ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೮೯.

ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹವಾರಾದೀಸು ಮೂಲಪದೇಹೇವ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ನ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಪಟ್ಠಾನತೋಪಿ ಮೂಲಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ? ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಆಹ। ಮೂಲಪದಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವಾತಿ। ಅಥ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕೋ ವಚನತ್ಥೋ? ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ , ಸಾಸನಂ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ತೇಸಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಠಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ। ಇಧ ಪನ ತಸ್ಸ ತಥಾಭಾವದೀಪನಂ ‘‘ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಸಾಸನಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ। ತೇಸಂ ಪವತ್ತನುಪಾಯಭಾವತೋ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ಪವೇದನತೋ ತದುಪಚಾರೇನ ಸುತ್ತಾನಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ತೇಸಂ ಪನ ಸಮೂಹಭಾವತೋ ಅಯಂ ಪಕರಣಪ್ಪದೇಸೋ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ।

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ? ಪಟ್ಠಿತಟ್ಠೇನ ಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯೇ ತೇ ಗೋಟ್ಠಾ ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೬) ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಯೇನ ಪಟ್ಠಾನೇನ ತೇ ‘‘ಗೋಟ್ಠಾ ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಗಮನಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ನಾತಿವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇಸು ಹಾರನಯೇಸು ಅನಿಸ್ಸಙ್ಗಗಮನಸ್ಸ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿಭೇದೇಸು ತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕಭೇದೇಸು ಚ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯಲಾಭತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಗಮನತ್ತಾ ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಯೋ ಲೋಕಿಯಾದಯೋ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವೋಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಅಧಿಕರಣವಸೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ತೇಸಂ ಪಕಾಸನತೋ ಅಯಂ ಪಕರಣಪ್ಪದೇಸೋ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

‘‘ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗೇ ಸಂಕಿಲೇಸಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ। ವಾಸನಾ ಪುಞ್ಞಭಾವನಾ, ವಾಸನಾಭಾಗೇ ಪವತ್ತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ, ವಾಸನಂ ಭಜಾಪೇತೀತಿ ವಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪದಾಲನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೋ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೇ ಪವತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬೇಧಂ ಭಜಾಪೇತೀತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ। ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಧಮ್ಮಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾವೇ ಪವತ್ತಂ, ಅಸೇಕ್ಖೇ ಭಜಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ। ತೇಸು ಯತ್ಥ ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವಿಭತ್ತಂ, ಇದಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಂ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ। ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ।

ತಾನಿ ಪನ ಛ ದುಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ತಿಕಾ ಏಕಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ದುಕಾ ದ್ವೇ ಚ ತಿಕಾ ಉದ್ಧಟಾ, ಇತರೇ ನ ಉದ್ಧಟಾ, ಅನುದ್ಧರಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ತೇಪಿ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನಿ, ಸಾಧಾರಣಾನಿ ಕತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋವ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋವ, ಕತ್ಥಚಿ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋವ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ತಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತಥಾ ವೋದಾನಂ ನಾಮ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ವೋದಾನಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಭಾಗೇನ ತಿಧಾವ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ತಣ್ಹಾವೋದಾನಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದಿ ಏವ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನತ್ಥಿ।

‘‘ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಮಥಾದಿನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದಿಸುತ್ತಾನಂ ವಿಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಆಸತ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಭವೇಸೂತಿ ಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಯದಿ ಭವಪತ್ಥನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಸಾಯನ್ತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಭವತಿ ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ। ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಭವೇ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಂವತ್ತತಿ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನಿ। ಸಾಧಾರಣಾನಿ ಕತಾನೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಪದನ್ತರಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಕತಾನಿ। ಅಟ್ಠ ಭವನ್ತೀತಿ ಪುರಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠ ಭವನ್ತಿ।

ತಾನಿಯೇವ ಅಟ್ಠ ಸುತ್ತಾನಿ ಸಾಧಾರಣಾನಿ ಕತಾನಿ ಸೋಳಸ ಭವನ್ತೀತಿ ತಾನಿಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಸುತ್ತಾನಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನೇವಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಚ, ನವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾನಿ ಕತಾನಿ ಪುರಿಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾತಿ ಸೋಳಸ ಭವನ್ತಿ। ತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಕಾ, ಛ ದುಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ತಿಕಾ, ಏಕೋ ಚತುಕ್ಕೋ, ಅಪರೋಪಿ ಏಕೋ ಚತುಕ್ಕೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ದ್ವೇ ದುಕಾ, ದ್ವೇ ತಿಕಾ, ದ್ವೇ ಚತುಕ್ಕಾ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಕಲಸಾಸನಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಭಿನ್ನೇಹಿ ನವವಿಧಂ ಸುತ್ತಂ ಭಿನ್ನಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇಮೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನನಯೇನ ವಿಭತ್ತೇಹಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿನವವಿಧಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸಙ್ಖಾತಂ ಸುತ್ತಂ ಭಿನ್ನಂ ಸೋಳಸಧಾ ವಿಭತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಪಟ್ಠಾನೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸ ಪದೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಥಂ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಭಾವೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ? ಆಹ ‘‘ಗಾಥಾಯ ಗಾಥಾ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಗಾಥಾ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವಿಯ ಗಾಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾತಿ ವಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾತಿ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾತಿ ವಾ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬಾ, ಅನು ಅನು ಮಿನಿತ್ವಾ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಗಾಥಾವೇಯ್ಯಾಕರಣವಿನಿಮುತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಪರಿಯತ್ತಿ ‘‘ಸುತ್ತೇನಾ’’ತಿಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।

೯೦.

ಇದಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಯಥಾ ಇಮಸ್ಸ, ಏವಂ ಇತೋ ಪರಾನಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಉತ್ತಾನಪದಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ನ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ।

ಅಗತಿಗಮನಾನೀತಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಅಯುತ್ತಗಮನಾನಿ, ಅಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ದಾತಿ ಛನ್ದಹೇತು ಇಚ್ಛಾಪಚ್ಚಯಾ। ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಗನ್ತಬ್ಬಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಾಧೂನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಂ। ಅತಿವತ್ತತೀತಿ ಅತಿಮದ್ದಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮತಿ। ನಿಹೀಯತೀತಿ ಹಾಯತಿ। ಯಸೋತಿ ಕಿತ್ತಿ ಚ ಪರಿವಾರೋ ಚ।

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಮನೋತಿ ಯದಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚತುಭೂಮಕಚಿತ್ತಂ ಮನೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಚಕ್ಖುಪಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨; ಥೇರಗಾ॰ ೯೫) ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ ವೇಜ್ಜಭೂತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ನಿಯಮಿಯಮಾನಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ಸೋ ಮನೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ, ಮನಸಾ ಪಠಮಗಾಮಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಾತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಪನ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ। ಏತೇ ಹಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ। ಕಥಂ ಪನೇತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಮನೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ? ಉಪ್ಪಾದಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ। ಯಥಾ ಹಿ ಬಹೂಸು ಏಕತೋ ಗಾಮಘಾತಾದಿಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೇಸು ‘‘ಕೋ ಏತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯೋ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಯಂ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋ ದತ್ತೋ ವಾ ಮಿತ್ತೋ ವಾ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಉಪ್ಪಾದಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಮನೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ। ನ ಹಿ ತೇ ಮನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ, ಮನೋ ಪನ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಚೇತಸಿಕೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏವ।

ಅಧಿಪತಿವಸೇನ ಮನೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಚೋರಾದೀನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾದಯೋ ಅಧಿಪತಿನೋ ಸೇಟ್ಠಾ, ತಥಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಮನೋ ಸೇಟ್ಠೋ। ಯಥಾ ಪನ ದಾರುಆದೀಹಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ ಭಣ್ಡಾನಿ ದಾರುಮಯಾದೀನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಏತೇಪಿ ಮನತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಮನೋಮಯಾ ನಾಮ। ಪದುಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಪದುಟ್ಠೇನ ದೂಸಿತೇನ ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ। ಸೋ ಹಿ ಭಾಸನ್ತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಮೇವ ಭಾಸತಿ, ಕರೋನ್ತೋಪಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಮೇವ ಕರೋತಿ, ಅಭಾಸನ್ತೋ ಅಕರೋನ್ತೋ ತೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಪದುಟ್ಠಮನತಾಯ ತಿವಿಧಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಪೂರೇತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತೀತಿ ತತೋ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತತೋ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನುಭಾವೇನ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ದುಕ್ಖಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದನ್ತಿ, ಯಥಾ ನಾಮ ಸಕಟಂ ವಹತೋ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಪದಂ ಪಹರನ್ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಕ್ಖಮನುಗಚ್ಛತೀತಿ।

‘‘ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಮಿದ್ಧೀತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೋ। ಮಹಗ್ಘಸೋತಿ ಮಹಾಭೋಜನೋ ಆಹರಹತ್ಥಕಅಲಂಸಾಟಕತತ್ರವಟ್ಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭುತ್ತವಮಿತಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ। ನಿದ್ದಾಯಿತಾತಿ ಸುಪನಸೀಲೋ। ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀತಿ ಸೇಯ್ಯಸುಖಪಸ್ಸಸುಖಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನವಸೇನ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಸಯನಸೀಲೋ । ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋತಿ ಕುಣ್ಡಕಾದಿನಾ ಸೂಕರಭತ್ತೇನ ಪುಟ್ಠೋ। ಘರಸೂಕರೋ ಹಿ ಬಾಲಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪೋಸಿಯಮಾನೋ ಥೂಲಸರೀರಕಾಲೇ ಗೇಹತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಾದೀಸು ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಸಯತೇವ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಾ ಪುರಿಸೋ ಮಿದ್ಧೀ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ, ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ ಮಹಾವರಾಹೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಯಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಸೀಲೋ ಸಂಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ, ತದಾ ಸೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಮನಸಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತೇಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಂ ಉಪೇತಿ, ಗಬ್ಭವಾಸತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ।

‘‘ಅಯಸಾವ ಮಲ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಅಯಸಾತಿ ಅಯತೋ। ಸಮುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಜಾತಂ। ತತುಟ್ಠಾಯಾತಿ ತತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ। ಅತಿಧೋನಚಾರಿನನ್ತಿ ಧೋನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಇದಮತ್ಥಿತಾಯ ಅಲಮೇತೇನಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನಪಞ್ಞಾ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚರನ್ತೋ ಅತಿಧೋನಚಾರೀ ನಾಮ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಯತೋ ಮಲಂ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಯತೋ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ, ತಮೇವ ಖಾದತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಏವಮೇವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಂ ಅತಿಧೋನಚಾರಿನಂ ಸಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಾನೇವ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ದುಗ್ಗತಿಂ ನಯನ್ತೀತಿ।

‘‘ಚೋರೋ ಯಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಚೋರೋ ಯಥಾ ಸನ್ಧಿಮುಖೇ ಗಹೀತೋತಿ ಯಥಾ ಚೋರೋ ಘರಸನ್ಧಿಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗೇಹಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ಘರಸನ್ಧಿಮುಖೇ ಏವ ರಾಜಪುರಿಸೇಹಿ ಗಹಿತೋ। ಸಕಮ್ಮುನಾ ಹಞ್ಞತಿ ಬಜ್ಝತೇ ಚಾತಿ ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮೇನ ಕಸಾಭಿತಾಳನಾದಿನಾ ಹಞ್ಞತಿ ಚೇವ ಅದ್ದುಬನ್ಧನಾದಿನಾ ಬಜ್ಝತಿ ಚ। ಏವಂ ಅಯಂ ಪೇಚ್ಚ ಪಜಾ ಪರತ್ಥಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಪಾಪಕಾರಿನೀ ಪಜಾ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಪರಲೋಕೇ। ಸಕಮ್ಮುನಾ ಹಞ್ಞತಿ ಬಜ್ಝತೇ ಚಾತಿ ಅತ್ತನಾವ ಕತೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ನಿರಯಾದೀಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾದೀಹಿ ಹಞ್ಞತಿ ಚೇವ ಪರಿಬಜ್ಝತಿ ಚಾತಿ।

‘‘ಸುಖಕಾಮಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ದಣ್ಡೇನ ವಿಹಿಂಸತೀತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಲೇಡ್ಡುಆದೀಹಿ ವಾ ವಿಬಾಧತಿ। ಪೇಚ್ಚ ಸೋ ನ ಲಭೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಸುಖಂ ವಾ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ವಾ ನ ಲಭತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಸುಖೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।

ಗುನ್ನಂ ಚೇ ತರಮಾನಾನನ್ತಿ ಗಾವೀಸು ಮಹೋಘಂ ತರನ್ತೀಸು। ಜಿಮ್ಹಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪುಙ್ಗವೋತಿ ಯದಿ ಯೂಥಪತಿ ಉಸಭೋ ಕುಟಿಲಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಜಿಮ್ಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಾ ಗಾವಿಯೋ ಕುಟಿಲಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ನೇತ್ತೇ ಜಿಮ್ಹಂ ಗತೇ ಸತೀತಿ ನೇತ್ತರಿ ಕುಟಿಲಂ ಗತೇ ಸತಿ, ನೇತ್ತಸ್ಸ ಕುಟಿಲಂ ಗತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಹಿ ತಾಸಂ ಪಚ್ಚಯಿಕೋ ಉಪದ್ದವಹರೋ ಚ।

‘‘ಏವಮೇವ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಮೇವಂ ಯೋ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಧಾನಸಮ್ಮತೋ, ಯದಿ ಸೋ ಅಧಮ್ಮಚಾರೀ ಸಿಯಾ। ಯೇ ತಸ್ಸ ಅನುಜೀವಿನೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಧಮ್ಮಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾಮಿಸಮ್ಪದಾ ಹಿ ಪಕತಿಸಮ್ಪದಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ರಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿ, ರಾಜಾ ಚೇ ಹೋತಿ ಅಧಮ್ಮಿಕೋ। ಸುಕಿಚ್ಛರೂಪಾ ವತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಕಿಚ್ಛಾಪನ್ನರೂಪಾ ವತ। ಉಪಧೀಸೂತಿ ಕಾಮಗುಣೂಪಧೀಸು। ರತ್ತಾತಿ ರಾಗಾಭಿಭೂತಾ। ಕಟುಕನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ।

ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಜನಕೇನೇವ ಪತ್ತವಟ್ಟಿಪ್ಪಭವಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಕದಲಿಯಾ ಪರಾಭವಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಫಲಂ ವೇ ಕದಲಿಂ ಹನ್ತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಫಲಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಓಸಧೀನಂ ‘‘ಫಲಂ ವೇಳುಂ ಫಲಂ ನಳ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಳವಾಯ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಗದ್ರಭಸ್ಸ ಜಾತಾ ಅಸ್ಸತರೀ ನಾಮ, ಸಾ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ವಿಜಾಯಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಪಾದೇಹಿ ಭೂಮಿಂ ಪಹರನ್ತೀ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದೇ ಚತೂಸು ಖಾಣುಕೇಸು ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕುಚ್ಛಿಂ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಪೋತಕಂ ನೀಹರನ್ತಿ, ಸಾ ತತ್ಥೇವ ಮರತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಗಬ್ಭೋ ಅಸ್ಸತರಿಂ ಯಥಾ’’ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಕದಲಿವೇಳುನಳೇಪಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಗಬ್ಭೋ ಚ ಅಸ್ಸತರಿಂ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಫಲಭೂತೋ ಸಕ್ಕಾರೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವಿನಾಸೇತೀತಿ।

ಕೋಧಮಕ್ಖಗರೂತಿ ಕುಜ್ಝನಲಕ್ಖಣಂ ಕೋಧಂ, ಪರಗುಣಮಕ್ಖನಲಕ್ಖಣಂ ಮಕ್ಖಞ್ಚ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚರನ್ತೋ। ಸುಖೇತ್ತೇತಿ ಸುಖೇತ್ತೇಪಿ। ಪೂತಿಬೀಜಂವಾತಿ ಪೂತಿಭಾವಂ ಗತಂ ಬೀಜಂ ವಿಯ। ಛಕಣರಸಾದಿಪರಿಭಾವನಸುಕ್ಖಾಪನಸುಖಸಯಾದೀನಿ ಅಕರಣೇನ ಬೀಜದೋಸದುಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

೯೧.

ಚೇತಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನ। ಚೇತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ। ಪರಿಚ್ಚಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಇರಿಯತೀತಿ ಪವತ್ತತಿ। ಯಥಾಭತನ್ತಿ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ।

ಮಾಕತ್ಥಾತಿ ಮಾ ಅಕತ್ಥ। ನ ಪಮುತ್ಯತ್ಥೀತಿ ಪಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ। ಉಪೇಚ್ಚಾಪೀತಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾಪಿ, ಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬೇನಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಅಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಮುಸಾವಾದೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅತೀತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೭೬), ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಪರಿತ್ತಂ ಖೋ, ರಾಹುಲ, ತೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಲಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೮)। ತಂ ಕಥಂ ನು ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಧನಂ ಕೇನ ನು ಪಕಾರೇನ ತೇಸಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಅಧಮ್ಮೇನ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭತತ್ತಾ ತೇಸು ನಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನ್ತರಾಯಾ ಸು ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಮ್ಮಿಯವೋಹಾರಾದಿತೋ ರಾಜನ್ತರಾಯಾದಯೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸೂತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಸಮ್ಭತಸ್ಸ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮ್ಭತಂ ಸಜ್ಜಿತಂ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಸಗ್ಗನ್ತಿ ಸುಗತಿಂ। ಸಾ ಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸೋಭನೇಹಿ ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಗ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಹಾನಿಯಾ। ಹತಾತಿ ವಿನಟ್ಠಾ।

ವಿವಟ್ಟತೇತಿ ನಿವಟ್ಟತಿ। ಲೋಭಾ ಖಣತಿ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಲೋಭಹೇತು ಅಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಕಾಯವಿಸಮಾದಿಯೋಗೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಖಣತಿ ನಾಮ। ಮಿತ್ತೇಹಿ ಜೀರತೀತಿ ಮಿತ್ತಭಾವೇಹಿ ಹಾಯತಿ।

ಚರನ್ತೀತಿ ಚತೂಹಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಅಕುಸಲಮೇವ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ಬಾಲಾತಿ ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ಪರಲೋಕತ್ಥಞ್ಚ ಅಜಾನನ್ತಾ ಇಧ ಬಾಲಾ ನಾಮ। ದುಮ್ಮೇಧಾತಿ ನಿಪ್ಪಞ್ಞಾ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಟ್ಠತ್ತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಅಮಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅಮಿತ್ತಭೂತೇನ ವಿಯ ವೇರಿನಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ। ಕಟುಕಪ್ಫಲನ್ತಿ ತಿಖಿಣಫಲಂ, ದುಕ್ಖಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಸಾಧು, ಯಂ ಕತ್ವಾ ಅನುತಪ್ಪತೀತಿ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಮತ್ಥಂ ದುಕ್ಖುದಯಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾನುಸ್ಸರಿತಕ್ಖಣೇ ಅನುತಪ್ಪತಿ ಅನುಸೋಚತಿ, ತಂ ಕತಂ ನ ಸಾಧು ನ ಸುನ್ದರಂ ನ ಭದ್ದಕಂ। ಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸುಮುಖೋತಿ ಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸೂಹಿ ತಿನ್ತಮುಖೋ ರೋದನ್ತೋ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸೇವತಿ ಅನುಭೋತಿ।

ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಪೂರಣಾದಿವಸೇನ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಸೀಲಸ್ಸ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುಕ್ಕರಂ। ಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖಣ್ಡಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಸ್ಸ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ ದುತ್ತಿತಿಕ್ಖಂ, ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ವಾ ಅಪರಿಕ್ಖತೇ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುಕ್ಕರಂ। ಅಧಿವಾಸೇತಬ್ಬಾನಂ ಪನ ದುಸ್ಸಹನತೋ ಖನ್ತಿಸಂವರಂವಸೇನ ದುತ್ತಿತಿಕ್ಖಂ। ಅಬ್ಯತ್ತೇನಾತಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞೇನ। ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ। ಸಮ್ಬಾಧಾತಿ ದುನ್ನಿವತ್ಥದುಪ್ಪಾರುತಮಾತುಗಾಮಾದಿಸಮ್ಮದ್ದಾ। ಯತ್ಥಾತಿ ಸೀಲಸಂವರಾದೀನಂ ಪರಿಬನ್ಧಭೂತೇಸು ಸಮ್ಬಾಧಸಙ್ಖಾತೇಸು ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು । ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಕರನ್ತಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದುತ್ತಿತಿಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುತ್ತಿತಿಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಮಂ ದುರಧಿವಾಸಿಯಂ। ಅಬ್ಯತ್ತೇನಾತಿ ಬಾಲೇನ। ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ದಸಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ವೀಸತಿಪಿ…ಪೇ॰… ಸಟ್ಠಿಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ದನ್ತೇಭಿ ದನ್ತಮಾಧಾಯ ಜಿವ್ಹಾಯ ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಏಕಾಸನಂ ಏಕಭತ್ತಂ ಪಟಿಸೇವಮಾನಾ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ಬಾಲಾ ಅಬ್ಯತ್ತಾ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ಬಹೂಹಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಬಾಧಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಬಹೂ ಸಮ್ಬಾಧಾ, ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಬಹೂ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಪಮಿನನ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಏತ್ತಕಸೀಲೋ ಅಯಂ ಏತ್ತಕಸಮಾಧಿ ಏತ್ತಕಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮಿನನ್ತೋ। ಕೋಧ ವಿದ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪಯೇತಿ ಕೋ ಇಧ ವಿದ್ವಾ ಮೇಧಾವೀ ವಿಕಪ್ಪೇಯ್ಯ, ಖೀಣಾಸವೋವ ಖೀಣಾಸವಂ ಮಿನನ್ತೋ ವಿಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ನಿವುತಂ ಮಞ್ಞೇತಿ ಯೋ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಮಿನೇತುಂ ಆರಭತಿ, ತಂ ನಿವುತಂ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞಂ ಮಞ್ಞಾಮಿ। ಅಕಿಸ್ಸವನ್ತಿ ಕಿಸ್ಸವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ನಿಪ್ಪಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಕುಠಾರೀತಿ ಅತ್ತಚ್ಛೇದಕಟ್ಠೇನ ಕುಠಾರಿಸದಿಸೀ ಫರುಸವಾಚಾ। ಛಿನ್ದತೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತೇ ಮೂಲೇಯೇವ ನಿಕನ್ತತಿ। ವಿಸಂ ಹಲಾಹಲಂ ಇವಾತಿ ಹಲಾಹಲಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸಂ ಇವ। ಏವಂ ವಿರದ್ಧಂ ಪಾತೇತೀತಿ ವಿರದ್ಧಂ ಅಪರದ್ಧಂ ಖಲಿತಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಅಪಾಯೇಸು ವಿನಿಪಾತೇತಿ। ವಾಚಾ ದುಬ್ಭಾಸಿತಾ ಯಥಾತಿ ಯಥಾ ವಾಚಾ ಅರಿಯೂಪವಾದನವಸೇನ ದುಬ್ಭಾಸಿತಾ।

೯೨.

ನಿನ್ದಿಯನ್ತಿ ನಿನ್ದನೀಯಂ। ತಂ ವಾ ನಿನ್ದತಿ ಯೋ ಪಸಂಸಿಯೋತಿ ಯೋ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಪಸಂಸಾರಹೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ವಾ ಸೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾದೀನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಗರಹತಿ। ವಿಚಿನಾತೀತಿ ಉಪಚಿನಾತಿ। ಕಲಿನ್ತಿ ಅಪರಾಧಂ। ಅಯಂ ಕಲೀತಿ ಅಯಂ ಅಪರಾಧೋ। ಅಕ್ಖೇಸೂತಿ ಜೂತಕೀಳನಕ್ಖೇಸು। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಹಾಪಿ ಅತ್ತನಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ತನೋ ಧನೇನಾಪಿ ಅತ್ತನಾಪಿ ಸದ್ಧಿಂ। ಸುಗತೇಸೂತಿ ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ, ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗದತ್ತಾ ಸುಗತಸಙ್ಖಾತೇಸು ಬುದ್ಧಾದೀಸು। ಮನಂ ಪದೋಸಯೇತಿ ಯೋ ಮನಂ ಪದೋಸೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಮನೋಪದೋಸೋ ಏವ ಮಹತ್ತರೋ ಕಲೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಾಪಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಾನನ್ತಿ ನಿರಬ್ಬುದಗಣನಾಯ ಸತಸಹಸ್ಸಂ। ಛತ್ತಿಂಸತೀತಿ ಅಪರಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸತಿ ನಿರಬ್ಬುದಾನಿ। ಪಞ್ಚ ಚಾತಿ ಅಬ್ಬುದಗಣನಾಯ ಪಞ್ಚ ಚ ಅಬ್ಬುದಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಗಣನಾಯ ಏತ್ತಕೋ ಸೋ ಕಾಲೋ, ಯಂ ಕಾಲಂ ಅರಿಯಗರಹಿವಾಚಂ ಮನಞ್ಚ ಪಣಿಧಾಯ ಪಾಪಕಂ ನಿರಯಂ ಉಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪದುಮನಿರಯೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪನ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।

ಲೋಭಗುಣೇತಿ ‘‘ಗುಣೋ’’ತಿ ಬಾಲೇಹಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ಚ ಲೋಭೋಯೇವ ಲೋಭಗುಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಭಗುಣೇ, ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಅನು ಅನು ಯುತ್ತೋ। ಅವದಞ್ಞೂತಿ ಅವಚನಞ್ಞೂ, ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಓವಾದಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ಮಚ್ಛರೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಮಚ್ಛರೀ। ಪೇಸುಣಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಪೇಸುಣಿಯಸ್ಮಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಭೇದನೇನ। ಕೋಕಾಲಿಕಞ್ಹಿ ಮೀಯಮಾನಂ ಓವದನ್ತೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ಭಾಸಿತಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾತಿ। ಮುಖದುಗ್ಗಾತಿ ಮುಖವಿಸಮ। ವಿಭೂತಾತಿ ವಿಗತಭೂತ ಅಲಿಕವಾದಿ। ಅನರಿಯಾತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸ। ಭೂನಹೂತಿ ಭೂತಿಹನಕ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿವಿನಾಸಕ। ಪುರಿಸನ್ತಾತಿ ಪುರಿಸಾಧಮ। ಕಲೀತಿ ಅಲಕ್ಖಿಪುರಿಸ। ಅವಜಾತಕಪುತ್ತಾತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅವಜಾತಪುತ್ತ। ಮಾ ಬಹುಭಾಣಿಧ ನೇರಯಿಕೋಸೀತಿ ಇದಾನಿ ಬಹುಭಾಣೀ ಮಾ ಹೋಹಿ, ನೇರಯಿಕೋ ಅಸಿ ಜಾತೋ। ರಜಮಾಕಿರಸೀತಿ ಕಿಲೇಸರಜಂ ಅತ್ತನಿ ಪಕ್ಖಿಪಸಿ। ಸನ್ತೇತಿ ಸಮಿತಕಿಲೇಸೇ ಖೀಣಾಸವೇ। ಕಿಬ್ಬಿಸಕಾರೀತಿ ಪಾಪಕಾರಿ। ಪಪತನ್ತಿ ನರಕಂ।

ಇದಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಸಭಾವಭೇದತೋ ಅವತ್ಥಾಭೇದತೋ ಚ ಅನೇಕಭೇದಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಾದೀನಿ ಸದ್ದಹನ್ತೇನ।

೯೩.

ಇದ್ಧನ್ತಿ ಹತ್ಥೂಪಗಸೀಸೂಪಗಾದಿಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಮಣಿಕನಕಾದೀಹಿ ಚ ಸಮಿದ್ಧಂ। ಫೀತನ್ತಿ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಹಿ ಚ ಧನಧಞ್ಞಾದೀಹಿ ಚ ವಿಪುಲಂ। ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸನ್ತಿ ನಿರನ್ತರಮನುಸ್ಸಂ। ಸಮ್ಬಾಧಬ್ಯೂಹನ್ತಿ ಬ್ಯೂಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧರಚ್ಛಾಯೋ। ಯೇಸು ಪವಿಟ್ಠಮಗ್ಗೇನೇವ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಸಮ್ಬಾಧಾ ಬ್ಯೂಹಕಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಬಾಧಬ್ಯೂಹಂ। ಇಮಿನಾಪಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಘನವಾಸಮೇವ ದೀಪೇತಿ। ಭನ್ತೇನಾತಿ ದಮಥಂ ಅನುಪಗತೇನ, ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತೇನ ವಾ। ಅಪಾಪಕನ್ತಿ ಅಲಾಮಕಂ। ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನಾತಿ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದೇನ, ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಆಗತೇನ ಪಸಾದೇನ।

ಪೇಚ್ಚ ಸೋ ಲಭತೇತಿ ಯೋ ಭೂತೇ ದಣ್ಡೇನ ನ ಹಿಂಸತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಮನುಸ್ಸಸುಖಂ ದೇವಭೂತೋ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ಉಭಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೯೪.

ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರತೀತಿ? ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ – ದೇಸನ್ತರಗತಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿನಯನತ್ತಂ, ತತ್ರ ಠಿತಾನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಸಮುಪ್ಪಾದನಂ, ಭಾವಕಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸಪರಿಹರಣಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ತತ್ಥ ಅನಾಸಙ್ಗದಸ್ಸನಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧವಸಿತಟ್ಠಾನತಾಯ ದೇಸಾನಂ ಚೇತಿಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನಂ, ಬಹೂನಂ ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನೂಪಸಙ್ಕಮನಾದೀಹಿ ಪುಞ್ಞೋಘಪ್ಪಸವನಂ, ಅವುಟ್ಠಿಆದಿಉಪದ್ದವೂಪಸಮನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಇಸಿದತ್ತಪುರಾಣಾತಿ ಇಸಿದತ್ತೋ ಚ ಪುರಾಣೋ ಚ, ತೇಸು ಇಸಿದತ್ತೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ। ಪುರಾಣೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ। ಸಾಕೇತೇತಿ ‘‘ಸಾಕೇತೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಗಾಮಕೇ। ಮಗ್ಗೇ ಪುರಿಸಂ ಠಪೇಸುನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿರ ಗಾಮದ್ವಾರೇನ ಭಗವತೋ ಗಮನಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಚೇ ಭಗವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಾ ಪಮತ್ತಾನಂ ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅಥ ಪಸ್ಸಿತುಂ ನ ಲಭೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗಮಜ್ಝೇ ಪುರಿಸಂ ಠಪೇಸುಂ। ಅನುಬನ್ಧಿಂಸೂತಿ ನ ದೂರತೋವ, ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಅನುಬನ್ಧಿಂಸು। ಭಗವಾ ಹಿ ಸಕಟಮಗ್ಗಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಜಙ್ಘಮಗ್ಗೇನ ಅಗಮಾಸಿ, ಇತರೇ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಾ ಅಗಮಂಸು। ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾವ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಠಿತಾ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಿವಸಭಾಗಮ್ಪಿ ನಿಸಿನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮೇ ಮಯ್ಹಂ ಸಾಸನೇ ವಲ್ಲಭಾ ಆಗತಫಲಾ, ಇಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ದಿವಸಭಾಗಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಮಗ್ಗತೋ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಯೇನಞ್ಞತರಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ। ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀತಿ ತೇ ಕಿರ ಛತ್ತುಪಾಹನಕತ್ತರದಣ್ಡಪಾದಬ್ಭಞ್ಜನತೇಲಾನಿ ಚೇವ ಅಟ್ಠವಿಧಞ್ಚ ಪಾನಕಂ ಸರಭಪಾದಪಲ್ಲಙ್ಕಞ್ಚ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಆಗಮಂಸು। ಅಥ ನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಅದಂಸು। ಸತ್ಥಾ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿ। ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿಂಸೂತಿ ‘‘ಛತ್ತುಪಾಹನಾದೀನಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿಂಸು।

ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಕೋಸಲೇಸು ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನಿಯತಾಚಿಣ್ಣತ್ತಾ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಚಾರಿಕಚರಣಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಯೇವ। ಸಚೇಪಿ ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಯೇವ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ನಿಯತಾಚಿಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಕಾಸೀಸೂತಿ ಕಾಸಿರಟ್ಠತೋ। ತಥಾ ಮಗಧೇಸೂತಿ ಮಗಧರಟ್ಠತೋ। ಆಸನ್ನೇ ನೋ ಭಗವಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಏವ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಇದಾನಿ ದಾನಂ ದಾತುಂ ಗನ್ಧಮಾಲಾದಿಪೂಜಂ ಕಾತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಹೋತಿ।

ತಸ್ಮಾತಿಹ ಥಪತಯೋ ಸಮ್ಬಾಧೋ ಘರಾವಾಸೋತಿ ಥಪತಯೋ ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮಯಿ ದೂರೀಭೂತೇ ಅನಪ್ಪಕಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಆಸನ್ನೇ ಅನಪ್ಪಕಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇತಂ ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೋ ಘರಾವಾಸೋ’’ತಿ। ಘರಾವಾಸಸ್ಸ ಹಿ ದೋಸೇನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏವಂ ಹೋತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಅಸ್ಸಥ, ಏವಂ ವೋ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಞ್ಚ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾನಞ್ಚ ತಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಕಿಞ್ಚನಸಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಬಾಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಹಾಘರೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಸಕಿಞ್ಚನಸಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ಘರಾವಾಸೋ ಸಮ್ಬಾಧೋವ। ರಜೋಪಥೋತಿ ರಾಗಾದಿರಜಾನಂ ಆಗಮನಪಥೋ, ಆಗಮನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪನ ಅಕಿಞ್ಚನಅಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋ। ಚತುರತನಿಕೇಪಿ ಹಿ ಗಬ್ಭೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಅಕಿಞ್ಚನಾಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಲಞ್ಚ ಪನ ವೋ ಥಪತಯೋ ಅಪ್ಪಮಾದಾಯಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬಾಧಘರಾವಾಸೇ ವಸನ್ತಾನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಪ್ಪಮಾದಮೇವ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನಾಗಾತಿ ಹತ್ಥಿನೋ। ಓಪವಯ್ಹಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಹನಯೋಗ್ಗಾ। ಏಕಂ ಪುರತೋ ಏಕಂ ಪಚ್ಛತೋ ನಿಸೀದಾಪೇಮಾತಿ ತೇ ಕಿರ ದ್ವೇಪಿ ಜನಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ದ್ವೀಸು ನಾಗೇಸು ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಏವಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ನಾಗಂ ಮಜ್ಝೇ ಕತ್ವಾ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹಂಸು। ನಾಗೋಪಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಿತಂ ನ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ತಾಪಿ ಭಗಿನಿಯೋತಿ ಯಥಾ ಪಮಾದಂ ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅತ್ತಾಪೀತಿ ಸಿತಕಥಿತವಿಕ್ಖೇಪಿತಾದೀನಿ ಅಕರೋನ್ತೇಹಿ ಅತ್ತಾಪಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ । ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಸಾಮಿದುಬ್ಭಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ।

ತಸ್ಮಾತಿಹ ಥಪತಯೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ರಾಜಾ ನಿಚ್ಚಂ ರಾಜಭಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಸಮ್ಬಾಧೋ ಘರಾವಾಸೋ ರಜೋಪಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇನ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ। ಅಲಞ್ಚ ಖೋ ಥಪತಯೋ ಅಪ್ಪಮಾದಾಯ, ಅಪ್ಪಮಾದಮೇವ ಕರೋಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಮುತ್ತಚಾಗೋತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಾಗೋ। ಪಯತಪಾಣೀತಿ ಆಗತಾಗತಾನಂ ದಾನತ್ಥಾಯ ಧೋತಹತ್ಥೋ। ವೋಸಗ್ಗರತೋತಿ ವೋಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ಚಾಗೇ ರತೋ। ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚಿತಬ್ಬಯುತ್ತೋ। ‘‘ಯಾಜಯೋಗೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ದಾನಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಲಭಿತ್ವಾ ತತೋಪಿ ಸಂವಿಭಾಗೇ ರತೋ। ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಅಯ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಕತವಿಭಾಗಂ, ಸಬ್ಬಂ ದಾತಬ್ಬಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇಹಿ ಖೋ ಥಪತಯೋ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಇಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಸೋತಾಪನ್ನೇನ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಏವಂ ತೇಸಂ ಥಪತೀನಂ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಖೋ ಥಪತಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

೯೫.

ಸಹಸ್ಸಂ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋತಿ ಸಹಸ್ಸಂ ಅತ್ತಭಾವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಸೀತಿ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಸೀತಿಆಯುಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತ್ಥ ಪನ ತೇ ಅಹೇಸುನ್ತಿ? ಆಹ ‘‘ದೇವೇ ಚೇವ ಮನುಸ್ಸೇ ಚಾ’’ತಿ, ದೇವೇಸು ಚೇವ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂವಿರುಳ್ಹಮ್ಹೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪಲ್ಲವಗ್ಗಹಣೇನ ವಿರುಳ್ಹೇ। ಅಲಭಿಂಹನ್ತಿ ಅಲಭಿಂ ಅಹಂ। ಅಜ್ಜ ತಿಂಸಂ ತತೋ ಕಪ್ಪಾತಿ ತತೋ ಕಪ್ಪತೋ ಅಜ್ಜ ಸಮ್ಪತಿ ಅಯಂ ಕಪ್ಪೋ ತಿಂಸತಿಮೋ। ತಸ್ಸಾ ಸಞ್ಞಾಯ ವಾಸನಾತಿ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಗತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ವಾಸನತೋ।

ತಣ್ಹಾನಿಘಾತಕೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮುಚ್ಛೇದಕೋ। ವಟಂಸಕೋತಿ ಪುಪ್ಫಮಯಕಣ್ಣಿಕೋ। ಸಬ್ಬಪುಪ್ಫೇಹಿಲಙ್ಕತೋತಿ ನಾನಾಪುಪ್ಫೇಹಿ ಅಲಙ್ಕತೋ। ಲಪನನ್ತರಾತಿ ಉತ್ತರಾಧರೋಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತರತೋ। ಓಕ್ಕಾತಿ ಪಭಾ। ಮುದ್ಧನನ್ತರಧಾಯಥಾತಿ ಮುದ್ಧನಿ ಅನ್ತರಧಾಯಥ। ಕಙ್ಖಂ ವಿತರಾತಿ ವಿಮತಿಂ ವಿನೋದೇಹಿ। ಯಸ್ಸ ತಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು , ಸದಾ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಆಕಙ್ಖಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಸದಾ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಭಗವಾ ಥೇರಂ ಆನನ್ದಂ ಏತದಬ್ರವೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರಾಜಾ ರಟ್ಠೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ರಟ್ಠೇ ರಾಜಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಚರಿಮನ್ತಿ ಚರಿಮಭವಂ। ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ। ಧಮ್ಮತನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ವಾ।

೯೬.

ಸುವಣ್ಣಚ್ಛದನಂ ನಾವನ್ತಿ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಸುವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತವಸೇನ ಛಾದಿತಂ ಸುವಣ್ಣನಾವಂ। ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಾ ದೇವತಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ, ಏವಂ ಮಯಾಪಿ ಸುತನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಸುತಂ ತಂ ಭಗವತೋ ವದತಿ।

ಪಂಸುಥೂಪೇಸೂತಿ ಸರೀರಧಾತುಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಂಸೂಹಿ ಕತಥೂಪೇಸು। ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತೇಸು ದಸಬಲಧರಾನ’’ನ್ತಿ।

೯೭.

