಿ॰ ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೭)।
ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಗತೋ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಾ ತಾವ ಸಮತಿಂಸಪಾರಮೀಪೂರಿಕಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಚೇಸ ಗದತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಯುತ್ತಮೇವ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ।
ತತ್ರಿದಂ ಸಾಧಕಸುತ್ತಂ –
‘‘ಯಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಾ ಅಮನಾಪಾ, ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ। ಯಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ
ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಪನ ಲೋಕವಿದೂ। ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಭಾವತೋ ಸಮುದಯತೋ ನಿರೋಧತೋ ನಿರೋಧೂಪಾಯತೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಲೋಕಂ ಅವೇದಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯತ್ಥ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಜಾಯತಿ ನ ಜೀಯತಿ ನ ಮೀಯತಿ ನ ಚವತಿ ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ನಾಹಂ ತಂ ಗಮನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಞಾತೇಯ್ಯಂ ದಟ್ಠೇಯ್ಯಂ ಪತ್ತೇಯ್ಯನ್ತಿ ವದಾಮಿ। ನ ಚಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕಿರಿಯಂ ವದಾಮಿ। ಅಪಿ ಚಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇ ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಸಮನಕೇ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇಮಿ ಲೋಕಸಮುದಯಞ್ಚ ಲೋಕನಿರೋಧಞ್ಚ ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫)।
‘‘ಗಮನೇನ
ನ ಚ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಲೋಕನ್ತಂ, ದುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಪಮೋಚನಂ॥
‘‘ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಲೋಕವಿದೂ ಸುಮೇಧೋ, ಲೋಕನ್ತಗೂ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ।
ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಸಮಿತಾವಿ ಞತ್ವಾ, ನಾಸೀಸತೀ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪರಞ್ಚಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫)।
ಅಪಿ
‘‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ, ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ।
ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ, ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೀ ವಸೋ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೩) –
ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಓಕಾಸಲೋಕೋ। ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವೇದಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ। ತಯೋ ಲೋಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ। ಪಞ್ಚ ಲೋಕಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಛ
ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಚರಿತಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ ಮಹಾರಜಕ್ಖೇ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇ, ಸ್ವಾಕಾರೇ ದ್ವಾಕಾರೇ, ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ, ಭಬ್ಬೇ ಅಭಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ। ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ। ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಏವಂ ಓಕಾಸಲೋಕೋಪಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತುತಿಂಸ ಸತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಿ। ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ –
ಸಬ್ಬಂ
ದಸ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಸತಾನಿ ಚ॥
ತತ್ಥ
ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ।
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ॥
ತಸ್ಸಾಯೇವ ಸನ್ಧಾರಕಂ –
ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಟ್ಠೇವ ನಹುತಾನಿ ಚ।
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಜಲಂ ವಾತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ॥
ತಸ್ಸಾಪಿ ಸನ್ಧಾರಕೋ –
ನವ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮಾಲುತೋ ನಭಮುಗ್ಗತೋ।
ಸಟ್ಠಿ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏಸಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಿತಿ॥
ಏವಂ
ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ।
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಸಿನೇರು ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ॥
ತತೋ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನ, ಪಮಾಣೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।
ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾ ದಿಬ್ಬಾ, ನಾನಾರತನಚಿತ್ತಿತಾ॥
ಯುಗನ್ಧರೋ ಈಸಧರೋ, ಕರವೀಕೋ ಸುದಸ್ಸನೋ।
ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ॥
ಏತೇ
ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ, ದೇವಯಕ್ಖನಿಸೇವಿತಾ॥
ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋ।
ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋ॥
ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ।
ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಪರಿಕ್ಖೇಪಾ ನಗವ್ಹಯಾ॥
ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸಮನ್ತತೋ।
ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ।
ಜಮ್ಬೂ ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಪಕಾಸಿತೋ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೭; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ಯಞ್ಚೇತಂ
‘‘ಪಾಟಲೀ
ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮಂ॥
‘‘ದ್ವೇ ಅಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ।
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ।
ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೭; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮೪)।
ತತ್ಥ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಅಸುರಭವನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಚ। ಅಪರಗೋಯಾನಂ ಸತ್ತಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ। ತಥಾ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೋ। ಉತ್ತರಕುರು ಅಟ್ಠಸಹಸ್ಸಯೋಜನೋ। ಏಕಮೇಕೋ ಚೇತ್ಥ ಮಹಾದೀಪೋ ಪಞ್ಚಸತಪಞ್ಚಸತಪರಿತ್ತದೀಪಪರಿವಾರೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕಾ ಲೋಕಧಾತು। ತದನ್ತರೇಸು ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಾ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ।
ಅತ್ತನೋ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉತ್ತರೋತಿ ಅನುತ್ತರೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ಸೀಲಗುಣೇನಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತಿ ಸಮಾಧಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾ… ವಿಮುತ್ತಿ… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಗುಣೇನಪಿ। ಸೀಲಗುಣೇನಪಿ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಗುಣೇನಪಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತನಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೧) ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಏವಂ ಅಗ್ಗಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀನಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ಇತಿವು॰ ೯೦) ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೫.೧೧) ಗಾಥಾಯೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ।
ಪುರಿಸದಮ್ಮೇ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ, ದಮೇತಿ ವಿನೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾತಿ ಅದನ್ತಾ ದಮೇತುಂ ಯುತ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ
ಅಥ ವಾ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥೀತಿ ಏಕಮೇವಿದಂ ಅತ್ಥಪದಂ। ಭಗವಾ ಹಿ ತಥಾ ಪುರಿಸದಮ್ಮೇ ಸಾರೇತಿ, ಯಥಾ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನೇವ ನಿಸಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ಅಸಜ್ಜಮಾನಾ ಧಾವನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಹತ್ಥಿದಮಕೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹತ್ಥಿ ದಮ್ಮೋ ಸಾರಿತೋ ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀ’’ತಿ ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೨) ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ವೀರಿಯವಾತಿ ಪಹೂತಿ ಪಭೂ। ವಿಸವೀತಿ ಪರಸನ್ತಾನೇ ವೀರಿಯುಪ್ಪಾದಕೋ। ಅಲಮತ್ತೋತಿ ಸಮತ್ಥಚಿತ್ತೋ।
ವಿರತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಿರತತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ। ಸಬ್ಬಪಾಪಕೇಹಿ ನಿರಯದುಕ್ಖಂ ಅತಿಚ್ಚಾತಿ ಆಯತಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿತಾಯ ನಿರಯದುಕ್ಖಂ ಅತಿಚ್ಚ ಠಿತೋ। ವೀರಿಯವಾಸೋತಿ ವೀರಿಯನಿಕೇತೋ। ಸೋ ವೀರಿಯವಾತಿ ಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ‘‘ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ। ಪಧಾನವಾ ವೀರೋ ತಾದೀತಿ ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಥುತಿವಚನಾನಿ। ಸೋ ಹಿ ಪಧಾನವಾ ಮಗ್ಗಜ್ಝಾನಪಧಾನೇನ, ವೀರೋ ಕಿಲೇಸಾರಿವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥತಾಯ, ತಾದಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ಪವುಚ್ಚತೇ ತಥತ್ತಾತಿ ತಥಾರೂಪೋ ‘‘ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ತೇ ಕಾಮಕಾಮಿನೋತಿ ಏತೇ ರೂಪಾದಿವತ್ಥುಕಾಮೇ ಇಚ್ಛನ್ತಾ। ರಾಗರಾಗಿನೋತಿ ರಾಗೇನ ರಞ್ಜಿತಾ। ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಿನೋತಿ ರಾಗಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಿನೋ। ನ ಕಾಮೇ ಕಾಮೇತೀತಿ ರೂಪಾದಿವತ್ಥುಕಾಮೇ ನ ಪತ್ಥೇತಿ। ಅಕಾಮೋತಿ ಕಾಮೇಹಿ ವಿರಹಿತೋ। ನಿಕ್ಕಾಮೋತಿ ನಿಕ್ಕನ್ತಕಾಮೋ।
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನೇತ್ತಞ್ಚ ವಾಸನಾಯ ಸಹ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಾಜೇತ್ವಾ ಜಿತತ್ತಾ ಜಿನಭಾವೋ ಚ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಪನ್ನೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ।
೬೬. ತೇಜೀ ತೇಜಸಾತಿ ತೇಜೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತೇಜಸಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ। ಯಮಹಂ ವಿಜಞ್ಞಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಇಧ ವಿಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಯಂ ಅಹಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಪಹಾನಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಇಧೇವ ಜಾನೇಯ್ಯಂ।
ಜಗತೀತಿ ಪಥವೀ। ಸಬ್ಬಂ ಆಕಾಸಗತನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ಪತ್ಥಟಂ। ತಮಗತನ್ತಿ ತಮಮೇವ ತಮಗತಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಯಥಾ ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತನ್ತಿ। ಅಭಿವಿಹಚ್ಚಾತಿ ನಾಸೇತ್ವಾ। ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಕಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪಲಾಪೇತ್ವಾ। ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸಯಿತ್ವಾತಿ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ ದಸ್ಸಯಿತ್ವಾ। ಆಕಾಸೇತಿ ಅಜಟಾಕಾಸೇ। ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇತಿ ಅನ್ತರಧಾತುಸಮತ್ಥತುಚ್ಛೋಕಾಸೇ। ಗಗನಪಥೇತಿ ದೇವತಾನಂ ಗಮನಮಗ್ಗೇ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸಮುದಯನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮುದಯಂ ಉಪ್ಪಾದಂ, ತಣ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಲೇಸತಮಂ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸತಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ನಾಸೇತ್ವಾ। ಞಾಣಾಲೋಕಂ ಪಞ್ಞಾಲೋಕಂ ದಸ್ಸಯಿತ್ವಾ। ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಪಹಾಯಾತಿ ಉಪತಾಪನಸಙ್ಖಾತೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಜಹಿತ್ವಾ।
