೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೪. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ। ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ। ಪದತ್ಥೋತಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವೋ। ಕಮೋತಿ ಅನುಪುಬ್ಬೀ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಭಾವೋ। ಹೇತ್ವಾದೀತಿ ಹೇತುಫಲಭೂಮಿಉಪನಿಸಾಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣನಯಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಹಾರಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ
೧. ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಞ್ಚ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ದ್ವಯೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚಾ’’ತಿ ‘‘ಏವಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾದನೀಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಅಸ್ಸಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ। ಇತಿ ಕತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾದಿಭಾವತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸುಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪೀ’’ತಿ। ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಮ್ಪೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅನವಸೇಸಾ ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ।
ದುಕ್ಖಾದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಏವ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಗಹಿತಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ನ ಸುಖಸಭಾವಾ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸನ್ತಸ್ಮಿಂ ಏಸಾ ಪಣೀತೇ ಸುಖೇ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೮೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೬೭)। ‘‘ಸುಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠತಾಮತ್ತತೋಪಿ ಲೇಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಆದೀನವೋ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದನತಾಯ ದೋಸೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಪೀಳನವುತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಾ ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ। ಏವಂ ದೋಸತ್ಥತಂ ಆದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕಪಣತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೋಸಕಪಣಸಭಾವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ। ಪುರಿಮಾನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾನಂ। ಉಪಾಯೋ ಚಾತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ, ಫಲಾದೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದನ್ತೋಗಧಭೇದಾನನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಸೇಸಾನಂ।
ಕಾಮಭವಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ ಏವ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ತೇ ಚ ಸಞ್ಞೀಭವಾದಯೋ ಚ ಏಕವೋಕಾರಭವಾದಯೋ ಚ ಗಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನ’’ನ್ತಿ।
ಯಾವದೇವ ‘‘ನನು ಚ…ಪೇ॰… ನಿಪ್ಫಾದೀಯತೀ’’ತಿ। ‘‘ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸಂ ಚೋದೇತಿ। ಇತರೋ ‘‘ಸಚ್ಚಮೇತ’’ನ್ತಿ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ। ‘‘ಪರಮ್ಪರಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಯ ನ ಪರತೋಘೋಸೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದನೀಯತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಕ್ಖಾತಾರೋ ತಥಾಗತಾ, ಪಟಿಪನ್ನಾ ಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ, ಝಾಯಿನೋ ಮಾರಬನ್ಧನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೬) ವುತ್ತಂ। ತದಧಿಗಮಕಾರಣಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಕಾರಣಂ ಸಿಯಾ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಹೇತೂ’’ತಿ, ತೇನ ಚರಿಮತ್ತಭಾವಹೇತುಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವದತಿ।
‘‘ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಫಲಭಾವಸಾಧನಂ। ಯೇನ ಹಿ ವಿಧಿನಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೋ, ಮಚ್ಚುತರಣಞ್ಚ ಸಿಯಾ, ಸೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತೋತಿ। ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತಮಚ್ಚುತರಣಾನಂ ಫಲಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ।
‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ’’ತಿ ಪನ ಗಾಥಾಯಂ ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ। ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಫಲಂ। ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಸೋ ಉಪಾಯೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸೋಭಾ।
ವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಏತ್ಥಾಪಿ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಚನನ್ತರೇ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ।
ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಿ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬-೨೮)। ಏಕದೇಸೇನ ಆಗತಾನಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೫೩), ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೭), ಸಙ್ಖಾರಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯದಿದಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೪; ೩.೪೧)। ನ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾನಿ ಯಥಾ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತಾದೀಸು। ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಾದಿಅತ್ಥವಸೇನ। ನ ಪಪಞ್ಚಿತೋತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ।