ದೇವಪುತ್ತಸರೀರವಣ್ಣಾತಿ ದೇವಪುತ್ತಸರೀರಸದಿಸವಣ್ಣಾ। ಸುಭಗಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಸೋಭಗ್ಗಯುತ್ತಸಣ್ಠಾನಾ। ಉಳಾರಂ ವತ ತಂ ಆಸೀತಿ ತಂ ಮಯಾ ಕತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಳಾರಂ ವತ ಅಹೋಸಿ। ಯಾಹನ್ತಿ ಯಾ ಅಹಂ। ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಕಪ್ಪೇ, ಮುದಿತೋ ಥೂಪಂ ಅಪೂಜೇಸೀತಿ ಥೂಪಂ ಪೂಜೇತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಆಯುಕಪ್ಪೇ ಅಹಂ ಮುದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಾಗನ್ತುನ ವಿನಿಪಾತನ್ತಿ ಅಪಾಯುಪಪತ್ತಿಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ। ಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಯಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ। ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಠಪಿತಂ। ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಮ್ಹೀತಿ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಅಮ್ಹಿ। ವಿಧೂತಲತೋತಿ ವಿಧೂತತಣ್ಹಾಲತೋ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಣ್ಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

೯೮.

ಸಾಮಾಕಪತ್ಥೋದನಮತ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಾಕತಿಣಾನಂ ನಾಳಿಕೋದನಮತ್ತಂ। ಅಖಿಲೇತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚೇತೋಖಿಲಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಖಿಲೇ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಓಕಪ್ಪಯಿ ಧಮ್ಮಮುತ್ತಮನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ‘‘ಉತ್ತಮಧಮ್ಮೇನ ನಾಮ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಹಿಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಣಿಧೇಸಿಂ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಧಮ್ಮಂ ಅಹಮ್ಪಿ ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಣಿದಹಿಂ। ಭವೇ ಕುದಾಸುಪಿ ಚ ಮಾ ಅಪೇಕ್ಖವಾತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇ ಅಪೇಕ್ಖವಾ ಮಾ ಭವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚ ಪಣಿಧೇಸಿಂ ಮಾನಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಕುರೂಸೂತಿ ಉತ್ತರಕುರೂಸು। ದೀಘಾಯುಕೇಸೂತಿ ತೇಸಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಮಮೇಸೂತಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇಸು। ಪಾಣೀಸೂತಿ ಸತ್ತೇಸು। ಅಹೀನಗಾಮೀಸೂತಿ ಯಥಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಅಪರಿಹೀನಸಭಾವೇಸು । ತಿದಸೋಪಪಜ್ಜಥಾತಿ ತಾವತಿಂಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜಿಂ, ತಿದಸೇ ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಉಪಪಜ್ಜಿಂ। ವಿಸಿಟ್ಠಕಾಯೂಪಗತೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಕಾಯೇಸು ನಾನಾವಣ್ಣಕಾಯೇಸು ಉಪಗತೋ। ಯಸಸ್ಸಿಸೂತಿ ಪರಿವಾರವನ್ತೇಸು। ಹಿತಾಹಿತಾಸಿಹೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ವೀತಿವತ್ತೀಹಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಖ್ವಿಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಖೋ ಇಮಂ ವಚನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಸಕಾಸೀತಿ ಸೋ ಅಕಾಸಿ। ಬಲಿಮಾಭಿಹಾರೀತಿ ಪೂಜಾಬಲಿಂ ಅಭಿಹರಿ। ಪತಿತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಏಕಪುಪ್ಫಂ ಪತಿತಂ।

ಉಪರಿಟ್ಠನ್ತಿ ಉಪರಿ ವೇಹಾಸೇ ಠಿತಂ। ಅರಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅರಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಸಯಾ ಚ ಬಹಿದ್ಧವಿಸಯಾ ಚ। ಯೇ ಮೇ ವಿಜ್ಜಿಂಸೂತಿ ಯೇ ಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಅಹೇಸುಂ। ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಾಯನಮೀಯನಭೂತೋ ಸಂಸಾರೋ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚ ದಾನಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇದಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ವಾಸನಾಭಾಗಪುಞ್ಞವಿಭಾವನಾನಂ ನಾನಾಸುತ್ತಪದಾನಂ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

೯೯.

‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ…ಪೇ॰… ಅಪುನಬ್ಭವಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಓಘತರಣಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ನ ಚೇತನಾ ಕರಣೀಯಾತಿ ನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮತಾತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ।

೧೦೦.

ಯದಾ ಹವೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಹವೇ ಕಾಲೇ। ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಟಿವೇಧಸಾಧಕಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ। ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ವಾ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ, ಅಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತುಅರಿಯಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ। ಆತಾಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ। ಆತಾಪಿನೋತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯವತೋ। ಝಾಯತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಚ ಝಾನೇನ ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸಾತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ। ಅಥಸ್ಸ ಕಙ್ಖಾ ವಪಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾತಿ ಅಥಸ್ಸ ಏವಂ ಪಾತುಭೂತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಾ ತಾ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಫುಸತೀತಿ? ನೋ ಕಲ್ಲೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨) ನಯೇನ ‘‘ಕತಮಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಜರಾಮರಣಂ, ಕಸ್ಸ ಪನಿದಂ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ? ನೋ ಕಲ್ಲೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫) ಚ ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸೇವ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಸೋಳಸಕಙ್ಖಾ ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೮) ಅಟ್ಠ ಚ ಕಙ್ಖಾ ಆಗತಾ, ತಾ ಸಬ್ಬಾ ವಪಯನ್ತಿ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಯತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸಹೇತುಕಂ ಇಮಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಂ ಕೇವಲಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಂ ಪಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ।

ಯತೋ ಖಯಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವೇದೀಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅವೇದಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಾಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಝಾಯತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅವಿದಿತತ್ತಾ ಕಙ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಾ ಕಙ್ಖಾ ವಪಯನ್ತೀತಿ।

ಆರಞ್ಞನ್ತಿ ಆರಞ್ಞಕಂ। ಅಞ್ಞಾತುಞ್ಛೇನ ಯಾಪೇನ್ತನ್ತಿ ಕುಲೇಸು ಅಞ್ಞಾತೋ ನಿಚ್ಚನವೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಞ್ಛೇನ ಪಿಣ್ಡಚರಿಯಾಯ ಯಾಪೇನ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತೇಸು ಇಸ್ಸರಜನಗೇಹೇಸು ಕಟುಕಭಣ್ಡಸಮ್ಭಾರಂ ಸುಗನ್ಧಭೋಜನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಸ್ಸ ಉಞ್ಛನಂ ಞಾತುಞ್ಛನಂ ನಾಮ, ಘರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೇನ ಲದ್ಧಮಿಸ್ಸಕಭೋಜನಂ ಅಞ್ಞಾತುಞ್ಛನಂ ನಾಮ। ಇದಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತೇನ ಯಾಪೇನ್ತಂ। ಕಾಮೇಸು ಅನಪೇಕ್ಖಿನನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ನಿರಪೇಕ್ಖಂ।

ಛೇತ್ವಾತಿ ವಧಿತ್ವಾ। ಸುಖಂ ಸೇತೀತಿ ಕೋಧಪರಿಳಾಹೇನ ಅಪರಿದಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ ಸುಖಂ ಸಯತಿ। ನ ಸೋಚತೀತಿ ಕೋಧವಿನಾಸೇನ ವಿನಟ್ಠದೋಮನಸ್ಸತ್ತಾ ನ ಸೋಚತಿ। ವಿಸಮೂಲಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸ। ಮಧುರಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಅಕ್ಕುಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ ಪಹಟಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಹರಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸೋ ‘‘ಮಧುರಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ‘‘ಅಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಿಯಾತಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ।

ಹನೇತಿ ಹನೇಯ್ಯ। ಉಪ್ಪತಿತನ್ತಿ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಂ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಂ। ವಿನೋದಯೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನತೋ ನೀಹರೇಯ್ಯ।

೧೦೧.

ಸತ್ತಿಯಾತಿ ದೇಸನಾಸೀಸಮೇತಂ, ಏಕತೋಧಾರಾದಿನಾ ಸತ್ಥೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಮಟ್ಠೋತಿ ಪಹಟೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಪಹಾರಾ ಓಮಟ್ಠೋ ಉಮ್ಮಟ್ಠೋ ಮಟ್ಠೋ ವಿಮಟ್ಠೋತಿ। ತತ್ಥ ಉಪರಿ ಠತ್ವಾ ಅಧೋಮುಖಂ ದಿನ್ನಪ್ಪಹಾರೋ ಓಮಟ್ಠೋ ನಾಮ, ಅಧೋ ಠತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಮುಖಂ ದಿನ್ನಪ್ಪಹಾರೋ ಉಮ್ಮಟ್ಠೋ ನಾಮ, ಅಗ್ಗಳಸೂಚಿ ವಿಯ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕತೋ ಮಟ್ಠೋ ನಾಮ, ಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿಮಟ್ಠೋ ನಾಮ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಓಮಟ್ಠೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬದಾರುಣೋ ದುರುದ್ಧರಣಸಲ್ಲೋ ದುತ್ತಿಕಿಚ್ಛೋ ಅನ್ತೋದೋಸೋ ಅನ್ತೋಪುಬ್ಬಲೋಹಿತೋ ಚ ಹೋತಿ। ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಂ ಅನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಣಮುಖಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಂ ನೀಹರಿತುಕಾಮೇಹಿ ಮಞ್ಚೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅಧೋಸಿರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಮರಣಂ ವಾ ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪರಿಬ್ಬಜೇತಿ ವಿಹರೇಯ್ಯ।

ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಯಥಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಓಮಟ್ಠಪುರಿಸೋ ಸಲ್ಲುಬ್ಬಾಹನವಣತಿಕಿಚ್ಛನಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಪಯೋಗಂ ಕರೋತಿ ಪರಕ್ಕಮತಿ। ಯಥಾ ಚ ದಯ್ಹಮಾನೇ ಮತ್ಥಕೇ ಆದಿತ್ತಸಿರೋ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಪನತ್ಥಾಯ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಪಯೋಗಂ ಕರೋತಿ ಪರಕ್ಕಮತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಾಯ ಸತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರೇಯ್ಯ ಭಗವಾತಿ ಕಥೇಸಿ।

ಏವಂ ದೇವತಾಯ ಕಥಿತೇ ಅಥ ಭಗವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಾಯ ದೇವತಾಯ ಉಪಮಾ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಆನೀತಾ, ಅತ್ಥಂ ಪನ ಪರಿತ್ತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಥೇನ್ತೀಪಿ ಹಿ ಏಸಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಮೇವ ಕಥೇಯ್ಯ, ಯಾವ ಚ ಕಾಮರಾಗೋ ಮಗ್ಗೇನ ನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿಯ್ಯತಿ, ತಾವ ಅನುಬನ್ಧೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಮೇವ ಉಪಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠಮಮಗ್ಗವಸೇನ ದೇವತಾಯ ವಿನಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಓಮಟ್ಠೋ’’ತಿ ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುರಿಮನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಲೋಕಾಮಿಸನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣೋ। ಸನ್ತಿಪೇಕ್ಖೋತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ। ಪಞ್ಞವಾತಿ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ। ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋ। ವಿರತೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಸಬ್ಬತೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಯಾ ವಿರತೋ। ‘‘ವಿರತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪನ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಹೋತಿ। ಸಗಾಥಾವಗ್ಗೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೯೬) ‘‘ಕಾಮಸಞ್ಞಾಸೂ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾತೀತೋ। ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ ವಾ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾತೀತೋ ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿನನ್ದನತೋ ನನ್ದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಭವಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ನನ್ದಿಭವಪರಿಕ್ಖೀಣೋ। ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಮ್ಭೀರೇ ಸಂಸಾರಣ್ಣವೇ ನ ಸೀದತಿ।

ಸದ್ದಹಾನೋತಿ ಯೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಭೇದೇನ, ಅಪರಭಾಗೇ ಚ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭೇದೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅರಹನ್ತೋ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ತಾ। ತಂ ಸದ್ದಹಾನೋ ಅರಹತಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಂ ಲಭತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸದ್ಧಾಜಾತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತೋ ಸೋತಂ ಓದಹತಿ, ಓದಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಸುಸ್ಸೂಸಂ ಲಭತೇ ಪಞ್ಞಂ।

ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾಪಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ವತ್ತಕರಣೇನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಯದಾ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ಆರಾಧಿತಚಿತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ಅಧಿಗತಾಯ ಸೋತುಕಾಮತಾಯ ಸೋತಂ ಓದಹಿತ್ವಾ ಸುಣನ್ತೋ ಲಭತೀತಿ ಏವಂ ಸುಸ್ಸೂಸಮ್ಪಿ ಚ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಸುಭಾಸಿತದುಬ್ಭಾಸಿತಞ್ಞುತಾಯ ವಿಚಕ್ಖಣೋ ಏವ ಲಭತಿ, ನ ಇತರೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ’’ತಿ।

ಪತಿರೂಪಕಾರೀತಿ ದೇಸಕಾಲಾದೀನಿ ಅಹಾಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪತಿರೂಪಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಪತಿರೂಪಕಾರೀ। ಧುರವಾತಿ ಚೇತಸಿಕವೀರಿಯವಸೇನ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ। ಉಟ್ಠಾತಾತಿ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯವಸೇನ ಉಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮೋ। ವಿನ್ದತೇ ಧನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಸಚ್ಚೇನಾತಿ ವಚೀಸಚ್ಚೇನ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚೇನ ಚ। ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಅರಿಯಸಾವಕಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತಾ ಕಿತ್ತಿಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿಯೇವ। ದದನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಚ್ಛಿತಂ ಪತ್ಥಿತಂ ದೇನ್ತೋ ಮಿತ್ತಾನಿ ಗನ್ಥತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುದ್ದದಂ ವಾ ದದನ್ತೋ ಗನ್ಥತಿ, ದಾನಮುಖೇನ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತೇಹಿ ಮಿತ್ತಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಅಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಪರಂ ಲೋಕಂ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಇಮಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಪರಂ ಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಸೋಚತಿ, ಸೋಕಕಾರಣಂ ತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ಸದ್ಧಸ್ಸ ಘರಮೇಸಿನೋ।

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೯೦) –

ಗಾಥಂ ಅವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಉದಾಹಟಂ। ಆಳವಕಸುತ್ತೇ ಹಿ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಆಳವಕೇನ ‘‘ಕಥಂ ಸು ಲಭತೇ ಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೭) ಪುಟ್ಠೇನ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾತಿ।

ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ, ಪಕಾರೇನ ವಾ। ಸಂವಾಸೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಹವಾಸೋ ಸಮಾಗಮೋ। ತನ್ತಿ ತಥಾ ಸಮಾಗತಂ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬಂ ಪುರಿಸಂ। ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಪಸಾದೇನ ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ। ನ ತೇನ ಹೋತಿ ಸಂಯುತ್ತೋತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅನುಸಾಸನೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಸಂಯುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯಾನುಕಮ್ಪಾ ಅನುದ್ದಯಾತಿ ಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಾಪನವಸೇನ ಕರುಣಾಯನಾ, ಮೇತ್ತಾಯನಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

೧೦೨.

ರಾಗೋ ಚ ದೋಸೋ ಚಾತಿ ರಾಗದೋಸಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾವ। ಕುತೋನಿದಾನಾತಿ ಕಿಂನಿದಾನಾ ಕಿಂಹೇತುಕಾ। ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಂ ತೋ-ಆದೇಸೋ, ಸಮಾಸೇ ಚಸ್ಸ ಲೋಪಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅರತೀ ರತೀ ಲೋಮಹಂಸೋ ಕುತೋಜಾತಿ ಯಾಯಂ ಪನ್ತೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅರತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ, ಯಾ ಚ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತಿ ಅಭಿರತಿ ಆಸತ್ತಿ ಕೀಳನಾದಿ, ಯೋ ಚ ಲೋಮಹಂಸಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಲೋಮಹಂಸಸಙ್ಖಾತೋ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ, ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಕುತೋ ಜಾತಾ ಕುತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ಕುತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಯಾತಿ ಕುತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಮನೋತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ। ಕುಮಾರಕಾ ಧಙ್ಕಮಿವೋಸಜನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಕುಮಾರಕಾ ಕೀಳನ್ತಾ ಕಾಕಂ ಸುತ್ತೇನ ಪಾದೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಓಸಜನ್ತಿ ಖಿಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಮನಂ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ ಕುತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಓಸಜನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ।

ರಾಗೋ ಚಾತಿ ದುತಿಯಗಾಥಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತತ್ಥ ಇತೋತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅತ್ತಭಾವನಿದಾನಾ ಹಿ ರಾಗದೋಸಾ, ಅರತಿ ರತಿ ಲೋಮಹಂಸಾ ಚ ಅತ್ತಭಾವತೋ ಜಾತಾ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಅತ್ತಭಾವತೋ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಕುಸಲಮನಂ ಓಸಜನ್ತಿ। ತೇನ ತದಞ್ಞಂ ಪಕತಿಆದಿಕಾರಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಇತೋನಿದಾನಾ ಇತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇತ್ಥ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಇತೋನಿದಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ತಭಾವನಿದಾನಾ ಅತ್ತಭಾವತೋ ಜಾತಾ ಅತ್ತಭಾವತೋ ಸಮುಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸ್ನೇಹಜಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿ। ಏತೇ ಹಿ ರಾಗಾದಯೋ ವಿತಕ್ಕಪರಿಯೋಸಾನಾ ತಣ್ಹಾಸ್ನೇಹೇನ ಜಾತಾ। ತಥಾ ಜಾಯನ್ತಾ ಚ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಭೇದೇ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸ್ನೇಹಜಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತದತ್ಥಜೋತಿಕಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನಿಗ್ರೋಧಸ್ಸೇವ ಖನ್ಧಜಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧಜಾತಿ ಖನ್ಧೇಸು ಜಾತಾ ಪಾರೋಹಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ನಿಗ್ರೋಧಸ್ಸ ಖನ್ಧಜಸಙ್ಖಾತಾ ಪಾರೋಹಾ ಆಪೋರಸಸಙ್ಖಾತೇ ಸ್ನೇಹೇ ಸತಿ ಜಾಯನ್ತಿ, ಜಾಯನ್ತಾ ಚ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿಗ್ರೋಧೇ ತೇಸು ತೇಸು ಸಾಖಪ್ಪದೇಸೇಸು ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಏತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಸ್ನೇಹೇ ಸತಿ ಜಾಯನ್ತಿ, ಜಾಯನ್ತಾ ಚ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ತೇಸು ತೇಸು ಚಕ್ಖಾದಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸ್ನೇಹಜಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿ। ಪುಥು ವಿಸತ್ತಾ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಯಸ್ಮಾ ರಾಗೋಪಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕಾದಿವಸೇನ, ದೋಸೋಪಿ ಆಘಾತವತ್ಥುಆದಿವಸೇನ ಅರತಿಆದಯೋಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭೇದಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪುಥು ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ತೇಸು ತೇಸು ಕಾಮೇಸು ತಥಾ ತಥಾ ವಿಸತ್ತಾ ಲಗ್ಗಾ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಕಿಮಿವ? ಮಾಲುವಾವ ವಿತತಾ ವನೇ ಯಥಾ ವನೇ ವಿತತಾ ಮಾಲುವಾ ತೇಸು ತೇಸು ರುಕ್ಖಸಾಖಪ್ಪಸಾಖಾದಿಭೇದೇಸು ವಿಸತ್ತಾ ಹೋತಿ ಲಗ್ಗಾ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಏವಂ ಏತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಪುಥುಪಭೇದೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ವಿಸತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ।