೬೭. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಉಪರೂಪರಿಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ ‘‘ಖೇಮ’’ನ್ತಿ ದಿಸ್ವಾ। ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ನಿರತ್ತಂ ವಾತಿ ನಿರಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ವಾ, ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಾ ತೇ ವಿಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಮಾ ತೇ ಅಹೋಸಿ। ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಂ, ತಮ್ಪಿ ತೇ ಮಾ ವಿಜ್ಜಿತ್ಥ।
ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ಪುನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವಿಜಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಜಿತಬ್ಬಂ। ವಿನೋದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯನ್ತೀಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಗತನ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಬ್ಬಂ।
೬೮-೯. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಭಗವಾ ಜತುಕಣ್ಣಿಂ ಆಲಪತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಜತುಕಣ್ಣಿಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ಭದ್ರಾವುಧಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೦. ದ್ವಾದಸಮೇ ಓಕಞ್ಜಹನ್ತಿ ಆಲಯಂ ಜಹಂ। ತಣ್ಹಚ್ಛಿದನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಕಾಯಚ್ಛಿದಂ। ಅನೇಜನ್ತಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ನಿಕ್ಕಮ್ಪಂ। ನನ್ದಿಞ್ಜಹನ್ತಿ ಅನಾಗತರೂಪಾದಿಪತ್ಥನಾಜಹಂ। ಏಕಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ ತಣ್ಹಾ, ಥುತಿವಸೇನ ಇಧ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವುತ್ತಾ। ಕಪ್ಪಞ್ಜಹನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಕಪ್ಪಜಹಂ। ಅಭಿಯಾಚೇತಿ ಅತಿವಿಯ ಯಾಚಾಮಿ। ಸುತ್ವಾನ ನಾಗಸ್ಸ ಅಪನಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇತೋತಿ ನಾಗಸ್ಸ ತವ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಇತೋ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯತೋ ಬಹುಜನಾ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯೇ ಉಪಯುಪಾದಾನಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಗಹಿತಾ। ಚೇತಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಚಿತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಅಭಿನಿವೇಸಾನುಸಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಯಿತಾ।
೭೧. ಜನಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗತಾತಿ ಅಙ್ಗಾದೀಹಿ ಜನಪದೇಹಿ ಇಧ ಸಮಾಗತಾ। ವಿಯಾಕರೋಹೀತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಹಿ।
ಸಙ್ಗತಾತಿ ಏತೇ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಏಕೀಭೂತಾ। ಸಮಾಗತಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಜನಪದೇಹಿ ಆಗತಾ। ಸಮೋಹಿತಾತಿ ರಾಸೀಭೂತಾ। ಸನ್ನಿಪತಿತಾತಿ ಅಧಿಯೋಗಾ।
೭೨. ಅಥಸ್ಸ ಆಸಯಾನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಉಪರೂಪರಿಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ಆದಾನತಣ್ಹನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಆದಾಯಿಕಂ ಗಹಣತಣ್ಹಂ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಯಞ್ಹಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಮುಪಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಏತೇಸು ಉದ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ಯಂ ಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಮಾರೋ ಅನ್ವೇತಿ ಜನ್ತುನ್ತಿ
೭೩. ತಸ್ಮಾ ಪಜಾನನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಏತಮಾದೀನವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಜಾನನ್ತೋ। ಆದಾನಸತ್ತೇ ಇತಿ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ, ಪಜಂ ಇಮಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯೇ ವಿಸತ್ತನ್ತಿ ಆದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆದಾನೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಇಮಂ ಪಜಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯೇ ಲಗ್ಗಂ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಭದ್ರಾವುಧಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಉದಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೪. ತೇರಸಮೇ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಜ್ಝಾನಂ ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಪಠಮೇನಪಿ ಝಾನೇನ ಝಾಯೀತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಝಾಯತೀತಿ ಝಾಯೀ। ದುತಿಯೇನಾತಿ ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ತತಿಯೇನಾತಿ ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಚತುತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇನಪಿ ಝಾನೇನ ಝಾಯೀತಿ ಚತುಕ್ಕನಯಪಞ್ಚಕನಯೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇನಪಿ ಝಾನೇನ ಝಾಯತೀತಿ ಝಾಯೀ। ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯೇನ ಝಾನೇನ। ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೇನಾತಿ ದುತಿಯತತಿಯಾದಿಅವಸೇಸಝಾನೇನ। ಸಪ್ಪೀತಿಕೇನಾತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ದುಕತಿಕಝಾನೇನ। ನಿಪ್ಪೀತಿಕೇನಾತಿ ಪೀತಿವಿರಹಿತೇನ ತದವಸೇಸಝಾನೇನ। ಸಾತಸಹಗತೇನಾತಿ ಸುಖಸಹಗತೇನ ತಿಕಚತುಕ್ಕಝಾನೇನ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನಾತಿ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕೇನ। ಸುಞ್ಞತೇನಪೀತಿ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಅನಿಮಿತ್ತೇನಪೀತಿ ಅನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಧುವನಿಮಿತ್ತಂ ಅನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನಪೀತಿ ಮಗ್ಗಾಗಮನವಸೇನ ಪಣಿಧಿಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನಪಿ। ಲೋಕಿಯೇನಪೀತಿ ಲೋಕಿಯೇನ ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥೇನ।
ಲೋಕುತ್ತರೇನಪೀತಿ ತೇನೇವ ಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ। ಝಾನರತೋತಿ ಝಾನೇಸು ಅಭಿರತೋ। ಏಕತ್ತಮನುಯುತ್ತೋತಿ ಏಕತ್ತಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ। ಸದತ್ಥಗರುಕೋತಿ ಸಕತ್ಥಗರುಕೋ, ಕ-ಕಾರಸ್ಸಾಯಂ ದ-ಕಾರೋ ಕತೋ। ಸದತ್ಥೋತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತೂಪನಿಬದ್ಧಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರಮತ್ಥಟ್ಠೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥತ್ತಾ ಸಕತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಸಕತ್ಥಗರುಕೋ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಗರುಕೋ’’ತಿ ಏಕೇ। ಅರಜೋತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ। ವಿರಜೋತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸೋ। ನಿರಜೋತಿ ಅಪನೀತಕಿಲೇಸೋ ರಜಾಪಗತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ದೂರೀಭೂತೋ। ರಜವಿಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹೀನೋ। ರಜವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮುತ್ತೋ।
ಪಾಸಾಣಕೇ ಚೇತಿಯೇತಿ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ ಪಾರಾಯನಸುತ್ತನ್ತದೇಸಿತಟ್ಠಾನೇ। ಸಬ್ಬೋಸ್ಸುಕ್ಕಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಉಸ್ಸುಕ್ಕಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ, ನಾಸಿತತ್ತಾ ಆಸೀನೋ।
ಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಕರಣೀಯಾಕರಣೀಯನ್ತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಇದಂ ಕರಣೀಯಂ, ಇದಂ ನ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಏವಂ ಕರಣೀಯಾಕರಣೀಯಂ। ಪಹೀನನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ। ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಪಗುಣಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ।
೭೫. ಅಥ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಉದಯೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಪಟಿಲದ್ಧಝಾನವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಉಪರೂಪರಿಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಹಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾನನ್ತಿ ಯದಿದಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪಹಾನಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪಬ್ರೂಮಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಭಾವೋ। ಗಿಲಾನೋ ಹಿ ಅಕಲ್ಲಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿನಯೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಕಲ್ಲಕೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೧)। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಓಲೀಯನಾತಿ ಓಲೀಯನಾಕಾರೋ। ಇರಿಯಾಪಥಿಕಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ರುಕ್ಖೇ ವಗ್ಗುಲಿ ವಿಯ ಖೀಲೇ ಲಗ್ಗಿತಫಾಣಿತವಾರಕೋ ವಿಯ ಚ ಓಲೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಆಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓಲೀಯನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ। ಲೀನಾತಿ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಪಟಿಕುಟಿತಂ। ಇತರೇ ದ್ವೇ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ। ಥಿನನ್ತಿ ಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಘನಭಾವೇನ ಠಿತಂ। ಥಿಯನಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಥಿಯಿತಭಾವೋ ಥಿಯಿತತ್ತಂ, ಅವಿಪ್ಫಾರವಸೇನೇವ ಥದ್ಧತಾತಿ ಅತ್ಥೋ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೬೨)।
೭೬. ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಸಂಸುದ್ಧನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಉಪೇಕ್ಖಾಸತೀಹಿ ಸಂಸುದ್ಧಂ। ಧಮ್ಮತಕ್ಕಪುರೇಜವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಭೇದನನ್ತಿ ಏತಮೇವ ಚ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಭೇದನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾತತ್ತಾ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಭೇದನ’’ನ್ತಿ ಬ್ರೂಮೀತಿ।
ಯಾ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಮಂ ಪಸ್ಸತಿ ಅಪಕ್ಖಪತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪೇಕ್ಖನಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಚಿತ್ತಸಮತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗಭಾವೋ। ಚಿತ್ತಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಊನಾತಿರಿತ್ತವಜ್ಜಿತಭಾವೋ। ಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತಭಾವೋ।
೭೭. ಏವಂ ‘‘ಕಿಂಸು ಸಂಯೋಜನೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಿಂಸು ಸಂಯೋಜನೋತಿ ಕಿಂಸಂಯೋಜನೋ। ವಿಚಾರಣನ್ತಿ ವಿಚಾರಣಕಾರಣಂ। ಕಿಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಹಾನೇನಾತಿ ಕಿಂನಾಮಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಹಾನೇನ।
೭೮. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಸ್ಸ।
೭೯. ಇದಾನಿ ‘‘ಕಥಂ ಸತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ।
೮೦.
ಅಥಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಸತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಉದಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ಪೋಸಾಲಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೧. ಚುದ್ದಸಮೇ ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತೀತಿ ಯೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಭೇದಂ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ।
ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿನ್ತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೂಲಕಂ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ। ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋತಿಆದೀಸು। ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿಆದೀಸು ಪನ ಪರಿಹಾಯಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ, ತದಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸನ್ನಿಪತನತೋ। ವಡ್ಢಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ, ತದಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋ ಸತ್ತಾನಂ ವಿವಟ್ಟನತೋ। ತತ್ಥ ಸಂವಟ್ಟೇನ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ, ವಿವಟ್ಟೇನ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿ ಚ ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅದ್ಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿ ಸಕಲಂ ಕಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಚೇ? ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ। ತತ್ಥ ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿ ಅಮುಮ್ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅಹಂ ಅಮುಮ್ಹಿ ಭವೇ ವಾ ಯೋನಿಯಾ ವಾ ಗತಿಯಾ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಆಸಿಂ। ಏವಂನಾಮೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಾ ಫುಸ್ಸೋ ವಾ। ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಕಚ್ಚಾನೋ ವಾ ಕಸ್ಸಪೋ ವಾ ‘‘ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಏವಂವಣ್ಣೋತಿ ಓದಾತೋ ವಾ ಸಾಮೋ ವಾ। ಏವಮಾಹಾರೋತಿ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಾಹಾರೋ ವಾ ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ವಾ। ಏವಂ ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏವಂ ವಸ್ಸಸತಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ।
ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿನ್ತಿ ಸೋ ಅಹಂ ತತೋ ಭವತೋ ಯೋನಿತೋ ಗತಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿತೋ ಸತ್ತಾವಾಸತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯತೋ ವಾ ಚುತೋ ಪುನ ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಉದಪಾದಿಂ। ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ಅಥ ತತ್ರಾಪಿ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಪುನ ಅಹೋಸಿಂ। ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಅಪಿ ಚ – ಯಸ್ಮಾ ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ। ಸೋ ತತೋ ಚುತೋತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಮೇವಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಪನಸ್ಸ ತತ್ರಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರೇ ಉಪಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ನಾಮಗೋತ್ತಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ ಸ್ವಾಹಂ ತತೋ ಅನನ್ತರೂಪಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ ಚುತೋ ಇಧ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ।
ಇತಿತಿ ಏವಂ। ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತವಸೇನ ಸಉದ್ದೇಸಂ, ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಸಾಕಾರಂ। ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಹಿ ಸತ್ತೋ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿಯತಿ, ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ‘‘ಓದಾತೋ ಸಾಮೋ’’ತಿ ನಾನತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ಇತರೇ ಆಕಾರಾತಿ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಅತೀತನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆದಿಸತಿ।
ಮಹಾಪದಾನಿಯಸುತ್ತನ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಿಯಸುತ್ತನ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಂ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸುತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೧ ಆದಯೋ)। ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಿಯಸುತ್ತನ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅಪದಾನನಿಯುತ್ತಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೯೩ ಆದಯೋ)। ಮಾಘದೇವಿಯಸುತ್ತನ್ತನ್ತಿ ಮಘದೇವರಞ್ಞೋ ಅಪದಾನನಿಯುತ್ತಂ ಮಘದೇವಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೦೮ ಆದಯೋ)। ಸತಾನುಸಾರಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣಂ ಹೋತಿ।
ಯಾವತಕಂ ಆಕಙ್ಖತೀತಿ ಯತ್ತಕಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತಿ। ಅಥಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಪತ್ತಪುಟೇ ಪಕ್ಖನ್ದನಾರಾಧೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಅನಿವಾರಿತಂ ಞಾಣಂ ಗಚ್ಛತಿ। ತೇನ ಯಾವತಕಂ ಆಕಙ್ಖತಿ, ತಾವತಕಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ಬೋಧಿಜನ್ತಿ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಜಾತಂ। ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾತಿಮೂಲಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪುನ ‘‘ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೧) ಅಪರಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪರಿ ‘‘ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಇಧೇವ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪರಾನಿ ಚ ಅಪರಾನಿ ಚ ‘‘ಪರಾಪರಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ರೋ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪರೋಪರಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರೋಪರಾನಂ ಭಾವೋ ಪರೋಪರಿಯಂ, ಪರೋಪರಿಯಮೇವ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ, ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉತ್ತಮಾನುತ್ತಮಭಾವಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯವರೋವರಿಯತ್ತಞಾಣ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ವರಾನಿ ಚ ಅವರಾನಿ ಚ ವರೋವರಿಯಾನಿ, ವರೋವರಿಯಾನಂ ಭಾವೋ ವರೋವರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅವರಿಯಾನೀತಿ ಚ ಉತ್ತಮಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ – ಪರಾನಿ ಚ ಓಪರಾನಿ ಓಪರಾನೀತಿ ಚ ಓರಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಲಾಮಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಪರೋಪರಾಯಸ್ಸ ಸಮೇಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೫; ಸು॰ ನಿ॰ ೪೭೯) ವಿಯ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನೇನಪಿ ಪಾಠೋ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೬೮)।
ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತಬಲನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಂ। ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಂ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಂ, ತಥಾ ಆಗತಬಲನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಲಂ ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಞಾಣಬಲಞ್ಚ। ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಕಾಳಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ।
ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೨೨; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೦.೨೧; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೬೦; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೪೪)।
ಯದೇತಂ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಗ್ಗಣನಾಯ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಬಲಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ತಾವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ। ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಮಹಾಸೀಹನಾದೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೬ ಆದಯೋ) ಆಗತಂ ದಸಬಲಞಾಣಂ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩-೩೪) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏತಂ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೪೪) ವುತ್ತಂ।
ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಛನ್ದರಾಗೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ರಾಧ, ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸತ್ತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ
ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಅತ್ಥಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ‘‘ನಾಮಮತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಯೇಪಿ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ, ತೇ ಸತ್ವಯೋಗೇನ ಸತ್ತಾತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸಯೋ
ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕಧಾರಾದೀನಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಸಕಿಂಯೇವ ಪವತ್ತಿತೋ ಯಮಕಂ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹೀರಂ, ಯಮಕಞ್ಚ ತಂ ಪಾಟಿಹೀರಞ್ಚಾತಿ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಂ।
ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಕಿನಾತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಕಿರೀಯತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಫರಣವಸೇನ ಪಸಾರೀಯತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಫರಣಕಮ್ಮವಸೇನ ಕಮ್ಮಗುಣವಸೇನ ಚ ಮಹತೀ ಕರುಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತಂ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಮಹಾಕರುಣಾ ಚ ಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಸಂ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ। ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಂ।
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚನೇಯ್ಯಪಥಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಏವ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಞಾಣನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಾದಿಭೇದಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚೇವ ನೇಯ್ಯಪಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಆವರಣನ್ತಿ ತದೇವ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೬೮)।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಸಙ್ಗಮಪ್ಪಟಿಹತಮನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅಸಙ್ಗಂ ಸಙ್ಗವಿರಹಿತಂ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿರಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಆವರಣವಿರಹಿತಂ ಞಾಣಂ।
ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಆದಿಸತೀತಿ –
‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭದ್ದಕೇ ಕಪ್ಪೇ, ತಯೋ ಆಸಿಂಸು ನಾಯಕಾ।
ಅಹಮೇತರಹಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ಚಾಪಿ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ ಚ –
‘‘ಅಸೀತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು
‘‘ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಯೋ ಸೋ ಯೂಪೋ ರಞ್ಞಾ ಮಹಾಪನಾದೇನ ಕಾರಾಪಿತೋ, ತಂ ಯೂಪಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾವಸಿತ್ವಾ ತಂ ದತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಪಣದ್ಧಿಕವಣಿಬ್ಬಕಯಾಚಕಾನಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೮) –
‘‘ಅನಾಗತೇ ಅಟ್ಠಿಸ್ಸರೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೧.೩) ಚ, ‘‘ಸುಮನಿಸ್ಸರೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ –
ಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ ಅನಾಗತಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಸತೀತಿ ಇದಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
೮೨. ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಬ್ಬರೂಪಕಾಯಪಹಾಯಿನೋ, ಪಹೀನರೂಪಭವಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಸಕ್ಕಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ। ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕೀದಿಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಕಥಂ ನೇಯ್ಯಾತಿ ಕಥಞ್ಚ ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ಕಥಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಕತಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಝಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ। ರೂಪಾವಚರಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯)। ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೨೩)। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ರೂಪಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ರೂಪಮಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಪನ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸಝಾನಸಙ್ಖಾತಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾತಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾತಿ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಕಿರಿಯಾಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ। ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿ। ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ। ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವಿಭೂತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಅಪಗತಾ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಗತಾತಿ ವಿನಾಸಿತಾ। ‘‘ಅಭಾವಿತಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸುನ್ದರೋ।
ತದಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮೇನ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹೀನೋತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಪಹೀನೋ। ತಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭಿನೋ ಅರೂಪಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಕಾಯೋ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ, ಅನ್ತಮಸೋ ಸಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸತೋಕಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಸತೋಕಾರೀ ಹುತ್ವಾ ತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾಯ। ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತಂ ಮಹಗ್ಗತವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅಭಾವೇತೀತಿ ವಿನಾಸೇತಿ। ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವಿವಿಧಾ ನಾಸೇತಿ। ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ।
