೪. ವಿವೇಕಕಥಾ
ವಿವೇಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೨. ಇದಾನಿ ಯೇ ಕೇಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ಬಲಕರಣೀಯಾತಿ ಊರುಬಲೇನ ಬಾಹುಬಲೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾ। ಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ಧಾವನಲಙ್ಘನಕಸನವಪನಾದೀನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ಬಲವನ್ತೇಹಿ ಕರೀಯನ್ತಿ। ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ। ಭಾವೇತೀತಿ ಭಿನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಭಾವನಾಭಾವತೋ ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ। ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಂ ನಿಸ್ಸಿತಂ। ವಿವೇಕೋತಿ ವಿವಿತ್ತತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಭಾವೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಾದೀಸು। ವಿವೇಕೋಯೇವ ಹಿ ವಿರಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವಿರಾಗೋ, ನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ನಿರೋಧೋ, ವೋಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವೋಸಗ್ಗೋ। ಅಥ ವಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ವಿವೇಕೋ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿರತ್ತತ್ತಾ ವಿರಾಗೋ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ನಿರೋಧೋ, ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ, ನಿಬ್ಬಾನೇಚತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ ವೋಸಗ್ಗೋ। ವೋಸಗ್ಗೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸಗ್ಗೋ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸಗ್ಗೋ ಚ। ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸಗ್ಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ। ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸಗ್ಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೋಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಕಲೇನ ವಚನೇನ ವೋಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಪರಿಣಾಮಿತಂ ಪರಿಣತಂ, ಪರಿಪಚ್ಚಿತಂ ಪರಿಪಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ಏಕೇಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸಗ್ಗತ್ಥಞ್ಚ
೨೩. ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾತಿ ವುದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಙ್ಕುರಾದಿವಸೇನ। ವಿರುಳ್ಹಿನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ। ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾದಿವಸೇನ। ಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ವುದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಪುಬ್ಬಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ವಿರುಳಿನ್ತಿ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣಸಾಧನವಸೇನ। ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ವಿಪುಲಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪುಲತ್ತನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಅಥ ವಾ ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ।
ಮಗ್ಗಙ್ಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೪. ಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಲೋಕಿಯವಿರತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಏಕೀಭೂತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ದೂರೀಕರಣವಸೇನ ವಿವೇಕೋ। ಕೇಸಂ? ನೀವರಣಾನಂ। ತಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಭಾವಯತೋತಿಆದಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ಸೇಸಜ್ಝಾನಾನಿಪಿ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಝಾನೇಸುಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋತಿ ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಙ್ಗೇನ ವಿವೇಕೋ। ದಿಟ್ಠಿಗತಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿವೇಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ಪಧಾನತ್ತಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿವಿವೇಕೋವ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿವಿವೇಕೋಪಿ ವುತ್ತೋವ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿಂ। ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕೋತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ವಿವೇಕೋ। ಲೋಕುತ್ತರಂ ಖಯಗಾಮಿಮಗ್ಗನ್ತಿ ಖಯಸಙ್ಖಾತನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಂ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕೋತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ವಿವೇಕೋ। ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕೋತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣಭೂತೋ ಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕೋ। ಛನ್ದಜಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಜಾತಧಮ್ಮಛನ್ದೋ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಯೇವ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಞ್ಚಸ್ಸ ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಯೇವ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿಸ್ಸ ಸುಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಛನ್ದೋ ಸದ್ಧಾ ವಿರಾಗಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ನಿರೋಧವಾರೇ ಪನ ನಿರೋಧಸದ್ದತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಅಮತಾ ಧಾತೂತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೇಸೇಸು ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ। ದ್ವಾದಸ ನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಛನ್ದಸದ್ಧಾಚಿತ್ತಾನಿಯೇವ ವಿವೇಕಾದೀಸು ಚತೂಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಯೋ ತಯೋ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾದಸ ನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ।
೨೫. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧೀನಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾ ಜೀವಾನಂ ಪನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಚ ಅಭಾವಾ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಭಾಗವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾ ವಿರತಿಯೋ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನೀವರಣಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಞ್ಚ ವಿವೇಕವಿರಾಗನಿರೋಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿರತೀನಂ ವಿವೇಕಾದಯೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕನಿಪಾತೇ ‘‘ತತೋ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಸಪ್ಪೀತಿಕಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ನಿಪ್ಪೀತಿಕಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಸಾತಸಹಗತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬೩) ಮೇತ್ತಾದಯೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಚ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮೂಲಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಿಯ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಭಾಗವಸೇನ ವಿರತಿಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಭಗವಾ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ। ಗಮ್ಭೀರಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ಆಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೨೬-೨೭. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಬಲಇನ್ದ್ರಿಯವಾರೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ।
ವಿವೇಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।