೫. ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾ
೧. ವಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೦೯. ಇದಾನಿ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿಆದೀಸು ಸುಞ್ಞತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೋ ಹಿ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತೋ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ। ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ, ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ। ಏಸ ನಯೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೋಪಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ, ಯೋಪಿ ದುಕ್ಖತೋ, ಯೋಪಿ ಅನತ್ತತೋ। ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಚೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಯೋಪಿ ಜನಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾ। ಸಚೇ ಪನ ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಯೋಪಿ ಜನಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯಸಕ್ಖಿನೋ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ನೇಸಂ ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಯೋಪಿ ಜನಾ ವೇದಬಹುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೇನ
ಅಪಿಚ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ ಸರಸೇನ ವಾ ಪಚ್ಚನೀಕೇನ ವಾ ಸಗುಣೇನ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಾ ಆಗಮನೇನ ವಾ। ಸಚೇ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ। ಸಚೇ ದುಕ್ಖತೋ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸರಸತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಧುವನಿಮಿತ್ತಸಸ್ಸತನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಹಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಹಾಯ ಪಣಿಧಿಪತ್ಥನಂ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಸಞ್ಞಂ ಪಹಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸುಞ್ಞತೋ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತೋತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ರಾಗಾದೀಹಿ ಪನ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತೋ, ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ, ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂಯೇವ ಸಗುಣತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ಸೋಯಂ ಸುಞ್ಞಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ಆಗಮನಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಾಗಮನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಫಲೇ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ, ಸುಞ್ಞತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ, ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಂ ಸುಞ್ಞತಂ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ, ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ಇದಂ ಪನ ನಾಮಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಕಂ ಹುತ್ವಾ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇನ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಮಗ್ಗಾಗಮನೇನ ಫಲಂ ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪಣಿಧಿಂ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ನಾಮ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದೇತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಆಗಮನತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಮೋಕ್ಖವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ।
ಏವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೇ ತಯೋ ಮಹಾವತ್ಥುಕೇ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಂನಿದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ಅಪರೇಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಪಿಚಾತಿ ಅಪರಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನಂ। ಕಥಂ ತೇ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ಹೋನ್ತಿ, ನನು ತೇ ಪಞ್ಚಸತ್ತತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ। ಭಗವತಾ ಪನ ದೇಸಿತೇ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞವಿಮೋಕ್ಖೇ ನಿದ್ದಿಸನತೋ ಇಮೇಸಂ
ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಅಜ್ಝತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನೋ। ಅನುಲೋಮೇನ್ತೀತಿ ಅನುಲೋಮಾ। ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಅಪಗಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ರೂಪೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕೇಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಂ, ತಂ ರೂಪಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ನೀಲಕಸಿಣಾದಿರೂಪಾನಿ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ। ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾವತ್ಥುಕೇಸು ಕಸಿಣೇಸು ಝಾನಪಟಿಲಾಭೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನ ರೂಪಸಞ್ಞೀ, ಅತ್ತನೋ ಕೇಸಾದೀಸು ಅನುಪ್ಪಾದಿತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾವ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಸುಭನ್ತೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ‘‘ಸುಭ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಆಭೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾಕಾರೇನ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಫರನ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ। ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಸಮಯೇ ಏವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೋಯೇವ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಿತಸಮಯೇ ಏವ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಸಾಮಯಿಕೋ। ಸಾಮಾಯಿಕೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಕೋಪೇತುಂ ಭಞ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಕುಪ್ಪೋ। ಲೋಕಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಲೋಕಿಕೋ। ಲೋಕಿಯೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಲೋಕಂ ಉತ್ತರತಿ, ಉತ್ತಿಣ್ಣೋತಿ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವೋ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಆಸವಾತಿ ಅನಾಸವೋ। ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಆಮಿಸೇನಾತಿ ಸಾಮಿಸೋ। ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಾರೂಪಪ್ಪಹಾನಾ ನಿರಾಮಿಸತೋಪಿ ನಿರಾಮಿಸತರೋತಿ ನಿರಾಮಿಸಾ ನಿರಾಮಿಸತರೋ। ಪಣಿಹಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪಣಿಹಿತೋ ಪತ್ಥಿತೋ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಞ್ಞೋಜನೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಸಞ್ಞುತ್ತೋ। ಏಕತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನಜ್ಝಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಏಕಸಭಾವೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮೇವ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ವಿಮುಚ್ಚನತೋ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೋ। ತದೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸಮ್ಮೋಹತೋ ವಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಞಾಣಮೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಞಾಣವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೀತಿಸಿಯಾವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮೇವ ಸೀತಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅನುಪಾದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
ವಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ವಿಮೋಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೧೦. ಕತಮೋತಿಆದಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ। ಸುಞ್ಞಮಿದನ್ತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಸುಞ್ಞಂ। ಕೇನ ಸುಞ್ಞಂ? ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ತೇನ ವಾತಿ ಬಾಲಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವಾ ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಚ ಸುಞ್ಞಂ। ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ಚ ಸುಞ್ಞಂ। ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೇನೇವ ಅತ್ತನಿಯಾಭಾವೋ। ಅತ್ತನಿಯಞ್ಚ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಸುಖಂ ವಾ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ। ತೇನ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಸುಞ್ಞಮಿದಂ ಅತ್ತೇನ ವಾತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವ ವುತ್ತಾ। ಸೋತಿ ಸೋ ಏವಂ ತೀಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ಭಿಕ್ಖು। ಅಭಿನಿವೇಸಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಂ ನ ಕರೋತಿ।
ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ಪಣಿಧಿಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಣಿಧಿಂ ನ ಕರೋತಿ। ಇಮೇ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನತೋ ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾವುಟ್ಠಾನೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ವಿಯ ಇಧ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖಾ, ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನೋ ಪನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೋ।
ನೀವರಣೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತೀತಿಆದೀಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತವುಟ್ಠಾನಂ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಸಞ್ಞಾಯಾತಿಆದೀಹಿ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾತಿ ಸಮಾಸಪದಂ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾತಿ ವಿಚ್ಛೇದೋ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ।
೨೧೧. ವಿತಕ್ಕೋ ಚಾತಿಆದೀಹಿ ಝಾನಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಞ್ಚ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯೋ ವುತ್ತಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾತಿಆದೀಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ। ಪಟಿಲಾಭೋ ವಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧವಸಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತೋ ಪತ್ಥಟೋ ಲಾಭೋತಿ ಪಟಿಲಾಭೋ। ವಸಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಝಾನಪಯೋಗೋ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಪಯೋಗೋ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಲಾಭೋ ‘‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ವಿಪಾಕೋ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಉಜುಕಮೇವ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉಪಚಾರಪಯೋಗಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಟಿಲಾಭೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭೋ ‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮೋಕ್ಖೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೨೧೨. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ। ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮೇವ ದೀಪೇತಿ ನೀಲನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನೀಲಮೇವ। ನೀಲಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನೀಲನಿಮಿತ್ತೇ ನೀಲಮಿತಿಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಭೂಮಿಯಂ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತಿ। ಸೂಪಧಾರಿತಂ ಉಪಧಾರೇತೀತಿ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಧಾರಿತಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತಿ। ಸ್ವಾವತ್ಥಿತಂ ಅವತ್ಥಾಪೇತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಭೂಮಿಯಂ ಸುಟ್ಠು ನಿಚ್ಛಿತಂ ನಿಚ್ಛಿನಾತಿ। ವವತ್ಥಾಪೇತೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಹಿ ನೀಲಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕೇಸೇ ವಾ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾಯಂ ವಾ ಕರೋತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾ ನೀಲನಿಮಿತ್ತೇತಿ ನೀಲಪುಪ್ಫನೀಲವತ್ಥನೀಲಧಾತೂನಂ ಅಞ್ಞತರೇ ನೀಲಕಸಿಣೇ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನೇತಿ। ಪೀತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಸೇವತೀತಿ ತಮೇವ ಸಞ್ಞಂ ಆದಿತೋ ಸೇವತಿ। ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ। ಬಹುಲೀಕರೋತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋತಿ। ರೂಪನ್ತಿ ನೀಲನಿಮಿತ್ತಂ ರೂಪಂ। ರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಸಞ್ಞೀ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪೀತನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಪೀತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮೇದೇ ವಾ ಛವಿಯಾ ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ಪೀತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ। ಲೋಹಿತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮಂಸೇ ವಾ ಲೋಹಿತೇ ವಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ವಾ ಹತ್ಥತಲಪಾದತಲೇಸು ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ರತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ। ಓದಾತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಟ್ಠಿಮ್ಹಿ ವಾ ದನ್ತೇ ವಾ ನಖೇ ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ಸೇತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾತಿ ಚೇತಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ। ಏಕಂ ದಿಸನ್ತಿ ಏಕಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಪಠಮಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಏಕದಿಸಾಪರಿಯಾಪನ್ನಸತ್ತಫರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಫರಿತ್ವಾತಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ। ವಿಹರತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ತಥಾ ದುತಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ತಥೇವ ತದನನ್ತರಂ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಉಪರಿಮಂ ದಿಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಅಧೋದಿಸಮ್ಪಿ ತಿರಿಯಂ ದಿಸಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ಅಧೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ಅನುದಿಸಾ। ಏವಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾಯ ಅಸ್ಸಮಿವ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಾರೇತಿಪಿ ಪಚ್ಚಾಸಾರೇತಿಪೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕಮೇಕಂ ದಿಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಓಧಿಸೋ ಮೇತ್ತಾಫರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಸಬ್ಬಧೀತಿಆದಿ ಪನ ಅನೋಧಿಸೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಹೀನಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠಮಿತ್ತಸಪತ್ತಮಜ್ಝತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಸು ಅತ್ತತಾಯ, ‘‘ಅಯಂ ಪರಸತ್ತೋ’’ತಿ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ತಸಮತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಚಿತ್ತಭಾವೇನ, ಈಸಕಮ್ಪಿ ಬಹಿ ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವನ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬವನ್ತನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ।
ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತೋ ಪನೇತ್ಥ ಪುನ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಏತ್ಥ ಓಧಿಸೋ ಫರಣೇ ವಿಯ ಪುನ ತಥಾಸದ್ದೋ ವಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಗಮನವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಫರಣವಸೇನ ವಿಪುಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭೂಮಿವಸೇನ ಪನ ತಂ ಮಹಗ್ಗತಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಪುಲಫಲತಾಯ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ಚ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಗತಂ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ವಾ ಉಳಾರಚ್ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತಪಞ್ಞೇಹಿ ಗತಂ ಪಟಿಪನ್ನನ್ತಿ ಮಹಗ್ಗತಂ। ಪಗುಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವೇರಂ। ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನತೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ, ನಿದ್ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕರುಣಾಯ ವಿಹೇಸಾಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವೇರಂ, ಮುದಿತಾಯ ಅರತಿಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನಾತಿ
೨೧೩. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಾ, ಅನವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯; ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮), ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ವಿರಾಗಾ ನಿರೋಧಾ ಚ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಏತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ಝಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ, ಏತೇಸಞ್ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ ನವನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ, ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಾ ವಿರಾಗಾ ಚ ನಿರೋಧಾ ಚ ವಿರಾಗಹೇತು ಚೇವ ನಿರೋಧಹೇತು ಚ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತರೂಪಸಞ್ಞೇನ ಏತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಏತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಪಹಾನಾ ಅಸಮುಪ್ಪಾದಾ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ನ ಸನ್ತಿ, ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹೀನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಸಂಸಾವಸೇನ ಏತಾಸಂ ಏತ್ಥ
ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ವಾ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಂ, ನಾನತ್ತಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಹೇತಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ
ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತ್ತಾ ನಾಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ ವಯನ್ತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅನನ್ತೋ, ಅನನ್ತಫರಣವಸೇನಾಪಿ ಅನನ್ತೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಯೋಗೀ ಏಕದೇಸವಸೇನ ಫರತಿ, ಸಕಲವಸೇನೇವ ಫರತಿ। ಆಕಾಸೋತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಹರತಿ। ತದೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿ।
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಚ ತಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ತಥಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಚ ತಂ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಬೋಜಾ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಮೇಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂಯೇವ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ
ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಚ ತಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಚ ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಮೇಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ನತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ, ಸುಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞಂ, ವಿವಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ತತಿಯಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ತಥಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಮೇಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಕಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾವ।
‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಸತ್ತ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಪನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪನ್ನಸಮಯೇ ವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ವುಟ್ಠಿತಸಮಯೇ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೋ। ತಥಾ ಸಾಮಯಿಕಾಸಾಮಯಿಕವಿಮೋಕ್ಖಾ।
ಪಮಾದಂ ಆಗಮ್ಮ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಕುಪ್ಪೋ। ತಥಾ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಅಕುಪ್ಪೋ। ಲೋಕಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಲೋಕಿಯೋ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಲೋಕಂ ಉತ್ತರನ್ತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ, ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಆದಿತ್ತಂ ಅಯೋಗುಳಂ ಮಕ್ಖಿಕಾ ವಿಯ ತೇಜುಸ್ಸದಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಸವಾ ನಾಲಮ್ಬನ್ತೀತಿ ಅನಾಸವೋ। ರೂಪಪ್ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತೋತಿ ಅರೂಪಪ್ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತೋತಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ತಣ್ಹಾಯ ಆಲಮ್ಬಿತೋ ಪಣಿಹಿತೋ। ಅನಾಲಮ್ಬಿತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ। ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಏಕನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ಏಕತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅದುತಿಯತ್ತಾ ಏಕತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತಾ ವಿಪಾಕನಾನತ್ತಾ ಚ ನಾನತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ।
೨೧೪. ಸಿಯಾತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ದಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚ ಏಕೋ ಹೋತೀತಿ ಚ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಚ ಏತಂ ವಿಧಿವಚನಂ, ನ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿದಸವತ್ಥುವಸೇನ ದಸ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವಿಮುಚ್ಚನಪರಿಯಾಯೇನ ಸಿಯಾತಿ ಕಥಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ ಯಂ ವಾ ಸಿಯಾತಿ ವಿಹಿತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಸಿಯಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಞಾಣನ್ತಿ ಸಮಾಸಪದಂ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ನಿಚ್ಚತೋ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ನಿಚ್ಚತೋ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ, ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸುಖತೋ ಅತ್ತತೋ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ನಿಮಿತ್ತತೋತಿ ಚ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತತೋ। ನನ್ದಿಯಾ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ನನ್ದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ, ನನ್ದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ರಾಗತೋ ಸಮುದಯತೋ ಆದಾನತೋ ಪಣಿಧಿತೋ ಅಭಿನಿವೇಸತೋ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಖಯವಯವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಿಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಬಲವಭಾವಾಯ ಬಲವಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಿಸೇಸಾ। ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಬಲವತಿಯಾ ಜಾತಾಯ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫) ದುಕ್ಖಾನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಬಲವತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ವುತ್ತಾಸು ತಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ವುತ್ತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಅಭಿನಿವೇಸತೋ ಸಞ್ಞಾಯ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸಸಞ್ಞೋಗಾಭಿನಿವೇಸತೋ ಸಞ್ಞಾಯ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಭಿನಿವೇಸಾಭಾವೇನೇವ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾತೋ ಸಞ್ಞಾಯ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಏತಾ ಅಟ್ಠ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅವತ್ವಾ ದಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೨೧೫. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ಞಾಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಮ್ಮೋಹಾ ಅಞ್ಞಾಣಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಭೂತಾ ಅಞ್ಞಾಣಾ। ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ।