೨. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸೇನ ವಿಚಿಯಮಾನವಚನಸೇಸೋ ಅತಿದಿಟ್ಠೋ। ಭಾವತ್ಥೇ ತೋಹಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿ। ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ ಇಧ ಪುಬ್ಬಾಪರನ್ತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಇಮಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮದೇಸನಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತಉಪರಿದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಪದಾಪೇಕ್ಖಂ। ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಅನುಗೀತಿಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಪದಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಗಾಥಾಯಂ ಚ-ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಆಮ, ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ। ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ। ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಕಿಂ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ ಕುಸಲಟ್ಠೋ, ಉದಾಹು ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ। ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ, ಅಸಸ್ಸತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಠಪನಂ। ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತೇ ಕುಸಲಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛನಂ ಸಾವಸೇಸಂ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸಾವಸೇಸತಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ಸಉತ್ತರಂ। ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ನಿರುತ್ತರಂ। ಸೇಸಂ ವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಅಸ್ಸಾದಹೇತು ಯಾವ ಆಣತ್ತಿಹೇತೂತಿ ಏವಂ ಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸುಖಸುಖಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೋ, ಸೇಸಾ ಪನೇತ್ಥ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಸ ಹೇತು ದಾನಮಯಂ, ಸೀಲಮಯಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಆದೀನವೋ। ವಿಪರಿಣಾಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾನಂ ತದವರೋಧತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ಓಕಾರೋತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ಯಥಾರಹಂ ತದನುಚ್ಛವಿಕಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ। ಫಲಂ ದೇಸನಾಫಲಮೇವ, ತಸ್ಸ ಉಪಾಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಉಪಾಯೋವ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ। ಆಣತ್ತಿ ಉಪದೇಸೋ, ತಸ್ಸ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಆದಿತ್ತತಾ, ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾಯೋಗೋ ಚ ಹೇತು।
ತಥಾ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಉಪಾಯೋ, ತದುಪದೇಸೋ ಆಣತ್ತಿ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಫಲಂ। ಇತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಭಾವೇನ ವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪದಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೇತು। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಞಾತುಕಾಮತಾ, ಕಥೇಕುಕಾಮತಾ ಚ। ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದೀನಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾತುಕಾಮತಾ, ಇತರಸ್ಸ ಇತರಾ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಞ್ಹೋ ಹೇತು। ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೩. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಪದಂ ಗಹಿತಂ, ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಹಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥಾ ಏವ ಹಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾದಿವಿಸೇಸಸಹಿತಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಾದೀನಂ ಪದತ್ಥಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಿಕಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಾ ತೇಯೇವ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾ। ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾವಿಸಿಟ್ಠಾ, ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ಚ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಚನಾದಿವಿಭಾವನಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ, ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಆವಟ್ಟನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಆವಟ್ಟಹಾರಸ್ಸ, ಭೂಮಿವಿಭಾಗಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸ್ಸ, ಪರಿಯಾಯವೇವಚನವಿಸಿಟ್ಠಾ ವೇವಚನಹಾರಸ್ಸ, ಪಭವಾದಿಪಞ್ಞಾಪನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ, ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇಹಿ ಓತರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಓತರಣಹಾರಸ್ಸ, ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಸೋಧನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸೋಧನಹಾರಸ್ಸ, ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಸ್ಸ, ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬತಾನಿದ್ಧಾರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸಮಾರೋಪನಹಾರಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತಾದೀಹಿ ಅವಿಲೋಮನಂ ಯುತ್ತಭಾವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಭಾವನಿರುತ್ತಿತಾ, ಸುತ್ತಾದೀಹಿ ವಿಲೋಮನಞ್ಚ ಅಯುತ್ತಭಾವೋತಿ ದೀಪೇತಿ, ತೇನ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತೀನಂ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೪. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಸಾಧಾರಣಂ, ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ। ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ, ನ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮವಸೇನ ಪದೇಸವಿಸಯೋ, ಏವಂ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪದಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಿಕನಿದ್ಧಾರಣೇನ
