೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರೋ
೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೫. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ? ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ। ಕಿಂ ದೇಸಯತಿ? ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಫಲಂ ಉಪಾಯಂ ಆಣತ್ತಿಂ। ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ।
ತತ್ಥ
‘‘ಕಾಮಂ
ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ।
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ?
‘‘ತಸ್ಸ
ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಆದೀನವೋ।
ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ?
‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾ ಸಿರೋ।
ಸೋಮಂ ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಲೋಕೇ, ಸತೋ ಸಮತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ॥
ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ।
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ?
‘‘ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ, ಗವಾಸ್ಸಂ ದಾಸಪೋರಿಸಂ।
ಥಿಯೋ ಬನ್ಧೂ ಪುಥೂ ಕಾಮೇ, ಯೋ ನರೋ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ।
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ?
‘‘ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಮದ್ದನ್ತೇ ನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾ।
ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ನಾವಂ ಭಿನ್ನಮಿವೋದಕ’’ನ್ತಿ॥
ಅಯಂ ಆದೀನವೋ।
ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ?
‘‘ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ, ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ।
ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘಂ, ನಾವಂ ಸಿತ್ವಾವ ಪಾರಗೂ’’ತಿ॥
ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ।
ತತ್ಥ
‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ।
ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ॥
ಇದಂ ಫಲಂ।
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ?
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ…ಪೇ॰…
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ, ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅಥ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ದುಕ್ಖೇ, ಏಸ ಮಗ್ಗೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ।
ತತ್ಥ
‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ
ಪಣ್ಡಿತೋ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಆಣತ್ತಿ।
‘‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು,
ಮೋಘರಾಜಾ’ತಿ ಆಣತ್ತಿ, ‘ಸದಾ ಸತೋ’ತಿ ಉಪಾಯೋ।
‘ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ
ಇದಂ ಫಲಂ।
೬. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ, ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ।
ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ। ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ। ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ
ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ। ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇ ಸಮಥೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ।
ತತ್ಥ ಯೇ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೇನ ನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ, ಯೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೇನ ನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ।
೭. ಸ್ವಾಯಂ
೮. ಪರತೋಘೋಸಾ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ। ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ। ಯಂ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ। ಯಸ್ಸ ಇಮಾ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ ಸುತಮಯೀ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಚ, ಅಯಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ। ಯಸ್ಸ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ
೯. ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಕಿಂ ದೇಸಯತಿ? ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಂ ನಿರೋಧಂ ಮಗ್ಗಂ। ಆದೀನವೋ ಚ ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯೋ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿರೋಧೋ, ಉಪಾಯೋ ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗೋ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ। ಇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ।
ಯಥಾಹ
ತತ್ಥ
‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಅನುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಿತಂ…ಪೇ॰…
ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ, ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾ, ಅಪರಿಮಾಣಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಅಪರಿಮಾಣಾ ಆಕಾರಾ ನೇರುತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸಾ। ಏತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನಾ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಇತಿಪಿದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ।
ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ
೧೦. ತತ್ಥ
ಕೇವಲನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಪರಿಪೂರಂ ಅನೂನಂ ಅನತಿರೇಕಂ। ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಲಂ ಸಬ್ಬಮಲಾಪಗತಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾನಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ
ಕೇಸಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಯೋಗೀನಂ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ –
‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ, ನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಚ ಫಲಂ ಉಪಾಯೋ ಚ।
ಆಣತ್ತೀ ಚ ಭಗವತೋ, ಯೋಗೀನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ॥
ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ।
೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೧೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ, ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ।
ಕಿಂ ವಿಚಿನತಿ? ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತಿ, ವಿಸಜ್ಜನಂ
‘‘ಕೇನಸ್ಸು
ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥
ಇಮಾನಿ
ತತ್ಥ
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,]
ವಿವಿಚ್ಛಾ
ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥
ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸಜ್ಜಿತಾನಿ ಪಠಮಂ ಪಠಮೇನ, ದುತಿಯಂ ದುತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಚತುತ್ಥೇನ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ। ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ। ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ ಸಬ್ಬಭೂತಾನಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಏಕಮೇವ ನೀವರಣಂ ವದಾಮಿ ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸೋವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿರೋಧಾ ಚಾಗಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾನಂ ನೀವರಣನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ। ತೇನ ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ। ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ, ಸೋ ವಿವಿಚ್ಛತಿ। ವಿವಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ ನಾಭಿಸದ್ದಹತಿ, ನ ಅಭಿಸದ್ದಹನ್ತೋ ವೀರಿಯಂ ನಾರಭತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ। ಸೋ ಇಧಪ್ಪಮಾದಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ ಪಮತ್ತೋ, ಸುಕ್ಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯತಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಾ ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ದೂರೇ
ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ
ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ॥
ತೇನ
‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ। ಜಪ್ಪಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ। ಸಾ ಕಥಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತಿ? ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ರತ್ತೋ
ಅನ್ಧನ್ತಮಂ
ಸಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಆಸತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ’’ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲೋಕೋ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ನಾಮ ಭವತಿ, ತೇನ ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ।
‘‘ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ। ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖಂ – ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ। ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ಭಯಂ ದುಕ್ಖೇನ ಸಮಸಮಂ, ಕುತೋ ವಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿತರಂ? ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ – ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ। ತತ್ಥ ಲೋಕೋ ಓಧಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಹೋನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾಪಿ ದೀಘಾಯುಕಾಪಿ। ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಪನ ಲೋಕೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ। ತೇನ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ।
ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,]
ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ
ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ। ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಮೇಹಿ ಬತ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ। ಏವಂ
ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ। ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಸವನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಅಯಂ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಅಯಂ ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಯೋ ಪಮಾದೋ ಅಯಂ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ। ತಸ್ಸೇವಂ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಛಸು ಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾ ಸವನ್ತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾ ಗನ್ಧತಣ್ಹಾ ರಸತಣ್ಹಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ, ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಸವತೀ’’ತಿ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಚಕ್ಖು ಸವತಿ
‘‘ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ। ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ।
ತತ್ಥ ವಿಸಜ್ಜನಾ –
‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,]
ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥
ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಾವಿತಾಯ ಬಹುಲೀಕತಾಯ ಚಕ್ಖು ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ಸೋತಂ…ಪೇ॰… ಘಾನಂ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯೋ… ಮನೋ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ
ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಕಿಸ್ಸ
‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,]
ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಮಾರಿಸ।
ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
‘‘ಯಮೇತಂ
ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ।
ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ
೧೨. ತತ್ಥ
ಅಪಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ‘‘ಖೀಣಾ ಮೇ ಜಾತೀ’’ತಿ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ‘‘ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ
೧೩. ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಇದಂ ನಾಮಂ। ಯಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ, ಇದಂ ರೂಪಂ। ತದುಭಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಏವಮಾಹ –
‘‘ಪಞ್ಞಾ
ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸತಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ, ಪಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಯಾ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ, ಇದಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತತ್ಥ ಯಾ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ। ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ। ತತ್ಥ