ಕಥಂ ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇನಪ್ಪಕಾರೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ವಿನೇತಬ್ಬೋತಿ ನಾನಾವಿಧೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ಅನುನೇತಬ್ಬೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿತ್ತೇನ ಕಥಂ ಗಮಯಿತಬ್ಬೋ।
೮೩.
ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಾದಿಸೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತಂ ಞಾಣಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ, ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ತಥಾಗತೋ। ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ತಿಟ್ಠಮೇತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಜಾನಾತಿ ಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾದೀಸು ಅಧಿಮುತ್ತಂ। ತಪ್ಪರಾಯಣನ್ತಿ ತಮ್ಮಯಂ।
ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪರಿಮಾಣೇಸುಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ದ್ವೇಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ ನತ್ಥಿ। ಯೇಪಿ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಯಮಕಭಾತರೋ ವಣ್ಣೇನ ವಾ ಸಣ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಪಿ ಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಾದೀಹಿ ವಿಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಪನ ನೇಸಂ ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ದೇವಾತಿ ಛ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ। ತೇಸು ಹಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕಾಯೋ ನೀಲೋ ಹೋತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೀತಕಾದಿವಣ್ಣೋ। ಸಞ್ಞಾ ಪನ ನೇಸಂ ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ, ಅಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಚತುಅಪಾಯವಿನಿಮುತ್ತಾ ಪುನಬ್ಬಸುಮಾತಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾ ಫುಸ್ಸಮಿತ್ತಾ ಧಮ್ಮಗುತ್ತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ವೇಮಾನಿಕಾ ಪೇತಾ। ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಓದಾತಕಾಳಮಙ್ಗುರಚ್ಛವಿಸಾಮವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಕಿಸಥೂಲರಸ್ಸದೀಘವಸೇನ ಚ ಕಾಯೋ ನಾನಾ ಹೋತಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಯ ತಿಹೇತುಕದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಪಿ। ತೇ ಪನ ದೇವಾ ವಿಯ ನ ಮಹೇಸಕ್ಖಾ, ಕಪಣಮನುಸ್ಸಾ ವಿಯ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ ದುಲ್ಲಭಘಾಸಚ್ಛಾದನಾ ದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವಿಹರನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ದುಕ್ಖಿತಾ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಯೇ ಪನೇತ್ಥ ತಿಹೇತುಕಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋಪಿ ಹೋತಿ ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾದೀನಂ ವಿಯ।
ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾತಿ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ಪನ ಪರಿತ್ತೇನ, ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮೇನ, ಕಾಯೋವ ನೇಸಂ ವಿಪ್ಫಾರಿಕತರೋ ಹೋತಿ। ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಪಣೀತೇನ, ಕಾಯೋ ಪನ ನೇಸಂ ಅತಿವಿಪ್ಫಾರಿಕತರೋ ಹೋತಿ। ಇತಿ ತೇ ಕಾಯಸ್ಸ ನಾನತ್ತಾ, ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚ ತೇ, ಏವಂ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ। ನಿರಯೇಸು ಹಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಗಾವುತಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿಗಾವುತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಆಭಸ್ಸರಾತಿ ದಣ್ಡಉಕ್ಕಾಯ ಅಚ್ಚಿ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಸರೀರತೋ ಆಭಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತನ್ತೀ ವಿಯ ಸರತಿ ವಿಸರತೀತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ। ತೇಸು ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನದ್ವಯಂ ಪರಿತ್ತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪರಿತ್ತಾಭಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಮಜ್ಝಿಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಉಪಪನ್ನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಪಣೀತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಉಪಪನ್ನಾ ಆಭಸ್ಸರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಬ್ಬೇ ಗಹಿತಾ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಕಾಯೋ ಏಕವಿಪ್ಫಾರೋವ ಹೋತಿ, ಸಞ್ಞಾ ಪನ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಚ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ನಾನಾ।
ಸುಭಕಿಣ್ಹಾತಿ ಸುಭೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾ, ಸುಭೇನ ಸರೀರಪ್ಪಭಾವಣ್ಣೇನ ಏಕಗ್ಘನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇಸಞ್ಹಿ ನ ಆಭಸ್ಸರಾನಂ ವಿಯ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಭಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ಚತುಕ್ಕನಯೇ ತತಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿತ್ತಸುಭಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಸುಭಕಿಣ್ಹಾ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಚೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವೇಹಪ್ಫಲಾಪಿ ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಮೇವ ಭಜನ್ತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಾ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ
ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಾ ಅನವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯), ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೨೨೩)। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ರೂಪಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ರೂಪಮಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ,
ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೦೨) ಸಞ್ಞಾನಂಯೇವ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಏತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದಸಞ್ಞಾ ಗನ್ಧಸಞ್ಞಾ ರಸಸಞ್ಞಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಞ್ಞಾ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೦೩)। ತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸನ್ನಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಪಹಾನಾ ಅಸಮುಪ್ಪಾದಾ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ, ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹೀನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಝಾನೇ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಸಂಸಾವಸೇನ ಏತಾಸಂ ಏತ್ಥ ವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ – ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ, ನ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾ ಸಂವತ್ತತಿ, ರೂಪಾಯತ್ತಾ ಚ ಏತಾಸಂ ಪವತ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಭಾವನಾ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ
ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಂ, ನಾನತ್ತಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಏತಾ –
‘‘ತತ್ಥ
ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ ಏಕಾದಸ
ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇಪಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ದ್ವೇಧಾಪಿ ಅಭಾವೋಯೇವ ವುತ್ತೋ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಸು ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ ನವ ಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾ ದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾತಿ, ಇಮಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸಞ್ಞಾ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ‘‘ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೋ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾಯೇವ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ತಾ ಪನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಸಮಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿ
ಇತಿ ಭಗವಾ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ದಸನ್ನಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾತಿ ಚೇ? ಸೋತೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚ। ಸಚೇ ಹಿ ಕೇಚಿ
ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚಾಪಿ ತೇಸಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋವಿಯ, ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ನಾಮ ಗುಳವಾಣಿಜೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಕಿರ ಗುಳಫಾಣಿತಖಣ್ಡಸಕ್ಕರಾದೀನಿ
ತತ್ಥ ವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ। ‘‘ಉಭೋಪೇತೇ ಕಕ್ಖಳಾ, ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ಗಾಮಿಕಾನಂ ಚಿನ್ತನಂ ವಿಯ ‘‘ಭಗವಾ ‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಥಾ’ತಿ ಆಹ, ಕೋ ನು ಖೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ, ನಾಸ್ಸ ಗುಣಂ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ಸೋತೂನಂ ಚಿನ್ತನಂ। ಅಥಸ್ಸ ವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘‘ಅತಿಮಧುರಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಕಂ ಆನಿಸಂಸಪ್ಪಕಾಸನಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ವಿಯ ಗುಳಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಆನಿಸಂಸೇನ ಪಲೋಭಿತಚಿತ್ತಾ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚ ಕಥೇಸಿ।
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾತಿ
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ
ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬವಸೇನ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ, ಅನನ್ತಮೇವ ಆನಞ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆನಞ್ಚಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೋ। ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ತತ್ಥ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಭವಂ ಉಪಗತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾ।
ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ, ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ತತ್ಥ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಭವಂ ಉಪಗತಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾ। ಅಯಂ ಸತ್ತಮವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀತಿ
ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಭೂತತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಭಾವತೋ ಅತಚ್ಛಂ। ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯತೋ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ। ಅಥ ವಾ ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಸನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಅಚೋರಸ್ಸೇವ ‘‘ಇದಂ ತೇ ಚೋರಿಕಾಯ ಆಭತಂ, ನ ಇದಂ ತುಯ್ಹಂ ಘರೇ ಧನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ। ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ಅತಥಾಕಾರಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸನ್ತಂ। ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ನ ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ವಾ ಪರಲೋಕತ್ಥಂ ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ತಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಕಥಂ ತಥಾಗತೋ ನ ಕಥೇತಿ। ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ರಾಜಕಥಾದಿತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ। ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ। ತತ್ರ ಕಾಲಞ್ಞೂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯಬ್ಯಾಕರಣೇ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣತ್ಥಾಯ ತಥಾಗತೋ ಕಾಲಞ್ಞೂ ಹೋತಿ। ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಆದಾನಕಾಲಂ ಗಹಣಕಾಲಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇಯೇವ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇ ವದತೀತಿ ಕಾಲವಾದೀ। ಭೂತಂ ಸಭಾವಂ ವದತೀತಿ ಭೂತವಾದೀ। ಪರಮತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥವಾದೀ। ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಂ ವದತೀತಿ ಧಮ್ಮವಾದೀ। ಸಂವರಾದಿವಿನಯಂ ವದತೀತಿ ವಿನಯವಾದೀ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಚ ತೇನ ತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದವಸೇನ ವಾ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ? ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೧೭-೬೧೮) ನಯೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಥಮೇವ ಹೋತಿ ವಿತಥಂ ನತ್ಥಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ। ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಸದ್ದಾದೀಸು ತೇಸಂ ವಿವಿಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ। ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ। ಮುತನ್ತಿ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ। ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಪತ್ತಂ। ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತಂ।
ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಏತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಞ್ಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ನೀಲಂ ಪೀತಕನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಮನೋ
ಯಞ್ಹಿ, ಚುನ್ದ, ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ತತ್ಥ ತಥಾಗತೇನ ಅದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಅಸುತಂ ವಾ ಅಮುತಂ ವಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಞಾಣೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತಂ। ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಂ ತಥಾ ಲೋಕೇನ ಗತಂ, ತಸ್ಸ ತಥೇವ ಗತತ್ತಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಗತಸದ್ದೇನ ಏಕತ್ಥಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ತಥಾಗತೋತಿ ನಿಗಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೮೮; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೨೩)।
