॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ
ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣ-ಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ
‘‘ಪೂಜಾರಹೇ ಪೂಜಯತೋ, ಬುದ್ಧೇ ಯದಿ ವ ಸಾವಕೇ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೫; ಅಪ॰ ಥೇರ ೧.೧೦.೧) ಚ,
ತಥಾ
‘‘ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ಖೋ ಪನ ಪಸನ್ನಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ಇತಿವು॰ ೯೦) ಚ,
ತಥಾ –
‘‘‘ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ।
ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ।
‘‘‘ಧಮ್ಮೋ’ತಿ…ಪೇ॰… ‘ಸಙ್ಘೋ’ತಿ…ಪೇ॰… ದೀಪಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ ೯೦; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೪.೩೪) ಚ,
ತಥಾ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾನಾಮ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸ…ಪೇ॰… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ೧೧.೧೧) ಚ,
ತಥಾ –
‘‘ಅರಞ್ಞೇ
ಭಯಂ ವಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ವಾ, ಲೋಮಹಂಸೋ ನ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯) ಚ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವನ್ದನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ। ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗೇನ ಹಿ ವನ್ದನಾರಹಭಾವೋ, ವನ್ದನಾರಹೇ ಚ ಕತಾ ವನ್ದನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸಾಧೇತೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ಸಾ ನೇತ್ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿವಿಭಾವಿನೀ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ನ ವಿನಯದೇಸನಾ ವಿಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ನಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ, ಅಥ ಖೋ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾತಿ ತದುಭಯಪ್ಪಧಾನದೇಸನಾವಿಸೇಸವಿಭಾವನಂ ತಾವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಥೋಮನಂ ಕಾತುಂ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸರತನಾನಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕಿರತೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧) ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಕಿಣಾತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಖೇದಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮಿತಿ ವಾ ಸುಖಂ, ತಂ ರುನ್ಧತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಏಸಾ ಹಿ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ, ಅತ್ತಸುಖನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಕಾರುಣಿಕಾನಂ ಸುಖಂ ರುನ್ಧತಿ ವಿಬನ್ಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿರಿಯತಿ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ವಾ ಕರುಣಾ, ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೭)। ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವಾರಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ದ್ವಾರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ದ್ವಾರಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕರುಣಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಮೇವ ಲೋಕನಾಥಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ। ಮಹನ್ತೋ ಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ। ಸತಿಪಿ ಭಗವತೋ ತದಞ್ಞಗುಣಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಮಹನ್ತಭಾವೇ ಕಾರುಣಿಕಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕರುಣಾವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅತ್ಥಸಾಧನತೋ ಕರುಣಂ ಕರುಣಾಯನಂ ಕರುಣಾಸಮ್ಪವತ್ತನಂ ಅರಹತೀತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ ಕಾರುಣಿಕೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವಾ ಕರುಣಾಸಭಾವೋ ಸಭಾವಭೂತಕರುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ। ಅಥ ವಾ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ, ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ, ಮಹಪ್ಫಲತಾಯ ಚ ಮಹತೀ ಕರುಣಾತಿ ಮಹಾಕರುಣಾ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಕರುಣಾ ನಿರವಸೇಸೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಪವತ್ತತಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಮಹನ್ತಮೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಮಹಾಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ, ತಂ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುಮಾಗಧಾದಿಪದಾನಂ ವಿಯ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಆಸೀಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಹಿತಸುಖಾಸೀಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಕರುಣಾಯನವಸೇನ ಪಠಮಪದೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ನಾಥತಿ ವೇನೇಯ್ಯಗತಂ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಸನಂ ಉಪತಾಪೇತೀತಿ ನಾಥೋ, ನಾಥತೀತಿ ವಾ ನಾಥೋ, ಯಾಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಸಾಧು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೭, ೮) ಸತ್ತಾನಂ ತಂ ತಂ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ತೇ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜೇತಿ। ಪರಮೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ವಾ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಈಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನಾಥಂ।
ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಂ, ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ। ಸಙ್ಗರಣಟ್ಠೇನ ಸಾಗರೋ, ಪತಿತಪತಿತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಥುಲಗಮ್ಭೀರಭಾವೇಹಿ ಸಂಸೀದನಂ ನಿಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸಾಭಾವೋ, ಸಾರಾಗೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೩೮೯, ೩೯೧) ವಿಯ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಗರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ವಾ ಸಙ್ಗರಕರಣಟ್ಠೇನ, ಠಿತಧಮ್ಮತಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಮರಿಯಾದಾ, ಇಮಂ ವೇಲಂ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿ ಲೋಕೇನ ಸಙ್ಗರಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಗರಣಂ ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಗಲನಂ ಸನ್ದನಂ ಉದಕೇನ ಕರೋತೀತಿ ಸಾಗರೋ। ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಸಕಲಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಏಕೋಘಂ ಕರೋತೀತಿ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸಾಗರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೇಹಿ ಸಾಗರೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಖತೋತಿ ಸಾಗರೋ, ಪುರತ್ಥಿಮೋ ಸಮುದ್ದಪ್ಪದೇಸೋ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ತಥಾ ವೋಹರೀಯತೀ’’ತಿ। ಸಾಗರಸದಿಸತ್ತಾ ಸಾಗರೋ, ಞೇಯ್ಯಮೇವ ಸಾಗರೋತಿ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರೋ। ಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಪುಥುಲದುತ್ತರಗಮ್ಭೀರಾನಾದಿಕಾಲಿಕತಾಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನಿಹೀನಂ ಚೇತಮೋಪಮ್ಮಂ। ತಥಾ ಹಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಸಾತಿಸಯಾ ಪುಥುಲತಾ ಅಪರಿಮಾಣಲೋಕಧಾತುಬ್ಯಾಪನತೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ತರಣೀಯತಾಯ ದುತ್ತರತಾ, ಗಮ್ಭೀರತಾ, ಆದಿಕೋಟಿರಹಿತಾ ಚ ಪವತ್ತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗೂ, ತಂ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ।
ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಾರಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಅಗಮಾಸಿ, ಯಂ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಯಂ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಾರಗಮನಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ, ಸಮತ್ಥತಾಯ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಹೇತು, ಇತರಂ ಫಲಂ। ಸಹ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಹೇತು, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಫಲಂ ತದಾನಿಸಂಸಭಾವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವನ್ದೇತಿ ನಮಾಮಿ, ಅಭಿತ್ಥವಾಮಿ ವಾ। ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನ ನಿಪುಣಾ, ಅನುಪಚಿತಞಾಣಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಅಗಾಧಟ್ಠೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಏಕತ್ತಾದಿಭೇದತೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ವಿಚಿತ್ರಾ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯಾ, ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯಾ ದೇಸನಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನೋ, ತಂ ನಿಪುಣ…ಪೇ॰… ದೇಸನಂ। ನಯತೀತಿ ವಾ ನಯೋ, ಪಾಳಿಗತಿ, ಸಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿಪುಣಾ, ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾನುಲೋಮಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನಾವಿಧತಾಯ ವಿಚಿತ್ರಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಾದಿಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹಾದಿಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿಠಪನಾದಿಕುಸಲಮೂಲಾದಿತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ ಪಾಳಿಗತೀತಿ।
ತತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಚ। ತೇಸು ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅನಾವರಣಞಾಣಾಧಿಗಮತೋ, ಸವಾಸನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನತೋ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧೇಸುಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯಞಾಣಪರಿಪಾಕಕಾಲಾಗಮನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಯೋಗತೋ, ಆಸಯತೋ ಚ ದುವಿಧಾ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಭೇದಾ ದುವಿಧಾ ಚ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾ
ಅಥ ವಾ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹೇತುತೋ, ಫಲತೋ, ಉಪಕಾರತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಹೇತು ಮಹಾಕರುಣಾ, ಸಾ ಪನ ಪಠಮಪದೇನ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಫಲಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪದಾ ಚಾತಿ। ತಾಸು ಪಧಾನಭೂತಾ ಞಾಣಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ। ಪಧಾನೇ ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಇತರಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಿರೀ ವತ್ತತೀತಿ। ಉಪಕಾರೋ ಅನನ್ತರಂ ಅಬಾಹಿರಂ ಕತ್ವಾ ತಿವಿಧಯಾನಮುಖೇನ ವಿಮುತ್ತಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಸಾ ‘‘ನಾಥಂ, ನಿಪುಣ…ಪೇ॰… ದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾಕರುಣಾಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗತೋತಿ ಕರುಣಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ। ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನಾವರಣಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಪನ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಸಹ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ ತಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಆನುಭಾವೇನ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾದಿಅನ್ತದ್ವಯವಿರಹಿತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗತಾ। ‘‘ನಾಥ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಕತ್ತಯನಾಯಕಭಾವದೀಪನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುತ್ತರಗಾರವಟ್ಠಾನಭೂತತಾಯ ಚ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ‘‘ನಿಪುಣ…ಪೇ॰… ದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಭಗವತೋ ಮಹಾಕರುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತೇಸು ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಿಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಸಾಧಾರಣಗುಣದೀಪನತೋ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಮಗ್ಗಞಾಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ। ತದುಭಯಗ್ಗಹಣಸಿದ್ಧೋ ಏವ ಚತ್ಥೋ ನಾಥಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸೀಯತಿ। ಕರುಣಾವಚನೇನ ಉಪಗಮನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಅಪಗಮನಂ। ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಕವೋಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನತಿಧಾವನಂ। ಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಞ್ಞಂ ಅತಿಧಾವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾದಿಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ। ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ, ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ। ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೧, ೧೭೮) ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಾನಿ, ದಸ ಬಲಾನಿ, ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ, ಸೋಳಸ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೩೦೫; ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೩.೧೪೧), ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪) ಏವಮಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ಞಾಣಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿ। ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸತ್ತಾಧಿಪತಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿತಾ। ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ, ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ, ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೪೨೫; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೭.೨೦; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪.೪; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೧; ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ)।
ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಪರಿಚ್ಛೇದನಂ ಪತಿ ಅನುಯುತ್ತೇನ ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೫) ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪಿಚ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೬) ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ವಿನ್ದಿಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾ, ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ ವಾ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ ಆಗತನಿಯಾಮೇನೇವ, ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೮ ಆದಯೋ) ಆಗತನಿಯಾಮೇನೇವ। ಚರನ್ತಿ ತೇಹೀತಿ ಚರಣಾನಿ, ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ಪಞ್ಚದಸ ಧಮ್ಮಾ, ಇತಿ ಇಮಾಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ, ಇಮೇಹಿ ಚ ಚರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾಗತಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ।
ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಹೇತುಭೂತೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನಿಯ್ಯಾನಕಿರಿಯಾಸಾಧಕತಮಭಾವತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹಿ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀಸು (ಇತಿವು॰ ೯೦) ಅಗ್ಗಾದಿಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾಪಿ ಫಲಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಛತ್ತಮಾಣವಕವಿಮಾನಾದೀಸು (ವಿ॰ ವ॰ ೮೮೬ ಆದಯೋ) ಸರಣೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಿಯ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸರಣಭಾವೋ ಉದ್ಧಟೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ನಿಯ್ಯಾನಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧಕತಮಭೂತಾ, ನ ಇತರೇ। ಇತರೇಸಂ ಪನ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಯ್ಯಾನಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಧಿಗಮೋತಿ? ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ ಸಮಾನಕಾಲತಾಯ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೩-೪೫; ೪.೬೦; ಕಥಾ॰ ೪೬೫, ೪೬೭)। ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ವಾ ಪದಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನಕಾಲತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೭) ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಚನಸೇಸಮನ್ತರೇನೇವ ಪದಯೋಜನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ
ಲೋಕತೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕತೋ, ವಟ್ಟತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ್ತಿ ತಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಫಲಪರಿಯತ್ತಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ। ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ। ತಥಾ ಹೇಸ ಅತ್ತನಾ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ‘‘ಅನುತ್ತರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಹೇತುಆದಿಅತ್ಥೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾದಿಅತ್ಥೇನ, ಫಲಸ್ಸ ಅರಿಯಸನ್ತಭಾವಾದಿಅತ್ಥೇನ ಚ ಸೇಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೯೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪) ಆದಿಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ।
ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಸಮ್ಮಾ, ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಅನಾವರಣಞಾಣೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ತೇನ ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮೇನೇವ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಸೇವನಾಯ ಭಾವನಾಯ ಬಹುಲೀಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ –
‘‘ಅರಿಯಂ
ಆದಿವಚನೇಹಿ, ಅಭಿತ್ಥವನೇನ ಚ ಪೂಜಿತೋ ಮಾನಿತೋ ಅಪಚಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತೋ, ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ವನ್ದೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮನೇ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ, ಸಬ್ಬವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಚ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತಮೇವ ಅರಿಯಾನಂ ಸಕಲಗುಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ, ಅನವಸೇಸದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಹೇತುಭೂತಞ್ಚ ಉತ್ತಮಂ
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೇನ ಲೋಕತೋ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೋ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ತೇಸು ಪಠಮೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ। ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಝಾನಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪದಾಯ। ಪಠಮೇನ ವಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ। ಪಠಮೇನ ವಾ ಖಯಞಾಣಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಞಾಣಭಾವೇನ। ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇನ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಜಿರೂಪಮತಾಯ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ವಿರಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ದುತಿಯೇನ ನಿರೋಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ। ತಥಾ ಪಠಮೇನ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ। ಪಠಮೇನ ವಾ ಹೇತುಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ। ಪಠಮೇನ ವಾ ದಸ್ಸನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ವಿವೇಕಭಾವೇನ। ಪಠಮೇನ ವಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಮತಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಠಮೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವತೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕತಾಯ। ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಅಕಾಲಿಕತಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕತಾಯ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕತಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ।
‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ಚ ಏತೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ
ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬಸದ್ಧಮ್ಮಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಿಗುಣೋ ವಾ। ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಸುವಿಸುದ್ಧಾ ಸೀಲಾದಯೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾದಿಗುಣೋ। ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಸಹೇವ ಯಥಾರಹಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂತಿ ಮಗ್ಗೇಸು, ಫಲೇಸು ಚ ಠಿತೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ, ಫಲಟ್ಠೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಯಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನನು ಚ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ನ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಫಲಟ್ಠಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಪನ ಸಮುದಾಯಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ಯಥಾ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಯೋಗಚುಣ್ಣಸ್ಸ ಅವಯವೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸಮಭಾವೋ ಸಮುದಾಯೇ ಅಪದಿಸೀಯತಿ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತೇಸು ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಭಾವೋ ಸಮುದಾಯಭೂತೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ಠಿತೋ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂ’’ತಿ ಅಪದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಅರಿಯೋ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋ, ಅರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚಾತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ, ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ। ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನಾತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಂ, ಖಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನತಾಯ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಖೇತ್ತಂ ಕೇದಾರಾದಿ, ಖೇತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಖೇತ್ತಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನತಾಯ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ। ಅನುತ್ತರಂ ವನ್ದೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಏತ್ಥ
ತಥಾ
ಏವಂ ಗಾಥಾತ್ತಯೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೇ ಪಯೋಜನೇ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ‘‘ವನ್ದನಾಜನಿತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ವನ್ದನಾಜನಿತನ್ತಿ ವನ್ದನಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ, ರತನತ್ತಯಗುಣಾಭಿತ್ಥವನವಸೇನ, ನಿಪಚ್ಚಕಾರವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರೇನ। ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾ, ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವೋ ವಾ ರತನಟ್ಠೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ।
ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬.೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೨೩; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೨೬; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೦; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೪; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೪; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ)।
ಚಿತ್ತೀಕತಭಾವಾದಯೋ ರತನತ್ತಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ರತನತ್ತಯೇ। ಹತನ್ತರಾಯೋತಿ ವಿಧಸ್ತಉಪದ್ದವೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಖೇತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಘಾತಕಉಪದ್ದವಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋ ಚೇವ ಬಹಿ ಚ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವತ್ಥೂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಾಲೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸ ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸ। ತೇಜಸಾತಿ ಆನುಭಾವೇನ ಬಲೇನ।
ಏವಂ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಠಿತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಿತಿನ್ತಿ ಠಾನಂ ಅನನ್ತರಧಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಂ। ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನಾತಿ ಇಚ್ಛಮಾನೇನ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ, ‘‘ಅಹೋವತಾಯಂ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚಿರನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ, ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಯ ನೇತ್ತಿಯಾ। ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಅರಿಯಗುಣಾನಂ ನಯನತೋ ನೇತ್ತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ನೇತ್ತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಚಾರಿತೋ ಏವ। ಥೇರೇನಾತಿ ಥಿರಗುಣಯುತ್ತೇನ। ಅಭಿಯಾಚಿತೋತಿ ಆದರಗಾರವೇನ ಯಾಚಿತೋ। ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಯಾಚಿತೋ, ಅನುತ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಾ ಯಾಚಿತೋ, ಗರುತರಂ ಕತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಕರೋತು ಆಯಸ್ಮಾ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನೇತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಪತಿ ಅಜ್ಝೇಸಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಂ ಠಿತಿಕಾಮೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಾಸನೇ ಥಿರಗುಣಯುತ್ತೇನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನಾ ಆದರಗಾರವೇನ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಯಾಚಿತೇನ ಮೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಅಭಿಯಾಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಠಿತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ।
ಪದುಮುತ್ತರನಾಥಸ್ಸಾತಿ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ। ಪಸ್ಸತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಚಕ್ಖುನಾ, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಏವ ವಾ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ। ತಾದಿನಾತಿ ತಾದಿಭಾವಯುತ್ತೇನ ಯಸ್ಸಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ। ಠಪಿತೋತಿ –
‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೮, ೧೯೭) –
ಏವಂ ಮಹಾಸಾವಕಾ (ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೨೮೮; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೫೯), ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ, ತೇಸು ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತರೋತಿ, ಮಹಾಸಾವಕೋ ಚ ಸೋ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಉತ್ತಮೋ ಚಾತಿ ಮಹಾಸಾವಕುತ್ತಮೋ।
ಝಾನಾದೀಸು ಸಾತಿಸಯಾನಂ ಆವಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವಾನಂ, ಅರಿಯಿದ್ಧಿವಸೇನ ಪರಮಸ್ಸ ಚ ಚೇತೋವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ। ಅತ್ಥಾದೀಸು ಸವಿಸೇಸಭೇದಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣತ್ತಾ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ। ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ, ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೫) ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಪಸಂಸಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪಸಂಸಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ಥು ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ ಸಂಭಾವಿತೋ, ವಿಞ್ಞೂನಞ್ಚ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನ’’ನ್ತಿ।
ಅನುಮೋದಿತಾತಿ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು, ಕಚ್ಚಾನ, ಸಾಧು ಖೋ, ತ್ವಂ ಕಚ್ಚಾನ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಂ ಅಭಾಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುಮೋದಿತಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ಅಯಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಜಮ್ಬುವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮಂ ಹಾರನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಪಕರಣಂ ಅಭಾಸಿ। ಭಾಸಿತ್ವಾ ಚ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಯಥಾಭಾಸಿತಂ ಇಮಂ ಪಕರಣಂ ಭಗವತೋ ನಿವೇದೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಕಚ್ಚಾನ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಂ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿತ್ವೇವ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಅಕಾಸೀತಿ ವದನ್ತಿ। ದೇಸನಾಹಾರಾದಿನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಾದಿಹಾರನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾನಂ ಗತಿಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಸದಾಯತ್ತಾ, ನವಙ್ಗಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ’’ತಿ।
ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹೀಹಿ ಗಮ್ಭೀರೇಹಿ ಞಾಣೇಹಿ, ನ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ ವಾ ಮಹಾಪಞ್ಞೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ। ಪಕರಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ನಾತಿವಿಸಯತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ಸಂಸೀದನ್ತಮ್ಪಿ ಮಂ ಸಾಸನಗುಣಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಾ ಉಸ್ಸಾಹೇಸೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
‘‘ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಮಹಾನಿಕಾಯೇ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಬಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನಾಪಿ ನೇತ್ತಿಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ ನ ಸುಕರಾ ಕಾತುಂ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿರತಿಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ।
ಸುವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಸುದ್ಧಂ, ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿದೋಸೇಹಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅನುಪ್ಪವೇಸಿತೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸಂಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸನಿಕಾಯೇಪಿ ಪದತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಾದಿನಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ ತಾದಿಸಸಙ್ಕರರಹಿತಂ ಅನಾಕುಲಂ ಸುಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಅತ್ಥಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಖಿಲಮದ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದಕಥಾ, ನಿಪುಣೋ ಸುಖುಮೋ ಸಣ್ಹೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೇ ವಿನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಸಯಞಾಣಂ, ನಿಪುಣೋ ಛೇಕೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ। ಸಮಯನ್ತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಅನಾಕುಲೋ, ಸಣ್ಹಸುಖುಮವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ, ಸಿದ್ಧನ್ತಂ ತಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ ಅನುಕೂಲತೋ ತತ್ಥ ಸಿದ್ಧಂಯೇವ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ।
ಪಮಾದಲೇಖನ್ತಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹಕಾಲೇ ಪಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಿಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಪ್ಪಮಾದಪಾಠಂ। ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅಪನೇತ್ವಾ। ಪಾಳಿಂ ಸಮ್ಮಾ ನಿಯೋಜಯನ್ತಿ ತಂ ತಂ ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ಆನೀತಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಾ ತಂ ತಂ ಉದಾಹರಣಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಳಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತೇ ನೇತ್ತಿಗನ್ಥೇ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ। ಉಪದೇಸನ್ತಿ ನೇತ್ತಿಉಪನಿಸಂ ನೇತ್ತಿಹದಯಂ। ಯ್ವಾಯಂ ಸಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗಸ್ಸ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಸ್ಸ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಹ ನಿಮಿತ್ತವಿಭಾಗೇನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಿತೋ ವಿಸಯೋ, ತಂ। ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ। ತಸ್ಸಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಭಿಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಠಿತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಚಿರಂ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ, ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ
ಇದಾನಿ ‘‘ಇತಿ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉಭಯತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿಸಾಮಯಥಾ’’ತಿ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ವಚನತ್ಥಜಾನನೇನ ವಿದಿತಪ್ಪಕರಣತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಪಕರಣಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸೋಭೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥಪರಿಜಾನನಮೇವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತರೂಪನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ; ಯಸ್ಸಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸಾ ನೇತ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ‘‘ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಯಾ ನೇತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಯನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕತ್ತುಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನನ್ತಿ ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮಂ ನಯತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ತಾವ ನೇತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ನಯನ್ತಿ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಧೀನತ್ತಾ ಏವ ಸುತ್ತಾವಬೋಧಸ್ಸ ವುತ್ತಂ। ಪೇಟಕೇ ‘‘ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾಯಿತುಕಾಮೇನ ಸುತಮಯೇನ ಅತ್ಥಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಅಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬೀ ಭವತಿ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಞ್ಚ ನಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನೀ’’ತಿಆದಿ (ಪೇಟಕೋ॰ ೩)। ಹಾರನಯವಿಚಾರಣಾ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಮಹಾವಿಸಯಾ ಚಾಯಂ ನೇತ್ತಿ ಕುತೋ ಪಭವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಪ್ಪಭವಾ’’ತಿ, ಏತೇನ ನೇತ್ತಿಯಾ ಪಮಾಣಭೂತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಪರಿದೀಪನಪರಂ, ನ ಥೇರಪ್ಪಭವತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪರಂ। ಥೇರೋ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನಿಕಾಯೇ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ
ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿಭಾಗತೋ। ಹಾರವಿಚಾರಾದಯೋ ಹಿ ತಯೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿಭಾಗಾ, ಪಕರಣಭೂತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ವಾ। ತೀಣಿ ಹಿ ಏತಾನಿ ಪಕರಣಾನಿ ತಯೋ ಅಧಿಕಾರಾ, ಯದಿದಂ ಹಾರವಿಚಾರಾದಯೋ। ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನತೋತಿ ಪಾಠಸನ್ನಿವೇಸತೋ।
‘‘ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಪಕರಣತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಗಹವಾರಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ನನು ಚೇತ್ಥ ಪಟ್ಠಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಚೋದಕೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಮಾಹ। ಇತರೋ ಯದಿಪಿ ಸರೂಪತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಯಿದಮೇವ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ। ಪುನ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಅತ್ಥನಯಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ। ಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಚ। ತೇಸು ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಇತರೇ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಅಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಅರೂಪಾವಚರಾ ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೋ ಏವ ವಚೀದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಮನೋದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಪನ ತಿವಿಧೋಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ। ಇತಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವಾರವಸೇನ ದುತಿಯತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಏವ ಚ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ। ಪೇಟಕೇತಿ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೇ। ಸಮ್ಪತಮಾನಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಾ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಪುಥುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನೇಕೇಸಂ ಹಾರಾನಂ ಸನ್ನಿಪತನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅನೇಕಸಾಮತ್ಥಿಯನಿಚಿತಾ ಸದ್ದಾ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ।
‘‘ನ ಸರೂಪತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಉದ್ಧಟತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮೂಲಪದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ತಾವ ಏವಂ ಹೋತು, ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ತತ್ಥಾಪಿ ನಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಮೂಲಪದಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಮೂಲಪದೇಹಿ ವಿನಾ ಕಾಚಿ ನಯಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಹಾರನಯಾ ವಿಯ ಪಟ್ಠಾನಂ ನ
‘‘ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಹಿ…ಪೇ॰… ಆಭತ’’ನ್ತಿ ಆಹ, ತೇನ ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತಭಾವೋ ವಿಯ ಭಗವತಾ ಅನುಮೋದಿತಭಾವೋಪಿ ಪಾಳಿಅನುಗತೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾವಕಭಾಸಿತತ್ತಾ ನಿದಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾವಕ…ಪೇ॰… ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ನಯಿದಂ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ಚ ಸಾವಕಭಾಸಿತಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ನಿದಾನಾವಚನಸ್ಸ, ನಿದಾನವಚನಸ್ಸ ಚ ಅಕಾರಣಂ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಉಭಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ತಸ್ಮಾ ನಿದಾನಾವಚನೇನ ನೇತ್ತಿಯಾ ಅಸಾವಕಭಾಸಿತತಾ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ತಾವತಾ ತಾನಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಯೇನೇವ ‘‘ನಿದಾನಞ್ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಇದಾನಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ನಿದಾನಾವಚನೇನ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಹೇತುಮಾಹ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋ ನ ನೇತ್ತಿಯಾ ನಿದಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವತೋ। ಯಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ನ ತಸ್ಸಾ ನಿದಾನವಚನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿದ್ದೇಸಾದೀನಞ್ಚಾತಿ।
‘‘ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದಾ, ತಾವ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪಕರಣವಿಭಾಗಸ್ಸ ಪುನ ‘‘ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಕರಣವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಗಮನಂ। ತತ್ಥ ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಜನತೋ ತಿಯದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಿಚಾರತೋ ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥತೋ ಪಞ್ಚಾಭಿನನ್ದನಾದಿಪ್ಪಹಾನತೋ ಛತಣ್ಹಾಕಾಯುಪಸಮನತೋ ಸಙ್ಗಹವಾರಾದಿಸತ್ತವಾರಸಙ್ಗಹತೋ ಅಟ್ಠಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮುಗ್ಘಾತದೀಪನತೋತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।