೧೪. ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ।
ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ, ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಪುರೇ।
ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿಂ
ಇತಿ
‘‘ಯಮೇತಂ
ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ।
ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
‘‘ಯೇ ಚ
ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥೂ ಇಧ।
ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ॥
೧೫. ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ತೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ। ಕಿಸ್ಸ? ಸೇಖಾಸೇಖವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನಯೋಗೇನ, ಏವಞ್ಹಿ ಆಹ। ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಯೇ ಚ ಸೇಖಾ ಪುಥೂ ಇಧಾ’’ತಿ ಸೇಖಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ।
ತತ್ಥ ವಿಸಜ್ಜನಾ –
‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ]
ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ।
ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ॥
ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ। ಅತೀತೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅನಾಗತೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ।
ಕೋ
ಭಗವತೋ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅನಾವರಣಞಾಣದಸ್ಸನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ। ತತ್ಥ ಸೇಖೇನ ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಗೇಧಾ ಚ ರಜನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ದೋಸಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು। ತತ್ಥ
‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಆಹ। ತಥಾ ಹಿ ಸೇಖೋ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಂ ಫಾತಿಂ ಕರೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಾಯಮತಿ, ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ। ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ। ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ। ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ।
೧೬. ಕತಮೇ
ಯೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ।
ಯೇನ
ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು। ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು। ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು। ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು। ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು। ಏವಂ ಸೇಖೋ ಸಬ್ಬೇಹಿ
೧೭. ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲೋಕೋ ನಾಮ ತಿವಿಧೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಲೋಕೇನ ಭವಲೋಕೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ ಭವತಿ। ಸಾ ದುವಿಧೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ। ಯದಾ ಹಿ ಸೇಖೋ ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತದಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತೇಹಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ನೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ಭವತಿ। ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ – ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚ ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚ।
ತಂ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂಃ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಂ ಭಾವನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾ? ಏವಂ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ‘‘ಇದಂ ಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಕಣ್ಹಂ, ಇದಂ ಸುಕ್ಕಂ, ಇದಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏವಂಗಹಿತಾ, ಇದಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ
ಏವಂ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭವನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಚ। ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಯೇ ಅಕುಸಲಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ? ಯೇ ಕುಸಲಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ? ಯಂ ಅಸಙ್ಖತಂ। ಯೋ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ
‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ತೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇ ಆಲೋಕಿತೇ ವಿಲೋಕಿತೇ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇ
‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ]
ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ।
ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಗೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ
ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ।
೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೧೮. ತತ್ಥ
ಕತಮಸ್ಮಿಂ
೧೯. ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಕತಿ ಪದಾನಿ ಪಞ್ಹೇತಿ ಪದಸೋ ಪರಿಯೋಗಾಹಿತಬ್ಬಂ ವಿಚೇತಬ್ಬಂ? ಯದಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ಅಥ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ಅಥ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ಅಥ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ಅಥ ಏಕಂ ಪದಂ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ। ತಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನೇನ ಅಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಕಿಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾನತ್ಥಾ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಉದಾಹು ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನನ್ತಿ। ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ? ಯಥಾ ಸಾ ದೇವತಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ।
‘‘ಕೇನಸ್ಸುಬ್ಭಾಹತೋ
ಕೇನ ಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ, ಕಿಸ್ಸ ಧೂಪಾಯಿತೋ ಸದಾ’’ತಿ॥
ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ। ತೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಕಥಂ ಞಾಯತಿ? ಭಗವಾ ಹಿ ದೇವತಾಯ ವಿಸಜ್ಜೇತಿ।
‘‘ಮಚ್ಚುನಾಬ್ಭಾಹತೋ
ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲೇನ ಓತಿಣ್ಣೋ, ಇಚ್ಛಾಧೂಪಾಯಿತೋ ಸದಾ’’ತಿ॥
೨೦. ತತ್ಥ
ಸಲ್ಲೋತಿ ವಾ ಧೂಪಾಯನನ್ತಿ ವಾ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಅಪರಿಪೂರಮಾನೇ ನವಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಕೋಧೋ ಚ ಉಪನಾಹೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಜರಾಯ ಚ ಮರಣಸ್ಸ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ।
ಯಂ ಪನಿದಂ ಭಗವತಾ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತಂ ಇಚ್ಛಾತಿಪಿ ತಣ್ಹಾತಿಪಿ, ಇದಂ ಭಗವತಾ ಬಾಹಿರಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಅಭಿಲಪಿತಂ ಇಚ್ಛಾತಿಪಿ ತಣ್ಹಾತಿಪಿ, ಸಬ್ಬಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಅಜ್ಝೋಸಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ। ಯಥಾ ಸಬ್ಬೋ ಅಗ್ಗಿ ಉಣ್ಹತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣೋ, ಅಪಿ ಚ ಉಪಾದಾನವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ, ಕಟ್ಠಗ್ಗೀತಿಪಿ ತಿಣಗ್ಗೀತಿಪಿ ಸಕಲಿಕಗ್ಗೀತಿಪಿ ಗೋಮಯಗ್ಗೀತಿಪಿ ಥುಸಗ್ಗೀತಿಪಿ ಸಙ್ಕಾರಗ್ಗೀತಿಪಿ, ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಅಗ್ಗಿ ಉಣ್ಹತ್ತಲಕ್ಖಣೋವ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾ ತಣ್ಹಾ ಅಜ್ಝೋಸಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ
‘‘ಆಸಾ
ಅಞ್ಞಾಣಮೂಲಪ್ಪಭವಾ ಪಜಪ್ಪಿತಾ, ಸಬ್ಬಾ ಮಯಾ ಬ್ಯನ್ತಿಕತಾ ಸಮೂಲಕಾ’’ತಿ
ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ವೇವಚನಂ। ಯಥಾಹ ಭಗವಾ – ರೂಪೇ ತಿಸ್ಸ ಅವಿಗತರಾಗಸ್ಸ ಅವಿಗತಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅವಿಗತಪೇಮಸ್ಸ ಅವಿಗತಪಿಪಾಸಸ್ಸ ಅವಿಗತಪರಿಳಾಹಸ್ಸ। ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಅವಿಗತರಾಗಸ್ಸ ಅವಿಗತಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅವಿಗತಪೇಮಸ್ಸ ಅವಿಗತಪಿಪಾಸಸ್ಸ ಅವಿಗತಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ವೇವಚನಂ। ಏವಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
೨೧. ಸಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖೂಪಚಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕೋ, ನ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬೋ ನಿಬ್ಬಿದೂಪಚಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರಮೂಲಕೋ। ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ।
ಯಥಾ
ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ವಿಹೇಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ವಿಹೇಸಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಮುದಿತಾ ವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ಅರತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಅರತಿ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ರಾಗೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ರಾಗೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರೀ ತೇನ ತೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ
ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ತತಿಯಂ
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ರೂಪಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಹಗತಾ ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ವಿಸೇಸಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ
ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ ನವಸುತ್ತನ್ತಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಯಥಾವಿನಯಂ ಯಥಾಸತ್ಥುಸಾಸನಂ
ನಿಯುತ್ತೋ ಯುತ್ತಿ ಹಾರೋ।
೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೨೨. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಜಿನೋ’’ತಿ, ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ। ಕಿಂ
ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪೀನಿ ರೂಪರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತಭವಾನುಪಸ್ಸಿತಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಚ, ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣೋ ಪಸಾದೋ ಸಮ್ಪಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಚ। ಅಭಿಪತ್ಥಿಯನಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ, ತಸ್ಸಾ ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣೋ ಪಸಾದೋ, ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಆರಮ್ಭಲಕ್ಖಣಂ ವೀರಿಯಂ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಏಕಗ್ಗಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾಧಿ, ತಸ್ಸ ಝಾನಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ, ಅಸ್ಸಾದಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಚ್ಚಸಮ್ಮೋಹನಲಕ್ಖಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪುನಬ್ಭವವಿರೋಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇ
ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಪೀತಞ್ಞುತಾ ಪತ್ತಞ್ಞುತಾಯ
ನಿಯುತ್ತೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ।
೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೨೩. ತತ್ಥ
‘‘ಚಕ್ಖುಂ
‘‘ಅತೀತೇ
‘‘ಯೇಸಞ್ಚ
ಅಕಿಚ್ಚಂ ತೇ ನ ಸೇವನ್ತಿ, ಕಿಚ್ಚೇ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನೋ’’॥
ಇತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾಗತಾ ಸತಿ ಚಿತ್ತಗತಾ ಧಮ್ಮಗತಾ ಚ। ತಥಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಸುತಂ ವಾ ಮುತಂ ವಾತಿ ವುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ಭವತಿ ವಿಞ್ಞಾತಂ। ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ –
ತಸ್ಮಾತಿಹ ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಏವಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ।
೨೪. ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸು ಬಲೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸತ್ತಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬೇವ
ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಆಹಾರಾ
ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೇಸಿತಂ, ದೇಸಿತಾ ತತ್ಥೇವ ರೂಪಧಾತು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಞ್ಚಾಯತನಂ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಸೇತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇನ ಹಾತಬ್ಬೋ, ವೀತರಾಗವೀತದೋಸವೀತಮೋಹಅರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ।
ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಚ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ।
೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೨೫. ತತ್ಥ
೨೬. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ?
‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ
ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ॥
ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಅಪಾಯೇಹಿ ಪರಿಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಚೋರೋ ಯಥಾ ಸನ್ಧಿಮುಖೇ ಗಹೀತೋ, ಸಕಮ್ಮುನಾ ಹಞ್ಞತಿ
ಏವಂ ಅಯಂ ಪೇಚ್ಚ ಪಜಾ ಪರತ್ಥ, ಸಕಮ್ಮುನಾ ಹಞ್ಞತಿ
ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾನಂ ಕತಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಉಪಚಿತಾನಂ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಅಸಾತಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಚ್ಚನುಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಸುಖಕಾಮಾನಿ
ಅತ್ತನೋ ಸುಖಮೇಸಾನೋ, ಪೇಚ್ಚ ಸೋ ನ ಲಭತೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥
ಇಧ
‘‘ಮಿದ್ಧೀ
ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ॥
ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಜರಾಮರಣೇನ ಅಟ್ಟಿಯಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರಾ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಗಾರವಾ ಚ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಥೇರೇಸು ನವೇಸು ಮಜ್ಝಿಮೇಸೂತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಪದಂ
ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ನ ಮೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ’’ತಿ॥
ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಅಮತಪರಿಯೇಸನಂ ಪರಿಯೇಸಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ವಿಹರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೭. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿದಾನಂ? ಯಥಾ ಸೋ ಧನಿಯೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಆಹ –
‘‘ನನ್ದತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಗೋಮಾ
ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ನನ್ದನಾ, ನ ಹಿ ಸೋ ನನ್ದತಿ ಯೋ ನಿರೂಪಧೀ’’ತಿ॥
ಭಗವಾ ಆಹ –
‘‘ಸೋಚತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಗೋಪಿಕೋ
ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ, ನ ಹಿ ಸೋ ಸೋಚತಿ ಯೋ ನಿರೂಪಧೀ’’ತಿ॥
ಇಮಿನಾ
‘‘ಸಚೇಪಿ
ನೇವ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥಿ ಇಞ್ಜಿತಂ॥
ನಭಂ ಫಲೇಯ್ಯಪ್ಪಥವೀ ಚಲೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬೇವ ಪಾಣಾ ಉದ ಸನ್ತಸೇಯ್ಯುಂ।
ಸಲ್ಲಮ್ಪಿ ಚೇ ಉರಸಿ ಕಮ್ಪಯೇಯ್ಯುಂ
ಇಮಿನಾ ವತ್ಥುನಾ ಇಮಿನಾ ನಿದಾನೇನ ಏವಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಭಗವಾ ಕಾಯಂ ಉಪಧಿಂ ಆಹಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ನ ತಂ ದಳ್ಹಂ ಬನ್ಧನಮಾಹು ಧೀರಾ, ಯದಾಯಸಂ ದಾರುಜಪಬ್ಬಜಞ್ಚ
ಸಾರತ್ತರತ್ತಾ ಮಣಿಕುಣ್ಡಲೇಸು, ಪುತ್ತೇಸು ದಾರೇಸು ಚ ಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ॥
ಇಮಿನಾ ವತ್ಥುನಾ ಇಮಿನಾ ನಿದಾನೇನ ಏವಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಭಗವಾ ಬಾಹಿರೇಸು ವತ್ಥೂಸು ತಣ್ಹಂ ಆಹಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ಏತಂ ದಳ್ಹಂ ಬನ್ಧನಮಾಹು ಧೀರಾ, ಓಹಾರಿನಂ ಸಿಥಿಲಂ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಂ।
ಏತಮ್ಪಿ ಛೇತ್ವಾನ ಪರಿಬ್ಬಜನ್ತಿ, ಅನಪೇಕ್ಖಿನೋ ಕಾಮಸುಖಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ॥
ಇಮಿನಾ ವತ್ಥುನಾ ಇಮಿನಾ ನಿದಾನೇನ ಏವಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಭಗವಾ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ ಆಹಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ಆತುರಂ ಅಸುಚಿಂ ಪೂತಿಂ, ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ದೇಹನಿಸ್ಸಿತಂ।
ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ದಿವಾ ರತ್ತಿಂ, ಬಾಲಾನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಇಮಿನಾ ವತ್ಥುನಾ ಇಮಿನಾ ನಿದಾನೇನ ಏವಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಭಗವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ ಆಹಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ದ
ಸನ್ತಿಮಗ್ಗಮೇವ ಬ್ರೂಹಯ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುಗತೇನ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಇಮಿನಾ
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ತಣ್ಹಾಛದನಛಾದಿತಾ।
ಪಮತ್ತಬನ್ಧನಾ
ಜರಾಮರಣಮನ್ವೇನ್ತಿ, ವಚ್ಛೋ ಖೀರಪಕೋವ ಮಾತರ’’ನ್ತಿ॥
ಅಯಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಕತಮೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಯುಜ್ಜತಿ? ಯಥಾಹ –
‘‘ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ರತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅನ್ಧನ್ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ರಾಗೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ॥
ಇತಿ ಅನ್ಧತಾಯ ಚ ಸಞ್ಛನ್ನತಾಯ ಚ ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ। ಯಞ್ಚಾಹ ಕಾಮನ್ಧಾ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ತಣ್ಹಾಛದನಛಾದಿತಾತಿ। ಯಞ್ಚಾಹ ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ರತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ, ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾ ಅಭಿಲಪಿತಾ। ಯಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ಯಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ, ಯಞ್ಚಾಹ ಕಾಮಾತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ। ಯಞ್ಚಾಹ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾತಿ ತೇಸಂ ಯೇವ ಕಾಮಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಏದಿಸಿಕಾ, ತೇ ಜರಾಮರಣಂ ಅನ್ವೇನ್ತಿ, ಅಯಂ
‘‘ಯಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚಾ ಠಿತೀ ಚ ನತ್ಥಿ, ಸನ್ದಾನಂ ಪಲಿಘಞ್ಚ
ತಂ ನಿತ್ತಣ್ಹಂ ಮುನಿಂ ಚರನ್ತಂ, ನ ವಿಜಾನಾತಿ ಸದೇವಕೋಪಿ ಲೋಕೋ’’ತಿ॥
ಪಪಞ್ಚಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ, ತದಭಿಸಙ್ಖತಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಠಿತಿ ನಾಮ ಅನುಸಯಾ। ಸನ್ದಾನಂ ನಾಮ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ, ಯಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸತಣ್ಹಾಯ ಜಾಲಿನಿಯಾ
೨೮. ತತ್ಥ
‘‘ಯಞ್ಚೇ ಬಾಲೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಉಪಪಜ್ಜೇ ವಾ ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ’’ತಿ। ಇದಂ
ಪಪಞ್ಚೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಬನ್ಧೋ। ಯಞ್ಚಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಪಪಞ್ಚೇತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ। ಯಞ್ಚಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅತೀತೇ, ರಾಧ, ರೂಪೇ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋಹಿ, ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಭಿನನ್ದಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಾ’’ತಿ। ಇದಂ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯೋ ಚಾಪಿ ಪಪಞ್ಚೋ ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ ಯಾ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಭಿನನ್ದನಾ, ಇದಂ ಏಕತ್ಥಂ। ಅಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ। ಏವಂ ಸುತ್ತೇನ ಸುತ್ತಂ ಸಂಸನ್ದಯಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಭವತಿ।
ಸೋ ಚಾಯಂ
ತತ್ಥ
ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅಕ್ಖರಂ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಆಕಾರೋ ನಿರುತ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ।
ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ
ಯಥಾ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಗೋಧಿಕಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನಿದ್ದೇಸಸನ್ಧಿ? ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ವೋದಾನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಸಂಸಾರನಿವತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಸಮಥೇನ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಹಿರಿಕೇನ ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಹಿರಿಯಾ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಸತಿಯಾ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಸತಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ। ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಯೋನಿಯಾ
ನಿಯುತ್ತೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ।
೭. ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೨೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಅಯಂ।
‘‘ಆರಮ್ಭಥ
ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ॥
‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಇಮಾನಿ
ಅಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಯೋಗೇ, ಯುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ವಾ ಆರಮ್ಭೋ।
ತತ್ಥ ಯೇ ನ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಪಮಾದಮೂಲಕಾ ನ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ। ಸೋ ಪಮಾದೋ ದುವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಚ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಯೇನ
೩೦. ತತ್ಥ ಯೋ ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ಪಮಾದೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಆರಕ್ಖಣಞ್ಚ ಕರೋತಿ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿವೇಧೇನ ರಕ್ಖಣಾ ಪಟಿಸಂಹರಣಾ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ।
ಸೋ ಕಥಂ ಭವತಿ? ಯದಾ ಜಾನಾತಿ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಆದೀನವಞ್ಚ ಆದೀನವತೋ
ಯಥಾಪಿ
ಏವಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯೇ ಅನೂಹತೇ, ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ॥
ಅಯಂ ತಣ್ಹಾನುಸಯೋ। ಕತಮಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ? ಭವತಣ್ಹಾಯ। ಯೋ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಭವತಣ್ಹಾ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಕಿಲೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ। ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಯೇ ಸಉಪಾದಾನಾ ಖನ್ಧಾ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ। ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಅಯಂ ಸಮುದಯೋ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಂ। ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಚ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ।
ಯೇನ
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ।
ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ
ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ನಾಮ ತೀಣಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ, ತೇ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ತಾನಿ ದ್ವೇ ಕಮ್ಮಾನಿ ಚೇತನಾ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಯಾ ಚ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ ಯಾ ಚ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ, ಇದಂ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಞ್ಚ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಯೋ ಚ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಯೋ ಚ ಮುಸಾವಾದೋ, ಇದಂ ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಯೋ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಇದಂ ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಕಾರಣಾನಿ ಚೇತನಾಕಮ್ಮಂ। ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅಯಂ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ। ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಅಯಂ ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ। ಯಾ
ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಛನ್ದಾ ದೋಸಾ ಭಯಾ ಮೋಹಾ। ತತ್ಥ
೩೧. ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೋ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಪಾಪಂ।
ಅಟ್ಠಸು ಮಿಚ್ಛತ್ತೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಂ ಯಾ ಕಿರಿಯಾ ಕರಣಂ ಸಮ್ಪಾದನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ। ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನನ್ತಿ ಅತೀತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಂ ದಸ್ಸಯತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಯೋದಾಪಿತೇ
‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ।
ಏಸಾನಿಸಂಸೋ
ಧಮ್ಮೋ
‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಭನ್ತೇ, ಪಚ್ಛಾಭೂಮಕಾ ಕಾಮಣ್ಡಲುಕಾ ಸೇವಾಲಮಾಲಿಕಾ ಉದಕೋರೋಹಕಾ ಅಗ್ಗಿಪರಿಚಾರಕಾ, ತೇ ಮತಂ ಕಾಲಙ್ಕತಂ ಉಯ್ಯಾಪೇನ್ತಿ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ ನಾಮ, ಸಗ್ಗಂ ನಾಮ ಓಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿ
‘‘ತೇನ ಹಿ, ಗಾಮಣಿ, ತಞ್ಞೇವೇತ್ಥ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಥಾ ತೇ ಖಮೇಯ್ಯ, ತಥಾ ನಂ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯಾಸೀತಿ।
‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಾಮಣಿ, ಇಧಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಅದಿನ್ನಾದಾಯೀ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೀ
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಾಮಣಿ, ಪುರಿಸೋ ಮಹತಿಂ ಪುಥುಸಿಲಂ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಕರಹದೇ
‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಾಮಣಿ, ಇಧಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಮುಸಾವಾದಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಪಿಸುಣಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಟಿವಿರತೋ ಫರುಸಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಟಿವಿರತೋ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲು ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ತಮೇನಂ ಮಹಾಜನಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ಆಯಾಚೇಯ್ಯ ಥೋಮೇಯ್ಯ ಪಞ್ಜಲಿಕೋ ಅನುಪರಿಸಕ್ಕೇಯ್ಯ ‘ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತೂ’ತಿ। ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಾಮಣಿ, ಅಪಿ ನು ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಹತೋ ಜನಕಾಯಸ್ಸ ಆಯಾಚನಹೇತು ವಾ ಥೋಮನಹೇತು ವಾ ಪಞ್ಜಲಿಕಂ ಅನುಪರಿಸಕ್ಕನಹೇತು ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಾಮಣಿ, ಪುರಿಸೋ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭಂ ವಾ ತೇಲಕುಮ್ಭಂ ವಾ ಗಮ್ಭೀರೇ
‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಾಮಣಿ, ಯೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಂ ಮಹಾಜನಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ಆಯಾಚೇಯ್ಯ ಥೋಮೇಯ್ಯ ಪಞ್ಜಲಿಕೋ ಅನುಪರಿಸಕ್ಕೇಯ್ಯ ‘ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ॥
೩೨. ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತೀನಂ ಹೇತು ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ, ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಯೇ ಸಉಪಾದಾನಾ ಖನ್ಧಾ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ। ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಅಯಂ ಸಮುದಯೋ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಂ, ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಚ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪೀನಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪೀನಿ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವಯತಿ, ತಣ್ಹಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯತಿ, ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಣ್ಹಾನಿಗ್ಗಹೇನ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಞ್ಚ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಞ್ಚ। ಅವಿಜ್ಜಾನಿಗ್ಗಹೇನ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಞ್ಚ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಞ್ಚ। ಚತೂಸು
ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಫಲಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ
ತತ್ಥ ಯಂ ಪಟಿವೇಧೇನ ರಕ್ಖತಿ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯತೋ ರಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ಸಮುದಯೋ। ಯೇನ ರಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ। ಯಂ ರಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ।
೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೩೩. ತತ್ಥ
ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚ। ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ ಚ ಫಲಭಾಗಿಯಾ ಚ। ದ್ವೇ ಸೀಲಾನಿ ಸಂವರಸೀಲಞ್ಚ ಪಹಾನಸೀಲಞ್ಚ, ತತ್ಥ ಭಗವಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವತಿ, ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ? ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ ದಾನಕಥಾ ಸೀಲಕಥಾ ಸಗ್ಗಕಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋತಿ।
ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ? ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ ಯಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ನತ್ಥಿ ಪಜಾನನಾ, ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗೋ, ನತ್ಥಿ ಫಲಂ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಅತ್ಥಿ ಪಜಾನನಾ, ಅತ್ಥಿ ಮಗ್ಗೋ, ಅತ್ಥಿ ಫಲಂ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನಿ। ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಫಲೇನ ಸೀಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಸಬ್ಬತೋ ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾ ಯಾವತಿಕಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ।
೩೪. ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ? ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಚ। ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವಂ ಜಾತಿಯಂ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಯತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ
ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ? ಯಾವ ದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾತಿ, ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಾಧಾರಣಾ
ದಸ್ಸನಭೂಮಿ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಭಾವನಾಭೂಮಿ ಉತ್ತರಿಕಾನಂ ಫಲಾನಂ ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪರತೋ ಘೋಸಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪರತೋ ಚ ಘೋಸಸ್ಸ ಸುತಮಯಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ವಿವೇಕಸ್ಸ ಚ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ಸಮಥಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಂ ಹಿರಿಯಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಕುಸಲಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಕುಸಲವೀಮಂಸಾಯ ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಧಮ್ಮಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಕುಸಲಮೂಲರೋಪನಾಯ ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸತ್ಥುಸಮ್ಪದಾ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಪಸಾದಾಯ ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಪ್ಪಟಿಹತಪಾತಿಮೋಕ್ಖತಾ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಞ್ಚ
ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ।
೯. ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೩೫. ತತ್ಥ
೩೬. ಯಸ್ಸ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಸ್ಸ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ। ಸಚ್ಚವಾದಿಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ। ಅಪಿಸುಣವಾಚಸ್ಸ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ। ಸಣ್ಹವಾಚಸ್ಸ ಫರುಸಾ ವಾಚಾ ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ। ಕಾಲವಾದಿಸ್ಸ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ। ಅನಭಿಜ್ಝಾಲುಸ್ಸ
ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಗರಹನ್ತಿ, ನೇಸಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಗಾರಯ್ಹಾ ವಾದಾನುವಾದಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ, ತೇಸಂ ಭವನ್ತಾನಂ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಂ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿಂ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಞ್ಚ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಾ, ತೇಸಂ ಭವನ್ತಾನಂ ಪುಜ್ಜಾ ಚ ಪಾಸಂಸಾ ಚ।
ಯೇ
ಯೇ ವಾ ಪನ ಕೇಚಿ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ। ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ದುಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ಸುಖೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ। ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಸುಭಸಞ್ಞಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ರೋಚಯತಿ ವಾ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಸ್ವಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ಭವತಿ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮೇ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ।
೧೦. ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೩೭. ತತ್ಥ
‘‘ಆಸಾ ಚ ಪಿಹಾ ಅಭಿನನ್ದನಾ ಚ, ಅನೇಕಧಾತೂಸು ಸರಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಞ್ಞಾಣಮೂಲಪ್ಪಭವಾ ಪಜಪ್ಪಿತಾ, ಸಬ್ಬಾ ಮಯಾ ಬ್ಯನ್ತಿಕತಾ ಸಮೂಲಿಕಾ’’ತಿ॥
ಆಸಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ಯಾ ಭವಿಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಸೀಸನಾ
ಅನೇಕಧಾತೂತಿ
ಸರಾತಿ ಕೇಚಿ ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾ ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾಧಿಮುತ್ತಾ ಕೇಚಿ ಗನ್ಧಾಧಿಮುತ್ತಾ ಕೇಚಿ ರಸಾಧಿಮುತ್ತಾ ಕೇಚಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಧಿಮುತ್ತಾ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಯಾನಿ ಚ ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಯಾನಿ ಚ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಯಾನಿ ಚ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಚತುವೀಸಪದಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ, ತಣ್ಹಾಯ ಏತಂ ವೇವಚನಂ। ಯಾ ಛ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸಿತಾ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ।