‘‘ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ
ಏತ್ಥ ಯಂ ರತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅಪ್ಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಿಣ್ಣಂ
ಅಪಿ ಚ – ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಗತೋತಿ ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಯಥಾವಾದೀ, ಚುನ್ದ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ ಚ ಹೋತಿ, ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಯಥಾ ವಾಚಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಚ ಕಾಯೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ। ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ರಾಜರಾಜಾ ದೇವದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ದಕ್ಖತೀತಿ ದಸೋ। ವಸಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ವಸವತ್ತೀ।
ತತ್ರಾಯಂ
ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ। ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಖನ್ಧಭೇದಾ ಮರಣತೋ ಪರಂ। ಅಪಾಯನ್ತಿಆದೀಸು ವುಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತಸುಖಸಾತತೋ ಅಯಾ ಅಪೇತತ್ತಾ ಅಪಾಯೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ। ದುಕ್ಕರಕಾರಿನೋ ಏತ್ಥ ವಿನಿಪತನ್ತೀತಿ ವಿನಿಪಾತೋ। ನಿರತಿಅಟ್ಠೇನ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯೋ। ತಂ ಅಪಾಯಂ…ಪೇ॰… ನಿರಯಂ। ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿನ್ತಿ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚನ್ತೀತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ, ತೇಸಂ ಯೋನಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ, ತಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ। ಪೇತ್ತಿವಿಸಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಸಯೋತಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ, ತಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ। ಮನಸೋ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು। ಇತೋ ಪರಂ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಆಸವಾನಂ ಖಯಾತಿ ಆಸವಾನಂ ವಿನಾಸೇನ। ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಆಸವವಿರಹಿತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿಂ। ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಂ। ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಣ್ಹಾಚರಿತೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಬಲೇನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ। ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಕಾಮರಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ? ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ। ಕೋ ಅಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ ಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿರಾಸಙ್ಕವಸೇನ ಧಿಮುತ್ತಂ ಅಲ್ಲೀನಂ। ತತ್ರಾಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಅಲ್ಲೀನಂ। ತದಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಅಧಿಮುತ್ತಂ। ತದಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ತಂ ಝಾನಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ। ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಗರುಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಕುಲಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಕುಲಗರುಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಲಾಭಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಧೀವರಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಸುತ್ತನ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಪಿಟಕತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಆರಞ್ಞಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಮುತ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ।
ಕಮ್ಮಪರಾಯಣನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ। ವಿಪಾಕಪರಾಯಣನ್ತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ಕಮ್ಮಗರುಕನ್ತಿ ಚೇತನಾಗರುಕಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಗರುಕನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಗರುಕಂ।
೮೪. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಜನಕಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿನ್ತಿ ಪಲಿಬೋಧೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ। ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ಇತೀತಿ ಯಾ ಚತುತ್ಥಅರೂಪರಾಗಸಙ್ಖಾತಾ ನನ್ದೀ ತಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಂ ಞತ್ವಾ। ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಥ ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಞಾಣಂ ಅವಿಪರೀತಂ। ವುಸೀಮತೋತಿ ವುಸಿತವನ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪೋಸಾಲಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೫. ಪನ್ನರಸಮೇ ದ್ವಾಹನ್ತಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ಅಹಂ। ಸೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಜಿತಸುತ್ತಸ್ಸ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೩೮ ಆದಯೋ) ಚ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತಸ್ಸ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೪೬ ಆದಯೋ) ಚ ಅವಸಾನೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ, ಭಗವಾ ಪನಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ ನ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ದ್ವಾಹಂ ಸಕ್ಕಂ ಅಪುಚ್ಛಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ। ಯಾವತತಿಯಞ್ಚ ದೇವೀಸಿ, ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಯಾವತತಿಯಞ್ಚ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಂ ಪುಟ್ಠೋ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭೂತೋ ಇಸಿ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ। ಗೋಧಾವರೀತೀರೇಯೇವ ಕಿರ ಸೋ ಏವಮಸ್ಸೋಸಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಂ ಏವ।
೮೬. ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ। ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ। ಸದೇವಕೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಸಮ್ಮುತಿದೇವಯುತ್ತೋ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಸದೇವಕೋ’’ತಿ ಏತಂ ವಾ ‘‘ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಯನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ತೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ತಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೭. ಏವಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತದಸ್ಸಾವಿನ್ತಿ ಏವಂ ಅಗ್ಗದಸ್ಸಾವಿಂ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಗತಿಪರಾಯಣಾದೀನಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೮೮. ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ಅವಸಿಯಪವತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ತುಚ್ಛಸಙ್ಖಾರಸಮನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ।
ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು। ತದೇತಂ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುನೋ ಸೇತಮಣ್ಡಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಅಭಿಮುಖೇ ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿದೇಸಭೂತೇ ದಿಟ್ಠಮಣ್ಡಲೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ರೂಪಯನ್ತೀತಿ ರೂಪಾ, ವಣ್ಣವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜನ್ತಾ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖುತೋ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುತೋ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ। ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸುಖಂ, ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಟ್ಠು ವಾ ಖಾದತಿ, ಖನತಿ ಚ ಕಾಯಚಿತ್ತಾಬಾಧನ್ತಿ ಸುಖಂ। ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ದುಕ್ಖಂ ನ ಸುಖನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ। ಮ-ಕಾರೋ ಸನ್ಧಿಪದವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಪನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಆಹಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಅಟ್ಠಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ, ಸನ್ತೀರಣಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ, ತಂ ಸಸಮ್ಭಾರಸೋತಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ತನುತಮ್ಬಲೋಮಾಚಿತೇ ಅಙ್ಗುಲಿವೇಧಕಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸದ್ದೀಯನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಾ, ಉದಾಹರೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ, ತಂ ಸಸಮ್ಭಾರಘಾನಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಜಪದಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಗನ್ಧಿಯನ್ತೀತಿ ಗನ್ಧಾ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಿಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ, ಸಾಯನಟ್ಠೇನ ವಾ ಜಿವ್ಹಾ। ಸಾ ಸಸಮ್ಭಾರಜಿವ್ಹಾಯ ಅತಿಅಗ್ಗಮೂಲಪಸ್ಸಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪರಿಮತಲಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಉಪ್ಪಲದಲಗ್ಗಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ರಸನ್ತಿ ತೇ ಸತ್ತಾತಿ ರಸಾ, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ। ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ಸೋ ಯಾವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಉಪಾದಿನ್ನಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ಫುಸಿಯನ್ತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಮನತೀತಿ ಮನೋ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ। ಮನೋತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನಭವಙ್ಗಂ। ಧಮ್ಮಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ವೇದನಾಯ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯವಜ್ಜೇಹಿ ಸೇಸೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅನನ್ತರಾಯ ತೇಹೇವ ಸೇಸಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಅವಸಿಯಪವತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾತಿ ಅವಸೋ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸನವಸೇನ ಓಲೋಕನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪೇ ವಸೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ನಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯೋ ತುಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಸತಿ ಅತ್ತನಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಾಯೇವ ಚ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯೋ ತುಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ನಾಮ ಪರೇಸಂ ಅತ್ತಾ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪುರಾಣಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಪುರಾಣಕಮ್ಮಮೇವ, ಪುರಾಣಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪನೇಸ ಕಾಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯವೋಹಾರೇನ ಏವಂ ವುತ್ತೋ। ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿಆದಿ ಕಮ್ಮವೋಹಾರಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಪುರಿಮಲಿಙ್ಗಸಭಾವತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತನ್ತಿ ಚೇತನಾವತ್ಥುಕೋ, ಚೇತನಾಮೂಲಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವೇದನಿಯನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ವತ್ಥೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ರೂಪೇ ಸಾರೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಸಾರೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾರಂ ನಿಸ್ಸಾರನ್ತಿ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾರಂ ಸಾರವಿರಹಿತಞ್ಚ। ಸಾರಾಪಗತನ್ತಿ ಸಾರತೋ ಅಪಗತಂ। ನಿಚ್ಚಸಾರಸಾರೇನ ವಾತಿ ಭಙ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ನಿಚ್ಚಸಾರೇನ ವಾ। ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಸಾರೇನ ಸಾರೋ ನತ್ಥಿ। ಸುಖಸಾರಸಾರೇನ ವಾತಿ ಠಿತಿಸುಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸುಖಸಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸುಖಸಾರಸಾರೇನ ವಾ। ಅತ್ತಸಾರಸಾರೇನ ವಾತಿ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಸಾರಸಾರೇನ ವಾ। ನಿಚ್ಚೇನ ವಾತಿ ಭಙ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚೇನ ವಾ। ಧುವೇನ ವಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಾಲೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಥಿರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಧುವೇನ ವಾ। ಸಸ್ಸತೇನ ವಾತಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಸಸ್ಸತೇನ ವಾ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾತಿ ಜರಾಭಙ್ಗವಸೇನ ಅವಿಪರಿಣಾಮಪಕತಿಕಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾ।
ಚಕ್ಖು ಸುಞ್ಞಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾತಿ ‘‘ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಸಯಂವಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿಕೇನ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅತ್ತಾಭಾವತೋಯೇವ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರೇನ ಚ ಸುಞ್ಞಂ। ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖಾದಿಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಜಾತಂ ಞಾಯಗನ್ಥೇ ಸದ್ದಗನ್ಥೇ ಚ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ। ಅನಿಸ್ಸರಿಯತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಿಯೇ ಅವಸವತ್ತನತೋ। ಅಕಾಮಕಾರಿಯತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಕಾಮಂ ಅರುಚಿಕರಣವಸೇನ। ಅಪಾಪುಣಿಯತೋತಿ ಠಾತುಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ। ಅವಸವತ್ತನತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಅವತ್ತನತೋ। ಪರತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತೋ। ವಿವಿತ್ತತೋತಿ ನಿಸ್ಸರತೋ।