೨೧೬. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸೀತಿಭಾವಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಸನೇಯೇವ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅನುತ್ತರಂ, ಅನುತ್ತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಾ ಅನುತ್ತರಂ, ಸೀತಿಭಾವೋ ಏವ ಞಾಣಂ ಸೀತಿಭಾವಞಾಣಂ। ತಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಸನ್ತಾಪಪರಿಳಾಹದರಥಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಇಧ ಚಾಮುತ್ರ ಚ ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾಪೋ, ಪರಿದಹನಟ್ಠೇನ ಪರಿಳಾಹೋ, ಉಣ್ಹಟ್ಠೇನ ದರಥೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೨೧೭. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಝಾಯತೀತಿ ಝಾನನ್ತಿಆದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಿ ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾನೇವ।
೨೧೮. ಅನುಪಾದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಯೇವ। ‘‘ಏತದತ್ಥಾ ಕಥಾ, ಏತದತ್ಥಾ ಮನ್ತನಾ, ಯದಿದಂ ಅನುಪಾದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೬೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೬೮) ಏತ್ಥ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪಾದಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಕತಿಹುಪಾದಾನೇಹೀತಿ ಕತಿಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ। ಕತಮಾ ಏಕುಪಾದಾನಾತಿ ಕತಮತೋ ಏಕುಪಾದಾನತೋ। ಇದಂ ಏಕುಪಾದಾನಾತಿ ಇತೋ ಏಕತೋ ಉಪಾದಾನತೋ। ಇದನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಞಾಣಾಪೇಕ್ಖಂ ವಾ। ಉಪಾದಾನತೋ ಮುಚ್ಚನೇಸು ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಮೇವ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವಿಸೇಸೋಯೇವ ಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಚ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಚ ಅತ್ತಾಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ಚ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತೇನ ಅತ್ತಾ ಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಜುಕಮೇವ ಅತ್ತಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಿಸೇಸೋಯೇವ ಚ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಕಾಮುಪಾದಾನತೋ ಮುಚ್ಚನಂ ನ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪತ್ಥನಾ ಪಹೀಯತಿ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವಿಸೇಸೋಯೇವ ಹಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ
೨೧೯. ಇದಾನಿ ತೀಣಿ ಖೋ ಪನಿಮಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಮುಖಾನಿ। ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇಧಾತುಕಲೋಕತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾಯ ನಿಗ್ಗಮನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿವಟುಮತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಚೇವ ಪರಿವಟುಮತೋ ಚ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯ। ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಗತಿಂ ಸಮನ್ನೇಸಮಾನಾ ವಯತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇವ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೀತಿ ಪರಿವಟುಮತೋ ಪರಿಯನ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ಉದಯೇನ ಪುಬ್ಬನ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ವಯೇನ ಅಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಪವಿಸನತಾಯ ಚ ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಂ ಹೋತಿ। ಮನೋಸಮುತ್ತೇಜನತಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂವೇಜನತಾಯ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅವಿಪಸ್ಸನುಪಗತ್ತೇಪಿ ಅನತ್ತಸಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತತ್ತಾ ಅವಸತಾಯ ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ‘‘ನಾಹಂ ನ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯ। ಸುಞ್ಞತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾಯ ಸುಞ್ಞತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಸುಞ್ಞತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ। ಇತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಚನಾನಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇನೇವ ತದನನ್ತರಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖಯತೋತಿ ಖೀಯನತೋ। ಭಯತೋತಿ ಸಭಯತೋ। ಸುಞ್ಞತೋತಿ ಅತ್ತರಹಿತತೋ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲನ್ತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಕ್ಖೋಭಕರಾಯ ಪಣಿಧಿಯಾ ಪಜಹನತೋ ಚಿತ್ತದರಥಾಭಾವೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಂವೇಗಜನನತೋ ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸ ವೇದಬಹುಲನ್ತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಬಾಹಿರಕೇಹಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸತೋ ಞಾಣಬಹುಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ತುಟ್ಠಸ್ಸ ತುಟ್ಠಿಬಹುಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಸೋ ಪಟಿಲಭತಿ ನಾಮ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲಸ್ಸ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇತಿ, ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೬) ವಚನತೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸೋ ಪಟಿಲಭತಿ ನಾಮ। ವೇದಬಹುಲೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವೇದೋ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಸೋ ಪಟಿಲಭತಿ ನಾಮ।
ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಾದಿಕೇ ಅಧಿಪತಿಭೂತೇಪಿ ಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಅಧಿಪತಿ ಹೋತಿ ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾಯಾತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಉಪರೂಪರಿ ಭಾವನತ್ಥಾಯ ವಾ। ತದನ್ವಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂ ಅನುಗಾಮಿನೀ ತಂ ಅನುವತ್ತಿನೀ ಹೋನ್ತಿ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ಸಹಉಪ್ಪಾದನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದನುಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ತಿದಣ್ಡಂ ವಿಯ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಚ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ ತರುಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಂ ಪಥವೀಪಟಾದಿ ವಿಯ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ।
೨೨೦. ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಹೋತೀತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ಚ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿವೇಧಾಯಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವಿಜ್ಝನತ್ಥಾಯ। ಏಕರಸಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ। ಏವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋಪಿ ಭಾವೇತಿ, ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಕಿಂಯೇವ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಚ ಸಬ್ಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಪಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸೇವ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇಪೀ’’ತಿ ಅಪಿಸದ್ದೋ ಪಯುತ್ತೋ।
೨೨೧. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕತಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಆದಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸೇಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಧಿಮತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಕಂ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಹೋತಿ, ನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಸೇಸೇಸು ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಮತ್ತತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಚತೂಸುಪಿ ಫಲಕ್ಖಣೇಸು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತತ್ತಂ ಇದಾನಿ ವಕ್ಖತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾ ವಕ್ಖತಿ। ಫುಟ್ಠತ್ತಾ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕತ್ತೇ ಸತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಫಸ್ಸಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭಿತ್ತೇ ಸತಿ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಫಸ್ಸಸ್ಸ ಫುಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ, ನಾಮಕಾಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಝಾನಫಸ್ಸೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಸಕ್ಖೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಆಸಂಸಾಯ ಭೂತವಚನವಸೇನ ‘‘ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಝಾನಫಸ್ಸನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಝಾನಫಸ್ಸಂ। ‘‘ಝಾನಫಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ ದ್ವಯಮೇವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ। ಞಾತಂ ಹೋತೀತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಾಯ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಿಯಾತಿ ಸಿಯುಂ, ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಿಧಿವಚನಮೇವ। ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯನಿಯಮೇನ ಚ ವುತ್ತಾ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಏಕೇಕಇನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ತೇನೇವ ಪರಿಯಾಯೇನ। ಇಮಿನಾ ವಾರೇನ ಕಿಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ ಸಿಯಾತಿ ಅಞ್ಞೋಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋಯೇವ ನಿಯಮೋ।
ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗಫಲವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ…ಪೇ॰… ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ। ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕತಂ। ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ। ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ತೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ।
೨೨೨. ಪುನ ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭಾವಿತಾ ವಾತಿ ಅತೀತೇ ಭಾವಯಿಂಸು ವಾ। ಭಾವೇನ್ತಿ ವಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ। ಭಾವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾತಿ ಅನಾಗತೇ। ಅಧಿಗತಾ ವಾತಿಆದಿ ಏಕೇಕನ್ತಿಕಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಫಸ್ಸಿತಾ ವಾತಿ ಞಾಣಫುಸನಾಯ ಫುಸಿಂಸು ವಾ। ವಸಿಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಇಸ್ಸರಭಾವಂ ಪತ್ತಾ। ಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾತಿ ವೋಸಾನಂ ಪತ್ತಾ। ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಾತಿ ವಿಸಾರದಭಾವಂ ಪತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಕ್ಖಣೇಸುಯೇವ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೦೯; ಧ॰ ಸ॰ ೨೪೮) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಪತ್ತಾ।
ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾ ಏವ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾ। ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧಾದಯೋ ವುತ್ತಾ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋ ಪನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸಿದ್ಧಿವಸೇನ