೫. ಯಥಾ ‘‘ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾನಪದೇ’’ತಿಆದೀಸು ಏಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮಾನಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಏಕರಸಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಕಥಾ॰ ೪೭೩) ವಿಯ ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸದ್ದೋ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ। ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಅನ-ಸದ್ದೋ, ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬತಾವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಕ್ಖಣಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ। ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೧, ೩೫೭, ೩೫೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೪), ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಹಚಾರಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ। ‘‘ದದಂ ಮಿತ್ತಾನಿ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೯) ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾ। ಪಿಯವಚನತ್ಥಚರಿಯಾ ಸಮಾನತ್ತತಾಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಮಿತ್ತಗನ್ಥನಕಿಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥುಭಾವತೋ। ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ಸಮಾನಹೇತುತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ತೇಪಿ ಸಮಾನಹೇತುತಾಯ ವುತ್ತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫), ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೯೩)। ಏವಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ಏವಮಾದಿಪಿ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ಸಮಾನಫಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಫಲಂ, ಏವಂ ತಣ್ಹುಪಾದಾದೀನಮ್ಪೀತಿ ತೇಪಿ ತತ್ಥ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ ಏವಮಾದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಾದಿವಸೇನಪಿ ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ, ‘‘ಸಹಚಾರಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ।
೬. ‘‘ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ತಂ ಪನ ಪದಸ್ಸೇವ, ನ ವಾಕ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪದನಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಾನಾನಿಪೇತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನೇವ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ನಿಬ್ಬಚನಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ। ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾದಿ।
೭. ‘‘ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಭೂತೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಭಾಗತೋ, ವಿಸಭಾಗತೋ ಚ ಆವಟ್ಟನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ತನ್ತಿವಸೇನ। ತಸ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ವಿನಾಪಿ ಆವಟ್ಟನಂ ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಪದಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪದತ್ಥೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೫; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೯; ಪೇಟಕೋ॰ ೩೮; ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೧.೪) ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೯) ಏತ್ಥ ಯ್ವಾಯಮಾರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ವೀರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವೀರಿಯಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಸಕಂ ನಾಮಗಹಿತತೋ ಇತರಂ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞಂ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ’’ತಿ। ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥಕಥನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋಜೇನ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಆವಟ್ಟನಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ।
೮. ನಾಮವಸೇನಾತಿ ಸಾಧಾರಣನಾಮವಸೇನ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಅನಿಯತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆಗತತ್ತಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೪) ‘‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾದಿನಾಮವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ನಾಮತೋ, ವತ್ಥುತೋ ಚ ಆವೇಣಿಕತಾಯ। ತಂತಂಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ತಂತಂಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠತಾ, ಭಬ್ಬಾನಂ ಭಬ್ಬತಾ, ಅಭಬ್ಬಾನಂ ಅಭಬ್ಬತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ।
೯. ‘‘ಭಾವಿತೇ’’ತಿ ಇದಂ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾಯ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ, ನ ಏತ್ಥ ಕಾಲವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಭಾವನಾ ಚೇತ್ಥ ಆಸೇವನಾತಿ, ಕುಸಲಸದ್ದೋಪಿ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ವಿಪಕ್ಖತೋ। ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾ ಹೇಸಾ।
೧೦. ಪದತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ।
೧೧.
ನಿಕ್ಖೇಪೋ ದೇಸನಾ। ಪಭವೋ ಸಮುದಯೋ।