ಸುದ್ಧನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಇಸ್ಸರಕಾಲಪಕತೀಹಿ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಪವತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸುದ್ಧಂ ನಾಮ। ಅತ್ತನಿಯವಿರಹಿತೋ ಸುದ್ಧಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋತಿ ಚ। ಸುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಂ, ಸುದ್ಧಂ ಸಙ್ಖಾರಸನ್ತತಿನ್ತಿ ಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸನ್ತತಿಂ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಸಙ್ಖಾರಸನ್ತತಿಂ। ತಥೇವ ಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಿ, ಏಕಟ್ಠಾನಿ ಆದರೇನ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮರಣಮುಖೇ ಭಯಂ ನ ಹೋತಿ। ಗಾಮಣೀತಿ ಆಲಪನಂ। ತಿಣಕಟ್ಠಸಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಇಮಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕಂ। ಯದಾ ತಿಣಕಟ್ಠಸಮಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಅರಞ್ಞೇ ತಿಣಕಟ್ಠಾದೀಸು ಗಣ್ಹನ್ತೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನ ಹೋತಿ, ತೇಸು ವಾ ತಿಣಕಟ್ಠಾದೀಸು ಸಯಮೇವ ನಸ್ಸನ್ತೇಸುಪಿ ನಾಞ್ಞಂ ಪತ್ಥಯತೇ ಕಿಞ್ಚಿ, ಅಞ್ಞತ್ರಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿರಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭವಂ ವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಾ ನ ಪತ್ಥೇತಿ।
ರೂಪಂ ಸಮನ್ನೇಸತೀತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಾರಂ ಪರಿಯೇಸತಿ। ಅಹನ್ತಿ ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ। ಮಮನ್ತಿ ವಾತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ। ಅಸ್ಮೀತಿ ವಾತಿ ಮಾನವಸೇನ। ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ತಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ।
ಇಧಾತಿ
‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ, ದೇವಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ।
ಪುನರಾಯು ಚ ಮೇ ಲದ್ಧೋ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೬೯)।
ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦)। ಇಧ ಪನ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ಇತಿ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿನಿಚ್ಛಯರಹಿತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸೇಧಕೋ ನೇವ ಆಗಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನೇವ ಅಧಿಗಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ ಇತಿ। ಸ್ವಾಯಂ –
ಪುಥೂನಂ ಜನನಾದೀಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ।
ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ಪುಥುವಾಯಂ ಜನೋ ಇತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೫೧; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೩೦)।
ಸೋ ಹಿ ಪುಥೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಯಥಾಹ – ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ
‘‘ದುವೇ
ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೫೧; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೩೦; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೦೭) –
ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೯೮)।
ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ। ಸಬ್ಬೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವಿಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ। ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ।
ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚಂ, ತಥಾವಿಧಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೩೦; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೦೭)।
‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಸ್ಸಾವೀ, ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ದುವಿಧೋ, ತೇಸು ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುನಾ ವಣ್ಣಮತ್ತಗಹಣತೋ, ನ ಅರಿಯಭಾವಗೋಚರತೋ। ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಿಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವಿನೋ।
ತತ್ರಿದಂ
ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕುಸಲೋ। ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –
ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ।
ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಉರಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೩೦; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೦೭)।
ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಞಾಣಸಂವರೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೧) ಅಯಂ ಸೀಲಸಂವರೋ। ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬) ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ।
‘‘ಯಾನಿ
ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧಿಯ್ಯರೇ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧, ೪೫; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೦೭) –
ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ। ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ‘‘ಸಂವರೋ’’, ವಿನಯನತೋ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ, ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ।
ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭; ವಿಭ॰ ೬೨೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಏತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ತಂ ಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಉರಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೩೦)।
ಏವಮಯಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥಪಿ। ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಞ್ಹಿ ಏತಮತ್ಥತೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ। ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ। ಯೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ। ಯೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ। ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ। ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ। ಅರಿಯೇತಿ ವಾ, ಸಪ್ಪುರಿಸೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇತಿ
ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ, ಸೋ ಅಹಂ, ಯೋ ಅಹಂ, ತಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ಝಾಯತೋ ‘‘ಯಾ ಅಚ್ಚಿ, ಸೋ ವಣ್ಣೋ। ಯೋ ವಣ್ಣೋ, ಸಾ ಅಚ್ಚೀ’’ತಿ ಅಚ್ಚಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ…ಪೇ॰… ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೦-೧೩೧) ಏವಂ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ ತಂ ರೂಪವನ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರಣ್ಡಕೇ ಮಣಿಂ ವಿಯ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ಥ
ಆರಞ್ಞಿಕೋತಿ ಪವನೇತಿ ಮಹನ್ತೇ ಗಮ್ಭೀರವನೇ। ಚರಮಾನೋತಿ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ವಿಚರಮಾನೋ। ವಿಸ್ಸತ್ಥೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಬ್ಭಯೋ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ಚರತಿ। ಅನಾಪಾಥಗತೋ ಲುದ್ದಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ಮಾರನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ ವಾ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಂ ವಾ ಅನ್ತಂ ಅಕಾಸಿ। ಅಪದಂ ವಧಿತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸಪದಂ ಹನ್ತ್ವಾ ನಾಸೇತ್ವಾ। ಮಾರಚಕ್ಖುಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಗತೋತಿ ಮಾರಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನವಿಸಯಂ ಪತ್ತೋ। ಅನಾಪಾಥಗತೋತಿ ಮಾರಸ್ಸ ಪರಮ್ಮುಖಂ ಪತ್ತೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ ಭಗವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋಯೇವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೬. ಪಿಙ್ಗಿಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮೯. ಸೋಳಸಮೇ ಜಿಣ್ಣೋಹಮಸ್ಮಿ ಅಬಲೋ ವೀತವಣ್ಣೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಜರಾಭಿಭೂತೋ ವೀಸವಸ್ಸಸತಿಕೋ ಜಾತಿಯಾ, ದುಬ್ಬಲೋ ಚ ‘‘ಇಧ ಪಾದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞತ್ರೇವ ಕರೋತಿ, ವಿನಟ್ಠಪುರಿಮಛವಿವಣ್ಣೋ ಚ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಜಿಣ್ಣೋಹಮಸ್ಮಿ ಅಬಲೋ ವೀತವಣ್ಣೋ’’ತಿ। ಮಾಹಂ ನಸ್ಸಂ ಮೋಮುಹೋ ಅನ್ತರಾವಾತಿ ಮಾಹಂ ತುಯ್ಹಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಅವಿದ್ವಾ ಹುತ್ವಾ ಅನಸ್ಸಿಂ। ಜಾತಿಜರಾಯ ಇಧ ವಿಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಇಧೇವ ತವ ಪಾದಮೂಲೇ ಪಾಸಾಣಕೇ ಚೇತಿಯೇ ವಾ ಜಾತಿಜರಾಯ ವಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಧಮ್ಮರಸಂ ಅಹಂ ವಿಜಞ್ಞಂ, ತಂ ಮೇ ಆಚಿಕ್ಖ।
ಅಬಲೋತಿ ಬಲವಿರಹಿತೋ। ದುಬ್ಬಲೋತಿ ದುಬ್ಬಲಬಲೋ। ಅಪ್ಪಬಲೋತಿ ಪರಿತ್ತಬಲೋ। ಅಪ್ಪಥಾಮೋತಿ ಪರಿತ್ತವೀರಿಯೋ। ವೀತವಣ್ಣೋತಿ ಪರಿವತ್ತಿತಛವಿವಣ್ಣೋ। ವಿಗತವಣ್ಣೋತಿ ಅಪಗತಛವಿವಣ್ಣೋ। ವಿಗಚ್ಛಿತವಣ್ಣೋತಿ ದೂರೀಭೂತಛವಿವಣ್ಣೋ। ಯಾ ಸಾ ಪುರಿಮಾ ಸುಭಾ ವಣ್ಣನಿಭಾತಿ ಯಾ ಸಾ ಸುಭಾ ಸುನ್ದರಾ ಪುರಿಮಕಾಲೇ ಸತಿ, ಸಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಏತರಹಿ ಅನ್ತರಹಿತಾ ವಿಗತಾ। ಆದೀನವೋ ಪಾತುಭೂತೋತಿ ಉಪದ್ದವೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ। ‘‘ಯಾ ಸಾ ಪುರಿಮಾ ಸುಭಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ’’ತಿ ಪಾಠಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ಸುಭಾ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ।
ಅಸುದ್ಧಾತಿ ಪಟಲಾದೀಹಿ ಅಸುದ್ಧಾ। ಅವಿಸುದ್ಧಾತಿ ತಿಮಿರಾದೀಹಿ ಅವಿಸುದ್ಧಾ। ಅಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಫೋಟಪಟಲಾದೀಹಿ ಪರಿಯೋನದ್ಧತ್ತಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ। ಅವೋದಾತಾತಿ ನಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸನ್ನಸದಿಸಾ। ನೋ ತಥಾ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪೇ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯಥಾ ಪೋರಾಣಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಓಲೋಕೇಮಿ, ತಥಾ ಸೋತಂ ಅಸುದ್ಧನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮಾಹಂ ನಸ್ಸನ್ತಿ ಅಹಂ ಮಾ ವಿನಸ್ಸಂ।
೯೦. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಕಾಯೇ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ‘‘ಜಿಣ್ಣೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ‘‘ದಿಸ್ವಾನ ರೂಪೇಸು ವಿಹಞ್ಞಮಾನೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ರೂಪೇಸೂತಿ ರೂಪಹೇತು ರೂಪಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಹಞ್ಞಮಾನೇತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾದೀಹಿ ಉಪಹಞ್ಞಮಾನೇ। ರುಪ್ಪನ್ತಿ ರೂಪೇಸೂತಿ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದೀಹಿ ಚ ರೂಪಹೇತುಯೇವ ಜನಾ ರುಪ್ಪನ್ತಿ ಬಾಧಿಯನ್ತಿ।
ಹಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಘಟೀಯನ್ತಿ। ವಿಹಞ್ಞನ್ತೀತಿ ವಿಹೇಸಿಯನ್ತಿ। ಉಪವಿಹಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛೇದಾದಿಂ ಲಭನ್ತಿ। ಉಪಘಾತಿಯನ್ತೀತಿ ಮರಣಂ ಲಭನ್ತಿ। ಕುಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ। ಪೀಳಯನ್ತೀತಿ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಘಟ್ಟಯನ್ತೀತಿ ಘಟ್ಟನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಬ್ಯಾಧಿತಾತಿ ಭೀತಾ। ದೋಮನಸ್ಸಿತಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತಂ ಪತ್ತಾ। ವೇಮಾನೇತಿ ನಸ್ಸಮಾನೇ।
೯೧. ಏವಂ ‘‘ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಯಾಚತಿ।
೯೨. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಪುನಪಿ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಂ, ತಾವ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಧಿಪನ್ನೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ।
ತಣ್ಹಾಧಿಪನ್ನೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತೇ। ತಣ್ಹಾನುಗೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇ। ತಣ್ಹಾನುಗತೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೇ। ತಣ್ಹಾನುಸಟೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸಹ ಧಾವನ್ತೇ। ತಣ್ಹಾಯ ಪನ್ನೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಮುಗ್ಗೇ। ಪಟಿಪನ್ನೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅವತ್ಥಟೇ। ಅಭಿಭೂತೇತಿ ಮದ್ದಿತೇ। ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೇತಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಹಿತಕುಸಲಚಿತ್ತೇ।
ಸನ್ತಾಪಜಾತೇತಿ ಸಞ್ಜಾತಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೇ। ಈತಿಜಾತೇತಿ ರೋಗುಪ್ಪನ್ನೇ। ಉಪದ್ದವಜಾತೇತಿ ಆದೀನವಜಾತೇ। ಉಪಸಗ್ಗಜಾತೇತಿ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಜಾತೇ।
ವಿರಜಂ ವೀತಮಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿರಜನ್ತಿ ವಿಗತರಾಗಾದಿರಜಂ। ವೀತಮಲನ್ತಿ ವೀತರಾಗಾದಿಮಲಂ। ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಟ್ಠೇನ ರಜೋ ನಾಮ, ದೂಸಟ್ಠೇನ ಮಲಂ ನಾಮ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಏವಂ
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪಿಙ್ಗಿಯಮಾಣವಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೭. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೯೩. ಇತೋ ‘‘ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಂಸು। ತತ್ಥ ಇದಮವೋಚಾತಿ ಇದಂ ಪಾರಾಯನಂ ಅವೋಚ। ಪರಿಚಾರಕಸೋಳಸಾನನ್ತಿ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕೇನ ಪಿಙ್ಗಿಯೇನ ಸಹ ಸೋಳಸಾನಂ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾ ಭಗವತೋ ಪರಿಚಾರಕಾನಂ ಸೋಳಸಾನನ್ತಿ ಪರಿಚಾರಕಸೋಳಸಾನಂ। ತೇ ಏವ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತತ್ಥ ಸೋಳಸಸು ದಿಸಾಸು ಪುರತೋ ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ವಾಮಪಸ್ಸತೋ ಚ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸತೋ ಚ ಛ ಛ ಯೋಜನಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಉಜುಕೇನ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕಾ ಅಹೋಸಿ। ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋತಿ ಯಾಚಿತೋ।