೩೮. ಸಾಯೇವ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಧಮ್ಮನನ್ದೀ ಧಮ್ಮಪೇಮಂ ಧಮ್ಮಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಏತಂ ವೇವಚನಂ। ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ
ಯಥಾ ಚ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುಗತೋ ಲೋಕವಿದೂ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ। ಬಲನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ಚತುಯೋಗವಿಪ್ಪಹೀನೋ ಅಗತಿಗಮನವೀತಿವತ್ತೋ ಉದ್ಧಟಸಲ್ಲೋ ನಿರೂಳ್ಹವಣೋ ಮದ್ದಿತಕಣ್ಡಕೋ ನಿಬ್ಬಾಪಿತಪರಿಯುಟ್ಠಾನೋ
ಯಥಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ
‘‘ಅಸಙ್ಖತಂ ಅನತಂ
ಅಜಜ್ಜರಂ ಧುವಂ ಅಪಲೋಕಿತಂ
‘‘ಅಮತಂ ಪಣೀತಞ್ಚ ಸಿವಞ್ಚ ಖೇಮಂ, ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ಅಚ್ಛರಿಯಞ್ಚ ಅಬ್ಭುತಂ।
ಅನೀತಿಕಂ ಅನೀತಿಕಧಮ್ಮಂ
‘‘ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅನುಪದ್ದವಞ್ಚ, ಅಕತಂ ಅಸೋಕಞ್ಚ ಅಥೋ ವಿಸೋಕಂ।
ಅನೂಪಸಗ್ಗಂನುಪಸಗ್ಗಧಮ್ಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇತಂ ಸುಗತೇನ ದೇಸಿತಂ॥
‘‘ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚೇವ ದುಪ್ಪಸ್ಸಂ, ಉತ್ತರಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ।
ಅಸಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಮಂ, ಜೇಟ್ಠಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
‘‘ಲೇಣಞ್ಚ ತಾಣಂ ಅರಣಂ ಅನಙ್ಗಣಂ, ಅಕಾಚ ಮೇತಂ ವಿಮಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ದೀಪೋ ಸುಖಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಅಕಿಞ್ಚನಂ ಅಪ್ಪಪಞ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥
ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಏತಂ ವೇವಚನಂ।
ಯಥಾ
ಯಥಾ ಚ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ಅರಿಯಾನಿ ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ, ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಚ ಸೀಲಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗೋಪಸೋಭಣತಾಯ, ನಿಧಾನಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಸಬ್ಬದೋಭಗ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ
ಯಥಾ ಚ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಪಯತಪಾಣಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಏತಂ ವೇವಚನಂ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ವೇವಚನಾನಿ ಬಹೂನೀ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ।
೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೩೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ? ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ।
ಯಾ
ಕಬಳೀಕಾರೇ
ಫಸ್ಸೇ ಚೇ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ। ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ। ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ
ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ
ಫಸ್ಸೇ ಚೇ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ। ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ ನತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ನತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ। ಯತ್ಥ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ। ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ। ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ಅಸೋಕಂ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದರಂ ಅನುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮಿ।
ಅಯಂ
೪೦. ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ। ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ನಿಪಕೋ ಸತೋ, ಸಮಾಹಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ? ‘‘ಚಕ್ಖು
ಸೋತಂ
ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ।
ರೂಪಂ
ಅಯಂ ನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ।
‘‘ಸೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ।
ಅಯಂ
ಅಯಂ ಉಪ್ಪಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ಖಯೇ ಞಾಣಸ್ಸ, ಓಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಆರಮ್ಭಪಞ್ಞತ್ತಿ
೪೧. ಇದಂ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ। ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰…। ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ
ಅಯಂ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ।
‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ। ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ।
ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ।
‘‘ತಂ
‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ
ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ, ಅಭಿನ್ದಿ
‘‘ತುಲ’’ನ್ತಿ
ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನಂ, ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ।
ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇತಿ॥
‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ‘‘ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ‘‘ಅದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ‘‘ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತುಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನಿವೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮಾನಂ। ಕಾಮಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಪಾವಕಕಪ್ಪಾ ಪಪಾತಉರಗೋಪಮಾ ಚ। ‘‘ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ’’ತಿ ಅಪಚಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಹಾನಾಯ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ‘‘ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ರಾಗವಿನಯಸ್ಸ ದೋಸವಿನಯಸ್ಸ ಮೋಹವಿನಯಸ್ಸ। ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯೋಗಿಸ್ಸ। ಯದಾ ಹಿ ಯೋಗೀ ಕಾಮಾ ಸಙ್ಗೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಕಾಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ। ಅಯಂ
‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ
ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ
ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ
‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ। ‘‘ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಿಪರೀತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ। ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ, ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ। ಬಲವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ। ವಿರೂಹನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ‘‘ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ’’ತಿ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ। ‘‘ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ, ರಾಗೋ ಕಿಞ್ಚನಂ ದೋಸೋ ಕಿಞ್ಚನಂ ಮೋಹೋ ಕಿಞ್ಚನಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ।
‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ। ನಯಿಧ
‘‘ನೋ
ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ।
೧೨. ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೪೨. ತತ್ಥ
‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಅಹಸ್ಮೀತಿ
ಏವಂ ವಿಮುತ್ತೋ ಉದತಾರಿ ಓಘಂ, ಅತಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯಾ’’ತಿ॥
‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ ರೂಪಧಾತು ಚ ಅರೂಪಧಾತು ಚ। ‘‘ಅಧೋ’’ತಿ ಕಾಮಧಾತು। ‘‘ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿ ತೇಧಾತುಕೇ ಅಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಾವಿಮುತ್ತಿ। ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಜ್ಜಾ, ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ, ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧೋ, ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಾ ಸಳಾಯತನನಿರೋಧೋ, ಸಳಾಯತನನಿರೋಧಾ ಫಸ್ಸನಿರೋಧೋ, ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋ, ವೇದನಾನಿರೋಧಾ
ತಾನಿಯೇವ
ತಾನಿಯೇವ ಅಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ। ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
‘‘ಅಯಂ
ತಾನಿಯೇವ ಸೇಕ್ಖಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಜ್ಜಾ, ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ ವಿಜ್ಜಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ ವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ, ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಸೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ ಉದತಾರಿ ಓಘಂ ಅತಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯ। ತೇನಾಹ
೪೩. ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ
‘‘ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತ’’ನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ದುವಿಧೋ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೋ ಚ। ತತ್ಥ ಯಾ ರತ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯೋ; ಯಾ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಚೇತನಾ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೋ। ಚೇತನಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ
ತತ್ಥ ಯಾ ರತ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಸುಖಾ ವೇದನಾ। ಯಾ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಇಮಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತತ್ಥ
ತಾನಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಾಸವಾ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಸಾಸವಂ ಭವಙ್ಗಂ, ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
‘‘ಅನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಮಥವಸೇನ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಯಂ ವಿಜ್ಜಾ, ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಅಯಂ
ಸಾಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ। ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸತೀ’’ತಿ ದುವಿಧಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಿಕಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಚ। ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ, ಅಯಂ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ, ಅಯಂ ಚೇತಸಿಕಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದಿಯತಿ
ಯಾಯ ವೇದನಾಯ…ಪೇ॰… ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ। ಯೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ। ಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ತಥಾಗತಂ
೪೪.