ಯೇ ನಂ ಪಜಾನನ್ತಿ ಯತೋನಿದಾನಂ, ತೇ ನಂ ವಿನೋದೇನ್ತಿ ಸುಣೋಹಿ ಯಕ್ಖ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ಸತ್ತಾ ನಂ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ ‘‘ಇತೋನಿದಾನಂ ಏಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ನಂ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಸಿನೇಹಿತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಞತ್ವಾ ತಂ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಂ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಭಾವನಾಞಾಣಗ್ಗಿನಾ ವಿಸೋಸೇನ್ತಾ ವಿನೋದೇನ್ತಿ ಪಜಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಸಿತಂ ಸುಣೋಹಿ ಯಕ್ಖಾತಿ। ತೇ ದುತ್ತರಂ ಓಘಮಿಮಂ ತರನ್ತಿ, ಅತಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯಾತಿ ಯೇ ಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಗಹನಂ ವಿನೋದೇನ್ತಿ, ತೇ ಏಕನ್ತೇನ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಂ ವಿನಾ ಕಿಲೇಸವಿನೋದನಂ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಾ ತೇ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ದುತ್ತರಂ ಕಾಮೋಘಾದಿಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ಇಮಿನಾ ದೀಘೇನ ಅದ್ಧುನಾ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ಅತಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಪುಬ್ಬಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ತರನ್ತಿ।

ದುಕ್ಕರಂ ಭಗವಾತಿ ಏಕೋ ಕಿರ ದೇವಪುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರೋ ಬಹಲಕಿಲೇಸತಾಯ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಹೇತುಮನ್ದತಾಯ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಸೋ ತಥಾಗತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ಆರೋಚೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ದಸಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ॰… ಸಟ್ಠಿಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಏಕನ್ತಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ದುಕ್ಕರಂ। ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ। ಸೀಲಸಮಾಹಿತಾತಿ ಸೀಲೇನ ಸಮಾಹಿತಾ ಸಮುಪೇತಾ। ಠಿತತ್ತಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಭಾವಾ। ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಪರಿಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಅನಗಾರಿಯುಪೇತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನಗಾರಿಯುಪೇತಸ್ಸಾತಿ ಅನಗಾರಿಯಂ ನಿಗ್ಗೇಹಭಾವಂ ಉಪಗತಸ್ಸ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತುಟ್ಠೀತಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ।

ಭಾವನಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತವೂಪಸಮಭಾವನಾಯ। ತೇ ಛೇತ್ವಾ ಮಚ್ಚುನೋ ಜಾಲನ್ತಿ ಯೇ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೂಪಸಮೇ ರತಾ, ತೇ ದುಸ್ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹನ್ತಿ। ಯೇ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾ, ತೇ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಂ ಪೂರೇನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತಿ। ಯೇ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ, ತೇ ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತಿ। ಯೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಅರಿಯಾ ಮಚ್ಚುನೋ ಜಾಲಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಲೇಸಜಾಲಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।

ದುಗ್ಗಮೋತಿ ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಭನ್ತೇ, ಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೂಪಸಮೇ ರತಾ, ತೇ ದುಸ್ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹನ್ತಿ। ಯೇ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾ, ತೇ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಂ ಪೂರೇನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತಿ। ಯೇ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ, ತೇ ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತಿ। ಯೇ ಸೀಲೇ ಪರಮಗ್ಗಾಹಿನೋ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಅರಿಯಾ ಮಚ್ಚುನೋ ಜಾಲಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಲೇಸಜಾಲಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕಿಂ ನ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ದುಗ್ಗಮೋ ‘‘ಭಗವಾ ವಿಸಮೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನೇವ ದುಗ್ಗಮೋ ನ ವಿಸಮೋ, ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಪನಸ್ಸ ಬಹೂ ಪರಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತೋ। ಅವಂಸಿರಾತಿ ಞಾಣಸಿರೇನ ಅಧೋಸಿರಾ ಹುತ್ವಾ ಪಪತನ್ತಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆರೋಹಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಏವ ತೇ ಮಗ್ಗೇ ಪಪತನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅರಿಯಾನಂ ಸಮೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಸ್ವೇವ ಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಾನಂ ಸಮೋ ಹೋತಿ। ವಿಸಮೇ ಸಮಾತಿ ವಿಸಮೇಪಿ ಸತ್ತಕಾಯೇ ಸಮಾ ಏವ।

೧೦೩.

ಇದಞ್ಹಿ ತಂ ಜೇತವನನ್ತಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಜೇತವನಸ್ಸ ಚೇವ ಬುದ್ಧಾದೀನಞ್ಚ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏವಮಾಹ। ಇಸಿಸಙ್ಘನಿಸೇವಿತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘನಿವೇಸಿತಂ। ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಜೇತವನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಗ್ಗಚೇತನಾ। ವಿಜ್ಜಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ। ಸೀಲಂ ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಜೀವಿತಞ್ಚ ಉತ್ತಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ವಾ ವಿಜ್ಜಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪಾ। ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಯೋ। ಸೀಲನ್ತಿ ವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ। ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ ನಾಮ ಉತ್ತಮನ್ತಿ। ‘‘ಏತೇನ ಮಚ್ಚಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ।

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಗೋತ್ತಧನೇಹಿ, ತಸ್ಮಾ। ಯೋನಿಸೋ ವಿಚಿನೇ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉಪಾಯೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನೇಯ್ಯ। ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿಸುಜ್ಝತಿ। ಅಥ ವಾ ಯೋನಿಸೋ ವಿಚಿನೇ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉಪಾಯೇನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನೇಯ್ಯ। ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ತೇಸು ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ವಿಸುಜ್ಝತಿ। ಇದಾನಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತೋವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಾರಿಪುತ್ತೋವಾತಿ ಅವಧಾರಣವಚನಂ, ಏತೇಹಿ ಪಞ್ಞಾದೀಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋವ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ವದತಿ। ಉಪಸಮೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇನ। ಪಾರಙ್ಗತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ನಿಬ್ಬಾನಪತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು, ನ ತಾದಿಸೋ। ಏತಾವಪರಮೋ ಸಿಯಾ, ನ ಥೇರಾ ಉತ್ತರಿತರೋ ನಾಮ ಸಾವಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವದತಿ।

ಅತೀತನ್ತಿ ಅತೀತೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ। ನಾನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ನಪ್ಪಟಿಕಙ್ಖೇತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯ। ಯದತೀತನ್ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಕಾರಣವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಅತೀತಂ, ತಂ ಪಹೀನಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಅತ್ಥಙ್ಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯಂ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ, ತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಅಜಾತಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥೇವ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ನಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ನ ಸಂಹಿರತಿ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಅಸಂಹೀರಾ ಅಸಂಕುಪ್ಪಾ, ತಂ ಅನುಬ್ರೂಹಯೇ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ ಪಟಿವಿಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ನ ಸಂಹಿರತಿ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪಂ, ತಂ ವಿದ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಬ್ರೂಹಯೇ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇನ್ತೋ ವಡ್ಢೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತಸ್ಸ ಪನ ಅನುಬ್ರೂಹನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಜೇವ ಕಿಚ್ಚಮಾತಪ್ಪನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನೇನ ‘‘ಆತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವೀರಿಯಂ ಅಜ್ಜೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಕೋ ಜಞ್ಞಾ ಮರಣಂ ಸುವೇತಿ ಸ್ವೇ ಜೀವಿತಂ ವಾ ಮರಣಂ ವಾ ಕೋ ಜಾನಾತಿ। ಅಜ್ಜೇವ ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಸೀಲಂ ವಾ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ‘‘ಅಜ್ಜ ತಾವ ಪಪಞ್ಚೋ ಅತ್ಥಿ, ಸ್ವೇ ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವೀರಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾಸೇನೇನಾತಿ ಅಹಿವಿಚ್ಛಿಕವಿಸಸತ್ಥಾದೀನಿ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ಮರಣಕಾರಣಾನಿ ತಸ್ಸ ಸೇನಾತಿ ತಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ವಸೇನ ಮಹಾಸೇನೇನ ಏವರೂಪೇನ ಮಚ್ಚುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಕತಿಪಾಹಂ ತಾವ ಆಗಮೇಹಿ, ಯಾವಾಹಂ ಬುದ್ಧಪೂಜಾದಿಂ ಅತ್ತನೋ ಅವಸ್ಸಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ‘‘ಇದಂ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತಿಪಾಹಂ ಆಗಮೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಲಞ್ಜಾನುಪ್ಪದಾನಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಬಲರಾಸಿನಾ ಪಟಿಬಾಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಬಲರಾಸಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಸಙ್ಗರೋ ನತ್ಥಿ। ಸಙ್ಗರೋತಿ ಹಿ ಮಿತ್ತಕರಣಲಞ್ಜದಾನಬಲರಾಸಿಸಙ್ಕಡ್ಢನಾನಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಅತನ್ದಿತನ್ತಿ ಅನಲಸಂ ಉಟ್ಠಾಹಕಂ। ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಭದ್ದೋ ಏಕರತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತೋ ಬುದ್ಧಮುನಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ।

ಚಕ್ಖುನಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ। ಚಕ್ಖುಭೂತಾಯ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ। ಸತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಚಾತಿ ಸತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ, ಸತಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ। ಕಾಯೇನಾತಿ ನಾಮಕಾಯೇನ।

ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಸುವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖು ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ಯಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾತಿ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧಾತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

೧೦೪.

ಯಸ್ಸ ಸೇಲೂಪಮಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏಕಘನಂ ಸೇಲಂ ವಿಯ ಪಕತಿವಾತೇಹಿ ಲೋಕಧಮ್ಮವಾತೇಹಿ ಅಕಮ್ಪನೀಯತೋ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸೇಲೂಪಮಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಠಿತಂ ನಾನುಪಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ। ರಜನೀಯೇಸೂತಿ ಲಾಭಾದೀಸು। ಕೋಪನೇಯ್ಯೇತಿ ಅಲಾಭಾದಿಕೇ। ಕುತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಚಿತ್ತಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಲೋಕಧಮ್ಮಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಂ ಲೋಕಧಮ್ಮಹೇತುಕಂ ದುಕ್ಖಂ ನಾನುಗಮಿಸ್ಸತಿ।

ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪಧಮ್ಮತಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ನ ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಿಕತಾಯ ಹುಂಹುಙ್ಕಾರಕಸಾವಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬಾಹಿತಪಾಪಧಮ್ಮತ್ತಾ ಹುಂಹುಙ್ಕಾರಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿಹುಂಹುಙ್ಕೋ। ರಾಗಾದಿಕಸಾವಾಭಾವೇನ ನಿಕ್ಕಭಾವೋ। ಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಂಯತಚಿತ್ತತಾಯ ಯತತ್ತೋ। ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ವೇದೇಹಿ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ವೇದಾನಂ ವಾ ಅನ್ತಂ ಗತತ್ತಾ ವೇದನ್ತಗೂ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ವುಸಿತತ್ತಾ ವೂಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ। ಧಮ್ಮೇನ ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಸೋ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ವಾದಂ ವದೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಸ ಸಕಲಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇಪಿ ರಾಗುಸ್ಸದೋ ದೋಸುಸ್ಸದೋ ಮೋಹುಸ್ಸದೋ ಮಾನುಸ್ಸದೋ ದಿಟ್ಠುಸ್ಸದೋತಿ ಇಮೇ ಉಸ್ಸದಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನ ಗಾಧತೀತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ಸುಕ್ಕಾತಿ ಸುಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಾ ಗಹಾ। ಯದಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದೀನಂ ಪಭಾ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ತಮೋ ಏವ ಚ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಮೋ ತತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಯದಾ ಚ ಅತ್ತನಾವೇದೀತಿಆದೀಸು ಏವಂವಿಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ಞಾಣೇನ ಯದಾ ವಿನ್ದತಿ, ಅಥ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮತೋ ಸುಖದುಕ್ಖತೋ ಚ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ।

ಸಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಕಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ। ಏತಂ ಪಿಸಾಚನ್ತಿ ಅಜಕಲಾಪಕ, ಏತಂ ತಯಾ ವುತ್ತಂ ಪಿಸಾಚಂ ಕಿಲೇಸಪಿಸಾಚಞ್ಚ। ಪಕ್ಕುಲನ್ತಿ ತಯಾ ಕತಂ ಅಕ್ಕುಲಂ ಪಕ್ಕುಲಕರಣಞ್ಚ। ಅತಿವತ್ತತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ।

ನಾಭಿನನ್ದತಿ ಆಯನ್ತಿನ್ತಿ ಪುರಾಣದುತಿಯಿಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿಂ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ನ ಅಭಿನನ್ದತಿ ಚಿತ್ತೇನ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ। ತಮೇವ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿಂ ನ ಸೋಚತಿ। ಸಙ್ಗಾ ಸಙ್ಗಾಮಜಿಂ ಮುತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾಪಿ ಸಙ್ಗತೋ ಮುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಾಮಜಿಂ ಭಿಕ್ಖುಂ।

ಬಹ್ವೇತ್ಥಾತಿ ಬಹು ಏತ್ಥ ನ್ಹಾಯತಿ ಜನೋ, ನ ತೇನ ಸೋ ಸುದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಜಾತಿಬಲಂ ನಿಸೇಧನ್ತಿ ಜಾತಿಬಲಸ್ಸ ನಿಸೇಧಕಂ। ಸಹಾಯಾ ವತಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಸಹ ಅಯನವಸೇನ ಸಹಾಯಾ ವತ। ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸವನವಸೇನ ಚಿರರತ್ತಂ ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಿರರತ್ತಸಮೇತಿಕಾ। ಸಿಥಿಲಮಾರಬ್ಭಾತಿ ಸಿಥಿಲಂ ವೀರಿಯಂ ಕತ್ವಾ।

೧೦೫.

ತತ್ರ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಸತ್ಥು ಸಾವಕಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಸ್ವೇವ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ನಿಬ್ಬಿದಾದಯೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿಯಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ನತ್ಥಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೩೧; ಕಥಾ॰ ೩೫೫ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ)। ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಾಭಾವಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ ‘‘ತತ್ರ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋತಿ ಅಧಿಕಪಯೋಗೋ। ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಚ ವಿಸೇಸೋಯೇವ ವುತ್ತೋ।

ಅಯಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಸೇಸೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಿಪಿ ಸಾವಕಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಚ ವಿಮುತ್ತಿಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಪನ ಸವಾಸನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನಾದಿಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಸಮಾಯೋಗೋ। ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತತೋ ವಿಸೇಸೋತಿ। ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅವತ್ತಮಾನಸ್ಸ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಞ್ಹಿ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ। ಅನ್ತರಾ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ಥಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ ನಾಮ ನಾಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ ನಾಮ। ಅಸಞ್ಜಾತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅನಕ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಅಕಥಿತಸ್ಸ। ಮಗ್ಗಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಞೂ। ಮಗ್ಗಂ ವಿದಿತಂ ಪಾಕಟಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಮಗ್ಗವಿದೂ। ಮಗ್ಗೇ ಚ ಅಮಗ್ಗೇ ಚ ಕೋವಿದೋತಿ ಮಗ್ಗಕೋವಿದೋ। ಮಗ್ಗಾನುಗಾತಿ ಮಗ್ಗಂ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಾ। ಪಚ್ಛಾಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಅಹಂ ಪಠಮಂ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಾವಕಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ।

೧೦೬.

‘‘ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೮೫; ಪು॰ ಪ॰ ೧೬೮) ತಮೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ತಮೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಪುನ ನಿರಯತಮುಪಗಮನತೋ ತಮಪರಾಯಣೋ। ಇತಿ ಉಭಯೇನಪಿ ಖನ್ಧತಮೋವ ಕಥಿತೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಡ್ಢೇ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೮೫; ಪು॰ ಪ॰ ೧೬೮) ಜೋತಿನಾ ಯುತ್ತೋತಿ ಜೋತಿ, ಆಲೋಕಭೂತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀಹಿ ಪುನ ಸಗ್ಗೂಪಪತ್ತಿಭವೂಪಗಮನತೋ ಜೋತಿಪರಾಯಣೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತರೇಪಿ ದ್ವೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ನ ತಂ ದಳ್ಹಂ ಬನ್ಧನಮಾಹು ಧೀರಾತಿ ಏತ್ಥ ಧೀರಾತಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸಾ। ಯಂ ಸಙ್ಖಲಿಕಸಙ್ಖಾತಂ ಅಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಆಯಸಂ ಅದ್ದುಬನ್ಧನಸಙ್ಖಾತಂ ದಾರುಮಯಞ್ಚ ಪಬ್ಬಜತಿಣೇಹಿ ರಜ್ಜುಂ ಕತ್ವಾ ಕತರಜ್ಜುಬನ್ಧನಞ್ಚ, ತಂ ಅಸಿಆದೀಹಿ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ‘‘ಥಿರ’’ನ್ತಿ ನ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾರತ್ತರತ್ತಾತಿ ರತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ರತ್ತಾ। ಬಲವರಾಗರತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಣಿಕುಣ್ಡಲೇಸೂತಿ ಮಣೀಸು ಚ ಕುಣ್ಡಲೇಸು ಚ, ಮಣಿಚಿತ್ತೇಸು ವಾ ಕುಣ್ಡಲೇಸು। ಏತಂ ದಳ್ಹನ್ತಿ ಯೇ ಮಣಿಕುಣ್ಡಲೇಸು ಸಾರತ್ತರತ್ತಾ, ತೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ, ಯಾ ಚ ಪುತ್ತದಾರೇಸು ಅಪೇಕ್ಖಾ ತಣ್ಹಾ, ಏತಂ ಕಿಲೇಸಮಯಂ ಬನ್ಧನಂ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸಾ ‘‘ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಓಹಾರಿನನ್ತಿ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಪಾತನತೋ ಅವಹರತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಹರತೀತಿ ಓಹಾರಿನಂ। ಸಿಥಿಲನ್ತಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠಾನೇ ಛವಿಆದೀನಿ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ ಬನ್ಧನಭಾವಮ್ಪಿ ಅಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಜಲಪಥಥಲಪಥಾದೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ದೇತೀತಿ ಸಿಥಿಲಂ। ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚನ್ತಿ ಲೋಭವಸೇನ ಹಿ ಏಕವಾರಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಂ ದಟ್ಠಟ್ಠಾನತೋ ಕಚ್ಛಪೋ ವಿಯ ದುಮ್ಮೋಚಯಂ ಹೋತೀತಿ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಂ। ಏತಮ್ಪಿ ಛೇತ್ವಾನಾತಿ ಏತಂ ದಳ್ಹಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಂ ಞಾಣಖಗ್ಗೇನ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮಸುಖಂ ಪಹಾಯ ಪರಿಬ್ಬಜನ್ತಿ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

೧೦೭.

ಚೇತೇತೀತಿ ಅಕುಸಲಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತೇತಿ। ಪಕಪ್ಪೇತೀತಿ ತಮೇವ ಅಕುಸಲಚೇತನಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭಾವಂ ಪಾಪನವಸೇನ ಕಪ್ಪೇತಿ। ಅನುಸೇತೀತಿ ರಾಗಾದಿಅನುಸಯೋವ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಅನುಸೇತಿ। ಆರಮ್ಮಣಮೇತಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾತಿ ಯದೇತಂ ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಅನುಸಯನಞ್ಚ, ಏತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಸಮ್ಪಾದನತೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ। ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ।

‘‘ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ, ಯದಿಪಿ ಕದಾಚಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅನುಸಯಾ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಾತಿ, ತೇ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ। ಸತಿ ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣೇ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ತತಿಯವಾರೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೧೦೮.