೯೪-೯೭. ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪಾಳಿಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ। ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪಾಳಿಮಞ್ಞಾಯ। ಪಾರಾಯನನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ನಾಮಾನಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತೋ ‘‘ಅಜಿತೋ…ಪೇ॰… ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಮುಪಾಗಮು’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪನ್ನಚರಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಾದಿನಾ ಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಇಸಿನ್ತಿ ಮಹೇಸಿಂ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಉಪಾಗಮಿಂಸೂತಿ ಸಮೀಪಂ ಗಮಿಂಸು। ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಅವಿದೂರಟ್ಠಾನಂ ಗಮಿಂಸು। ಪಯಿರುಪಾಸಿಂಸೂತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಿಂಸೂತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಂ ಆಹರಿಂಸು। ಪರಿಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ತುಲಯಿಂಸು। ‘‘ಚೋದಯಿಂಸೂ’’ತಿ ಕೇಚಿ।
ಸೀಲಾಚಾರನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಉತ್ತಮಸೀಲಾಚಾರನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಮಗ್ಗೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಸೀಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಮ್ಭೀರೇತಿ ಉತ್ತಾನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ। ದುದ್ದಸೇತಿ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ದುದ್ದಸೇ, ದುಕ್ಖೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೇ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ದಟ್ಠುಂ। ದುದ್ದಸತ್ತಾವ ದುರನುಬೋಧೇ, ದುಕ್ಖೇನ ಅವಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೇ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಅವಬುಜ್ಝಿತುಂ। ಸನ್ತೇತಿ ನಿಬ್ಬುತೇ। ಪಣೀತೇತಿ ಅತಪ್ಪಕೇ। ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತಕ್ಕಾವಚರೇತಿ ತಕ್ಕೇನ ನ ಅವಚರಿತಬ್ಬೇ ನಿಪುಣೇತಿ ಸಣ್ಹೇ। ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೇತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬೇ।
೯೮. ತೋಸೇಸೀತಿ ತುಟ್ಠಿಂ ಆಪಾದೇಸಿ। ವಿತೋಸೇಸೀತಿ ವಿವಿಧಾ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ। ಪಸಾದೇಸೀತಿ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಂ ಅಕಾಸಿ ಆರಾಧೇಸೀತಿ ಆರಾಧಯಿ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇಸಿ। ಅತ್ತಮನೇ ಅಕಾಸೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಸಕಮನೇ ಅಕಾಸಿ।
೯೯. ತತೋ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಚರಿಂಸೂತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಚರಿಂಸು।
೧೦೧. ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಯನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಾರಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಆಯತನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೮. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೦೨. ಪಾರಾಯನಮನುಗಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಭಗವತಾ ಹಿ ಪಾರಾಯನೇ ದೇಸಿತೇ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಜಟಿಲಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು, ಅವಸೇಸಾನಞ್ಚ ಚುದ್ದಸಕೋಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ತತೋ
ಅಮತಂ ಪಾಪಯೀ ಬುದ್ಧೋ, ಚುದ್ದಸ ಪಾಣಕೋಟಿಯೋ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೧೩೮)।
ನಿಟ್ಠಿತಾಯ ಪನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ತತೋ ತತೋ ಆಗತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಗವತೋ ಆನುಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಗಾಮನಿಗಮಾದೀಸ್ವೇವ ಪಾತುರಹೇಸುಂ। ಭಗವಾಪಿ ಸಾವತ್ಥಿಮೇವ ಅಗಮಾಸಿ ಪರಿಚಾರಕಸೋಳಸಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿವುತೋ। ತತ್ಥ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಗಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಬಾವರಿಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಆರೋಚೇತುಂ, ಪಟಿಸ್ಸುತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸೇವ ಮಯಾ’’ತಿ। ಅಥ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಞಾಣಗಮನೇನೇವ ಗೋಧಾವರೀತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಾದಗಮನೇನ ಅಸ್ಸಮಾಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ। ತಮೇನಂ ಬಾವರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ದೂರತೋವ ತಂ ಖಾರಿಜಟಾದಿವಿರಹಿತಂ ಭಿಕ್ಖುವೇಸೇನಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಮಗಮಾಸಿ। ಸಮ್ಪತ್ತಞ್ಚಾಪಿ ನಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕಿಂ, ಪಿಙ್ಗಿಯ, ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಪಾಸಾಣಕೇ ಚೇತಿಯೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ತಮಹಂ ತುಯ್ಹಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ತತೋ ಬಾವರೀ ಮಹತಾ ‘‘ಪಾರಾಯನಮನುಗಾಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಅನುಗಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಗೀತಂ ಅನುಗಾಯಿಸ್ಸಂ। ಯಥಾದ್ದಕ್ಖೀತಿ ಯಥಾ ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೇನ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣೇನ ಚ ಅದ್ದಕ್ಖಿ। ನಿಕ್ಕಾಮೋತಿ ಪಹೀನಕಾಮೋ। ‘‘ನಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ವೀರಿಯವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ವಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಾ। ನಿಬ್ಬನೋತಿ ಕಿಲೇಸವನವಿರಹಿತೋ, ತಣ್ಹಾವಿರಹಿತೋ ಏವ ವಾ। ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು ಮುಸಾ ಭಣೇತಿ ಯೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮುಸಾ ಭಣೇಯ್ಯ, ಏತೇ ತಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸವನೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೧೩೮)।
ಅಮಲೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಲವಿರಹಿತೋ। ವಿಮಲೋತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸಮಲೋ। ನಿಮ್ಮಲೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಲಸುದ್ಧೋ। ಮಲಾಪಗತೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಲಾ ದೂರೀಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತಿ। ಮಲವಿಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಲಪ್ಪಹೀನೋ। ಮಲವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬಮಲವೀತಿವತ್ತೋತಿ ವಾಸನಾದಿಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಮಲಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ। ತೇ ವನಾತಿ ಏತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಕಿಲೇಸಾ।
೧೦೩. ವಣ್ಣೂಪಸಂಹಿತನ್ತಿ ಗುಣೂಪಸಂಹಿತಂ।
೧೦೪. ಸಚ್ಚವ್ಹಯೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಲಪತಿ।
ತತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ। ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋತಿ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ। ಭವಲೋಕೋ ಚ ಸಮ್ಭವಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೇಕೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹೋತಿ। ಭವಲೋಕೋ ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವವಿಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ಸಮ್ಭವಲೋಕೋಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋತಿ ಸುಗತಿಲೋಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಇಟ್ಠಫಲತ್ತಾ ಸುನ್ದರೋ ಲೋಕೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಭವೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೋ, ಸೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋತಿ ಸುಗತೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ
ವಿಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋತಿ ಅಪಾಯಲೋಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಫಲತ್ತಾ ವಿರೂಪೋ ಲೋಕೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ, ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿ ಏವ ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋತಿ ಅಪಾಯೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋತಿ। ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ। ಆಹಾರಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾ। ಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಆಹರನ್ತೀತಿ ಆಹಾರಾ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ। ವತ್ಥುವಸೇನ ಕಬಳೀಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಬಳೀಕಾರೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಹಾರೋ, ಓದನಕುಮ್ಮಾಸಾದಿವತ್ಥುಕಾಯ ಓಜಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ಸಾ ಹಿ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾನಿ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಫಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಮನಸೋ ಸಞ್ಚೇತನಾ ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಯಥಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಮನಸಾ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಯಥಾ ಆಜಞ್ಞರಥೋ, ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ। ಸಾ ಹಿ ತಯೋ ಭವೇ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಭೇದಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ।
ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಉಪಾದಾನಗೋಚರಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಮಜ್ಝೇ ಪದಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಉಪಾದಾನಸಮ್ಭೂತಾ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಥಾ ತಿಣಗ್ಗಿ, ಥುಸಗ್ಗಿ। ಉಪಾದಾನವಿಧೇಯ್ಯಾ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಥಾ ರಾಜಪುರಿಸೋ। ಉಪಾದಾನಪ್ಪಭವಾ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಥಾ ಪುಪ್ಫರುಕ್ಖೋ, ಫಲರುಕ್ಖೋ। ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪನ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಸೋತಾಯತನಂ, ಘಾನಾಯತನಂ, ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ, ಕಾಯಾಯತನಂ, ಮನಾಯತನಂ। ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ। ತಥಾ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ಅಪಿ ಚ – ಲಾಭೋ, ಅಲಾಭೋ, ಯಸೋ, ಅಯಸೋ, ನಿನ್ದಾ, ಪಸಂಸಾ, ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಅನುಪರಿವತ್ತನಧಮ್ಮಕತ್ತಾ
‘‘ಅಟ್ಠಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ, ಲೋಕೋ ಚ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮೇ ಅನುಪರಿವತ್ತತಿ। ಕತಮೇ ಅಟ್ಠ? ಲಾಭೋ ಚ ಅಲಾಭೋ ಚ…ಪೇ॰… ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ। ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ, ಲೋಕೋ ಚ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮೇ ಅನುಪರಿವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬)।
ತತ್ಥ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ ನಪ್ಪಜಹನ್ತಿ, ಲೋಕತೋ ನ ನಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಾಭೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಚೀವರಾದಿ, ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ಧನಧಞ್ಞಾದಿಲಾಭೋ। ಸೋಯೇವ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋ ನ ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನೋ ಚ ಅತ್ತಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಸಿಯಾ। ಯಸೋತಿ ಪರಿವಾರೋ। ಸೋಯೇವ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ಯಸೋ ಅಯಸೋ। ನಿನ್ದಾತಿ ಅವಣ್ಣಭಣನಂ। ಪಸಂಸಾತಿ ವಣ್ಣಭಣನಂ। ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಂ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಂ, ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ ಕಾಯಿಕಮೇವ। ಸತ್ತಾವಾಸಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆವಾಸಾ, ವಸನಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾನಿ ಪನ ತಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಖನ್ಧಾ ಏವ। ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇನ ಚ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ। ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ರೂಪಾಯತನಂ, ಸೋತಾಯತನಂ, ಸದ್ದಾಯತನಂ, ಘಾನಾಯತನಂ, ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ, ರಸಾಯತನಂ, ಕಾಯಾಯತನಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ದಸ। ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏವಂ ದ್ವಾದಸ। ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತು, ರೂಪಧಾತು, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋಧಾತು, ಧಮ್ಮಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ।
ಸದಿಸನಾಮೋತಿ ತೇಸಂ ಸದಿಸನಾಮೋ ಏಕಗುಣವಣ್ಣನಾಮೋ। ಸದಿಸವ್ಹಯೋತಿ ಏಕಗುಣವಣ್ಣನಾಮೇನ ಅವ್ಹಾಯನೋ। ಸಚ್ಚಸದಿಸವ್ಹಯೋತಿ ಅವಿತಥಏಕಗುಣವಣ್ಣನಾಮೇನ ಅವಿಪರೀತೇನ ಅವ್ಹಾಯನೋ।
ಆಸಿತೋತಿ ಉಪಾಸಿತೋತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸೇವಿತೋ। ಪಯಿರುಪಾಸಿತೋತಿ ಭತ್ತಿವಸೇನ ಅತೀವ ಸೇವಿತೋ।
೧೦೫. ಕುಬ್ಬನಕನ್ತಿ ಬಹುಪ್ಫಲಂ ಕಾನನಮಾವಸೇಯ್ಯಾತಿ ಅನೇಕಫಲಾದಿವಿಕತಿಭರಿತಕಾನನಂ ಆಗಮ್ಮ ವಸೇಯ್ಯ। ಅಪ್ಪದಸ್ಸೇತಿ ಬಾವರಿಪ್ಪಭುತಿಕೇ ಪರಿತ್ತಪಞ್ಞೇ। ಮಹೋದಧಿನ್ತಿ ಅನೋತತ್ತಾದಿಂ ಮಹನ್ತಂ ಉದಕರಾಸಿಂ।
ಅಪ್ಪದಸ್ಸಾತಿ ಮನ್ದದಸ್ಸಿನೋ। ಪರಿತ್ತದಸ್ಸಾತಿ ಅತಿಮನ್ದದಸ್ಸಿನೋ। ಥೋಕದಸ್ಸಾತಿ ಪರಿತ್ತತೋಪಿ ಅತಿಪರಿತ್ತದಸ್ಸಿನೋ। ಓಮಕದಸ್ಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮದಸ್ಸಿನೋ। ಲಾಮಕದಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಧಾನದಸ್ಸಿನೋ। ಛತುಕ್ಕದಸ್ಸಾತಿ ನ ಉತ್ತಮದಸ್ಸಿನೋ। ಅಪ್ಪಮಾಣದಸ್ಸನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸಂ। ಅಗ್ಗದಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಅಗ್ಗತೋ ವೇ ಪಸನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ಇತಿವು॰ ೯೦) ನಯೇನ ಅಗ್ಗಧಮ್ಮದಸ್ಸಂ। ಸೇಟ್ಠದಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದ್ವಿಪದಸೇಟ್ಠೋತಿ ಸೇಟ್ಠದಸ್ಸಂ। ವಿಸೇಟ್ಠದಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢಿತಾನಿ। ಅಸಮನ್ತಿ ನ ಸಮಂ ಅಸಮಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಂ। ಅಸಮಸಮನ್ತಿ ಅಸಮೇಹಿ ಅತೀತಬುದ್ಧೇಹಿ ಸಮಂ ಅಸಮಸಮಂ। ಅಪ್ಪಟಿಸಮನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸವಿರಹಿತಂ। ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಬಿಮ್ಬವಿರಹಿತಂ। ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಪಟಿಮಲ್ಲಪುಗ್ಗಲವಿರಹಿತಂ। ದೇವಾತಿದೇವನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಮ್ಪಿ ಅತಿದೇವಂ। ಅಭಿಮಙ್ಗಲಸಮ್ಮತಟ್ಠೇನ ಉಸಭಂ। ಅಛಮ್ಭಿತಟ್ಠೇನ ಪುರಿಸಸೀಹಂ। ನಿದ್ದೋಸಟ್ಠೇನ ಪುರಿಸನಾಗಂ। ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞಂ। ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೇ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠನಟ್ಠೇನ ಪುರಿಸನಿಸಭಂ। ಧಮ್ಮದೇಸನಾಧುರವಹನಟ್ಠೇನ ಪುರಿಸಧೋರಯ್ಹಂ।