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ ಪರಿದೇವಿತಾ ವಾ, ದುಕ್ಖಾ
ಪಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಪ್ಪಭವನ್ತಿ ಏತೇ, ಪಿಯೇ ಅಸನ್ತೇ ನ ಭವನ್ತಿ ಏತೇ॥
ತಸ್ಮಾ
ತಸ್ಮಾ ಅಸೋಕಂ ವಿರಜಂ ಪತ್ಥಯಾನೋ, ಪಿಯಂ ನ ಕಯಿರಾಥ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ’’ತಿ॥
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸೋಕಾ ಪರಿದೇವಿತಾ ವಾ, ದುಕ್ಖಾ ಚ ಲೋಕಸ್ಮಿಮನೇಕರೂಪಾ ಪಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಪ್ಪಭವನ್ತಿ ಏತೇ’’ತಿ – ಅಯಂ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ। ‘‘ಪಿಯೇ ಅಸನ್ತೇ ನ ಭವನ್ತಿ ಏತೇ’’ತಿ – ಅಯಂ ಸುಖಾ ವೇದನಾ। ವೇದನಾ
ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ
ತತ್ಥ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಾಸವಾ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಸಾಸವಂ ಭವಙ್ಗಂ। ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ತೇ ಸುಖಿನೋ ವೀತಸೋಕಾ, ಯೇಸಂ ಪಿಯಂ ನತ್ಥಿ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ।
ತಸ್ಮಾ ಅಸೋಕಂ ವಿರಜಂ ಪತ್ಥಯಾನೋ, ಪಿಯಂ ನ ಕಯಿರಾಥ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇತಿ॥
ಇದಂ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಂ। ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ ಉಪಾದಾನನಿರೋಧೋ, ಉಪಾದಾನನಿರೋಧಾ ಭವನಿರೋಧೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಂಯೇವ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಂ ಸಮಥೋ। ಸೋ ಸಮಥೋ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸೋಯೇವ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸೋಯೇವ ಸಮಥೋ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ
ಕಾಮಂ
ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ॥
ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ, ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ।
ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತಿ॥
ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ
ಸೋಮಂ ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಲೋಕೇ, ಸತೋ ಸಮತಿವತ್ತತೀತಿ॥
ತತ್ಥ ಯಾ ಪೀತಿಮನತಾ, ಅಯಂ ಅನುನಯೋ। ಯದಾಹ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀತಿ, ಇದಂ ಪಟಿಘಂ। ಅನುನಯಂ ಪಟಿಘಞ್ಚ ಪನ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪನ ದಸರೂಪೀನಿ ಆಯತನಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ ದಸ ರೂಪೀನಿ ರೂಪಕಾಯೋ ನಾಮಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ತದುಭಯಂ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತದೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೋ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತದೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ತತ್ಥ ಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ರೂಪೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಯೋ ನಾಮಕಾಯೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅರೂಪೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಇಮಾನಿ ದಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತತ್ಥ ಯದಾಹ –
‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾ ಸಿರೋ।
ಸೋಮಂ ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಲೋಕೇ, ಸತೋ ಸಮತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ
ಸಾಯೇವ
ಸಾಯೇವ ವಿಜ್ಜಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾಯೇವ ವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಸವಾ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾ, ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಯಂ ಧಾತೂಹಿ ಓತರಣಾ।
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ, ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ। ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಸಮೋಸರಣೋತರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಓತಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಯೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ।
೧೩. ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೪೫. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ’’ತಿಗಾಥಾ। ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ –
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ
ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ।
ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ॥
‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಭಗವಾ ಪದಂ ಸೋಧೇತಿ, ನೋ ಚ ಆರಮ್ಭಂ। ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ
‘‘ಸವನ್ತಿ
ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥
‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ]
ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ।
ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ॥
‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ, ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಭಗವಾ ಪದಂ ಸೋಧೇತಿ, ನೋ ಚ ಆರಮ್ಭಂ। ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ]
ನಾಮರೂಪಞ್ಚ
ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
ಪಞ್ಹೇ
‘‘ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ, ಅಜಿತ ತಂ ವದಾಮಿ ತೇ।
ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ।
ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥
ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ। ಯತ್ಥ
ನಿಯುತ್ತೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ।
೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೪೬. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಪಿ ಚ ವೇಮತ್ತತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ।
ಯೇ ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಥಾ ತೇ ಧಾರಯಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ
‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ? ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ
‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ? ಯೋ ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ। ಅಯಂ ವೇಮತ್ತತಾ।
‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ
‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಮಗ್ಗೋ? ನಿರಯಗಾಮೀ ಮಗ್ಗೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮೀ ಮಗ್ಗೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಾಮೀ ಮಗ್ಗೋ ಅಸುರಯೋನಿಯೋ
‘‘ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನಿರೋಧೋ? ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ ಅನುನಯನಿರೋಧೋ ಪಟಿಘನಿರೋಧೋ ಮಾನನಿರೋಧೋ ಮಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಪಳಾಸನಿರೋಧೋ ಇಸ್ಸಾನಿರೋಧೋ ಮಚ್ಛರಿಯನಿರೋಧೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿರೋಧೋ। ಅಯಂ ವೇಮತ್ತತಾ।
‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ? ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಂ
೪೭. ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ। ಕಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ? ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಥವೀಧಾತುಂ
ಕತಮೇಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಥವೀಧಾತುಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ? ಅತ್ಥಿ
ಕತಮೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆಪೋಧಾತುಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ? ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಸೇಮ್ಹಂ ಪುಬ್ಬೋ ಲೋಹಿತಂ ಸೇದೋ ಮೇದೋ ಅಸ್ಸು ವಸಾ ಖೇಳೋ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾ ಲಸಿಕಾ ಮುತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆಪೋಧಾತುಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಕತಮೇಹಿ
ಕತಮೇಹಿ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಾಯೋಧಾತುಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ? ಉದ್ಧಙ್ಗಮಾ ವಾತಾ, ಅಧೋಗಮಾ ವಾತಾ, ಕುಚ್ಛಿಸಯಾ ವಾತಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸಯಾ
ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಧಾತುಯೋ ಸಭಾವತೋ ಉಪಲಕ್ಖಯನ್ತೋ ತುಲಯನ್ತೋ ಪರಿವೀಮಂಸನ್ತೋ ಪರಿಯೋಗಾಹನ್ತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಪಸ್ಸತಿ ಕಾಯಂ ವಾ ಕಾಯಪದೇಸಂ ವಾ, ಯಥಾ ಚನ್ದನಿಕಂ ಪವಿಚಿನನ್ತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಚಿನನ್ತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ವಚ್ಚಕುಟಿಂ ಪವಿಚಿನನ್ತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಸಿವಥಿಕಂ
೪೮. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ? ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಅಪರನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅನಭಿಸಮಯೋ ಅನನುಬೋಧೋ ಅಸಮ್ಬೋಧೋ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಅನುಪಲಕ್ಖಣಾ ಅಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಅಸಮವೇಕ್ಖಣಂ
‘‘ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಜ್ಜಾ? ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಅಪರನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಞಾಣಂ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ, ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ ಪವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಂಲಕ್ಖಣಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ
‘‘ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ? ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ। ವಿಭೂತಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ವೇಮತ್ತತಾ।
‘‘ಝಾಯೀ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಝಾಯೀ? ಅತ್ಥಿ ಸೇಕ್ಖೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಝಾಯೀ, ನೇವಸೇಕ್ಖನಾಸೇಕ್ಖೋ ಝಾಯೀ, ಆಜಾನಿಯೋ ಝಾಯೀ, ಅಸ್ಸಖಲುಙ್ಕೋ ಝಾಯೀ, ದಿಟ್ಠುತ್ತರೋ ಝಾಯೀ, ತಣ್ಹುತ್ತರೋ ಝಾಯೀ, ಪಞ್ಞುತ್ತರೋ ಝಾಯೀ। ಅಯಂ
‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾಧಿ? ಸರಣೋ ಸಮಾಧಿ, ಅರಣೋ ಸಮಾಧಿ, ಸವೇರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವೇರೋ ಸಮಾಧಿ, ಸಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ
‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಪದಾ? ಆಗಾಳ್ಹಪಟಿಪದಾ
‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ಏಕತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕಾಯೋ? ನಾಮಕಾಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಚ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ರೂಪಕಾಯೋ? ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ ನಖಾ ದನ್ತಾ ತಚೋ ಮಂಸಂ ನ್ಹಾರು
ಏವಂ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಾನಭಾವೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕತ್ತತಾಯ ಏಕೀ ಭವತಿ। ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವಿಲಕ್ಖಣೋ, ತೇನ ತೇನ ವೇಮತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ವಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ ವಾ ಗಾಥಾಯಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ವೀಮಂಸಯಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ, ಉದಾಹು ವೇಮತ್ತತಾಯಾತಿ। ಯದಿ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಏಕತ್ತತಾಯ ವಿಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ವೇಮತ್ತತಾಯ ವಿಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ತಥಾ ತಥಾ ವಿಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಏಕತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ।
೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೪೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯನ್ತೀ’’ತಿ।
ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ। ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ಜನಕಲಕ್ಖಣೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ। ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಜನಯನ್ತಿ ಹೇತು ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ। ತತ್ಥ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತು, ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ? ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ? ಯಥಾ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಬೀಜಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಪಥವೀ ಆಪೋ
ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರೋ ಸಹೇತು ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ವುತ್ತಂ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತು ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತು। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ
ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಥಾಲಕಞ್ಚ ವಟ್ಟಿ ಚ ತೇಲಞ್ಚ ಪದೀಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ನ ಸಭಾವಹೇತು, ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಥಾಲಕಞ್ಚ ವಟ್ಟಿಞ್ಚ ತೇಲಞ್ಚ ಅನಗ್ಗಿಕಂ ದೀಪೇತುಂ ಪದೀಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ। ಪದೀಪೋ ವಿಯ ಸಭಾವೋ ಹೇತು ಹೋತಿ। ಇತಿ ಸಭಾವೋ ಹೇತು, ಪರಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ಹೇತು, ಬಾಹಿರೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಜನಕೋ ಹೇತು, ಪರಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ।
ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ ಸನ್ತತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಫಲತ್ಥೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅತ್ಥೋ ಪುನಬ್ಭವತ್ಥೋ, ಪಲಿಬೋಧತ್ಥೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತ್ಥೋ, ಅಸಮುಗ್ಘಾತತ್ಥೋ ಅನುಸಯತ್ಥೋ, ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧತ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜತ್ಥೋ, ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಬೀಜತ್ಥೋ। ಯತ್ಥ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ ತತ್ಥ ಸನ್ತತಿ, ಯತ್ಥ ಸನ್ತತಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ
ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪೀತಞ್ಞುತಾ ಪತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪತ್ತಞ್ಞುತಾ ಅತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ।
ಯಥಾ
ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ।
೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ
೫೦. ತತ್ಥ
ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಯತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯಥಾ ಆವಟ್ಟೇ ಹಾರೇ ಬಹುಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೇವಚನಂ, ಭಾವನಾ, ಪಹಾನಮಿತಿ।
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ?