‘‘ನೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ಯದಿ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ಸಂಸೀದನಟ್ಠೇನ ದುರತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ಸಾಗರೋ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತತೋ ಸತಭಾಗೇನಪಿ ಸಹಸ್ಸಭಾಗೇನಪಿ ಚಕ್ಖುಆದೀಸ್ವೇವ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮುದ್ದೋ, ತಸ್ಸ ರೂಪಮಯೋ ವೇಗೋ’’ತಿ, ರೂಪೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಆವಿಞ್ಛನತೋ ರೂಪಾಯತನಮೇವ ವೇಗೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವೇಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಯೋ ತಂ ರೂಪಮಯಂ ವೇಗಂ ಸಹತೀತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಹ ವಿಸಯೇನ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತೋ ಕಿಲೇಸಜಾಲತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಅಭಿಭವತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತರಿ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದನ್ತಿ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮುದ್ದಂ ತಿಣ್ಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋತಿ ಯದಿಪಿ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ಯದಿ ವಾ ಸಮುದನಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದೋ, ಚಕ್ಖುಮೇವ ಸಮುದ್ದೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಥವಿತೋ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ನೀಲಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮೋಸರನ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಂ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನಪಿ ಸಮುದ್ದೋ। ಚಕ್ಖು ಚ ತೇಸು ತೇಸು ನೀಲಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಸು ಸಮುದೇತಿ ಅಸಂವುತಂ ಹುತ್ವಾ ಓಸರಮಾನಂ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಸದೋಸಭಾವೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಮುದನಟ್ಠೇನಪಿ ಸಮುದ್ದೋ। ತಥಾ ಚಕ್ಖುಂ ತಣ್ಹಾಸೋತಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರತಾಯ ತೇಹಿ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸಮುದನಟ್ಠೇನ ತೇಮನಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದೋ। ತಸ್ಸ ರೂಪಮಯೋ ವೇಗೋತಿ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಊಮಿಮಯೋ ವೇಗೋ ವಿಯ ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಸಮೋಸರನ್ತಸ್ಸ ನೀಲಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ರೂಪಮಯೋ ವೇಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯೋ ತಂ ರೂಪಮಯಂ ವೇಗಂ ಸಹತೀತಿ ಯೋ ತಂ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದೇ ಸಮೋಸರನ್ತಂ ರೂಪಮಯಂ ವೇಗಂ ಮನಾಪೇ ರೂಪೇ ರಾಗಂ, ಅಮನಾಪೇ ದೋಸಂ, ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇ ಮೋಹನ್ತಿ ಏವಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೇ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಉಪೇಕ್ಖಕಭಾವೇನ ಸಹತಿ।

ಸಊಮಿನ್ತಿಆದೀಸು ಕಿಲೇಸಊಮೀಹಿ ಸಊಮಿಂ। ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೇಹಿ ಸಾವಟ್ಟಂ। ಕಿಲೇಸಗಹೇಹಿ ಸಗಹಂ। ಕಿಲೇಸರಕ್ಖಸೇಹಿ ಸರಕ್ಖಸಂ। ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ಸಊಮಿಂ। ಕಾಮಗುಣವಸೇನ ಸಾವಟ್ಟಂ। ಮಾತುಗಾಮವಸೇನ ಸಗಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಊಮಿಭಯನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ (ಇತಿವು॰ ೧೦೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೬೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೨)। ತಥಾ ಆವಟ್ಟನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ (ಇತಿವು॰ ೧೦೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೬೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೨)। ಗಹರಕ್ಖಸೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು॰ ೧೦೯)। ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಸಊಮಿಭಯಂ ದುತ್ತರಂ ಅಚ್ಚತರೀತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಊಮಿಭಯೇನ ಸಭಯಂ ದುರತಿಕ್ಕಮಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿ। ಲೋಕನ್ತಗೂತಿ ಸಂಸಾರಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಗತೋ। ಪಾರಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋತಿ ಕಥೀಯತಿ।

ಬಳಿಸಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಹೇತುತಾಯ ಬಳಿಸಾ ವಿಯ ಬಳಿಸಾ। ಅನಯಾಯಾತಿ ಅನತ್ಥಾಯ। ಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖಾಯ। ಇಟ್ಠಾತಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠಾ ವಾ ಅಪರಿಯಿಟ್ಠಾ ವಾ ಸುಖಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಇಟ್ಠಾ। ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕನ್ತಾ। ಮನಸ್ಸ ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಮನಾಪಾ। ಪಿಯಸಭಾವತಾಯ ಪಿಯರೂಪಾ। ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಹಿತತ್ತಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ। ರಾಗಜನನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಞ್ಜನತೋ ರಜನೀಯಾ। ತಞ್ಚೇತಿ ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ, ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಚ ಏಕವಿಧತಂ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ತಂಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ಅಭಿನನ್ದನಭೂತಾಯ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿಮುಖೋ ನನ್ದತಿ। ಅಭಿವದತೀತಿ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವದಾಪೇನ್ತಿಯಾ ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನ ಅಭಿವದತಿ। ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಬಳಿಸಭೂತಂ ರೂಪತಣ್ಹಂ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಭೇದೀತಿ ಭಿನ್ದಿ। ಪರಿಭೇದೀತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಭಿನ್ದಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।

೧೦೯.

ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಸನ್ತಾಪಜಾತೋತಿ ಅಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಜಾತಸನ್ತಾಪೋ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಕಸನ್ತಾಪೋ ಚ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಳಾಹಸನ್ತಾಪೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಸ್ಸಪರೇತೋತಿ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖಫಸ್ಸೇಹಿ ಅಭಿಭೂತೋ। ರೋದಂ ವದತಿ ಅತ್ತತೋತಿ ತಂ ತಂ ಅತ್ತನಾ ಫುಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಾವಿತಕಾಯತಾಯ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖಂ, ಈದಿಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಮಯ್ಹಂ ಸತ್ತುನೋಪಿ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಲಪನ್ತೋ ವದತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯೇನ ಯೇನ ಹಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತತೋ ತಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾ, ಯಸ್ಮಾ ಏತೇ ಸತ್ತಾ ಯೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಕಾರಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಆಸೀಸನ್ತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ ತಿಕಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಯೇನ ವಾ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ತನೋ ವಡ್ಢಿಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅವಡ್ಢಿ ಏವ ಪನ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಿತಂ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಂ ಏವ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಅಯಂ ಭವಸತ್ತೋ ಕಾಮಾದಿಭವೇಸು ಸತ್ತೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ತಥಾಪಿ ಭವಮೇವಾಭಿನನ್ದತಿ, ನ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ। ಯದಭಿನನ್ದತಿ ತಂ ಭಯನ್ತಿ ಯಂ ಕಾಮಾದಿಭವಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಜರಾಮರಣಾದಿಅನೇಕಬ್ಯಸನಾನುಬನ್ಧತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಭಯಾನಕಟ್ಠೇನ ಭಯಂ। ಯಸ್ಸ ಭಾಯತೀತಿ ಯತೋ ಜರಾಮರಣಾದಿತೋ ಭಾಯತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ದುಕ್ಖನ್ತಿ।

ಭವವಿಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಭವಸ್ಸ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ। ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಏಕನ್ತೇನೇವ ಕಾಮಾದಿಭವಸ್ಸ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಇದಂ ಮಯಾ ಅಧಿಗತಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ।

ಏವಂ ಅರಿಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಂಸೇನೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭವೇನಾತಿ ರೂಪಭವೇನ ವಾ ಅರೂಪಭವೇನ ವಾ। ಭವಸ್ಸಾತಿ ಸಂಸಾರಸ್ಸ। ವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಭವತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ, ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಸಞ್ಞಿನೋ, ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮೇನ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನೇನ , ತಂನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇನ ಭವವಿಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಾ ಭವೇನ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ ವದನ್ತಿ ನಾಮ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಭವಸ್ಮಾತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಭವೇನಾತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭವತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಹಿ ಪವತ್ತನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ‘‘ಭವದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭವದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಭವತಣ್ಹಾತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಭವದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಭವವಿಸೇಸಂಯೇವ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಯಥಾ ತಂ ಬಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಇದಂ ನಿಚ್ಚಂ, ಇದಂ ಧುವಂ, ಇದಂ ಸಸ್ಸತಂ, ಇದಂ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೫)। ವಿಭವೇನಾತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ। ವಿಭವತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಹಿ ಪವತ್ತನತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ವಿಭವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭವಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಮಾಹಂಸೂತಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಂ ವದಿಂಸು। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭೋ, ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ರೂಪೀ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭೋ, ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯೧)।

ಅನಿಸ್ಸಟಾತಿ ಅನಿಕ್ಖನ್ತಾ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ – ‘‘ಉಪಧಿಞ್ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಸಮ್ಭೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಉಪಧಿನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಉಪಧಿಂ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯತ್ಥ ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಞ್ಞಿನೋ, ತತ್ಥ ಖನ್ಧೂಪಧಿಕಿಲೇಸೂಪಧಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧಯೋ ಅಧಿಗತಾ ಞಾತಾ। ಕುತೋ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತಾತಿ। ಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಕ್ಖಯಾ ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಲೋಕಮಿಮಂ ಪಸ್ಸಾತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆಲಪತಿ। ಪುಥೂತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪರೇತನ್ತಿ ಮೋಹೇನ ಅಭಿಭೂತಂ। ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಭೂತರತನ್ತಿ ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸೋ ಇತ್ಥಿಯಾತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸತ್ತೇಸು ರತಂ, ತತೋ ಏವ ಭವಾ ಅಪರಿಮುತ್ತಾ। ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಭವಾತಿ ಇತ್ತರಖಣಾ ವಾ ದೀಘಾಯುಕಾ ವಾ ಸಾತವನ್ತೋ ವಾ ಅಸಾತವನ್ತೋ ವಾ ಭವಾ। ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸಬ್ಬತ್ಥತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾವೇನ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಭವಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭವಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅವಿಪರೀತಂ ಪಸ್ಸತೋ ಭವತಣ್ಹಾಪಿ ಪಹೀಯತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ವಿಭವಂ ಉಚ್ಛೇದಮ್ಪಿ ನಾಭಿನನ್ದತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬ ತಣ್ಹಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಮಗ್ಗೇನ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಏವಂ ನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನುಪಾದಾ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನುಪಾದಾನತೋ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಪುನಬ್ಭವೋ ನ ಹೋತಿ। ಏವಂಭೂತೇನ ಚ ಅಭಿಭೂತೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋಪಿ ಮಾರೋ ವಿಜಿತೋ ಅಸ್ಸ ಅನೇನ ಮಾರೇನ ಸಙ್ಗಾಮೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭವೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತೋತಿ।

ಅನುಸೋತಗಾಮೀ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಟಿಸೋತಗಾಮೀ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಠಿತತ್ತೋ ಸೇಕ್ಖೋ। ಇತರೋ ಅಸೇಕ್ಖೋ।

೧೧೦.

ಅಭಿಜಾತಿಕೋತಿ ಜಾತಿಯೋ। ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಕೋತಿ ಕಣ್ಹೇ ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಜಾತೋ। ಕಣ್ಹಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾಯತೀತಿ ಕಾಳಕಂ ದಸವಿಧಂ ದುಸ್ಸೀಲಧಮ್ಮಂ ಪಸವತಿ ಕರೋತಿ, ಸೋ ತಂ ಅಭಿಜಾಯಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಸುಕ್ಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಅಕತತ್ತಾ ನೀಚೇ ಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಂ ಸುಕ್ಕಂ ಪಣ್ಡರಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾಯತಿ, ಸೋ ತೇನ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಚೇ ಕಣ್ಹಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ। ಸುಕ್ಕಂ, ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ಪನ ‘‘ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನನ್ತೇ ಜಾತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ। ತಂ ಏಸ ಅಭಿಜಾಯತಿ ಪಸವತಿ ಕರೋತಿ। ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಕೋತಿ ಸುಕ್ಕೇ ಉಚ್ಚೇ ಕುಲೇ ಜಾತೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೇ ವಿಭತ್ತೋ ಏವ।

೧೧೧.

ಮಾನುಸತ್ತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ, ಮನುಸ್ಸಯೋನಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವೇತಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಕಿಚ್ಚಮೇವ ಚಾತಿ ದ್ವೇ। ಕಿಚ್ಚಾನಿ ತ್ವೇವ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಚಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸುಕಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ।

ಪಧಾನಾನೀತಿ ಉತ್ತಮಾನಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾನಿ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬಜಿತೇಸೂತಿ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ। ದುತಿಯೇ ಅಧಿಕರಣೇ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಮಿಸಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅರಹತ್ತೇನ ಸಮಧುರೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ? ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಸು ದಕ್ಖಿಣಾಯ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವತ್ಥುನಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಾದಿವತ್ಥುನಾ। ಅಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ಭವತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಸಿತಾ। ದುತಿಯೇ ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವತ್ಥುನಾತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪವತ್ಥುಆದಿನಾ।

ಇಮಿನಾ ಅಸುಭೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನಾತಿ ಅಸುಭಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಸುಭೇನ ಅಸಿವೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ। ಇದಂ ಬಾಲಲಕ್ಖಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ದುಚ್ಚರಿತಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಬಾಲೋ ಅಯಂ ಭವತೀತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ಜಾಯತಿ। ಇದಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ।

ಇಮಿನಾ ಸುಭೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಲಕ್ಖಣಂ। ಕಿಲೇಸಭೂಮೀಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಟ್ಠಾನೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾವತ್ಥಾಹಿ ವಾ। ಸಾನುಸಯಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಜಾಯತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ರಾಗಾದಯೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಪರಿಯುಟ್ಠಿತೋ ಸಂಯುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ರಾಗಾದೀಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ, ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ಸಂಯುಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತೋ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಯೋ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾದೀಹಿ ಸಂಯುತ್ತೋ, ಸೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ಉಪಾದಿಯತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।

೧೧೨.

ಏವಂ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ ನಾನಾಸುತ್ತೇಹಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೇನ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ತೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಪದಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಮೂಲಪದಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನವತಿಕಾ, ಥವೋ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತೋ, ಲೋಕೇ ವಾ ವಿದಿತೋ ಲೋಕಿಯೋ। ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಂ। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಪದೇಸೇನ ಲೋಕಿಯೋ, ಪದೇಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಲೋಕಿಯಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ। ಯಞ್ಚ ಸತ್ತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನ ದೇಸಿತಂ, ತಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಉಭಯವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಪನ ಗುಣಾಭಿತ್ಥವನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸುತ್ತಂ ಥವೋ ನಾಮ।

ತತ್ಥ ಸಜ್ಜುಖೀರನ್ತಿ ತಙ್ಖಣಂಯೇವ ಧೇನುಯಾ ಥನೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಅಬ್ಭುಣ್ಹಖೀರಂ। ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪರಿಣಮತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಧೇನುಯಾ ಥನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಖೀರಂ ತಙ್ಖಣಂಯೇವ ನ ಮುಚ್ಚತಿ ನ ಪರಿಣಮತಿ ನ ದಧಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಕ್ಕಾದಿಅಮ್ಬಿಲಸಮಾಯೋಗತೋ ಪನ ಪರತೋ ಕಾಲನ್ತರೇನ ಪಕತಿಂ ಜಹತಿ ದಧಿಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಮೇವಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಕ್ಖಣೇಯೇವ ನ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಯದಿ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನಾನಾಗತೀನಂ ಸಭಾವಟ್ಠಾನಂ ಸಿಯಾ, ನ ಕೋಚಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಿಸಹೇಯ್ಯ। ಯಾವ ಪನ ಕುಸಲಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಚರನ್ತಿ, ತಾವ ತಂ ತೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದಾ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನವಸೇನ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ವಿಪಚ್ಚಮಾನಞ್ಚ ಡಹನ್ತಂ ಬಾಲಮನ್ವೇತಿ, ಕಿಂ ವಿಯ? ಭಸ್ಮಚ್ಛನ್ನೋವ ಪಾವಕೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಛಾರಿಕಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರೋ ಅಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ಛಾರಿಕಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ತಾವ ಡಹತಿ, ಛಾರಿಕಂ ಪನ ತಾಪೇತ್ವಾ ಚಮ್ಮಾದೀನಿ ಡಹನವಸೇನ ಯಾವ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಾ ಡಹನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಯೇನ ಕತಂ, ತಂ ಬಾಲಂ ದುತಿಯೇ ವಾ ತತಿಯೇ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಡಹನ್ತಂ ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ।

ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ತತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಛೇಕೇನ ಸಾರಥಿನಾ ಸುದನ್ತಾ ಅಸ್ಸಾ ವಿಯ ಛ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮಥಂ ದನ್ತಭಾವಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಂ ಗತಾನಿ, ತಸ್ಸ ನವವಿಧಂ ಮಾನಂ ಪಹಾಯ ಠಿತತ್ತಾ ಪಹೀನಮಾನಸ್ಸ ಚತುನ್ನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಾಸವಸ್ಸ ತಾದಿಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ದೇವಾಪಿ ಪಿಹಯನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ಆಗಮನಞ್ಚ ಪತ್ಥೇನ್ತಿಯೇವಾತಿ। ಆಹಾರೇ ಸತೀತಿ ಆಹಾರಪಟಿಬದ್ಧೇ ಛನ್ದರಾಗೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಸತಿ।

೧೧೩.

ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಅನುಪರಿಗಮ್ಮ ಚೇತಸಾತಿ ಪರಿತೋ ದಸಪಿ ದಿಸಾ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ। ನೇವಜ್ಝಗಾತಿ ನೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಪಿಯತರನ್ತಿ ಅತಿಸಯೇನ ಪಿಯಂ। ಅತ್ತನಾತಿ ಅತ್ತತೋ। ಏವಂ ಪಿಯೋ ಪುಥು ಅತ್ತಾ ಪರೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅತ್ತನಾ ಪಿಯತರಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಾ ಪಿಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ ನ ಹಿಂಸೇ ಪರಂ ಅತ್ತಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಕಾಮೋತಿ।

ಭೂತಾತಿ ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಭೂತಾತಿ ವಾ ಖೀಣಾಸವಾ। ತೇ ಹಿ ಪಹೀನಭವತ್ತಾ ಭೂತಾ ಏವ। ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪರಲೋಕಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಖೀಣಾಸವಾ ಪನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ।

ಪಿಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಿಯೋ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸೀಲದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಂ , ಧಮ್ಮಟ್ಠಂ ಸಚ್ಚವಾದಿನಂ।

ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಕುಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಜನೋ ಕುರುತೇ ಪಿಯ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧೭)।

ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಕಾತಬ್ಬತಾಯ ಗರು। ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬತಾಯ ಭಾವನೀಯೋ। ಸೀಲಗುಣೇನ ವಾ ಪಿಯಗರುಆದಿಭಾವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ‘ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಚ ಅಸ್ಸಂ ಮನಾಪೋ ಚ ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚಾ’ತಿ, ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೫)।

ವತ್ತಾತಿ ‘‘ಕಾಲೇನ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತನಿ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ವತ್ತಾ। ವಚನಕ್ಖಮೋತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸುಬ್ಬಚೋ ಹುತ್ವಾ ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹಿತಾಯ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಖಮತೀತಿ ವಚನಕ್ಖಮೋ। ವತ್ತಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಾವಸೇನ ವಚನಸೀಲೋ। ವಚನಕ್ಖಮೋತಿ ಧಮ್ಮಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಪರೇಹಿ ಅಸಂಹೀರೋ ಹುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾವಚನಕ್ಖಮತಾಯ ವಚನಕ್ಖಮೋ। ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಗಮ್ಭೀರಕಥಂ ಕತ್ತಾ। ನ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯಾದಿಂ ಅಧಮ್ಮಾವಿನಯಾದಿವಸೇನ ಅವತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾದಿವಸೇನೇವ ದೀಪನತೋ ನ ಚ ಅಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ।

ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫-೫೭) ವಚನತೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಜನನತೋ ತಣ್ಹಾ ಮಾತಾ ನಾಮ। ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ, ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಪಿತರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ ಪಿತಾ ನಾಮ। ಲೋಕೋ ವಿಯ ರಾಜಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ದ್ವೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ ಭಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ ದ್ವೇ ಖತ್ತಿಯಾ ರಾಜಾನೋ ನಾಮ। ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ವಿತ್ಥತಟ್ಠೇನ ರಟ್ಠಸದಿಸತ್ತಾ ರಟ್ಠಂ ನಾಮ। ಆಯಸಾಧಕೋ ಆಯುತ್ತಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ತಂನಿಸ್ಸಿತೋ ನನ್ದಿರಾಗೋ ಅನುಚರೋ ನಾಮ।

ಅನೀಘೋತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಖೀಣಾಸವೋ। ಏತೇನ ಹಿ ತಣ್ಹಾದಯೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಾಸಿನಾ ಹತಾ ಬಾಹಿತಾ। ಯಾತೀತಿ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ಯಾತೀತಿ।

ಕಾಯೇತಿ ಕರಜಕಾಯೇ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ। ಸಮೋದಹತೀತಿ ಪಕ್ಖಿಪತಿ। ಯದಾ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಕಾಯಗತಿಕಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತೇಪಿ ಕಾಯಂ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಯದಾ ಸೀಘಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ ಕಾಯಂ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ಚಿತ್ತಗತಿಕಂ ಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯೇ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಬಲವಾ ಪುರಿಸೋ ಸಮಿಞ್ಜಿತಂ ವಾ ಬಾಹಂ ಪಸಾರೇಯ್ಯ, ಪಸಾರಿತಂ ವಾ ಬಾಹಂ ಸಮಿಞ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ (ಮಹಾವ॰ ೮, ೧೩೭; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೨; ೨.೩೩೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨) ಇದ್ಧಿಮಾ ಕಾಯೇ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕಾದೀನಿ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ।

೧೧೪.

