೧೦. ಮಾತಿಕಾಕಥಾ
ಮಾತಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೦. ಇದಾನಿ ನಿಚ್ಛಾತೋತಿಆದೀನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಮಾತಿಕಾಕಥಂ ನಾಮ ಕಥೇಸಿ। ತಸ್ಸಾ ಅಯಂ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ। ಮಾತಿಕಾಯ ತಾವ ನಿಚ್ಛಾತೋತಿ ಅಮಿಲಾತೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಪೀಳಾಯೋಗತೋ ಮಿಲಾತಾ, ರಾಗೋಪಿ ತಾವ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೋ ಸರೀರಂ ದಹತಿ, ಕಿಂ ಪನಞ್ಞೇ ಕಿಲೇಸಾ ಮೋಕ್ಖೋ। ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾಯೇವ ವಿಮುತ್ತಿ। ಇದಮೇಕಂ ಮಾತಿಕಾಪದಂ। ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಝಾನಮೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಇದಮೇಕಂ ಮಾತಿಕಾಪದಂ। ಸೇಸಾನಿ ಏಕೇಕಾನೇವಾತಿ ಏವಂ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಿ।
೪೧. ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ ನಿಚ್ಛಾತೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ ಅಪೇತತ್ತಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಯೋಗೀ। ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಛಾತೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ ಯೋಗೀ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ವಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಭಾವಜಾನನತ್ಥಂ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಯೋಗೀಹಿ ಸಭಾವಂ ವೇದೀಯತಿ ಜಾನೀಯತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ವಿಸೇಸಲಾಭತ್ಥಂ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಯೋಗೀಹಿ ವೇದೀಯತಿ ಪಟಿಲಾಭೀಯತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ತನಾ ವಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಭೂಮಿಂ ವಿನ್ದತಿ ಲಭತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಭಾವದಸ್ಸನಹೇತುತ್ತಾ ಸಭಾವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಜ್ಜನ್ತೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚನ್ತೋ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ಸಂವರಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನಿವಾರಣಟ್ಠೇನ ತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಯೇವ ಅವಿಕ್ಖೇಪಹೇತುತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ। ದಸ್ಸನಹೇತುತ್ತಾ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೀತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿನಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಕಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೀತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಪಹಾನೇನ ಪಹೀನತ್ತಾ। ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣನ್ತಿ ಝಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸೇನ ಞಾತಟ್ಠೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕಂ ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಯೋಗೀ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕಾ ವಿಸುದ್ಧಿ।
ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ। ‘‘ರೂಪಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಆರುಪ್ಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅದಿಸ್ಸನತೋ ಯದಿದಂ ಆರುಪ್ಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಆರುಪ್ಪಂ ರೂಪತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭೂತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಸಮಾಯೋಗದೀಪನಂ। ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಬಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವದಸ್ಸನಂ। ನಿರೋಧೋ ತಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತತೋ ಸಙ್ಖತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಆರುಪ್ಪಸ್ಸ ಚ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಾಠೇ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನೇವ ಕತಂ। ‘‘ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪುನರುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಚನೇನೇವ ಚ ತಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿದ್ಧೀತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಸೇಸನೇಕ್ಖಮ್ಮಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಉಜುಕಮೇವ। ನಿಸ್ಸರಣನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಿಸ್ಸರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಉಜುಕಮೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪವಿವೇಕೋತಿ ಪವಿವಿತ್ತಭಾವೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕೋಯೇವ। ವೋಸಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಗೀ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಯೋ ವೋಸಗ್ಗೋ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಯೋಗೀ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಚರತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಚರಿಯಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ‘‘ಜಾನಾತೀತಿ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೧೭) ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಜಾನಾತೀತಿ, ಝಾಯತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ।