ಮಾನಸಕಂ ವಾ ಸರನ್ತಿ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕತಂ ಪಲ್ಲಂ ವಾ ನಾಮಮೇವ ವಾ। ಅನೋತತ್ತಂ ವಾ ದಹನ್ತಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಾ ಉತ್ತರೇನ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇನ ತಂ ಓಭಾಸೇನ್ತಿ, ಉಜುಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ನ ಓಭಾಸೇನ್ತಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ‘‘ಅನೋತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾ ಉದಪಾದಿ। ಏವರೂಪಂ ಅನೋತತ್ತಂ ವಾ ದಹಂ। ಅಕ್ಖೋಭಂ ಅಮಿತೋದಕನ್ತಿ ಚಾಲೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಅಪರಿಮಿತಂ ಏವಮೇವಾತಿ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ, ಬುದ್ಧಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಕ್ಖೋಭಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಟ್ಠಾನೇನ ಚಾಲೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ಅಮಿತತೇಜನ್ತಿ ಅಪರಿಮಿತಞಾಣತೇಜಂ। ಪಭಿನ್ನಞಾಣನ್ತಿ ದಸಬಲಞಾಣಾದಿವಸೇನ ಪಭೇದಗತಞಾಣಂ। ವಿವಟಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಂ।
ಪಞ್ಞಾಪಭೇದಕುಸಲನ್ತಿ ಅಧಿಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದನ್ತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ। ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೮) ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಸಾರದಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ। ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತೇ ಅಧಿಮುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠಂ। ಸೇತಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ವಾಸನಾಯ ವಿಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಆವೇಣಿಕಅತ್ತಭಾವಂ। ಅದ್ವಯಭಾಣಿನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಚನತ್ತಾ ದ್ವಿವಚನವಿರಹಿತಂ। ತಾದಿನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಅಕಮ್ಪನಂ ವಾ। ತಥಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಪಟಿಞ್ಞೋ, ತಂ। ಅಪರಿತ್ತನ್ತಿ ನ ಖುದ್ದಕಂ। ಮಹನ್ತನ್ತಿ ತೇಧಾತುಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತಪ್ಪತ್ತಂ।
ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುಪ್ಪವೇಸಂ। ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ। ದುಪ್ಪರಿಯೋಗಾಹನ್ತಿ ಪರಿಯೋಗಾಹಿತುಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪವೇಸಂ। ಪಹೂತರತನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದಿರತನೇಹಿ ಪಹೂತರತನಂ। ಸಾಗರಸಮನ್ತಿ ರತನಾಕರತೋ ಸಮುದ್ದಸದಿಸಂ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ ನ ದುಮ್ಮನೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧) ವುತ್ತನಯೇನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಅತುಲನ್ತಿ ತುಲವಿರಹಿತಂ, ತುಲಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ವಿಪುಲನ್ತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಂ। ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಮೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ತಂ ತಾದಿಸನ್ತಿ ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ತಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಪವದತಂ ಮಗ್ಗವಾದಿನನ್ತಿ ಪವದನ್ತಾನಂ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಉತ್ತಮಂ ಕಥಯನ್ತಂ ವದನ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮೇರುಮಿವ ನಗಾನನ್ತಿ ಪಬ್ಬತಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಸಿನೇರುಂ ವಿಯ। ಗರುಳಮಿವ ದಿಜಾನನ್ತಿ ಸೀಹಮಿವ ಮಿಗಾನನ್ತಿ ಚತುಪ್ಪದಾನಮನ್ತರೇ ಸೀಹಂ ವಿಯ। ಉದಧಿಮಿವ ಅಣ್ಣವಾನನ್ತಿ ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಅಣ್ಣವಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಸಮುದ್ದಂ ವಿಯ ಅಧಿಗಚ್ಛಿಂ। ಜಿನಪವರನ್ತಿ ಬುದ್ಧುತ್ತಮಂ।
೧೦೬. ಯೇಮೇ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಯೇ ಇಮೇ ಪುಬ್ಬೇ।
೧೦೭. ತಮೋನುದಾಸೀನೋತಿ ತಮೋನುದೋ ಆಸೀನೋ। ಭೂರಿಪಞ್ಞಾಣೋತಿ ಞಾಣದ್ಧಜೋ। ಭೂರಿಮೇಧಸೋತಿ ವಿಪುಲಪಞ್ಞೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಪಭಙ್ಕರೋತಿ ತೇಜಂಕರೋ। ಆಲೋಕಕರೋತಿ ಅನನ್ಧಕಾರಕರೋ। ಓಭಾಸಕರೋತಿ ಓಭಾಸಂ ಜೋತಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಓಭಾಸಕರೋ। ದೀಪಸದಿಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕರೋತೀತಿ ದೀಪಙ್ಕರೋ। ಪದೀಪಸದಿಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಪದೀಪಕರೋ। ಉಜ್ಜೋತಕರೋತಿ ಪತಾಪಕರೋ। ಪಜ್ಜೋತಕರೋತಿ ದಿಸಾವಿದಿಸಾ ಪತಾಪಕರೋ।
ಭೂರಿಪಞ್ಞಾಣೋತಿ ಞಾಣಪಞ್ಞಾಣೋತಿ ಞಾಣೇನ ಪಾಕಟೋ। ಪಞ್ಞಾಧಜೋತಿ ಉಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಧಜೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಧಜೋ, ಧಜೋ ರಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧೮೪೧; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭) ವಿಯ। ವಿಭೂತವಿಹಾರೀತಿ ಪಾಕಟವಿಹಾರೋ।
೧೦೮. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಮಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಸಾಮಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಫಲಂ, ನ ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲಂ। ಅನೀತಿಕನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾದಿಈತಿವಿರಹಿತಂ।
ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಯೇನ ಅಧಿಗತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪರಸದ್ಧಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬತಂ ಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಸಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ, ತಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ। ಅತ್ತನೋ ಫಲಂದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾಸ್ಸ ಕಾಲೋತಿ ಅಕಾಲೋ, ಅಕಾಲೋಯೇವ ಅಕಾಲಿಕೋ। ಯೋ ಏತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮನನ್ತರಮೇವ ಫಲಂ ದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಅಕಾಲಿಕಂ। ಏಹಿ ಪಸ್ಸ ಇಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಏಹಿಪಸ್ಸವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ, ತಂ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕಂ। ಆದಿತ್ತಂ ಚೇಲಂ ವಾ ಸೀಸಂ ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಯಂ ಅರಹತೀತಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ, ತಂ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕಂ। ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಆದೀಹಿ ‘‘ಭಾವಿತೋ ಮೇ ಮಗ್ಗೋ, ಅಧಿಗತಂ ಫಲಂ, ಸಚ್ಛಿಕತೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ।
೧೦೯. ಅಥ ನಂ ಬಾವರೀ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ನು ತಮ್ಹಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ।
ಮುಹುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಖಣಮ್ಪೀತಿ ನ ಬಹುಕಮ್ಪಿ। ಲಯಮ್ಪೀತಿ ಮನಮ್ಪಿ। ವಯಮ್ಪೀತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಪಿ। ಅದ್ಧಮ್ಪೀತಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ।
೧೧೧-೧೧೩. ತತೋ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಮೇವ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಹಂ ತಮ್ಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಾಹಂ ಯೋ ಮೇ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಾಮಿ ನಂ ಮನಸಾ ಚಕ್ಖುನಾವಾತಿ ತಂ ಬುದ್ಧಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಮನಸಾ ಪಸ್ಸಾಮಿ। ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ವಿವಸೇಮಿ ರತ್ತಿನ್ತಿ ನಮಸ್ಸಮಾನೋವ ರತ್ತಿಂ ಅತಿನಾಮೇಮಿ।
೧೧೪. ತೇನ ತೇನೇವ ನತೋತಿ ಯೇನ ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ತೇನೇವಾಹಮ್ಪಿ ನತೋ, ತನ್ನಿನ್ನೋ ತಪ್ಪೋಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೧೫. ದುಬ್ಬಲಥಾಮಕಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಥಾಮಕಸ್ಸ। ಅಥ ವಾ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ದುತ್ಥಾಮಕಸ್ಸ ಚ, ಬಲವೀರಿಯಹೀನಸ್ಸಾಪೀತಿ ತೇನೇವ ಕಾಯೋ ನ ಪಲೇತೀತಿ ತೇನೇವ ದುಬ್ಬಲತ್ಥಾಮಕತ್ತೇನ ಕಾಯೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಯೇನ ಬುದ್ಧೋ, ನ ತೇನ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ನ ಪರೇತೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಸಙ್ಕಪ್ಪಯನ್ತಾಯಾತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪಗಮನೇನ। ತೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ಯೇನ ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಯೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಬುದ್ಧೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ, ತೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ನ ಪಲೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಯತ್ಥ ಬುದ್ಧೋ ತತ್ಥ ನ ಪಲೇತಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ನ ವಜತೀತಿ ಪುರತೋ ನ ಯಾತಿ। ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿವತ್ತತಿ। ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ।
೧೧೬. ಪಙ್ಕೇ ಸಯಾನೋತಿ ಕಾಮಕದ್ದಮೇ ಸಯಮಾನೋ। ದೀಪಾ ದೀಪಂ ಉಪಲ್ಲವಿನ್ತಿ ಸತ್ಥಾರಾದಿತೋ ಸತ್ಥಾರಾದಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿಂ। ಅಥದ್ದಸಾಸಿಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಸೋಹಂ ಏವಂ ದುದಿಟ್ಠಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ವಾಹಿಣ್ಡನ್ತೋ ಅಥ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯೇ ಬುದ್ಧಮದ್ದಕ್ಖಿಂ।
ತತ್ಥ ಸೇಮಾನೋತಿ ನಿಸಜ್ಜಮಾನೋ। ಸಯಮಾನೋತಿ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪಯಮಾನೋ। ಆವಸಮಾನೋತಿ ವಸಮಾನೋ। ಪರಿವಸಮಾನೋತಿ ನಿಚ್ಚಂ ವಸಮಾನೋ।
ಪಲ್ಲವಿನ್ತಿ ಉಗ್ಗಮಿಂ। ಉಪಲ್ಲವಿನ್ತಿ ಉತ್ತರಿಂ ಸಮ್ಪಲ್ಲವಿನ್ತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಅದ್ದಸನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಪದಂ। ಅದ್ದಸನ್ತಿ ಪಸ್ಸಿಂ। ಅದ್ದಕ್ಖಿನ್ತಿ ಓಲೋಕೇಸಿಂ। ಅಪಸ್ಸಿನ್ತಿ ಏಸಿಂ। ಪಟಿವಿಜ್ಝಿನ್ತಿ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿಂ।
೧೧೭. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅವಸಾನೇ ಪಿಙ್ಗಿಯಸ್ಸ ಚ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಠಿತೋಯೇವ ಸುವಣ್ಣೋಭಾಸಂ ಮುಞ್ಚಿ। ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ವಣ್ಣಯನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಏವ ತಂ ಓಭಾಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪುರತೋ ಠಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ವಾ ಬಾವರಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಆಗತೋ’’ತಿ ಆರೋಚೇಸಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ‘‘ಯಥಾ ಅಹೂ, ವಕ್ಕಲೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರೋ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸದ್ಧಾಧುರೇನೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ, ಯಥಾ ಚ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಏಕೋ ಭದ್ರಾವುಧೋ ನಾಮ, ಯಥಾ ಚ ಆಳವಿಗೋತಮೋ ಚ। ಏವಮೇವ ತ್ವಮ್ಪಿ ಪಮುಞ್ಚಸ್ಸು ಸದ್ಧಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಅರಹತ್ತೇ, ಬಾವರೀ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ, ಬಾವರಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸಾ ಪನ ಪಞ್ಚಸತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ।
ತತ್ಥ ಮುಞ್ಚಸ್ಸೂತಿ ಮೋಚಸ್ಸು। ಪಮುಞ್ಚಸ್ಸೂತಿ ಮೋಚೇಹಿ। ಅಧಿಮುಞ್ಚಸ್ಸೂತಿ ತತ್ಥ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಕರಸ್ಸು। ಓಕಪ್ಪೇಹೀತಿ ಬಹುಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಹೀತಿ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ದುಕ್ಖಮಟ್ಠೇನ। ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ।
೧೧೮. ಇದಾನಿ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಂ ನಿವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ಭಿಯ್ಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಟಿಭಾನವಾತಿ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಉಪೇತೋ।
ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಉಪರೂಪರಿ।
೧೧೯. ಅಧಿದೇವೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಧಿದೇವಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ಞತ್ವಾ। ಪರೋಪರನ್ತಿ ಹೀನಪಣೀತಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಅಧಿದೇವತ್ತಕರಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅವೇದೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಙ್ಖೀನಂ ಪಟಿಜಾನತನ್ತಿ
ನಿದ್ದೇಸೇ ಪಾರಾಯನಿಕಪಞ್ಹಾನನ್ತಿ ಪಾರಾಯನಿಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ। ಅವಸಾನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅನ್ತಕರೋ। ಕೋಟಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿಯನ್ತಕರೋ। ಸೀಮಂ ಮರಿಯಾದಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರೋ। ನಿಗಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿವಟುಮಕರೋ। ಸಭಿಯಪಞ್ಹಾನನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಾರಾಯನಿಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಸಭಿಯಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಅನ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಭಿಯಪಞ್ಹಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
೧೨೦. ಅಸಂಹೀರನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕುಪ್ಪನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕುಪ್ಪಂ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ। ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭಣತಿ। ಅದ್ಧಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ತಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ। ನ ಮೇತ್ಥ ಕಙ್ಖಾತಿ ನತ್ಥಿ ಮೇ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಕಙ್ಖಾ। ಏವಂ ಮಂ ಧಾರೇಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ‘‘ಏವಮೇವ ತ್ವಮ್ಪಿ ಪಮುಞ್ಚಸ್ಸು ಸದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭಗವತೋ ಓವಾದೇನ ಅತ್ತನಿ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಧುರೇನೇವ ಚ ವಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಂ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ಮಂ
ನ ಸಂಹರಿಯತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಂಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ನಿಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಯುತ್ತವಚನಂ। ಅವತ್ಥಾಪನವಚನನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಚನಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೇ ಯಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಾರಾಯನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।