೧೨. ‘‘ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೩. ‘‘ಗಾಥಾರುಳ್ಹೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಆಗತೋವ ಪಞ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಇತರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾಕತೇ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ತೇನ ಆರಮ್ಭಸೋಧನಸ್ಸ ವಿಸಯಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಾರೇನೇವ ಪದಪುಚ್ಛಾಸೋಧನಮ್ಪಿ ಕರೀಯತೀತಿ ಪುನ ‘‘ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸೋಧನೇನ ಹಿ ಪಞ್ಹಾಸೋಧನಂ। ಪಞ್ಹೇತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ। ಗಾಥಾಯನ್ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನ ಗಾಥಾಯಂ, ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದೀಸು ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಮಾರಬ್ಭಾತಿ ಯಂ ಸೀಲಾದಿಮಾರಬ್ಭ ಗಾಥಾದೀಸು ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಭೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಕಾರಿನೀ, ‘‘ಕಾ ಏತ್ಥ ಪದಸುದ್ಧಿ, ಕಾ ಪಞ್ಹಾಸುದ್ಧಿ, ಕಾ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾಕಾರಿನೀ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೪. ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ‘‘ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಭೇದೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಜಾತಿಆದಿಂ, ತಬ್ಬಿಧುರಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಜಾತಿಆದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ। ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಸಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಯ। ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ।
೧೬. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧವಚನೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾರುತಂ ಯಥಾಕಥಿತಂ ಸದ್ದತೋ ಅಧಿಗತಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಾದಿಪ್ಪಮಾಣನ್ತರಾಧಿಗತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾವ ಕಥಿತಾ, ನ ಪಹಾನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ನಯಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ
೧೭. ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಕರಣಭೂತಾಹಿ। ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೋ, ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಿಕೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ನಯನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಯೋಜನಾ। ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದೀನಿ ಮಗ್ಗಾನುಗುಣೋ ಗಹಣಾಕಾರೋ ಅನುಗಾಹಣನಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ನಯವೋಹಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಯೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೧೮. ಬಾಧಕಾದಿಭಾವತೋತಿ ಬಾಧಕಪಭವಸನ್ತಿನಿಯ್ಯಾನಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾಭಾವೇನಾತಿ ಅಬಾಧಕಅಪ್ಪಭವಅಸನ್ತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಭಾವಾಭಾವೇನ। ಸಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅಮುಸಾಸಭಾವತ್ತಾ। ಅವಿಸಂವಾದನತೋತಿ ಅರಿಯಸಭಾವಾದಿಭಾವಸ್ಸ ನ ವಿಸಂವಾದನತೋ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೯. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಸಮನ್ನಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯಕೋವಿದಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಧಮ್ಮನಯಕುಸಲಾ, ಏಕತ್ತಾದಿನಯಕುಸಲಾ ವಾ।
೨೦. ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸೂತಿ ‘‘ವೋದಾನಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕುಸಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಸುಖವಿಪಾಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನತ್ಥಂ ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೧. ಯದಿ ಕರಣಭೂತಂ, ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ವೋಲೋಕಯನಸಮಾನಯನಭಾವತೋ ವೋಹಾರಭೂತೋ, ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ನಯೋ, ನ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ ವಿಯ ಅತ್ಥಭೂತೋತಿ ‘‘ವೋಹಾರನಯೋ, ಕಮ್ಮನಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ದ್ವಾದಸಪದವಣ್ಣನಾ
೨೩. ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇತಿ ಉಚ್ಚಾರಣವೇಲಾಯಂ ಪದೇ ಅಸಮತ್ತೇ, ವಿಪ್ಪಕತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯೋಸಿತೇ ಹಿ ‘‘ಪದ’’ನ್ತ್ವೇ ಸಮಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ, ನ ‘‘ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪದಸ್ಸ ವೇವಚನತಾಯ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ಅಕ್ಖರಣತೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ವಣ್ಣಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ನ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ।
ಅಕ್ಖರಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನನು ಪದೇನ, ವಾಕ್ಯೇನ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ, ನ ಅಕ್ಖರೇನಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಣ್ಣೋ ಏವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಪದಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಪದವಾಕ್ಯಭಾವೇನ। ಯಥಾಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತಿ ಯಥಾಸಙ್ಕೇತಂ। ಅಯಂ-ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ, ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಇಮಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೀಯೋತಿ ಯಥಾಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಾನುರೂಪಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕವಚನೀಯಭಾವೋ। ಅಥ ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಾಭಾವೋ, ಸೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತದನುರೂಪಂ ಏಕಕ್ಖರಂ ನಾಮಪದಂ ‘‘ಮಾ ಏವಂ ಮಞ್ಞಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮಾ-ಕಾರಾದಿ। ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ತೇ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಂ ‘‘ಮನಸಾದೇಸನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಯತೋ ರಾಹುಲಾಚರಿಯೋ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಕರುಣಾನಂ ಮನಸಾದೇಸನಾ ವಾಚಾಯ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಸತ್ವಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾವಬೋಧಹೇತು ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸದೀಪನತೋ, ಯಥಾ ‘‘ಚಿರಪ್ಪವಾಸಿ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧೯) ಏತ್ಥ ಪ-ಸದ್ದೋ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಮಾ ಏವಂ ಮನಸಾಕತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತಕೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ಏವಂಸೀಲಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೨) ಏವಂಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩; ಮ॰ ನಿ॰ ೩. ೧೯೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೮) ಸತ್ವವಿಸೇಸಸ್ಸ। ಏವಂ ಸೇಸನಿಪಾತಪದಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿರಿಯಾಯ…ಪೇ॰… ನಿಪಾತಪದ’’ನ್ತಿ।
ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಾಭಿಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಪದೇಹಿ ಕಥಿತಂ, ಯೋ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತದುಭಯಂ, ಯದಿ ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಯಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಾವತಾ ಏಕವಾಕ್ಯನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ಬಹೂಪೇತ್ಥ ಪಕಾರೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಕಿಂ ತೇಹಿ, ಸಾಖ್ಯಾತಂ ‘‘ಪದಮತ್ತಸವನೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆಕಾರೇಸು ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೇಸು ಅಭಿಹಿತಂ ಕಥಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ‘‘ಅಭಿಹಿತನ್ತಿ ಚ ಪಾಳಿಆಗತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬) ನಿಬ್ಬಚನಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೋ। ತಂನಿದ್ದೇಸಕಥನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸದೇಸನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ। ಪದೇಹೀತಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವಭೂತೇಹಿ, ವಾಕ್ಯತೋ ವಿಭಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ವಾ ಆಖ್ಯಾತಾದಿಪದೇಹಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ’’ತಿ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ’’ತಿಆದಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಲೋಪಾದೇಸಾದಿವಸೇನ ಅಕ್ಖರವಿಭಾಗೋ ಆಕಾರೋ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದವಿಭಾಗೋ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ದೇಸೋ। ವಣ್ಣಪದವಾಕ್ಯಾನಿ ಹಿ ಅವಿಭತ್ತಾನಿ, ವಿಭತ್ತಾನಿ ಚ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಛಟ್ಠಂ ವಚನನ್ತಿ ಛಟ್ಠಂ ಪದಂ। ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಕ್ಖರಂ ‘‘ಯಾನಿಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ।
೨೪. ಕಾಸನಾಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಸೀಯತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪದೇಹಿ ತಾವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾಸನಾ, ಪಕಾಸನಾ ಚ ಹೋತು, ಪದಾವಧಿಕಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸುಯ್ಯಮಾನೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಪದತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ। ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕ್ಖರಕರಣಂ ಸಙ್ಕಾಸನಭೂತಂ ಉಗ್ಘಟನಕಿರಿಯಂ ವದನ್ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏಕತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ಅಯಂ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ। ಉಭಯೇನಾತಿ ‘‘ವಿವರಣಾ, ವಿಭಜನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಯೇನ। ಏತೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಾ…ಪೇ॰… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಅನೂನಾವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಗ್ಘಟನಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ವಿಪಞ್ಚನನಯಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೨೫. ಸಮ್ಮಾ ಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ, ಅನವಸೇಸತೋ ಚ ಯುತ್ತೋ ಸಹಿತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೂನಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಪದಅತ್ಥನಯೇಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
೨೬. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮೂಲಪದಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ? ಪದತ್ಥನ್ತರಾಭಾವತೋ। ಮೂಲಪದಾನಿ ಹಿ ನಯಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಮತ್ತತ್ತಾ ಪದಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತೋ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ।
ನೇತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾಯ। ಹಾರಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಾತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಹಾರಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ। ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ। ಯೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನೇತ್ತಿಯಂ ದೇಸಿತಾ, ತೇನೇವ ಸುತ್ತೇ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ। ಏವಂ ಸಿದ್ಧೇತಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇ। ಅಯಂ ಆರಮ್ಭೋತಿ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಆರಮ್ಭೋ। ಇಮಮತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಂ ವುಚ್ಚಮಾನನಿಯಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ।