೪೨. ಭಾವನಾಧಿಟ್ಠಾನಜೀವಿತನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಭಾವನಾ ನಾಮ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಯೋವ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಚಿತ್ತಮೇವ। ಜೀವಿತಂ ನಾಮ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ। ಕೋ ಸೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ ಸಮಂ ಜೀವತೀತಿ ಸಮಂ ಜೀವಿತಂ ಜೀವತಿ, ಭಾವನಪುಂಸಕವಚನಂ ವಾ, ಸಮೇನ ಜೀವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನೋ ವಿಸಮನ್ತಿ ‘‘ಸಮಂ ಜೀವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ। ಸಮ್ಮಾ ಜೀವತೀತಿ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ। ನೋ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ನಿಯಮನಂ। ವಿಸುದ್ಧಂ ಜೀವತೀತಿ ಸಭಾವವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಂ ಜೀವಿತಂ ಜೀವತಿ। ನೋ ಕಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ನಿಯಮನಂ। ಯಞ್ಞದೇವಾತಿಆದೀಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಯಞ್ಞದೇವಾತಿ ಯಂ ಯಂ ಏವ। ಖತ್ತಿಯಪರಿಸನ್ತಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ। ಸೋ ಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸೀದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕತಬುದ್ಧಿನೋತಿ ಪರಿಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಇತರತ್ತಯೇ। ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂಯೇವ ಆಗಮನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಾಸಂಯೇವ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಗಹಣಂ ವಿಸಾರದೋತಿ ತೀಹಿ ಸಮ್ಪದಾಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಿಗತಸಾರಜ್ಜೋ, ನಿಬ್ಭಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮಙ್ಕುಭೂತೋತಿ ಅಸಙ್ಕುಚಿತೋ ನ ನಿತ್ತೇಜಭೂತೋ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ವಿಸಾರದತ್ತಂ ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಹೋತೀತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ತಥಾ ಹೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ತಿಸಮ್ಪದಾಸಮ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಸಾರದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸಾರದಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮಾತಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಞಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚೂಳವಗ್ಗಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ತಿವಗ್ಗಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ
ಸಮತಿಂಸಕಥಾಪಟಿಮಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಮಹಾವಗ್ಗೋ
ತಯೋ ವಗ್ಗಾ ಇಧ ವುತ್ತಾ, ಪಮಾಣಪಟಿಪಾಟಿಯಾ॥
ವಗ್ಗೇ ವಗ್ಗೇ ದಸ ದಸ, ಕಥಾ ಯಾ ತಾ ಉದೀರಿತಾ।
ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ, ಇಮಾ ತಾಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ॥
ಞಾಣಂ ದಿಟ್ಠಿ ಆನಾಪಾನಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಮೋಕ್ಖಪಞ್ಚಮಂ।
ಗತಿ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಮಗ್ಗೋ ಮಣ್ಡೋತಿ ತಾ ದಸ॥
ಯುಗನದ್ಧಸಚ್ಚಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಮೇತ್ತಾ ವಿರಾಗಪಞ್ಚಮಾ।
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಲೋಕುತ್ತರಬಲಸುಞ್ಞತಾ॥
ಪಞ್ಞಾ ಇದ್ಧಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ವಿವೇಕೋ ಚರಿಯಪಞ್ಚಮೋ।
ಪಾಟಿಹೀರಂ ಸಮಸೀಸ-ಸತಿ ವಿಪಸ್ಸನಮಾತಿಕಾ॥
ಯೋ ಸೋ ಸುಗತಸುತಾನಂ, ಅಧಿಪತಿಭೂತೇನ ಭೂತಹಿತರತಿನಾ।
ಥೇರೇನ ಥಿರಗುಣವತಾ, ವುತ್ತೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೋ॥
ತಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಾ, ಪುಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾನಯಂ ತಥಾ ಯುತ್ತಿಂ।
ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಾರದ್ಧಾ, ನಿಟ್ಠಾನಮುಪಾಗತಾ ಏಸಾ॥
ಯಂ ತಂ ಉತ್ತರಮನ್ತೀ, ಮನ್ತಿಗುಣಯುತೋ ಯುತೋ ಚ ಸದ್ಧಾಯ।
ಕಾರಯಿ ಮಹಾವಿಹಾರೇ, ಪರಿವೇಣಮನೇಕಸಾಧುಗುಣಂ॥
ಥೇರೇನೇತ್ಥ ಮಹಾಭಿಧಾನೇನ।
ತತಿಯೇ ವಸ್ಸೇ ಚುತಿತೋ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಭೂಪತಿನೋ॥
ಸಮಯಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತೀ, ಥೇರಾನಂ ಥೇರವಾದದೀಪಾನಂ।
ನಿಟ್ಠಂ ಗತಾ ಯಥಾಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾ ಲೋಕಹಿತಜನನೀ॥
ಧಮ್ಮಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತಾ, ಅತ್ತಹಿತಂ ಪರಹಿತಞ್ಚ ಸಾಧೇನ್ತಾ।
ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛನ್ತು ತಥಾ, ಮನೋರಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ॥
ಸದ್ಧಮ್ಮಪಕಾಸಿನಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇತ್ಥ ಗಣಿತಕುಸಲೇಹಿ।
ಗಣಿತಾ ತು ಭಾಣವಾರಾ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಸ॥
ಆನುಟ್ಠುಭೇನ
ಚುದ್ದಸಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ, ಗಾಥಾಯೋ ಪಞ್ಚ ಚ ಸತಾನಿ॥
ಸಾಸನಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ, ಲೋಕಹಿತತ್ಥಞ್ಚ ಸಾದರೇನ ಮಯಾ।
ಪುಞ್ಞಂ ಇಮಂ ರಚಯತಾ, ಯಂ ಪತ್ತಮನಪ್ಪಕಂ ವಿಪುಲಂ॥
ಪುಞ್ಞೇನ ತೇನ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮರಸಾಯನಂ ದಸಬಲಸ್ಸ।
ಉಪಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಮಲಂ, ಪಪ್ಪೋತು ಸುಖಂ ಸುಖೇನೇವಾತಿ॥
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿನೀ ನಾಮ
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।