ಯಂ ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಭೂಮಿಕತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಕಾಲೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।

ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ ತೇ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಹೇತುತಾಯ ಸನ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮಿ। ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ದಿಟ್ಠೇ ದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಅನೀತಿಹನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸಾತಿ ಏವಂ ನ ಇತಿಕಿರಾಯ ಪವತ್ತಂ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸತೋ ಚರನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭; ಥೇರಗಾ॰ ೬೭೬; ನೇತ್ತಿ॰ ೫) ನಯೇನ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರನ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಯಂ ಸನ್ತಿಂ ವಿದಿತ್ವಾ। ತರೇ ಲೋಕೇ ವಿಸತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ವಿಸಪ್ಪನತೋ ವಿಸತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ತರೇ ತರೇಯ್ಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತಞ್ಚಾಹಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸನ್ತಿಜೋತಕಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಚನಂ ಅಹಂ ಪತ್ಥಯಾಮಿ, ತಂ ಏವ ವಾ ಸನ್ತಿಂ ಉತ್ತಮಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ ಧೋತಕೋ ವದತಿ। ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಅನಾಗತಂ ಉಪರಿ ಚ। ಅಧೋತಿ ಅತೀತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ। ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಿತೋ ಚ। ಏತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗೋತೀತಿ ಏತಂ ಅನಾಗತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಜನನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ। ಭವಾಭವಾಯಾತಿ ಖುದ್ದಕಾನಞ್ಚೇವ ಮಹನ್ತಾನಞ್ಚ ಭವಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ, ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಯ ವಾ।

ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ। ಅನನುಬೋಧಾತಿ ಅಬುಜ್ಝನೇನ ಅಜಾನನೇನ। ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಸನ್ಧಾವಿತನ್ತಿ ಭವತೋ ಭವಸ್ಸ ಗಮನೇನ ಸನ್ಧಾವಿತಂ। ಸಂಸರಿತನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಮನವಸೇನ ಸಂಸರಿತಂ। ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾತಿ ಮಯಾ ಚೇವ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಚ। ಅಥ ವಾ ಸನ್ಧಾವಿತಂ ಸಂಸರಿತನ್ತಿ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವನೇತ್ತೀತಿ ಭವಾಭವಂ ನಯನಸಮತ್ಥಾ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜು। ಸಂಸಿತನ್ತಿ ಸಂಸರಿತಂ। ಸಮೂಹತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಹತಾ ಛಿನ್ನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕತಾ।

ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ। ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತೋ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ಖಣಪರಿತ್ತತೋ ಚ ನ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾ। ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯದಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಏಸ ಮಗ್ಗೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ, ಏಸ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗೋ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ಖಯಟ್ಠೇನ ಚ ದುಕ್ಖಾತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಪರತೋ ತುಚ್ಛತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಅಸಾರತೋ ಅವಸವತ್ತನತೋ ಚ ಅನತ್ತಾತಿ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ।

ಸೇಯ್ಯೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ। ಸದಿಸೋತಿ ಸಮಾನೋ। ಹೀನೋತಿ ಲಾಮಕೋ। ಓಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅವಙ್ಕರಣಮುಖೇನಪಿ ಸಂಪಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ। ಕಿಮಞ್ಞತ್ರ ಯಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಾತಿ ಸರಸಪಭಙ್ಗುತಾಯ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವೇಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಕ್ಖಿಪನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ವಿನಾ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೧೧೫.

ಯೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಭಾವಯನ್ತೀತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೇನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾಸಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಪಞ್ಞತಾಯ ಸದೇವಕಸ್ಸಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಪಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುದೇಸಿತಾನೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದೀಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ದೇಸಿತಾನಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಭುಸಂ ಪಮತ್ತಾತಿ ತೇ ವಿಭಾವಿತಅರಿಯಸಚ್ಚಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕಾಮಂ ದೇವರಜ್ಜಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಾದಿಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಭುಸಂ ಪಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ತೇಸಂ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ನ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ಆದಿಯನ್ತಿ, ಸತ್ತಮಭವೇಯೇವ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಯಥಿನ್ದಖೀಲೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾತಿ ಉಪಮಾವಚನಂ। ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ನಗರದ್ವಾರಥಿರಕರಣತ್ಥಂ ಉಮ್ಮಾರಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಟ್ಠ ವಾ ದಸ ವಾ ಹತ್ಥೇ ಪಥವಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಆಕೋಟಿತಸ್ಸ ಸಾರದಾರುಮಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಥವಿಸ್ಸಿತೋ ಸಿಯಾತಿ ಗಮ್ಭೀರನೇಮಿತಾಯ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಭೂಮಿನಿಸ್ಸಿತೋ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಚತುಬ್ಭಿ ವಾತೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ದಿಸಾಹಿ ಆಗತವಾತೇಹಿ। ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋತಿ ಕಮ್ಪೇತುಂ ವಾ ಚಾಲೇತುಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ। ತಥೂಪಮಂ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಂ ತಥಾ ದಸ್ಸನತೋ ಸಬ್ಬತಿತ್ಥಿಯವಾದವಾತೇಹಿ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯತಾಯ ತಥೂಪಮಂ ಯಥಾವುತ್ತಇನ್ದಖೀಲೂಪಮಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಹೀತಿ ಅರಿಯಸೋತಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭೂತೇಹಿ। ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನನ್ತೇ ಜಾತತ್ತಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ। ಖೀಣನಿರಯೋಮ್ಹೀತಿ ಖೀಣನಿರಯೋ ಅಮ್ಹಿ। ಖೀಣಾಪಾಯದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತೋತಿ ಇದಂ ನಿರಯಾದೀನಂಯೇವ ವೇವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿರಯಾದಯೋ ಹಿ ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತತೋ ಅಯತೋ ಅಪೇತತ್ತಾ ಅಪಾಯಾ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿಯೋ। ದುಕ್ಕಟಕಾರಿನೋ ವಿವಸಾ ಏತ್ಥ ನಿಪತನ್ತೀತಿ ವಿನಿಪಾತಾ। ಸೋತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆದಿತೋ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ। ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ವಿರೂಪೇ ನ ನಿಪತನಸಭಾವೋತಿ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ। ತತೋ ಏವ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತತಾಯ ನಿಯತೋ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಾ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಅವಸ್ಸಂ ಪತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಅಸ್ಸ ಪರಂ ಅಯನಂ ಗತಿ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ।

ನಿವಿಟ್ಠಾತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನೇವ। ಸಹಧಮ್ಮಿಯಾತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ। ಅರಿಯಕನ್ತೇಹೀತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಕನ್ತೇಹಿ ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ। ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಕನ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅವಿಜಹನತೋ। ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಸಂವರೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ಸೋತಾಪನ್ನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ದೇಸನಾಸೀಸಮೇವ। ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಯೋಪಿ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮೀಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ಯತೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾವಿರೋಧೇನ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅನುಞ್ಞಾತಮೇವಾತಿ।

ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಸುಭಾವಿತಾನೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಭಾವಿತಾನಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಜಹನವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಲೋಕೇ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಾತಿ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ।

ಧಮ್ಮಪದಾನೀತಿ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾನಿ। ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಧಮ್ಮಪದಂ ನಾಮ ಅಲೋಭೋ ವಾ ಅಲೋಭಸೀಸೇನ ಅಧಿಗತಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ವಾ ದಸಅಸುಭವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗತಝಾನಾದೀನಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಧಮ್ಮಪದಂ। ಚತುಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಧಮ್ಮಪದಂ। ದಸಾನುಸ್ಸತಿಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಧಮ್ಮಪದಂ। ದಸಕಸಿಣಆನಾಪಾನವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಧಮ್ಮಪದಂ।

ಪಞ್ಚ ಛಿನ್ದೇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಪಾಯುಪಪತ್ತಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ ಪಞ್ಚ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಾದೇ ಬದ್ಧರಜ್ಜುಂ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ಸತ್ಥೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ। ಪಞ್ಚ ಜಹೇತಿ ಉಪರಿದೇವಲೋಕಸಮ್ಪಾಪಕಾನಿ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪುರಿಸೋ ಗೀವಾಯ ಬದ್ಧರಜ್ಜುಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಜಹೇಯ್ಯ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚ ಚುತ್ತರಿ ಭಾವಯೇತಿ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉತ್ತರಿ ಭಾವೇಯ್ಯ। ಪಞ್ಚ ಸಙ್ಗಾತಿಗೋತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನೇನ ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಾತಿಗೋ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಓಘತಿಣ್ಣೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿತ್ತಿಣ್ಣಚತುರೋಘೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ, ಅಮತಪದಂಯೇವ ವಾ ಞಸ್ಸಾಮಿ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ತಂಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಆಜಾನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಫಲೇಸು, ಉಪರಿ ತೀಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಚ ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಗ್ಗಫಲಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅನಭಿಸಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ। ಅಭಿಸಮಯಾಯಾತಿ ಪಟಿವೇಧಾಯ।

೧೧೬.

ಬಾಲಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಬಾಲಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ। ಬಾಲನಿಮಿತ್ತಾನೀತಿ ‘‘ಬಾಲೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತುಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ। ಬಾಲಾಪದಾನಾನೀತಿ ಬಾಲಸ್ಸ ಪೋರಾಣಾನಿ ವಿರುಳ್ಹಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ‘‘ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಂ ಅಭಿಜ್ಝಂ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಞ್ಚ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ। ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಮುಸಾವಾದಾದಿಂ ಭಾಸತೀತಿ ದುಬ್ಭಾಸಿತಭಾಸೀ। ದುಕ್ಕಟಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರೀ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಉಪರೂಪರಿ। ಪಕುಜ್ಝೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯುಂ। ‘‘ಪಕುಪ್ಪೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಭುಸೇನಾತಿ ದಳ್ಹೇನ। ದಣ್ಡೇನಾತಿ ದಣ್ಡದಾನೇನ। ಧೀರೋತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞಜಾತಿಕೋ। ನಿಸೇಧಯೇತಿ ಪಟಿಬಾಹೇಯ್ಯ। ಪುನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ವತ್ತುಂ ವಾ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪರನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ। ಯೋ ಸತೋ ಉಪಸಮ್ಮತೀತಿ ಯೋ ಸತಿಮಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಮತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಮಂಯೇವಾಹಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನಂ ಮಞ್ಞಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ವಜ್ಜನ್ತಿ ದೋಸಂ। ಯದಾ ನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ನಂ ಮಞ್ಞತಿ। ಅಜ್ಝಾರುಹತೀತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ। ಗೋವ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಲಾಯಿನನ್ತಿ ಯಥಾ ಗೋಯೂಥೇ ತಾವದೇವ ದ್ವೇ ಗಾವೋ ಯುಜ್ಝನ್ತೇ ಗೋಗಣೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ ಯಾವ ನ ಏಕೋ ಪಲಾಯತಿ, ಯದಾ ಪನ ಪಲಾಯತಿ, ಅಥ ತಂ ಪಲಾಯೀನಂ ಸಬ್ಬೋ ಗೋಗಣೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ, ಏವಂ ದುಮ್ಮೇಧೋ ಖಮನ್ತಂ ಭಿಯ್ಯೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಸದತ್ಥಪರಮಾತಿ ಸಕತ್ಥಪರಮಾ। ಖನ್ತ್ಯಾ ಭಿಯ್ಯೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ತೇಸು ಸಕತ್ಥಪರಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಖನ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ತಮಾಹು ಪರಮಂ ಖನ್ತಿನ್ತಿ ಯೋ ಬಲವಾ ತಿತಿಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಖನ್ತಿಂ ಪರಮಂ ಆಹು। ಬಾಲಬಲಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಾಣಬಲಂ। ತಂ ಯಸ್ಸ ಬಲಂ, ಅಬಲಮೇವ ತಂ, ನ ತಂ ಬಲನ್ತಿ ಆಹು ಕಥೇನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಗುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮೇನ ರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ರಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಪಟಿವತ್ತಾತಿ ಪಟಿಪ್ಫರಿತ್ವಾ ವತ್ತಾ, ಪಟಿಪ್ಪರಿತ್ವಾ ವಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಂ ಪನ ಚಾಲೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಪಾಪಿಯೋತಿ ತೇನ ಕೋಧೇನ ತಸ್ಸೇವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಾಪಂ ಹೋತಿ। ಕತರಸ್ಸಾತಿ ? ಯೋ ಕುದ್ಧಂ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಕುದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಕುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಕಿಚ್ಛನ್ತಾನನ್ತಿ ಏಕವಚನೇ ಬಹುವಚನಂ, ತಿಕಿಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜನಾ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಏವರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಂ ತಿಕಿಚ್ಛನ್ತಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಬಾಲೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಅನ್ಧಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ ಏವಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಯೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದಾತಿ ಯೇ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಅಕೋವಿದಾ ಅಚ್ಛೇಕಾ, ತೇ ಏವಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೧೧೭.

ಪತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಗತಂ ಏತರಹಿ ಅನುಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಕಾಮೂಪಕರಣಂ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ತದೇವ ಅನಾಗತೇ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ, ಉಭಯಮೇತಂ ರಜಾನುಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ರಾಗರಜಾದೀಹಿ ಅವಕಿಣ್ಣಂ । ಆತುರಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾತುರಸ್ಸ। ಅನುಸಿಕ್ಖತೋತಿ ಕಿಲೇಸಬಹುಲಪುಗ್ಗಲೇ ಅನುಸಿಕ್ಖತೋ। ಯೇ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಸಾರಾತಿ ಯೇ ಯಥಾಸಮಾದಿನ್ನಂ ಸೀಲವತಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಾರತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಸೀಲಂ ವತಂ ಜೀವಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ‘‘ನ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಓರಮತಿ, ತಂ ಸೀಲಂ। ಯಂ ವೇಸಭೋಜನಕಿಚ್ಚಚರಣಾದಿ, ತಂ ವತಂ। ಜೀವಿತನ್ತಿ ಆಜೀವೋ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮೇಥುನವಿರತಿ। ಉಪಟ್ಠಾನಸಾರಾತಿ ಏತೇಸಂ ಸೀಲಾದೀನಂ ಅನುಟ್ಠಾನಸಾರಾ। ಏತೇಹಿ ಏವ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧೀತಿ ತಾನಿ ಸಾರತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇಚ್ಚೇತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತಾತಿ ಇತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಮುಖೇನ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ, ಕಾಮೇಸು ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾಮುಖೇನ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಏತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತಾ। ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆಯತಿಂ ಪತ್ತಬ್ಬೇ, ಏತರಹಿ ಪತ್ತೇ ಚ ರಾಗರಜಾದಿಓಕಿಣ್ಣೇ ಕಾಮಗುಣೇ ಅಲ್ಲೀನೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾತುರಾನಂ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತೇಹಿ, ಸಯಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾತುರೇಹೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ತತೋ ಏವ ಚ ತೇ ಕಟಸಿವಡ್ಢನಾ ಅಪರಾಪರಂ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ಸಿವಥಿಕಾಯ ವಡ್ಢನಸೀಲಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಕಟಸಿಂ ವಡ್ಢೇನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಡ್ಢನ್ತಾ ಪರೇ ಚ ಅನ್ತದ್ವಯೇ ಸಮಾದಪೇನ್ತಾ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅಜಾನಿತ್ವಾ। ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಓಲೀಯನತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅವಲೀಯನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ। ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಏಕೇತಿ ಏಕಚ್ಚೇ – ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಅತಿಧಾವನಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ।

ನ ಅಮಞ್ಞಿಂಸು ತೇಸಞ್ಚ ತಣ್ಹಾದಿಮಞ್ಞನಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ। ತತೋ ಏವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವಟ್ಟಂ ತೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯ ನತ್ಥೀತಿ।

ಜಞ್ಞಾತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ। ಸಂಯುಜೇತಿ ಸಂಯೋಜೇಯ್ಯ। ಮಾನುಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇದನ್ತಿ ಮಾನುಸಂ, ಮನುಸ್ಸಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ। ಕಿಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಕಂ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಚ್ಚುಮುಖಂ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಕಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞತ್ರ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮತೋ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ತಸ್ಮಾ ಕರೇಯ್ಯ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ।

೧೧೮.

ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಕುಸಲಾ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ। ಏವಂಗಹಿತಾತಿ ಏವಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ। ಇದಂ ಫಲನ್ತಿ ಇದಂ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಂ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಞ್ಚ ಫಲಂ। ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ವುಡ್ಢಿ, ಅಯಂ ಹಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವಂಜಾತಿಯನ್ತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಂ ವದತಿ।

ಆಕಙ್ಖತೋ ನ ಜಾನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ತತ್ಥ ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಭಗವತೋ ಯಾ ಆಕಙ್ಖಾ, ಸಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಿನ್ತಂ ಭಗವಾ ಆಕಙ್ಖತೀತಿ। ಇದಂ ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯ’’ನ್ತಿ।

ಏತ್ತಕೋತಿ ಏತಪರಿಮಾಣೋ। ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಹೇತು। ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇರಿಯಾಯನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರೇ। ಪಭಾವೇತಿ ಆನುಭಾವೇ। ಹಿತೇಸಿತಾಯನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯ। ಇದ್ಧಿಯನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಯ। ಏತ್ತಕಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತೇ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಏವಂಪಭಾವಾ। ತಥಾ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಏವಮಾನುಭಾವಾನಿ। ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ಏವಂವಿಧಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋತಿ।

ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವತಾ ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಸಯೋ, ಭಗವತೋ ಏವ ವಿಸಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯೋ’’ತಿ। ತೇನ ಯೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ, ಸೋ ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ, ಯಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಉಮ್ಮಾದಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೭)। ಕತಮಾ ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟೀತಿ ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯನ್ತಿ ‘‘ಕತಮಾ ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಕತಂ ಪುಚ್ಛನಂ ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೧)। ತತ್ಥ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಞಾಣವಿಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಾವಕಾನಂ ಞಾಣವೇಕಲ್ಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಾತಿ ಅತ್ತಾ ಉಪನೇತಬ್ಬೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಾ। ನತ್ಥಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಅವಿಜಾನನಾತಿ ಏತೇನ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಏವ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ತತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಯಂ ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ನ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞ್ಞಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಭಗವಾ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಕ್ಖುನ್ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಅಪಾಕಟಂ। ‘‘ಕೀವ ದೀಘಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪದುಮೇ ನಿರಯೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಏವಮಾಹಾತಿ। ಏತ್ಥಾಯಂ ಪಾಠಸೇಸೋ – ದೀಘಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಪದುಮೇ ನಿರಯೇ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಂ ನ ಸುಕರಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ವಸ್ಸಸತಾನೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವಾತಿ। ಸಕ್ಕಾ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಉಪಮಾ ಕಾತುನ್ತಿ। ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖು, ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋ ಕೋಸಲಕೋ ತಿಲವಾಹೋ। ತತೋ ಪುರಿಸೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಏಕಮೇಕಂ ತಿಲಂ ಉದ್ಧರೇಯ್ಯ। ಖಿಪ್ಪತರಂ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖು, ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋ ಕೋಸಲಕೋ ತಿಲವಾಹೋ ಇಮಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನ ತ್ವೇವ ಏಕೋ ಅಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖು, ವೀಸತಿ ಅಬ್ಬುದಾ ನಿರಯಾ, ಏವಮೇಕೋ ನಿರಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೮೯; ಸು॰ ನಿ॰ ಕೋಕಾಲಿಕಸುತ್ತ)।

ತತ್ಥ ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋತಿ ಮಾಗಧಕೇನ ಪತ್ಥೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪತ್ಥಾ ಕೋಸಲರಟ್ಠೇ ಏಕೋ ಪತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ಪತ್ಥೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪತ್ಥಾ ಆಳ್ಹಕಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಆಳ್ಹಕಾನಿ ದೋಣಂ, ಚತುದೋಣಾ ಮಾನಿಕಾ, ಚತುಮಾನಿಕಾ ಖಾರೀ। ತಾಯ ಖಾರಿಯಾ ವೀಸತಿಖಾರಿಕೋ ತಿಲವಾಹೋ। ತಿಲವಾಹೋತಿ ತಿಲಸಕಟಂ। ಅಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋತಿ ಅಬ್ಬುದೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಪಚ್ಚೇಕನಿರಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಏವ ಪನ ಅಬ್ಬುದಗಣನಾಯ ಪಚ್ಚನೋಕಾಸೋ ‘‘ಅಬ್ಬುದೋ ನಿರಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ನಿರಬ್ಬುದಾದೀಸುಪಿ।

ತತ್ಥ ವಸ್ಸಗಣನಾಪಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಹಿ ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕೋಟಿ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಪಕೋಟಿ ನಾಮ। ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸಪಕೋಟಿಯೋ ಕೋಟಿಪಕೋಟಿ ನಾಮ। ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸಕೋಟಿಪಕೋಟಿಯೋ ನಹುತಂ। ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸನಹುತಾನಿ ನಿನ್ನಹುತಂ। ಸತಂಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ನಿನ್ನಹುತಾನಿ ಏಕೋ ಅಬ್ಬುದೋ। ತತೋ ವೀಸತಿಗುಣೋ ನಿರಬ್ಬುದೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಅಯಞ್ಚ ಗಣನಾ ಅಪರಿಚಿತಾನಂ ದುಕ್ಕರಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಂ ನ ಸುಕರಂ ಸಙ್ಖಾತು’’ನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿದೇವನಾನತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಕಾರಣನಾನತ್ತೇನಪಿ ಇಮಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಲದ್ಧಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪರೇ ‘‘ಸೀತನರಕಾ ಏತೇ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಆಘಾತೇತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪದೂಸೇತ್ವಾ।

೧೧೯.