ಯದಿ ‘‘ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಅನುಕ್ಕಮೇ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಪನ ಮಯಂ ದೇವಾನಂಪಿಯಸ್ಸ ಮನೋರಥವಿಘಾತಾಯ ಚೇತೇಮಾ’’ತಿ ಕಮಕಾರಣಂ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ತಾವ ಆದಿತೋ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ಸರೀರಂ ಆಣತ್ತಿ। ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ। ನಿದ್ಧಾರಣೇನ ವಿನಾಪಿ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ।
‘‘ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ।
ವಿಚಯಾನನ್ತರನ್ತಿ ತಥಾ ಹೀತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾನಂ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಭಾವಾನಂ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾಯ ಗಹಣಂ ವುತ್ತಂ।
ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅತ್ಥತೋ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ ಉದ್ಧಟಾನಂ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತೇ ಆನೀತಾನಂ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಸದ್ದತೋ, ಪಮಾಣನ್ತರತೋ ಚ ಲದ್ಧಾನಂ ಇಧ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ನಿರವಸೇಸತೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ, ಧಮ್ಮೇ ಚ ತಂ ನಾಮಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ, ‘‘ಅಯಮೇವಂನಾಮೋ’’ತಿ ವೋಹರತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮೋ ಚ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನ’’ನ್ತಿ, ಯತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥಾ’’ತಿ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಅನವಸೇಸತ್ಥಾವಬೋಧದೀಪಕಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಕತಂ ಚತುಬ್ಯೂಹಪಾಳಿಯಂ, ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಸದ್ದವತೀ ಅತ್ಥಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಉದ್ಧಟಾತಿ ಉಪಸಂಹಾರತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ।
ತೇನೇವಾತಿ ಯತೋತಿ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಜನೂಪಾಯತ್ತಾ। ಪಟಿವಿಭತ್ತಸಭಾವೇತಿ ಪಟಿಭಾಗಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತಸಭಾವೇ।
ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತಿತಧಮ್ಮಾ। ನ ಪರಿಯಾಯವಿಭಾವನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯಾ…ಪೇ॰… ಸುಬೋಧನಞ್ಚಾ’’ತಿ।
ಪುಚ್ಛಾವಿಸೋಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಆರಮ್ಭವಿಸೋಧನಂ ದೇಸನಾಯ ಅತ್ಥಕಥನಂ। ತದುಭಯವಿಚಾರೋ ಧಾತಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಾತಾಯತನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಪಾದೇತು’’ನ್ತಿ। ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋತಿಆದಿಪಾಳಿನಿದಸ್ಸನೇನಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಉದಾಹಟೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಕಾರಣಾಕಾರೋ’’ತಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪಭೇದತೋ ದೇಸನಾಕಾರೋತಿ ವೇವಚನಂ। ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನೀತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಮಾರೋಪಿಯಮಾನಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ತಥತ್ತಾವಬೋಧಾಯಾತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾವಗಮಮುಖೇನ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಾಯ।
ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಯುತ್ತೋ ‘‘ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಪ್ಪಯೋಜಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ತದುಪದೇಸಫಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಯೋಜೇತಿ ನಾಮಾತಿ। ತದನುಕ್ಕಮೇನೇವಾತಿ ತೇಸಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ದೇಸನಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ। ತೇತಿ ತಯೋ ಅತ್ಥನಯಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ। ಯಥಾ ಉದ್ದೇಸಾದೀನಂ ಸಙ್ಖೇಪಮಜ್ಝಿಮವಿತ್ಥಾರವುತ್ತಿಯಾ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಕಾರತಾ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥನಯತ್ಥಸ್ಸ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ತಸ್ಸಂ ಭೂಮಿಯಂ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಿದಾನಂ। ಅನೇಕಧಾ ಸದ್ದನಯತೋ, ನಿರುತ್ತಿನಯತೋ ಚಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ। ಪದತ್ಥೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ವಿಧಿ ಅನುವಾದೋತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಧಿವಚನಂ, ಅಯಮನುವಾದೋತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮಾಧಾತಬ್ಬೋತಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬೋ। ಅನುಸನ್ಧೀಯಾ ಅನುರೂಪಂ ನಿಗಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಾಯ ಅನುಸನ್ಧಿಯಾ ಸುತ್ತೇ ಉಪರಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ತದನುರೂಪಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿಗಮೇತಬ್ಬಾ। ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಫಲಂ। ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅನುಸನ್ಧಿ। ಉಪೋಗ್ಘಾಟೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಚಾಲನಾತಿ ಚೋದನಾ। ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹಾರೋ।
ಪಕತಿಆದಿಪದಾವಯವಂ ಭೇದಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೫೩)। ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಂ ತತ್ವಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೧)। ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವೇವಚನಗ್ಗಹಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬)। ವಿಚಯಯುತ್ತಿಚತುಬ್ಯೂಹಪರಿವತ್ತನಹಾರೇಕದೇಸಸಙ್ಗಹಿತಾ, ವೇವಚನಹಾರಸಙ್ಗಹಿತಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಇಧ ಕತಿಪಯಹಾರಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ।
ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತುನೋ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಞಾಪಕಹೇತೂಪಿ ಞಾಣಕರಣಟ್ಠೇನ ಕಾರಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಾರಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ದುವಿಧೋ’’ತಿ। ಪುನ ಚಕ್ಖುಬೀಜಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಮೇವ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುನ…ಪೇ॰… ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೫೯-೧೦೬೦) ಆಗತಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ, ಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಹೇತುಹೇತು ನಾಮ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಭೂತಾ ಹೇತು, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೮೬) ಆಗತೋ ಪಚ್ಚಯಹೇತು ನಾಮ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಪತಿ ಉತ್ತಮಹೇತು ನಾಮ। ಚಕ್ಖಾದಿಬೀಜಾದಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಅಙ್ಕುರಾದೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತು ನಾಮ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಭಾವೇ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಫಲವಿಸೇಸಹೇತುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ, ಸದ್ದಮಗ್ಗಾನಂ ಪನ ಞಾಪಕಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಙ್ಕುರಾದಿಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತು ಬೀಜಾದಿಸಮಾನಜಾತಿಯಹೇತುತಾಯ ಸಭಾಗಹೇತು ಅಸಭಾಗಹೇತು। ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸನ್ತಾನಿಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಹೇತು, ಇತರೋ ಬಾಹಿರಹೇತು। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಸನ್ತಾನಿಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಹೇತು, ಇತರೋ ಬಾಹಿರಹೇತೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ। ಪರಮ್ಪರಹೇತು ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ।
ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನಿಯೇಪಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಸಮುದಯನಿರೋಧಾನಂ ಅಧಿಗಮಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಂ ಪತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಫಲಭಾವೋ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ।
ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಭೂಮಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ। ಪಟಿಪನ್ನಭೂಮಿ ಫಲಧಮ್ಮಾ।
ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣತೋ। ಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಸಮಾನಭಾವತೋ। ತೇನ ಸಮಾನಹೇತುತಾ, ಸಮಾನಫಲತಾ, ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗವಿರೋಧಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ನಯವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ತಾವನಯವಿಭಾಗೋ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮) ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾ ಗಹಿತಾ, ತಂಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚೇತಸಿಕಾನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನೇಸಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗದೀಪನತೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ। ಸಞ್ಞಾಸಹಿತತಾವಚನೇನ ಹಿ ನೇಸಂ ವೇದನಾಚೇತನಾದಿವನ್ತತಾಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ।
ವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ – ‘‘ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ। ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಸಹೇತುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ। ಸಞ್ಞಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪವತ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ವಿರೋಧತೋ – ‘‘ಅಟ್ಠಮಕೋ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಪಾಳಿ.೪೩೯), ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ಮಾತಿಕಾ ೭.೩೬) ಚ ವುತ್ತೇ ತಂ ಸನ್ತತಿಯಂ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ‘‘ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇ ಅನಾಗಾಮಿತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೭) ವುತ್ತೇ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ
ಪಕರಣತೋ – ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಮಾತಿಕಾ)। ಅಧಿಕಾರತೋ ಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ನ ಕಥಿತಾತಿ ಞಾಯತಿ। ‘‘ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨, ೧೪೪) ಚ। ಬಾಹಿರಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ಲಿಙ್ಗತೋ – ‘‘ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯)। ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ಲಿಙ್ಗೇನ ಭೂತುಪಾದಾಯಪ್ಪಕಾರಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ರೂಪಭಾವೋ, ನ ಇತರಸ್ಸ।
ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನತೋ – ‘‘ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಕಾಯಾಯತನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಹಿ ಪುರಿಮೋ ಕಾಯಸದ್ದೋ ಸಮೂಹವಾಚೀ, ಇತರೋ ಆಯತನಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಪಸಾದವಾಚೀ।
ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ದೇಸಪಕತಿಆದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಲಬ್ಭಮಾನಪದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಅಸ್ಸಾದಾದಿಹಾರಪದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣದ್ವಾರೇನ। ಯಥಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ಲಕ್ಖಣಾನುರೂಪಂ ವಾ ಯಥಾಲಕ್ಖಣಂ। ಹೇತುಫಲಾದೀನಿ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಹೇತುಫಲಾದಯೋ ಯೇ ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।