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ।
ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ॥
ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ – ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ – ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ; ತತ್ಥ ಯಂ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ವಾಚಸಿಕಞ್ಚ ಸುಚರಿತಂ, ಅಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ। ಮನೋಸುಚರಿತೇ ಯಾ
ವನಂ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಕಿಞ್ಚ ವನಂ? ಕೋ ಚ ವನಥೋ? ವನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ, ತಣ್ಹಾ ವನಥೋ। ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ವನಂ
೫೧. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ? ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಂ। ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ। ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ತೇಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ। ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಞ್ಞಾಬಲಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಞಾಣಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ತೀರಣಾ, ಸನ್ತೀರಣಾ, ಹಿರೀ, ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ಅಯಂ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ।
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ, ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ’’। ಆತಾಪೀತಿ
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಹಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಕಾಮಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಕಾಮೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ರೂಪೂಪಿಕಾ
ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಫಸ್ಸೋ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಭವೂಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಭವಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಭವಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಭವೋಘಞ್ಚ
ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ದಿಟ್ಠೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ಮಾನಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ಸಞ್ಞೂಪಿಕಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಞ್ಞಾಧಾತುಯಂ ಚಸ್ಸ ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ಭಯಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅನತ್ತನಿ
ತೇನಾಹ
‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಮೂಲಾ, ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾ।
ತೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ॥
ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ।
೧. ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೫೨.
‘‘ಸೋಳಸ
ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥
ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ? ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನ, ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ॥
ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಕಿಂ ದೇಸಯತಿ, ಪಮಾದಂ ತಂ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ಯದಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ಸೋ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ? ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ಸೋ ಕಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ? ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಮಿತಿ। ಸೋ ಕುಹಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ? ಚತೂಸು ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂಸು, ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ಏವಂ ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ।
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಸೋ ಅತೀತಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಅತೀತಂ ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ಅತೀತಂ ಸಞ್ಞಂ, ಅತೀತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ॰… ಅತೀತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಸೋ ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ಅನಾಗತಂ ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ಅನಾಗತಂ ಸಞ್ಞಂ, ಅನಾಗತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ, ಅನಾಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ। ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾತಿ। ಥಿನಂ ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಚ ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸ ಚ ವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಹಿ ನಿವುತೋ ಸಂಸಾರಾಭಿಮುಖೋ ಹೋತಿ। ಇಮಾನಿ ಭಗವತಾ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಚ। ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಚ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ। ಯೇನ ಚ ಪರಿಜಾನಾತಿ ಯೇನ ಚ ಪಜಹತಿ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ। ಯಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹಾಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೨. ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೫೩. ತತ್ಥ
ತಸ್ಸಾ ಕೋ ಪವಿಚಯೋ? ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ? ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಪಾರಮಿತಾಯ। ಚತುತ್ಥೇ ಹಿ ಝಾನೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಅನಙ್ಗಣಂ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಮುದು ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಠಿತಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ। ಸೋ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸೇ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ತತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ, ಯತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ
ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಭವತಿ। ಸೋ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಓಳಾರಿಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಹತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ ಚ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸ’’ನ್ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವೋಕಾರೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚಸ್ಸ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ, ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ
೫೪. ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಅರಿಯೋ ನಿರಾಮಿಸೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ
ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪೀತಿಫರಣತಾ ಸುಖಫರಣತಾ ಚೇತೋಫರಣತಾ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಪೀತಿಫರಣೋ ಯೋ ಚ ಸುಖಫರಣೋ ಯೋ ಚ ಚೇತೋಫರಣೋ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ। ಯೋ ಚ ಆಲೋಕಫರಣೋ ಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ।
೫೫. ದಸ
ರಾಗಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ
ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ
ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಥೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಯೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಭವನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಚ। ಸೋ ಹೋತಿ ಭಿಕ್ಖು ಭಾವಿತಕಾಯೋ ಭಾವಿತಸೀಲೋ ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋ ಭಾವಿತಪಞ್ಞೋ। ಕಾಯೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚ, ಸೀಲೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಚ, ಚಿತ್ತೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಚ, ಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವಿಯಮಾನಾಯ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಚ।
ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ ಕಾಯಿಕೋ ಸಿಯಾ ಚೇತಸಿಕೋ, ತತ್ಥ ಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಕಾಯೇ ಭಾವಿತೇ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಚಿತ್ತೇ ಭಾವಿತೇ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯನ್ತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಅಧಿಗಮಂ ಗಚ್ಛತಿ
೫೬. ತತ್ಥ ಯೋ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ಥಾ ಓವಾದೇನ ಸಾವಕೇ ನ ವಿಸಂವಾದಯತಿ। ಸೋ ತಿವಿಧಂ ಇದಂ ಕರೋಥ
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಸತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಕ್ಖೀಣಸ್ಸ ತೇ ಸತೋ ಇಮೇ ಆಸವಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ನೇತಂ
ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ, ತೇ ಪಟಿಸೇವತೋ ನಾಲಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತೇ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತೇ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಸಾವಕೋ ಖೋ ಪನ ತೇ ಸಉಪಾದಿಸೇಸೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಅನುಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ।
ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ ಹತ್ಥೇಹಿ ವಾ ಪಾದೇಹಿ ವಾ ಸುಹತಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ ಹತ್ಥೇಹಿ ವಾ ಪಾದೇಹಿ ವಾ ಸುಹತಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಪಿತರಂ, ಅರಹನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖುಂ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ ಸಙ್ಘೇ ವಾ ಸಙ್ಘರಾಜಿಂ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸಙ್ಘಂ
೫೭. ಇತ್ಥೀ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ
ದ್ವೇ ತಥಾಗತಾ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಏಕೋವ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ।
ತಿಣ್ಣಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅಕನ್ತೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ
ಅಞ್ಞತರೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಕುಹಕೋ ಲಪಕೋ ನೇಮಿತ್ತಕೋ ಕುಹನಲಪನನೇಮಿತ್ತಕತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಅನುಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ
ಇತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಗತಾ ಸಬ್ಬೇ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಸಗ್ಗೂಪಗಾ ಕೇಚಿ ಅಪಾಯೂಪಗಾ ಕೇಚಿ ನಿಬ್ಬಾನೂಪಗಾ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಆಹ –
೫೮.