ಕಥಂ ಜಿನೋತಿ ಪಕಾರಪುಚ್ಛಾ। ಕೇನ ಜಿನೋತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಕಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಜಿನೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕಥನ್ತಿ ಪನ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಿಂ ಅತೀತಾನಂ, ಉದಾಹು ಅನಾಗತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನೇನ ಜಿನೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ವಿಸಜ್ಜನೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕತಮೋ ಜಿನೋತಿ ಕಿಂ ರೂಪಂ ಜಿನೋ, ಉದಾಹು ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಜಿನೋ। ರೂಪಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಜಿನೋ, ಯೋ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯ’’ನ್ತಿ। ಕಿತ್ತಕೋತಿ ಪಮಾಣತೋ ಕಿಂಪರಿಮಾಣೋ।

ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಸತ್ತೋ। ಯ್ವಾಯಮಾಯಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಪೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸಜ್ಜನೀಯ’’ನ್ತಿ। ರೂಪಂ ತಥಾಗತೋತಿ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಸಜ್ಜನೀಯ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೧೨೦.

ಬಾಲಂ ಪೀಠಸಮಾರುಳ್ಹನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ। ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಾನೀತಿ ಕಾಯೇನ ದುಟ್ಠು ಕತಾನಿ। ಓಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅವಲಮ್ಬನ್ತಿ ಅವತ್ಥರಿಯನ್ತಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಓಲಮ್ಬನಾದಿಆಕಾರೇನ ಹಿ ತಾನಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಮಹತನ್ತಿ ಮಹನ್ತಾನಂ। ಪಥವಿಯಂ ಓಲಮ್ಬನ್ತೀತಿ ಪಥವಿತಲೇ ಪತ್ಥರನ್ತಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಪತ್ಥರಣಾಕಾರೋಯೇವ ಹೇಸ। ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಟ್ಠಹನಾಕಾರೇ ಬಾಲಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ।

ಲಾಭಾ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇ ಇಮೇ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಮನುಸ್ಸತ್ತಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಾದಯೋ, ಲಾಭಾ ವೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಲಾಭಾ ಏವ। ಸುಲದ್ಧನ್ತಿ ಯಮ್ಪಿದಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪಾದನಂ ಲದ್ಧಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುಲದ್ಧಂ। ಖಣೋ ವೋ ಪಟಿಲದ್ಧೋತಿ ಅಟ್ಠಅಕ್ಖಣವಜ್ಜಿತೋ ನವಮೋಯಂ ಖಣೋ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯ। ‘‘ದಿಟ್ಠಾ ಮಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕದೇಸನಿದಸ್ಸನೇನ ಅಟ್ಠ ಅಕ್ಖಣೇ ವಿಭಾವೇತಿ।

೧೨೧.

ಯಹಿಂ ಯಹಿನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಯೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ನಂ ಅಧಮ್ಮೋತಿ ಯೋ ಅಧಮ್ಮೋ ತೇನ ಚರಿತೋ, ಸೋ ನಂ ಅಧಮ್ಮಚಾರಿಂ ಪುಗ್ಗಲಂ। ಹನಾತೀತಿ ಬಾಧತಿ।

ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖತಾತಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾ। ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾತಿ ವಿರೂಪತಾ ಬೀಭಚ್ಛತಾ। ದುಪ್ಪಞ್ಞತಾತಿ ನಿಪ್ಪಞ್ಞತಾ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಏಳಮೂಗತಾ।

೧೨೨.

ವಾಚಾನುರಕ್ಖೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ವಾಚಾನುರಕ್ಖೀ। ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನೇನ ಮನಸಾ ಸುಟ್ಠು ಸಂವುತೋ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಪಜಹನ್ತೋ ಕಾಯೇನ ಚ ಅಕುಸಲಂ ನ ಕಯಿರಾ, ಏತೇ ತಯೋ ಕಮ್ಮಪಥೇ ವಿಸೋಧಯೇ। ಏವಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತೋ ಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಸಕೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಇಸೀಹಿ ಪವೇದಿತಂ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಆರಾಧೇಯ್ಯಾತಿ। ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ ಚ ದುಕ್ಕಟಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ದುಕ್ಖುದ್ರಯಂ ದುಗ್ಗತಿಸಂವತ್ತನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ। ಸಂವುತಂ ತೀಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಪವೇಸನಿವಾರಣತೋ ಪಿಹಿತಂ, ತಂ ಅಹಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವದಾಮೀತಿ।

ಅಚ್ಚನ್ತದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಏಕನ್ತದುಸ್ಸೀಲಭಾವೋ। ಗಿಹೀ ವಾಪಿ ಜಾತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ ಕರೋನ್ತೋ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾಪಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಚ್ಚನ್ತದುಸ್ಸೀಲೋ ನಾಮ। ಇಧ ಪನ ಯೋ ದ್ವೀಸು ತೀಸು ಅತ್ತಭಾವೇಸು ದುಸ್ಸೀಲೋ, ತಸ್ಸ ಗತಿಯಾ ಆಗತಂ ದುಸ್ಸೀಲಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ದುಸ್ಸೀಲಭಾವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಛ ದ್ವಾರಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಾಲುವಾ ಸಾಲಮಿವೋತ್ಥತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಂ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ। ಯಥಾ ನಾಮ ಮಾಲುವಾ ಸಾಲಂ ಓತ್ಥತಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಪತ್ತೇಹಿ ಉದಕಂ ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಂಭಞ್ಜನವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಪರಿಯೋನನ್ಧತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಓತ್ಥತಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸೋ ಮಾಲುವಾಯ ಸಂಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತಿಯಮಾನೋ ರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ತಾಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅಪಾಯೇಸು ಪಾತಿಯಮಾನೋ, ಯಥಾ ನಂ ಅನತ್ಥಕಾಮೋ ದಿಸೋ ಇಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಅತ್ತಾನಂ ಕರೋತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಅತ್ತನಾ ಹಿ ಕತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಪಾಸಾಣಮಯಂ ಪಾಸಾಣಸಮ್ಭವಂ ವಜಿರಂ ತಮೇವ ಅಸ್ಮಮಯಂ ಮಣಿಂ ಅತ್ತನೋ ಉಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಸಾಣಮಣಿಂ ಖಾಯಿತ್ವಾ ಛಿದ್ದಾಛಿದ್ದಂ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಿಭೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಪಾಪಂ ದುಮ್ಮೇಧಂ ನಿಪ್ಪಞ್ಞಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಅಭಿಮತ್ಥತಿ ಕನ್ತತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ।

ನಿಸೇವಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಗರಹಾತಿ ಗಾರಯ್ಹಾ। ಬಾಲಮತೀತಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿನೋ। ಖಯಾ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಖೇಪನತೋ। ವಿಮುತ್ತಚೇತಸೋತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ। ನಿಬ್ಬನ್ತಿ ತೇ ಜೋತಿರಿವಿನ್ಧನಕ್ಖಯಾತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಅನುಪಾದಾನೋ ಜಾತವೇದೋ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏವಮೇವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಕ್ಖಯಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ।

೧೨೩.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಭಮರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಭಮರೋತಿ ಯಾ ಕಾಚಿ ಮಧುಕರಜಾತಿ। ಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾರಾಮೇ ಚರನ್ತೋ ಪುಪ್ಫಞ್ಚ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಅಹೇಠಯಂ ಅಹೇಠಯನ್ತೋ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋ ಚರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಚರಿತ್ವಾ ಚ ಪಲೇತಿ ರಸಮಾದಾಯಾತಿ ಯಾವದತ್ಥಂ ರಸಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಮಧುಕರಣತ್ಥಾಯ ರಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಡೇತಿ। ಸೋ ಏಕಂ ವನಗಹನಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ರುಕ್ಖಸುಸಿರಾದೀಸು ತಂ ರಜಮಿಸ್ಸಕಂ ರಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಧುರರಸಂ ಮಧುಂ ಕರೋತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಾರಾಮೇ ಚರಿತಪಚ್ಚಯಾ ಪುಪ್ಫಂ ವಾ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವಾ ಗನ್ಧೋ ವಾ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಪ್ಫಂ ಪಾಕತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಗಾಮೇ ಮುನೀ ಚರೇತಿ ಏವಂ ಸೇಕ್ಖೋ ಅಸೇಕ್ಖೋ ವಾ ಅನಗಾರಿಯಮುನಿ ಕುಲಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಗಾಮೇ ಚರಣಪಚ್ಚಯಾ ಸದ್ಧಾಹಾನಿ ವಾ ಭೋಗಹಾನಿ ವಾ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಾಪಿ ಭೋಗಾಪಿ ಪಾಕತಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಚರಿತ್ವಾ ಚ ಪನ ಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿಗಾಮೇ ಉದಕಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಕ್ಖಭಞ್ಜನ- (ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೧.೨) ವಣಲೇಪನಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮವಸೇನ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೧.೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೩) ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ತಥಾರೂಪಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಹತ್ಥಗತಾನೇವ ಕರೋತಿ। ಅಸೇಕ್ಖಮುನಿ ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಮನುಯುಞ್ಜತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಭಮರೇನ ಮಧುಕರೇನ ಸರಿಕ್ಖತಾ। ಖೀಣಾಸವೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ।

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತೀತಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೋ ಏವ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಸಂವರಣತೋ ಪಿದಹನತೋ ಸಂವರೋ। ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಂವುತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಚರತಿ। ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಆಚಾರೇನ ಚ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಅಣುಮತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು। ವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು। ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಭಯಂ ದಸ್ಸೀ। ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ।

ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಕುಸಲೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಚಾರಗೋಚರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಕುಸಲೇ ಕಾಯಕಮ್ಮೇ ವಚೀಕಮ್ಮೇ ಚ ಗಹಿತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ನ ಆಕಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಏವ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಕುಸಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ, ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಿ ಸೀಲಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏತಂ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಕತಮೇ ಚ ಥಪತಿ ಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ? ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಆಜೀವಮ್ಪಿ ಖೋ ಅಹಂ ಥಪತಿ ಸೀಲಸ್ಮಿಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೬೫)। ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಅಟ್ಠಆರಮ್ಭವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ಆರದ್ಧಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಣಿಕಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಏಕಕೋ ಹೋತಿ, ಗಮನಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಂ ಉಪ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ಆರದ್ಧಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ। ಥಾಮವಾತಿ ಠಿತಿಮಾ। ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋತಿ ಥಿರಪರಕ್ಕಮೋ। ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ…ಪೇ॰… ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನತ್ಥಂ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ , ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಞ್ಚ ಧುರಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತೋ ವಿಹರತಿ। ಪಞ್ಞವಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನಿಯಾ’’ತಿ।

ನತ್ಥಿ ಪುತ್ತಸಮಂ ಪೇಮನ್ತಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿರೂಪೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಕೇ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಕಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಮಾಲಾಗುಳೇ ವಿಯ ಸೀಸಾದೀಸು ಕತ್ವಾ ಪರಿಹರಮಾನಾ। ತೇಹಿ ಉಹದಿತಾಪಿ ಓಮುತ್ತಿತಾಪಿ ಗನ್ಧವಿಲೇಪನಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಾ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನತ್ಥಿ ಪುತ್ತಸಮಂ ಪೇಮ’’ನ್ತಿ। ಪುತ್ತಪೇಮೇನ ಸಮಂ ಪೇಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗೋಸಮಿತನ್ತಿ ಗೋಹಿ ಸಮಂ ಗೋಧನಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸೂರಿಯಸಮಾ ಆಭಾತಿ ಸೂರಿಯಾಭಾಯ ಸಮಾ ಅಞ್ಞಾ ಆಭಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸಮುದ್ದಪರಮಾತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಞ್ಞೇ ಸರಾ ನಾಮ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಮುದ್ದಪರಮಾ। ಸಮುದ್ದೋ ತೇಸಂ ಉತ್ತಮೋ, ಸಮುದ್ದಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ಉದಕಂ ನಿದಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಭಗವಾತಿ ವದತಿ।

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅತ್ತಪೇಮೇನ ಸಮಂ ಪೇಮಂ ನತ್ಥಿ। ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾಪಿ ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಅಪೋಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಪೋಸೇನ್ತಿ। ಧಞ್ಞೇನ ಚ ಸಮಂ ಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಥಾರೂಪೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದೀನಿಪಿ ಗೋಮಹಿಂಸಾದೀನಿಪಿ ಧಞ್ಞಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಧಞ್ಞಸಾಮಿಕಾನಮೇವ ಸನ್ತಿಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮಾ ಆಭಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸೂರಿಯಾದಯೋ ಹಿ ಏಕದೇಸಂಯೇವ ಓಭಾಸೇನ್ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಚ ತಮಂ ವಿನೋದೇನ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಿಮ್ಪಿ ಲೋಕಧಾತುಂ ಏಕಪಜ್ಜೋತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅತೀತಂಸಾದಿಪಟಿಚ್ಛಾದಕಞ್ಚ ತಮಂ ವಿಧಮತಿ। ಮೇಘವುಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸಮೋ ಸರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ನದೀ ವಾ ಹಿ ಹೋತು ತಳಾಕಾದೀನಿ ವಾ, ವುಟ್ಠಿಸಮೋ ಸರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಮೇಘವುಟ್ಠಿಯಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬತೇಮನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ನ ಹೋತಿ, ವುಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಯಾವ ಆಭಸ್ಸರಭವನಾಪಿ ಏಕೋದಕಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ದೇವತಾವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ಪಟಿಗಾಥಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಸಮಂ ಪೇಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

೧೨೪.

ಕಿಂಸೂಧ ಭೀತಾತಿ ಕಿಂ ನು ಭೀತಾ। ಮಗ್ಗೋ ಚನೇಕಾಯತನೋ ಪವುತ್ತೋತಿ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಿಸ್ಸ ಭೀತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಯಂ ಜನತಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ವದತಿ। ಭೂರಿಪಞ್ಞಾತಿ ಬಹುಪಞ್ಞ ಉಸ್ಸನ್ನಪಞ್ಞ। ಪರಲೋಕಂ ನ ಭಾಯೇತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಪರಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಭಾಯೇಯ್ಯ।

ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ। ಘರಮಾವಸನ್ತೋತಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯೋ ವಿಯ ಬಹ್ವನ್ನಪಾನೇ ಘರೇ ವಸನ್ತೋ। ಸಂವಿಭಾಗೀತಿ ಅಚ್ಛರಾಯ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ನಖೇನ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ದತ್ವಾವ ಭುಞ್ಜನಸೀಲೋ। ವದಞ್ಞೂತಿ ಯಾಚಕಾನಂ ಯಾಚನವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಞ್ಞೂ, ವಚನೀಯೋ ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ವಾಚನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀಸುಚರಿತಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಮನನ್ತಿ ತೀಣಿ ಮನೋಸುಚರಿತಾನಿ। ಕಾಯೇನಾತಿ ತೀಣಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಾನಿ। ಇಮೇ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಪುಬ್ಬಸುದ್ಧಿಅಙ್ಗಂ ನಾಮ। ‘‘ಬಹ್ವನ್ನಪಾನಂ ಘರಮಾವಸನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಞ್ಞಉಪಕ್ಖರೋ ಗಹಿತೋ। ಸದ್ಧೋತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ಮುದೂತಿ ಏಕಂ, ಸಂವಿಭಾಗೀತಿ ಏಕಂ, ವದಞ್ಞೂತಿ ಏಕನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಠಿತೋ ಚತೂಸೂ’’ತಿ ಆಹ।

ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ವಾಚ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ‘‘ಬಹ್ವನ್ನಪಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಞ್ಞಉಪಕ್ಖರೋವ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಸದ್ಧೋ ಮುದು ಸಂವಿಭಾಗೀ ವದಞ್ಞೂ’’ತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ।

ಅಪರೋ ದುಕನಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿ – ‘‘ವಾಚಂ ಮನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ‘‘ಕಾಯೇನ ಪಾಪಾನಿ ಅಕುಬ್ಬಮಾನೋ ಬಹ್ವನ್ನಪಾನಂ ಘರಮಾವಸನ್ತೋ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ಸದ್ಧೋ ಮುದೂ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ಸಂವಿಭಾಗೀ ವದಞ್ಞೂ’’ತಿ ಏಕನ್ತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಠಿತೋ ಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೋ ಇತೋ ಪರಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋನ ಭಾಯತಿ।

ಕಾಯಸಮಾಚಾರಮ್ಪೀತಿಆದಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ದುವಿಧೇನಾತಿ ದ್ವಿವಿಧೇನ, ದ್ವೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಞ್ಞಾತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ। ಸೀಲಕಥಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ತಾವ ಕಥೇನ್ತೇನ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರೇಹಿ ಕಥೇತಬ್ಬೋ। ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ। ಸೇವಿತಬ್ಬಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವೇರಮಣೀಹಿ ಚೇವ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಅವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಚ ಕಥೇತಬ್ಬೋ।

ಅಸೇವಿತಬ್ಬವಚೀಸಮಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದಾದಿವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇನ ಚೇವ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಚ ಕಥೇತಬ್ಬೋ। ಸೇವಿತಬ್ಬವಚೀಸಮಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದಾದಿವೇರಮಣೀಹಿ ಚೇವ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಅವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಚ ಕಥೇತಬ್ಬೋ।

ಪರಿಯೇಸನಾ ಪನ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಪರಿಯೇಸನಾ ಏವ, ಸಾ ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ನಾಮ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದ್ವಾರದ್ವಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಆಕಾಸೇ, ತಸ್ಮಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ನಸೇವಿತಬ್ಬಪರಿಯೇಸನಾ ಅನರಿಯಪರಿಯೇಸನಾಯ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ಸೇವಿತಬ್ಬಪರಿಯೇಸನಾ ಅರಿಯಪರಿಯೇಸನಾಯ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಕತಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನರಿಯಪರಿಯೇಸನಾ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಅತ್ತನಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮೋ ಸಮಾನೋ ಜಾತಿಧಮ್ಮಂಯೇವ ಪರಿಯೇಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೪)। ತಥಾ ‘‘ಕತಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಪರಿಯೇಸನಾ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಅತ್ತನಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮೋ ಸಮಾನೋ ಜಾತಿಧಮ್ಮೇ ಆದೀನವಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಅಜಾತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೫)।

೧೭೦.

ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋತಿ ಜಙ್ಘಮಗ್ಗಾದಯೋ ವಾ ಹೋನ್ತು ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಮಗ್ಗಾ ವಾ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಕರೋ ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚತೂಸುಪಿ ಸಚ್ಚೇಸು ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ। ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುರೋ ಪದಾತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಣೇ ನ ಕುಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೨೪) ಆಗತಂ ವಚೀಸಚ್ಚಂ ವಾ ಹೋತು, ‘‘ಸಚ್ಚೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಸಚ್ಚೋ ಖತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿಭೇದಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ವಾ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೩೧; ಉದಾ॰ ೫೪; ಮಹಾನಿ॰ ೨೦) ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚಂ ವಾ, ‘‘ಏಕಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ನ ದುತಿಯಮತ್ಥೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೦; ಮಹಾನಿ॰ ೧೧೯) ವುತ್ತಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ವಾ ಹೋತು। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಇಮೇಸಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಏಕಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನ ತಥಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಯೋ (ಮಹಾವ॰ ೧೪; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೦) ಚತುರೋ ಪದಾ ಸೇಟ್ಠಾ ನಾಮ। ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ೫.೩೨; ಇತಿವು॰ ೯೦) ವಚನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋ। ದ್ವಿಪದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಿಭೇದಾನಂ ದ್ವಿಪದಾನಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ ಭಗವಾವ ಸೇಟ್ಠೋತಿ।

ಅಗ್ಗಾನೀತಿ ಉತ್ತಮಾನಿ। ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ। ಅಪದಾತಿ ನಿಪ್ಪದಾ ಅಹಿಮಚ್ಛಾದಯೋ। ದ್ವಿಪದಾತಿ ಮನುಸ್ಸಪಕ್ಖಿಜಾತಾದಯೋ। ಚತುಪ್ಪದಾತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಯೋ । ಬಹುಪ್ಪದಾತಿ ಸತಪದಿಆದಯೋ। ರೂಪಿನೋತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ। ಅಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾ। ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಭವಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾ। ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಗುಣೇಹಿ ಅಗ್ಗೋ ಉತ್ತಮೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಅಕ್ಖಾಯತಿ।

ಅಸಙ್ಖತಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ವಿರಾಗೋತಿಆದೀನಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ। ತಞ್ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ರಾಗಮದಾದಯೋ ಮದಾ ನಿಮ್ಮದಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ , ಸಬ್ಬಾ ಪಿಪಾಸಾ ವಿನಯಂ ಉಪೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಆಲಯಾ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ವಟ್ಟಾನಿ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾ ಖೀಯತಿ, ಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹಾ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತೀತಿ।

ಧಮ್ಮೋ ಚ ಕುಸಲಕ್ಖತೋತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಕುಸಲೋ ಅನವಜ್ಜೋ, ಅನವಜ್ಜತ್ತಾ ಏವ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಬ್ಬತಿತ್ಥಿಯವಾದೇಹಿ ಚ ಅಪರಿಕ್ಖತೋ। ತಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಸಿಸ್ಸರೇತಿ ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬರತನೇಹಿ ವಿಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಗುಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಅತಿಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಸಮಣಪದುಮಸಞ್ಚಯೋ ಗಣೋತಿ ಪದುಮಸದಿಸಾನಂ ಅರಿಯಸಮಣಾನಂ ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಗಣೋ। ಪದುಮನ್ತಿ ಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸತಪತ್ತಸ್ಸ ಸರೋರುಹಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಗುಣಾತಿ ಪದುಮಸದಿಸಾ ವುತ್ತಾ। ವಿದೂನಂ ಸಕ್ಕತೋತಿ ವಿದೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಕ್ಕತೋ। ನರವರದಮಕೋತಿ ನರವರೋ ಚ ಪುರಿಸಾನಂ ದಮಕೋ ನಾಯಕೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕಸ್ಸ ಉತ್ತರೀತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಠಿತಾನಿ, ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಉತ್ತಮಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನಿರುಪದಾಹೋತಿ ರಾಗಪರಿಳಾಹಾದೀಹಿ ಅನುಪದಾಹೋ। ಸಚ್ಚನಾಮೋತಿ ಅವಿತಥನಾಮೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣೇಹಿ ಆಗತನಾಮೋ। ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋತಿ ವಟ್ಟತೋ ಏಕನ್ತನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ಅವಿತಥೋ ಸಹ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ನವವಿಧೋಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ, ತತೋ ಏವ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ತಸ್ಸ ಉತ್ತರೀತಿ ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿ ಅಧಿಕಗುಣೋ ಅಞ್ಞೋ ಚ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರಿಯಸಙ್ಘೋವ ನಿಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿದೂಹಿ ಸಬ್ಬಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪೂಜಿತೋ।

‘‘ಏಕಾಯನ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಏಕಾಯನನ್ತಿ ಏಕಂ ಮಗ್ಗಂ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ।

ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಗಮೋ’’ತಿ॥ (ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೧) –

ಬಹೂನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಇಧ ಅಯನನಾಮೇನ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನನ್ತಿ ಏಕಮಗ್ಗಂ, ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಏಕೇನ ಅಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕಾಯನಂ। ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ವಿವೇಕಟ್ಠೇನ ಪವಿವಿತ್ತೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಯನೋ, ಸಂಸಾರತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಸೇಟ್ಠಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಯನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಭಗವತೋವ ಸೋ ಅಯನೋ, ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೋ ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯)। ಅಯತೀತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅಯನೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏಕಾಯನೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೪)। ಅಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಮುಖಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ, ತಂ ಏಕಾಯನಂ।

ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀತಿ ಜಾತಿಯಾ ಖಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ತೋ ಜಾತಿಖಯನ್ತೋ। ಜಾತಿಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತಖಯನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಪಸ್ಸೀತಿ ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ। ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಏಕಾಯನಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಭಗವಾ ಪಜಾನಾತಿ, ಜಾನನ್ತೋ ಚ ತೇನ ತೇನ ಹಿತೇನ ಸತ್ತೇ ಅನುಕಮ್ಪತೀತಿ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಾಯನಭಾವಂ, ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನತಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತರಿಂಸು ಪುಬ್ಬೇ, ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ ಕಾಮೋಘಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ತರಿಂಸು, ಯೇ ತಂ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತರಹಿ ಚ ತರನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಏತೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ, ನ ಅಞ್ಞೇನಾತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣೇನ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪೇಕ್ಖನ್ತಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತುಕಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏವಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ ನಾನಾಸುತ್ತಪದಾನಿ ಉದಾಹರನ್ತೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀಹಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಲೋಕಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಭಾಗಿಯೇನ ಚ ಭಾವನಾಭಾಗಿಯೇನ ಚಾತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇನ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಮೇವ ಹಿ ದಸ್ಸನಭಾಗಿಯಂ ಭಾವನಾಭಾಗಿಯನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ। ಲೋಕಿಯಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚಾತಿ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀಹಿ ದಸ್ಸನಭಾಗಿಯಾದೀಹಿ ಚಾತಿ ಉಭಯೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇತಿಆದಿ ನಿದ್ದಿಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಕೋಟ್ಠಾಸಸಹಿತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸತ್ಥದೀಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।

ಏವಂ ಲೋಕಿಯತ್ತಿಕಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸತಿಕಾನಂ ಸೇಸಪದಾನಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ತಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಮೇವ। ತಥಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಸುತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಲೋಕಿಯಸುತ್ತಾನಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಘಾತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಗ್ಘಾತಾಯಾತಿ ಪಹಾನಾಯ। ಸುತ್ತಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮನೇನೇವ ಭಾವನಾಭೂಮಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಾವನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸನಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಮಗ್ಗಭಾವನಾಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಝಾನಭಾವನಾಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಭಾವನಾಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ, ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।

ಇದಾನಿ ತಿಕಪದೇಹೇವ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಬೀಜಿನಾತಿಆದೀಸು ಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಜನೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏಕಬೀಜೀ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ। ಸೋ ಏಕಂಯೇವ ಮಾನುಸಕಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏಕಬೀಜೀ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೩೩)।

ಯೋ ಪನ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನಿ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ನಾಮ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಲಂಕೋಲೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಣ್ಣಂ…ಪೇ॰… ಪರಾಯಣೋ। ಸೋ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನಿ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಲಂಕೋಲೋ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೩೨)।

ತತ್ಥ ಕುಲಾನೀತಿ ಭವೇ। ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ। ಯಾವ ಛಟ್ಠಭವಾ ಸಂಸರನ್ತೋಪಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ಹೋತಿ ಏವ।

ಯೋ ಪನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ…ಪೇ॰… ಪರಾಯಣೋ। ಸೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವೇ ಚೇವ ಮಾನುಸೇ ಚ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೩೧)।

ಕೋ ಪನ ತೇಸಂ ಏತಂ ಪಭೇದಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ‘‘ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೋ’’, ಕೇಚಿ ‘‘ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ’’। ಕೇಚಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಮೇತೀತಿ ವಾದೇ ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ನಿರುಪನಿಸ್ಸಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವಾದೇ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ನಿಯಮೇನ್ತೀತಿ ವಾದೇ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವಾದೋ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸಚೇ ಹಿ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತೋ ಮನ್ದತರಾ ಕೋಲಂಕೋಲೋ। ತತೋ ಮನ್ದತರಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯೋ ಚ ದೇವೇಸುಯೇವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇಮೇ ನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಯೋ ಪನ ಕಾಲೇನ ದೇವೇಸು, ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೇನ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿ ಇದಂ ಇಧಟ್ಠಕವೋಕಿಣ್ಣವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೋ ಹಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿ।

ತತ್ಥ ಯೋ ಸದ್ಧಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಬೀಜಿಆದಿಭೇದೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಪಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮ। ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಏಕಬೀಜಿಆದಿಭೇದೋ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಅಲಾಭಿನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಲಾಭೀ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೇ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಕಾಯಸಕ್ಖಿನಾಮಕಾ ತಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾ, ತೇ ಏಕಬೀಜಿಆದೀಹಿ ತೀಹೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಏಕಬೀಜಿನಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿನಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿ।

ದ್ವಾದಸಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋ, ಸಕದಾಗಾಮೀ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋ, ಅಭೇದೇನ ಅನಾಗಾಮೀ, ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಕಾಯಸಕ್ಖಿನೋ ತಯೋತಿ ಭೇದೇನ ಅಟ್ಠಾತಿ, ಏವಂ ದ್ವಾದಸಹಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯೋ ಅವಿಹಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಯೋ ಪನ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ತಥಾ ಯೋ ಅವಿಹಾದೀಸು ಉಪಪನ್ನೋ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಯೋ ಪನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಉದ್ಧಂ ಉಪರೂಪರಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪಪತ್ತಿಸೋತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ।

ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಅತ್ಥಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ, ಅತ್ಥಿ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಅತ್ಥಿ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಇಧ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಅವಿಹಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಅವಿಹಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ತತ್ಥೇವ ಅಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠೇಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಅವಿಹಾದೀಸು ಚತೂಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾದಯೋ ವುತ್ತವಿಭಾಗಾಯೇವ।

ನವಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಅಲಾಭೀ ಅರಹಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ। ತೇಸಂ ಪನ ಲಾಭೀ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಉಭೋಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯಸಙ್ಖಾತತೋ ಉಭತೋ ಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ। ಸಮಸೀಸಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧೋ ಸಮಸೀಸೀ – ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ, ರೋಗಸಮಸೀಸೀ, ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀತಿ।

ತತ್ರ ಯೋ ಠಾನಾದೀಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಯೇನೇವ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತಿ, ತೇನೇವ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಏಕಂ ರೋಗಂ ಪತ್ವಾ ಅನ್ತೋರೋಗೇ ಏವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಂ ತಣ್ಹಾ, ಬನ್ಧನಸೀಸಂ ಮಾನೋ, ಪರಾಮಾಸಸೀಸಂ ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಂ ಸದ್ಧಾ, ಪಗ್ಗಹಸೀಸಂ ವೀರಿಯಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಸೀಸಂ ಸತಿ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಂ ಸಮಾಧಿ, ದಸ್ಸನಸೀಸಂ ಪಞ್ಞಾ, ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಗೋಚರಸೀಸಂ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ನಿರೋಧೋತಿ ತೇರಸಸು ಸೀಸೇಸು ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಞ್ಞಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ। ಯಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸೀಸದ್ವಯಂ ಸಮಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ।

ಕಥಂ ಪನಿದಂ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ? ವಾರಸಮತಾಯ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಮೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೋ ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ ಇದಂ ಉಭಯಸೀಸಪರಿಯಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಮಂ ಹೋತಿ ನಾಮ। ತೇನಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏವಂ ಸುಞ್ಞತವಿಮುತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಸಮಸೀಸೀತಿ ಸತ್ತ ಸಾವಕಾ ಅರಹನ್ತೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ।

ರಾಗಚರಿತೋತಿ ರಾಗಸಹಿತಂ ಚರಿತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಚರಿತೋ। ರಾಗೇನ ವಾ ಚರಿತೋ ಪವತ್ತಿತೋ ರಾಗಚರಿತೋ, ರಾಗಜ್ಝಾಸಯೋ ರಾಗಾಧಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ರಾಗಮುಖೇ ಠಿತೋತಿ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ, ಪರಿಯುಟ್ಠಿತರಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ। ಲೋಕಿಯಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ ರಾಗಚರಿತೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಲೋಕಿಯಂ, ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಅನುವತ್ತಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯ’’ನ್ತಿ। ಸೀಲವನ್ತೇಹೀತಿ ಸೀಲವನ್ತಾದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ। ಪಕತಿಸೀಲನ್ತಿಆದಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ। ತೇಸಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ। ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಕತಿಸೀಲಾದಿವಸೇನ, ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಕತಿಸೀಲವನ್ತಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಕತಿಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪಕತಿಸೀಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಏವ ಗಹಣಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಪತ್ತಿದಾನಅಬ್ಭನುಮೋದನಧಮ್ಮಸ್ಸವನದೇಸನಾದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತತ್ಥ ಪಕತಿಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸೀಲಂ। ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೋತಿ ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾ ಚ। ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾ ಆಗತಾ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ। ನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞಾಪರಿಯಾಯೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪರಿಯಾಯೇನಪಿ ಯತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಆಗತಾ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ। ಯಂ ವಾ ಪನಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಹೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಬಾಹಿರಾನಿ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ತೇಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಞಾಣಂ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಞಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞೇಯ್ಯತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ಞಾಣನ್ತರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಂ ರೂಪಾದಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ವಾ ಬಾಹಿರಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಓಳಾರಿಕಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಙ್ಖತೇನ ಅಸಙ್ಖತೇನ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಚ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ। ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಹಿ ಞೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।

ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞತರವಚನಂ ಭಾಸತೀತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾದಿಸುತ್ತೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದ್ವೇ। ತೇಸು ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞತರವಚನಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಕಥನಂ ಭಾಸತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಧಾರಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಾದೀಸು ಯದಿ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ, ಅಥ ಉಭಯವಸೇನ ಯಥಾ ಯಥಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ತಂ ಪಧಾನಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಕಿಲೇಸಸಹಿತಞ್ಞೇವ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹೇತು, ನ ಇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುವಿಧೋ ಹೇತು ಯಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಯೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ। ಸಮುದಯೋ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ಚ ಕಿಲೇಸವನ್ತೋ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಆದೀಸು। ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮೇನಾತಿ ಕಪ್ಪಿಯೇನ ಚ ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಂ, ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮಂ ಮಹಾಪದೇಸವಸೇನ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಭಗವತಾ ಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ। ಏಕನ್ತೇನ ಸರಾಗಾದಿಸಂವತ್ತನಮೇವ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಂ ಸರಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತನಾದಿಕಾರಣೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ । ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅರಿಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಗ್ಗತೋ ಅನೇಕವಿಧೋ ಪಟ್ಠಾನಭೇದೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಏವಂ ಲೋಕಿಯಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಸಂಸಗ್ಗತೋಪಿ ಅನೇಕವಿಧೋ ಪಟ್ಠಾನಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಏಕದೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ತೇ ನಿದ್ಧಾರೇತುನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಂ ಲೋಕಿಯಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದವಸೇನ ಅಯಂ ಪಟ್ಠಾನಭೇದೋ ಅನೇಕವಿಧೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಯಂ ನಯೋ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭತೇವ। ಲಬ್ಭತಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಏವಂ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೇ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ದುಕತಿಕಾದಿಭೇದೇನ ಸಮ್ಭವತೋ ಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ವಸೇನ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಾನಿ ತಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ, ಅತಿಭಾರಿಯಾ ಚ ನೇತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋ ಏಕದೇಸೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋತಿ।

ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಗಮನಕಥಾ

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –

ಹಾರೇ ನಯೇ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ, ಸುವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯಂ।

ವಿಭಜನ್ತೋ ನವಙ್ಗಸ್ಸ, ಸಾಸನಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಂ॥

ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಧೀರೋ, ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿಪುಣಞ್ಚ ಯಂ।

ಅದೇಸಯಿ ಮಹಾಥೇರೋ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ವಸೀ॥

ಸದ್ಧಮ್ಮಾವತರಟ್ಠಾನೇ, ಪಟ್ಟನೇ ನಾಗಸವ್ಹಯೇ।

ಧಮ್ಮಾಸೋಕಮಹಾರಾಜ-ವಿಹಾರೇ ವಸತಾ ಮಯಾ॥

ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಯಾ ತಸ್ಸ, ಆರದ್ಧಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।

ಉದಾಹರಣಸುತ್ತಾನಂ, ಲಕ್ಖಣಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಸೋ॥

ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೀ ಸಾ, ಅನಾಕುಲವಿನಿಚ್ಛಯಾ।

ಸಮತ್ತಾ ಸತ್ತವೀಸಾಯ, ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರತೋ॥

ಇತಿ ತಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೇನ, ಯಂ ತಂ ಅಧಿಗತಂ ಮಯಾ।

ಪುಞ್ಞಂ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸಾಸನಂ॥

ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ, ಸೀಲಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ।

ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇಹಿನೋ ಹೋನ್ತು, ವಿಮುತ್ತಿರಸಭಾಗಿನೋ॥

ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನಂ।

ತಸ್ಮಿಂ ಸಗಾರವಾ ನಿಚ್ಚಂ, ಹೋನ್ತು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ॥

ಸಮ್ಮಾ ವಸ್ಸತು ಕಾಲೇನ, ದೇವೋಪಿ ಜಗತೀಪತಿ।

ಸದ್ಧಮ್ಮನಿರತೋ ಲೋಕಂ, ಧಮ್ಮೇನೇವ ಪಸಾಸತೂತಿ॥

ಇತಿ ಬದರತಿತ್ಥವಿಹಾರವಾಸಿನಾ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲೇನ ಕತಾ

ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾತಿ।

ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।