೨೨೩-೨೨೬. ಇದಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮೇವ ವಿಮೋಕ್ಖವಿಸೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದ್ವೇ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನ ಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಮಗ್ಗೋ ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಣಿಧೀನಂ ಅಭಾವಾ ದ್ವೇ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಾ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನ ಹಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಮಗ್ಗೋ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ ಸಗುಣತೋ ಚ ತೇಸಂಯೇವ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ ಲಭತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪುನ ದ್ವೇ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಾ। ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ।
ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಂ ಪನ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿಆದಿಕೋ ವಾರೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
೨೨೭. ಪುನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವೇನ। ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ತೇನೇವ ಞಾಣೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ। ತದನ್ವಯೇನಾತಿ ತದನುಗಮನೇನ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನುಗಮನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಕಙ್ಖಾ, ಇತರಾಹಿ ಇತರಕಙ್ಖಾ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ತೇನ ಯಥಾಭೂತಜಾನನೇನ ತಂ ಞಾಣಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಾಕಾರೇ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನೇನ ಪಣಿಧಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸುಖಸಮ್ಮತಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಪವತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ। ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚಾತಿ ನಾನಾಧಾತುಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಭವೇನ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ವಿಪಾಕಪವತ್ತಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ। ಯಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣನ್ತಿಆದಿತ್ತಯಂ ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞಂ। ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ನಿಚ್ಚಸುಖಅತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತಂ ತಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಯಾ ಚ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಸು ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ನವಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಿ ಏಕಟ್ಠಾನಿ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಸೇಸಾನಿ।
ಪುನ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಅನ್ತೇ ಠಿತಾಯ ಅನನ್ತರಾಯ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಯಾ ಚ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಯಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಪನ ಭಿನ್ನಾನಿ। ಯಥಾ ಚ ಇಮಾನಿ, ತಥಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ ಞಾಣಂ, ಕೇವಲಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನೇವ ಭಿನ್ನಾನಿ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾನಞ್ಚ ಏಕಟ್ಠತಾಯ ವುತ್ತಾಯ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಞಾಣಾನಂ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಏಕಟ್ಠತಾ ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಅದ್ಧುವಂ ತಾವಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಾಮಞ್ಚ ನ ಪಠಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೋಹಾರವಸೇನ ಪನ ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೬೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೦; ೩.೪೨೧) ವಿಯ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂಪಿ ಚ ‘‘ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ತಮೋ ವಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲೇಪಿ ಇಮಂ ಪದಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಏಕತ್ತನಯೇನ ವಾ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಞಾಣಾನಂ ಏಕಟ್ಠತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ।
ನಿಮಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇ ದೋಸದಸ್ಸನೇನ ತತ್ಥ ಅನಲ್ಲೀನತಾಯ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ। ಅನಿಮಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪವಿಸತಿ। ಸೇಸಾನುಪಸ್ಸನಾದ್ವಯೇಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಿರೋಧೇ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಇಧ ವುತ್ತೇನೇವ ಪಠಮಾನುಪಸ್ಸನಾದ್ವಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ನಿರೋಧೇತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಬಹಿದ್ಧಾವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ। ಗೋತ್ರಭೂ ಧಮ್ಮಾತಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಮೇವ। ಇತರಥಾ ಹಿ ಏಕಟ್ಠತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೭, ೮) ವಿಯ ವಾ ಚತುಮಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ಬಹುವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ದುಭತೋವುಟ್ಠಾನೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಯಾ ಚ ದುಭತೋವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೨೨೮. ಪುನ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಕತಿಹಾಕಾರೇಹೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ। ಅಭಿನೀಹಾರಟ್ಠೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿತೋ ನೀಹರಣಟ್ಠೇನ। ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನುಪಗಮನಟ್ಠೇನ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು। ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಠಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ನೀಹರತಿ। ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಂ ಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಚತುಧಾ ನಾನಾಕ್ಖಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಏಕಕ್ಖಣತಾಯ ಸಮೋಧಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠೇನ। ಅಧಿಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ವಿನ್ದನಟ್ಠೇನ। ಪಟಿಲಾಭಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಾಪುಣನಟ್ಠೇನ। ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಟ್ಠೇನ। ಫಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಞಾಣಫುಸನಾಯ ಫುಸನಟ್ಠೇನ। ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಸಮಾಗಮನಟ್ಠೇನ। ಏತ್ಥ ‘‘ಸಮೋಧಾನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಮೂಲಪದಂ, ಸೇಸಾನಿ ಅಧಿಗಮವೇವಚನಾನಿ। ತಸ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ। ನಿಮಿತ್ತಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತತೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ಇಮಿನಾ ವಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ। ಯತೋ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಯತೋ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ನ ಪಣಿದಹತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಯತ್ಥ ನ ಪಣಿದಹತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ನ ಪಣಿದಹತಿ। ತೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಯೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞೋ। ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಅನಿಮಿತ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ।
ಪಣಿಧಿಯಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪಣಿಧಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಪಣಿಧಿ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೋಯೇವ। ಇಮಿನಾ ವಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ। ಯತ್ಥ ನ ಪಣಿದಹತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖೇ ನ ಪಣಿದಹತಿ। ತೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ತೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಸುಞ್ಞೋ। ಯೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಯೇನ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞೋ। ಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ಯೇನ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತೇನ। ತತ್ಥ ನ ಪಣಿದಹತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ। ಅಭಿನಿವೇಸಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ। ಯೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಯೇನ ಅಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞೋ। ಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಅಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತೇನ। ಯತ್ಥ ನ ಪಣಿದಹತಿ, ತೇನ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತೇ ನ ಪಣಿದಹತಿ, ತೇನ ಅಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞೋ। ಇಮಿನಾ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ।
೨೨೯. ಪುನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಾದೀನಿ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಅತ್ಥಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಾತಿಆದೀನಿ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬಾಭಿನಿವೇಸೇಹೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೇಹಿ। ಇತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತೇಯೇವ ನಿಚ್ಚಾದಿನಿಮಿತ್ತಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಾ, ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಪಣಿಧೀಹಿ ಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಣಿಧಿ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಣಿಧಿಯಾ
೨೩೦. ತತ್ಥ ಜಾತಾತಿ ಅನನ್ತರೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಮೋಕ್ಖೇಪಿ ಸತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇ ಜಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನವಜ್ಜಕುಸಲಾತಿ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜವಿರಹಿತಾ ಕುಸಲಾ। ವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಪಾಠೋ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಇದಂ ಮುಖನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನಪವೇಸಾಯ ಮುಖತ್ತಾ ಮುಖಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಇದಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ನಿಸ್ಸರಣವಿಮೋಕ್ಖೋವ, ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ ವಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ। ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ। ತೀಣಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನೀತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಾನಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಸೇವಿತಬ್ಬದೋಮನಸ್ಸಾದೀನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಕುಸಲಮೂಲಸುಚರಿತಾನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ವಿವಟ್ಟಕಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ। ವಿಮೋಕ್ಖವಿವಟ್ಟಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸೇಸವಿವಟ್ಟಾಪಿ ವುತ್ತಾ। ಆಸೇವನಾತಿ ಆದಿತೋ ಸೇವನಾ। ಭಾವನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವಡ್ಢನಾ। ಬಹುಲೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವಸಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಆಸೇವನಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಪಟಿಲಾಭೋ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ವಾತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವಾತಿ।
ವಿಮೋಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।