೮. ವಿಪಲ್ಲಾಸಕಥಾ
ವಿಪಲ್ಲಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೩೬. ಇದಾನಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಭಾವಾ ವಿಪರೀತಭಾವಾ, ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸದ್ವಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚಿತ್ತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನೇ ದಿಟ್ಠಿವಿರಹಿತಾಯ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾಯ ಸಕಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಬಲವಕಾಲೇ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ದಿಟ್ಠಿವಿರಹಿತಸ್ಸೇವ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಕಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತತೋ ಬಲವತರೋ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಸಬ್ಬಬಲವತರೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ಅಜಾತಬುದ್ಧಿದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಹಿ ಸಞ್ಞಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ। ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಪಾಪನತೋ। ಕಮ್ಮಾರಸ್ಸ ಮಹಾಸಣ್ಡಾಸೇನ ಅಯೋಗಹಣಂ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಪರಾಮಸನತೋ। ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಅನಿಚ್ಚೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹಾನಂ ಅಭಾವಾ ಯಾಥಾವಗ್ಗಹಣಂ ವುತ್ತಂ।
ಗಾಥಾಸು ಅನತ್ತನಿ ಚ ಅತ್ತಾತಿ ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಿನೋವ, ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಹತಾ। ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಸಞ್ಞಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಿಯ ವಿಸಞ್ಞಿನೋತಿ ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇತಂ, ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಠಮಂ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ವಿಸಞ್ಞಿನೋತಿ ತೀಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೇಹಿ ಪಕತಿಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತಾ ಮೋಹಂ ಗತಾ ‘‘ಮುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸವೇಗೇನ, ವಿಸಞ್ಞೀ ಸಮಪಜ್ಜಥಾ’’ತಿಏತ್ಥ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೩೨೮) ವಿಯ। ತೇ ಯೋಗಯುತ್ತಾ ಮಾರಸ್ಸಾತಿ ತೇ ಜನಾ ಸತ್ತಾ ಮಾರಸ್ಸ ಅಯೋಗಕ್ಖೇಮಿನೋತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಈತೀಹಿ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ। ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಂಸಾರನ್ತಿ ತೇಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಂಸಾರಂ ಸಂಸರನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಜಾತಿಮರಣಗಾಮಿನೋ ಹಿ ತೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನೋ। ಕಾಲತ್ತಯಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಬಹುವಚನಂ। ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಓಕಾಸಲೋಕೇ। ಪಭಙ್ಕರಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಲೋಕಂ ಕರಾ। ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಜೋತೇನ್ತಿ। ದುಕ್ಖೂಪಸಮಗಾಮಿನನ್ತಿ ದುಕ್ಖವೂಪಸಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ। ತೇಸಂ ಸುತ್ವಾನಾತಿ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾನ। ಸಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಭಬ್ಬಭೂತಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ। ಸಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚಲದ್ಧೂತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಜ್ಜಿತಂ ಸಕಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ। ಪಟಿಅಲದ್ಧೂತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಅಥ ವಾ ಪಟಿಲಭಿಂಸು ಪಟಿಅಲದ್ಧುನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಕ್ಖುನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚವಸೇನೇವ ಅದ್ದಸಂಸು। ಅನತ್ತನಿ ಅನತ್ತಾತಿ ಅನತ್ತಾನಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಅದ್ದಕ್ಖುಂ। ಅಥ ವಾ ಅನತ್ತನಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅದ್ದಕ್ಖುಂ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮಾದಾನಾತಿ ಗಹಿತಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾ। ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪಚ್ಚಗುನ್ತಿ ಸಕಲಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ।
ಪಹೀನಾಪಹೀನಪುಚ್ಛಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ। ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮೋಹಕಾಲುಸ್ಸಿಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಂ ವಾ ಚಿತ್ತಮತ್ತಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅರಹತೋಯೇವ ಪಹೀನಾ। ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದ್ವೀಸು ವತ್ಥೂಸೂತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಹೀನಾಪಹೀನೇ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಛ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ। ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ವತ್ಥೂಸು ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ। ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ದ್ವೇತಿ ಪಠಮಂ ಲಿಖಿತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಛಾತಿ। ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸೂತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಾತಿ ದ್ವೀಸು ಛ, ದ್ವೀಸು ದ್ವೇತಿ ಅಟ್ಠ। ಚತ್ತಾರೋತಿ ದುಕ್ಖಾಸುಭವತ್ಥೂಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ। ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಛ ದ್ವೀಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಲಿಖಿತನ್ತಿ।
ವಿಪಲ್ಲಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।