ಸಬ್ಬೇ
ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ।
ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿಂ।
ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾತಿ
ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಅನರಿಯಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯವೀತಿವತ್ತಾ ಚ। ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಮರಣೇಹಿ ದನ್ಧಮರಣೇನ ಚ ಅದನ್ಧಮರಣೇನ ಚ, ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅದನ್ಧಮರಣಂ ಸಕ್ಕಾಯವೀತಿವತ್ತಾನಂ ದನ್ಧಮರಣಂ। ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಖಯಾ ಆಯುಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉಪರೋಧಾ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತೋ ಮರಣಪರಿಯನ್ತೋ। ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ। ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲದಸ್ಸಾವಿತಾ ಚ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಚ।
ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ। ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ…ಪೇ॰… ನಾಸವಾ’’ತಿ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ। ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ। ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಆಗಾಳ್ಹಾ ಚ ನಿಜ್ಝಾಮಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ। ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ, ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಏವಂ ಸಂಸಾರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ವಟ್ಟಾ ದುಕ್ಖವಟ್ಟೋ ಕಮ್ಮವಟ್ಟೋ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೋ। ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವಟ್ಟಾನಂ ವಿವಟ್ಟನಾ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಆದೀನವೋ, ‘‘ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ॰… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಹೇತು ಚ ಫಲಞ್ಚ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಫಲಂ, ತಣ್ಹಾ ಹೇತು, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಫಲಞ್ಚ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ। ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ।
೫೯. ತತ್ಥ
ತಯಿದಂ ವೋದಾನಂ ತಿವಿಧಂ; ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ಸಮಥೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋ ಸುಚರಿತೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಸುಚರಿತಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ, ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ‘‘ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಪಾಪಸಮತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಟಿಪದಾ, ತತ್ಥ ಯಾ ಚ ಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ ಯಾ ಚ ಅಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ಅಯಂ ಏಕಾ ಪಟಿಪದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಏಕಾ ಅಪಾಯೇಸು, ಏಕಾ ದೇವೇಸು, ಯಾ ಚ ಪುಞ್ಞಪಾಪಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಅಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ।
ತಯೋ ರಾಸೀ – ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಅನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ ಏಕಾ ಪಟಿಪದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನೀ, ತತ್ಥ ಯೋ ಅನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ನಿರಯೇ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನೀಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇಸು
ಇತಿ
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ? ಅಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಅಞ್ಞಾ ರೂಪಧಾತು, ಅಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು। ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನೇಕಧಾತು ನಾನಾಧಾತು ಞಾಣಂ ತತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ।
೬೦. ಇತಿ ಅನೇಕಧಾತು ನಾನಾಧಾತುಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಂ ಯದೇವ ಧಾತುಂ ಸತ್ತಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಗನ್ಧಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ರಸಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಇತ್ಥಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಪುರಿಸಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಾ
ಇತಿ ತೇ ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಚ ಭವನ್ತಿ, ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ। ತೇ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ – ಕೇಚಿ ಲೋಭವಸೇನ, ಕೇಚಿ ದೋಸವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಮೋಹವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಸದ್ಧಾವಸೇನ, ಕೇಚಿ ವೀರಿಯವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ। ತಂ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ದುವಿಧಂ – ಸಂಸಾರಗಾಮಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿ ಚ।
ತತ್ಥ ಯಂ ಲೋಭವಸೇನ ದೋಸವಸೇನ ಮೋಹವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕಂ
ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ। ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಂ ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಂ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಆಯತಿಂ ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಞ್ಚೇವ ಆಯತಿಂ ಚ ಸುಖವಿಪಾಕಂ। ಯಂ ಏವಂ ಜಾತಿಯಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ, ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ
೬೧. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪರಿಪೂರಮಾನಂ ಮಗ್ಗಂ ಆವಾರಯಿಸ್ಸತಿ ಪುರಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪುರಾ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಪುರಾ ಮಗ್ಗಮಾವಾರಯತಿ, ಪುರಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ತಂ ಭಗವಾ ಅಸಮತ್ತಂ ಓವದತಿ। ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಂ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾ। ತತ್ಥ ಮುದು ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಮಜ್ಝಂ ಅವಸೇಸಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ, ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ನಿರಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ತಿರಚ್ಛಾನವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಅಸುರವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ದೇವವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಮನುಸ್ಸವೇದನೀಯನ್ತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ವಿಪಾಕವೇಮತ್ತತಾ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ।
೬೨. ಇತಿ ತಥಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಂ ಝಾನಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸಮಾಧೀನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ವೋದಾಯತಿ, ಏವಂ ವುಟ್ಠಹತೀತಿ ಞಾಣಂ ಅನಾವರಣಂ।
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ? ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಯೇ ಚ ಕುಕ್ಕುಟಝಾಯೀ ದ್ವೇ ಪಠಮಕಾ ಯೋ ವಾ ಪನ ಕೋಚಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ
೬೩. ಇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿವಾರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಬಲಾನಿ ವೀರಿಯಮಿತಿ, ತಾನಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವೀರಿಯವಸೇನ ಬಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನಿ, ಇತಿ ತೇಸಂ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾ ಅಯಂ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅಯಂ ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅಯಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಓವಾದೇನ ಓವದತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತವಿತ್ಥಾರೇನ ಓವದತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಓವದತಿ। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಮುದುಕಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಮುದುತಿಕ್ಖಧಮ್ಮದೇಸನಂ
ಯಂ
ಇತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ ಜಾತಿಯೋ ದಸಪಿ ಜಾತಿಯೋ ವೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಚತ್ತಾರೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಜಾತಿಸತಮ್ಪಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ। ಅಮುತ್ರಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿಂ। ತತ್ರಾಪಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ
೬೪. ತತ್ಥ ಸಗ್ಗೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಅಪಾಯೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಲೋಭಾದಯೋ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಯೇ ವಾ ಪನ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಯೇ ವಾ ಪನ ಮನ್ದಾ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪಚಿತಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನುಪಚಿತಾನಿ ಅಮುಕಾಯ ವಾ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸತೇ ವಾ ಕಪ್ಪೇ ವಾ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೇ ವಾ ಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಮಾಸೇ ವಾ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ದಿವಸೇ ವಾ ಮುಹುತ್ತೇ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪಮಾದೇನ ವಾ ಪಸಾದೇನ ವಾತಿ। ತಂ ತಂ ಭವಂ ಭಗವಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಅಸೇಸಂ ಜಾನಾತಿ, ತತ್ಥ ಯಂ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ ಹೀನೇ ಪಣೀತೇ ಸುವಣ್ಣೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣೇ ಸುಗತೇ ದುಗ್ಗತೇ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾತಿ ಇಮೇ ವತ ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ತಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವಾದಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ
ಇಮೇ ವಾ ಪನ ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ತಾ ಕಾಯಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಚೀಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಮನೋಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಅರಿಯಾನಂ ಅನುಪವಾದಕಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ತೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ತತ್ಥ ಸಗ್ಗೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಅಪಾಯೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಏವರೂಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಮುಕಾಯ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯಂ ಉಪಚಿತಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸೇ ವಾ
ಇತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಪತ್ತಾ ವಿದಿತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ನಿಹತೋ ಮಾರೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇ, ಇದಂ ಭಗವತೋ ದಸಮಂ ಬಲಂ ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಕ್ಖಯಂ ಞಾಣಂ। ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೩. ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೬೫.
ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ।
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ॥
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ವಿಹರನ್ತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಭಯಾನಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೬೬. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಭಾವನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೬೭. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಇದಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಗಹಿತೋ ಭವತಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿತೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾತೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮತೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾಸತಿತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿತೋ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿ ಪಭವತಿ, ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿತೋ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಭವತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೬೮. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ರಕ್ಖಿತಂ ಪರಿಪಾಲೀಯತೀತಿ ಏಸಾ ನಿರುತ್ತಿ। ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ದುಗ್ಗತೀಹಿ ಪರಿಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೋಕಾಲಿಕೋ ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇಸು
ನಿಯುತ್ತೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೭. ಆವಟ್ಟಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೬೯. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಸಮಥೋ
ನಿಯುತ್ತೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೦. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ।
ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೯. ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೧. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭಾವಿತಾಯ ನಿರೋಧೋ ಫಲಂ, ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ ಪಹೀನೋ, ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೦. ವೇವಚನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೨. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಾಯತನಂ ವಿಜಾನನಾ ವಿಜಾನಿತತ್ತಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಖಗ್ಗೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ।
ನಿಯುತ್ತೋ ವೇವಚನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೩. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಟ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತಿಯಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮಥಸ್ಸ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೨. ಓತರಣಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೪. ತತ್ಥ
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’
ತಾನಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಜ್ಜಾ, ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇನ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿಯೇವ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ – ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ। ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ತಾನಿ
ಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಯಂ ಆಯತನಂ ಅನಾಸವಂ ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಂ, ಅಯಂ ಆಯತನೇಹಿ ಓತರಣಾ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಓತರಣೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೩. ಸೋಧನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೫. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ಯತ್ಥ ಆರಮ್ಭೋ ಸುದ್ಧೋ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸಜ್ಜಿತೋ ಭವತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸುದ್ಧೋ, ನ ತಾವ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸಜ್ಜಿತೋ ಭವತಿ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೬. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
ತಸ್ಮಾ
ನಿಯುತ್ತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೭. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ। ಅಯಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ।
ನಿಯುತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ
೭೮. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ?
‘‘ತಸ್ಮಾ
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ, ಞತ್ವಾನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂ ಭಿಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಾ ದುಗ್ಗತಿಯೋ ಜಹೇ’’ತಿ॥
ತಸ್ಮಾ
ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।
ತೇನಾಹ
‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ।
ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥
ನಿಯುತ್ತೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ।