೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫. ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನುಗತಸಞ್ಞಭಾವಂ, ‘‘ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ ಅನ್ವತ್ಥಾ ಅತ್ಥಾನುಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸಂವಣ್ಣಿತಪದಮೇವ। ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೦) ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಪಿಟಕಸ್ಸ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಲಕ್ಖಣಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇ ಸುತ್ತಪದೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನಾಹಾರೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।

ಯೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ತೇ ಗಾಥಾಯ, ಇಧಾಪಿ ಚ ಆಗತೇ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋ ಇಧ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಸಯಿತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದದ್ವಯಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಾಥಾದ್ವಯುದಾಹರಣಂ, ತಥಾ ಕಾಮವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಆದೀನವಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಉದಾಹಟಾ।

ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೧೦.೧೦೨-೧೦೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೫, ೨೬, ೩೧; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಾರಕ್ಖಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಸ್ಸಾಪಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಹಿ ದುಗ್ಗತಿಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಉಪನಿಧಾಯ ಸಬ್ಬಾ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ದುಗ್ಗತೀ’’ತಿ।

ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ವಿಧಾನಂ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಅವೇಕ್ಖಾಯ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ವಿಸಯೋ, ಕತ್ತಾ ಚ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ, ಲೋಕಂ, ಮೋಘರಾಜಾ’’ತಿ ಪದತ್ತಯೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ…ಪೇ॰… ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸುಞ್ಞತಾ ಅನತ್ತಸಭಾವತಾಯ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಚ ಸಿಯಾ। ಯತೋ ತೇ ನ ವಸವತ್ತಿನೋ, ಅತ್ತಸಾರವಿರಹಿತಾ ಚ, ಯತೋ ತೇ ಅನತ್ತಾ, ರಿತ್ತಾ, ತುಚ್ಛಾ ಚ ಅತ್ತನಾ, ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅವಸವತ್ತಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಚ್ಚುತರೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಧಿಯಮಾನಸ್ಸ ಮಚ್ಚುತರಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಸಿಜ್ಝಮಾನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಯಂ…ಪೇ॰… ಫಲ’’ನ್ತಿ।

೬. ಉದಾಹರಣವಸೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲಪಯೋಜಿತೋ ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಭಗವತೋ ದೇಸನಾವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಘಟಿತಮತ್ತನ್ತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ಆಲಮ್ಬಿತಮತ್ತಂ। ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಕಾರಸ್ಸ। ಇದಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚಾಲೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅನುಲೋಮಿಕಖನ್ತಿ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ವಾ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚತುಕ್ಕೇ ಆಸಯಸಾಮಞ್ಞತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಾ।

ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸಞ್ಞಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೩೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ, ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ)।

ಚಲನಾಯಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾಯ। ಪರಾನುವತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದನಾಯ। ಉಗ್ಘಟಿತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಮೂಲವಿಭುಜಾದಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಪಞ್ಚಿತನ್ತಿ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೦) ವಿಯ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ದಂ ಸಣಿಕ’’ನ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಆದೀನವನಿಸ್ಸರಣಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಂ ವಿಭಾವನಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಾ।

ಚತ್ತಾರೋತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆದೀನವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ। ಯದಿ ನಿಸ್ಸರಣವಿಭಾವನಾ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆದೀನವಾವಚನತೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ನಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಮತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನೇಯ್ಯಂ ವಾ, ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ? ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ನ ಗಹಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆದೀನವಾವಚನತೋ’’ತಿಆದಿ। ದೇಸನನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಂ ‘‘ಸುತ್ತೇಕದೇಸಂ ಗಾಥಂ ವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಪದಪರಮಅಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಉಪಾಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ।

‘‘ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕೋ, ‘‘ಪಾಪಕ’’ನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ’’ತಿ। ಲಾಭಾದೀನಂ ಪುಞ್ಞಫಲತ್ತಾ ತದನುರೋಧಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಲಾಭಾದೀನಂ ಆದೀನವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಕಾಮಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಹಿತಾ ವತ್ಥುಕಾಮಾ। ವಿರೂಪರೂಪೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಾಕಾರೇನ। ಮಥೇನ್ತೀತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ। ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತೋ ಅಮ್ಹಿ। ಅಪಣ್ಣಕನ್ತಿ ಅವಿರಜ್ಝನಕಂ। ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವೋ। ಸಮಿತಪಾಪಭಾವೋಯೇವ ಸೇಯ್ಯೋ ಸುನ್ದರತರೋ।

ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ‘‘ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ, ‘‘ಅಪಣ್ಣಕಂ ಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ।

ಫಲಾದೀನಂ ಏಕಕವಸೇನ ಚ ತಿಕವಸೇನ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಉದಾಹಟತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕವಸೇನಪೀ’’ತಿ।

ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಯಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ, ತಾಸು ಏಕೇಕಾ ದನ್ಧಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞತಾಯ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಕತೋ ವಿಭಾಗೋ ಪಟಿಪದಾಕತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರೋ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ। ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಝಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತದಞ್ಞಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಪಞ್ಞತೋ ಅಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಕಿಲೇಸೇತಿ ನೀವರಣಪ್ಪಕಾರೇ, ತಂಸಹಗತಕಿಲೇಸೇ ಚ। ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಙ್ಗಪಟಿಲಾಭಂ।

ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋತಿ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ। ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ। ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾ ಚ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಛಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿಯಾತಿ ನ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಿಚ್ಛತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಚೇ? ನ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸಮನ್ದತಾಯ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ತಥಾಸಿದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಮನ್ದತಾಯ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವತೋ। ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಕಿಚ್ಛೇನಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಕಿಚ್ಛೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋತಿ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇತಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಾದಿಕೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಕತರೋ ಪನೇತ್ಥ ವಾರೋ ಯುತ್ತರೂಪೋತಿ? ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಕಿಂ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ಅನೇಕಸತಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರೇಸು ಸಕಿಂ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರೋ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಏವ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾವಸಾನೇ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಕಿಚ್ಛತಾವಾರೋ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ದನ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಏತಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಛತ್ತೇಪಿ ಪುರಿಮಾನಂ ಕಿಚ್ಛತ್ತೇ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದತಾ ವುತ್ತನಯಾವ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಕಿಚ್ಛತಾ, ತಸ್ಸ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಾ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಯಥಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಿಚ್ಛತಾಯ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಚತುತ್ಥೀ, ತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸತಾವಸೇನ ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ ಚ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಹೇತುಪಾಯಫಲೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು, ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಉದತ್ಥಪಞ್ಞತಾ ಚ ದುತಿಯಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ ತತಿಯಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಉದತ್ಥಪಞ್ಞತಾ ಚ ಚತುತ್ಥಿಯಾ। ಉಪಾಯೋ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸತಿಸಮಾಧಿವೀರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ , ಸತಿಪಟ್ಠಾನಝಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಚ್ಚಾನಿ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ। ಫಲಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಂ।

ಸಮಾಧಿಮುಖೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣೇ। ವಕ್ಖತಿ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲ’’ನ್ತಿ, ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮ’’ನ್ತಿ ಚ। ಸೋತಿ ಅನಾಗಾಮೀ।

ತೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ। ತತೋತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ। ಸಮಾನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನ ‘‘ಚೇತಸೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಸೇನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಪದಾನಂ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಪರಿಯಾಯೇನ ಚೇತೋ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಯೋಜನಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ।

ಹಾ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಅತ್ಥೋ, ಗತಿ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಗತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಗಮೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಞಾಪೇತಬ್ಬಾ।

೭. ತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ। ಞಾಣವಿಭಾಗೇನಾತಿ ಸುತಮಯಾದಿಞಾಣಪ್ಪಭೇದೇನ। ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುತಾತಿಆದಿಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಭೂತೇ ದೇಸನಾಭಾಜನೇ। ದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ। ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ। ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ।

ಸಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ವೀಮಂಸನಪಞ್ಞಾ। ಅಧಿಕಾರತೋತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಅಧಿಕಾರತೋ। ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಧಿಕಾರತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

‘‘ವೀಮಂಸಾದಿಪರಿಯಾಯವತೀ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪವಸೇನ, ವೀಮಂಸಾದಿವಿಭಾಗವತೀ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪವಸೇನ, ಚಿನ್ತಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ।

ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ ಸುತಮಯಞಾಣೇ ಚ ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇ ಚ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸು ಚ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಯೇವ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚರಿಮಭವೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತಿ, ಇತರೇ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ। ತೇಹೀತಿ ತಥಾ ಪಠನ್ತೇಹಿ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪದಾಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫) ವುತ್ತನಯೇನ।

೮. ಪರತೋ ಘೋಸೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಆವುತ್ತಿನಯೇನ ದುತಿಯಂ ಆವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ಸಾವಕಾನಂ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ। ಸಾವಕಾನಮೇವ ವಾ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವಿಭಾಗಕಥನತೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಏಕಸೇಸನಯೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಆಸಯಪಯೋಗಪಬೋಧಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುಸಙ್ಗಹಾನಿ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇಮಾ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಚೇತಾಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನುಪದ್ದುತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪರಿಕ್ಖತತ್ತಾ ಅನಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ। ಸುತಮಯಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸ್ಸ।

೯. ದೇಸನಾಪಟಿಪದಾಞಾಣವಿಭಾಗೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾದಿದೇಸನಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ಸುತಮಯಞಾಣಾದಿಞಾಣವಿಭಾಗೇಹಿ।

ಅವಸಿಟ್ಠಪಾರಿಸಜ್ಜೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಗಹಪತಿಪರಿಸಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ। ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾತಿ ಇಮಾಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ।

ಸಮತ್ಥೇತೀತಿ ಸಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ ಕರೋತಿ।

ತಮೇವ ದ್ವಾದಸಪದಭಾವಂ ದೀಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತದತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಛಛಕ್ಕಪರಿಯಾಯತ್ಥಸ್ಸ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೦ ಆದಯೋ)। ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಛಛಕ್ಕಪರಿಯಾಯಸ್ಸ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತೇನ ಸುತ್ತೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦) ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ…ಪೇ॰… ವಿಭಾವೇನ್ತೋ’’ತಿ। ವಿಸಯಿಭಾವೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ, ವಿಸಯಭಾವೇನ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತೇಸಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವ’’ನ್ತಿ।

ಪದಾವಯವೋ ಅಕ್ಖರಾನಿ। ಪದತ್ಥೋತಿ ಪದತ್ಥಾವಯವೋ। ಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಪದತ್ಥಾವಬೋಧಸ್ಸ। ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ। ವಾಕ್ಯಭೇದೇತಿ ವಾಕ್ಯವಿಸೇಸೇ। ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನಂ ಚಿತ್ತಾರಾಧನಂ। ಬುದ್ಧಿನಿಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇಜನಂ ತಿಕ್ಖಭಾವಕರಣಂ। ನಾನಾವಾಕ್ಯವಿಸಯತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಪದಾದೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಕಾಸನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ । ಏಕವಾಕ್ಯವಿಸಯತಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಕ್ಖರಾದಿವಿಸಯಾ ಏವಾತಿ ನಿಯಮೋ ಸಿಯಾ। ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ನಾನಾವಾಕ್ಯವಿಸಯತ್ಥೇನ।

ಉಗ್ಘಟನಾದಿಅತ್ಥಾನೀತಿ ಉಗ್ಘಟನವಿಪಞ್ಚನನಯನಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ।

೧೦. ಉಪತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪತಿಟ್ಠನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ನೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸನಾಗಮನೇಹೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನದೇಸನಾಗಮನೇಹಿ। ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿ ಚ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಜರಾಮರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ಫರಸುಂ ನಿಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಲೋಕನಾಥೋ ಞಾಣಫರಸುಂ ತೇಜೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಧಿಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಯಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ತಂ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಚಾರಿಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೪೧) ಆಗತಂ, ತಂ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪುರೇಚರಾನುಚರಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಞಾಣವಜಿರಮೋಹಜಾಲಪದಾಲನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

ದೇಸನಾಯಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ। ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಅನ್ತೋನೀತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋ’’ತಿ ಆಹ।

ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಜಾತಿಲಿಙ್ಗಕಾಲಸಾಧನವಿಭತ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಾದಿತೋ ಸದ್ದತೋ ಪದವಿಚಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಕರಿಯಮಾನೋ ಚ ಯಥಾಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಏವ ಕತೋ ಸುಕತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಪದಂ …ಪೇ॰… ಅಯಂ ಸದ್ದತೋ ಪದವಿಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ವತ್ತಬ್ಬಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ತಂತಂಪದವಚನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭೇದಂ ವತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಂ।

ವಿಚಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಪದಸ್ಸ। ‘‘ಸುತ್ತನ್ತರಪದಾನಿಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಪದ’’ನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಉದ್ಧಾರೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ। ಏಕಸ್ಸೇವ ಪನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪದಾನಂ ಉದ್ಧಾರೋ ಪದುದ್ಧಾರೋ। ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇ ಪದತ್ಥೇ। ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ನವಪ್ಪಕಾರೇ ಸುತ್ತಸ್ಮಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಚಿನತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೇನ ಹಾರೇನ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ನವಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಕೇ’’ತಿಆದಿ।

‘‘ಕೋಸಲಾನಂ ಪುರಾ ರಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೮೨) ಛಪಞ್ಞಾಸ ಗಾಥಾ ವತ್ಥುಗಾಥಾ। ‘‘ಪಾರಾಯನಮನುಗಾಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೩೭ ಆದಯೋ) ಪನ ಆದಿಕಾ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಗಾಥಾ ಅನುಗೀತಿಗಾಥಾ। ಇದಂ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾರಾಯನ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಕತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾರಂ ಗಮನೀಯಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ‘ಪಾರಾಯನನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿವಚನ’’’ನ್ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾ; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾ ೧೪೯ ಆದಯೋ)। ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವತ್ತಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಯೋಜನಾ।

ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ, ಏಕಂಸೇನ ವಾ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ, ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಯೋಗ್ಗಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಠಪನೀಯಾತಿ ಠಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಯನ್ತರಪರಿಚಯೇನ ನಿವಾರಣಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನ’’ನ್ತಿ। ಪಕತಿಯಾ ಪನ ನಿವಾರಣಧಮ್ಮಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಞಾತುಕಾಮತಾಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಯ ಪುಚ್ಛಾಪಿ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಲೋಕಸ್ಸ ನಿವಾರಣಾದೀನಿ ಅಜಾನನ್ತೇನಾ’’ತಿ।

ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣತೋ।

ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿವಟ್ಟಪಕ್ಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಅರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ।

ಕಾಳಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸೀಘನವನಸಣ್ಡಮೇಘಪಟಲಚ್ಛಾದನಅಡ್ಢರತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಹೇತೂ’’ತಿ। ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಅಸ್ಸ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಪ್ಪಾ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಸಬ್ಬಸೋವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನೀವರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೦೪; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧), ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧, ೨೭) ಗಾಥಾದ್ವಯೇನಾಪಿ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ರೂಪಾವಚರಾತಿ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ। ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನಂ। ತಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಗಹಣೇನ।

ಏಕಾಧಾರನ್ತಿ ಏಕವತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ನಿವಾರಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಪಿಧಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೋತಿ ಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ‘‘ಅನೇಕಾಧಾರಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ…ಪೇ॰… ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩)। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ, ಸಂವರಂ, ಪಿಧಾನಞ್ಚ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ।

‘‘ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಸುದ್ಧಿ, ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಸುದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘ಏವ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ವೋದಾಯತಿ…ಪೇ॰… ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’’ತಿ।

ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾವಿಜ್ಜಾಸೋತಾಪಿ ತಣ್ಹಾಸೋತಾನುಗಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅನುರೋಧವಸೇನಾ’’ತಿ। ಉಪಚಾರವಸೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಿತುಪಚಾರವಸೇನ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಾತಿ ಚಕ್ಖುತೋ ಯಾವ ಮನತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ದ್ವಾರತೋ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಾತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ।

ತಮೇವ ಸತಿನ್ತಿ ಯಾಯಂ ಸತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸೋತಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ಸತಿಂ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಪಿಧಾನಂ ಬ್ರೂಮಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಿಧಾಯಿಕಾಪಿ ಸತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಞಾನುಗಾ, ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ।

ಸಂವರಪಿಧಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂವರಸದ್ದೇನ ನಿವಾರಣಂ ವುತ್ತಂ।

ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಅನಧಿಗತೇ ಯಂ ಯಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನಾಮರೂಪೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹೇವಾ’’ತಿ। ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ। ಅನುಸನ್ಧೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಇಧ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ।

ಸಹ ವಿಸಯೇನ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏವ ವಿಸಯೋ। ಪಹಾತಬ್ಬಸಭಾವಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೫೩, ೫೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪಹಾಯಕಸಭಾವಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹ ವಿಸಯೇನ…ಪೇ॰… ಸಚ್ಚೇಸೂ’’ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸಮುದಯೋ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸು ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಆರದ್ಧಂ, ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಭಾವನಾಯ ಸತ್ತ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ವಿಭಾಗವಚನಮೇವ ವತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹಾಯಕವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ।

ನಿರವಸೇಸಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರೇಹಿ ಪನ ನಿರವಸೇಸ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಪ್ಪಭೇದೇನ ತೇಧಾತುಕೇ ಭವತ್ತಯೇ। ಸಂಯೋಜನವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಯೋಜನವಸೇನ ಬನ್ಧನವಸೇನ।

೧೨. ಅಗ್ಗಫಲಞಾಣತಾಯ ಏಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಖಯಾನುಪ್ಪಾದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಫಲವೋಹಾರೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ।

ಸೋಮನಸ್ಸನಾಮಲಾಭೋ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಖಯೇ…ಪೇ॰… ಸಮಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ।

೧೩. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಪಞ್ಚರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ। ಸಹಚರಣಾದಿನಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚೇವ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಚ। ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹಿತತಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಭಾಗೇನ ಗಹಣೀಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ।

ಕಥಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ।

ಪದಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಧಾನಂ, ವೀರಿಯಂ। ತೇತಿ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾರಾ। ಏಕರಸೇನಾತಿ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏಕರಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ ಸರಣತೋ ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸುಟ್ಠು ವತ ವೀರಿಯಂ ವಾಹೇಸೀತಿ ಯೋಗಿನಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತೋ ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಮೇ…ಪೇ॰… ಹೇತುಭಾವತೋ’’ತಿ।

ಇದ್ಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮೋ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯೋ ಕರಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಪಾದಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಏವ। ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ಇದ್ಧೀ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಇಜ್ಝನ್ತಿ। ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ಇದ್ಧೀ ಪಜ್ಜನಕರಣೇನ ಪಾದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಥಾ ಇದ್ಧಿಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾ ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಇದ್ಧಿ ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕರಣಾನಂ ನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ? ಸಕ್ಕಾ, ಪಾದಸ್ಸ ಇಜ್ಝಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸ ಇಜ್ಝನಕರಣೂಪಾಯಭಾವತೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ, ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನತೋ। ಕಥಂ? ಅನನ್ತರತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಇಧ ಪಠಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತತೋ ಪುರಿಮೋ ದುತಿಯೋತಿ।

‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೪೩೨) ವಚನತೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಪನ ‘‘ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೩೧) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಂ ಪನ ಛನ್ದಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸದ್ಧಾಸೀಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಂ ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ವೀರಿಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಸಹಿತಂ ಏಕವಚನೇನ ವತ್ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಚ ‘‘ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏವಂ ಸಮಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣಂ। ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಂ। ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೩೫) ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಂ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀ’’ತಿ, ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ದ್ವೇ ಏವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾಧಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ। ಛನ್ದಾದಯೋ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ। ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ ತಥಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅಪಸ್ಸಯನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ॰… ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದಸದ್ದೇನ ಉಪಾಯತ್ಥೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೪೫೭) ಛನ್ದಾದೀನಮೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ। ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೬೨) ಆರಭಿತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ। ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾವ ನ ಹೋತೀತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಅವಚನಂ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ॰… ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೩೨) ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಭಾವಿತಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಹಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ।

ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸದ್ದೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತ್ಥೋ, ಪಕ್ಖನ್ದನತ್ಥೋ ಚಾತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಕಾರೇನ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ। ಪರಿಣಮನ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ।

೧೪. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥೀಸು ಪವತ್ತಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ। ಅಧಿಗಮಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯ। ಪುನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ನಾನಾವಜ್ಜನುಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ। ಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಪವತ್ತಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ।

ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪಿ। ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಚಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಗಮನೇನ।

೧೫. ಸೇಖೇ ಅಸೇಖೇತಿ ಸೇಕ್ಖೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ಅಸೇಕ್ಖೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ, ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಪಠನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ।

ಸೇಸಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾತಿ ಗೇಧತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಬ್ಬವೋದಾನಧಮ್ಮಾ ಚ। ಅಭಾವೇನಾತಿ ಅಭಾವನೇನ ಅಭಾವಕರಣೇನ।

ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮನ್ತಿ ಭುಸಂ ಯೋಗೋ ಪಯೋಗೋ, ಪಯೋಗೋವ ಪರಕ್ಕಮೋ ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮೋ, ಚಿತ್ತಂ। ಉಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದೇನ್ತೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಉದ್ಧಂ ಖಿಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ। ಪಧಾನವೀರಿಯನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ ಉತ್ತಮವೀರಿಯಂ। ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಆಸೇವಮಾನೋ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮುಗ್ಘಾಟಿತುಪ್ಪನ್ನಾನಂ।

೧೬. ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ। ಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನವಜ್ಜಸುಖಪದಟ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ವೀರಿಯಚ್ಛನ್ದೋ ಖನ್ತಿಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಾಸೇವನಂ ವಿಯ ಅನುಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾನಿಸೇವನೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿಆದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ।

೧೭. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಲೋಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಠಾನಂ ತಂಸಮ್ಪಾದನಾವ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸು। ವಡ್ಢಿಯಮಾನೇಸೂತಿ ಯಥಾ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪಾಚಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಬ್ರೂಹಿಯಮಾನೇಸು।

ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಪರಿಜಾನನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ। ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಭಾವನಾ ಇಧ ‘‘ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವನಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿ । ದಸ್ಸನತ್ಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾ, ಭಾವನತ್ಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದೀತಿ ಕಕ್ಖಳಾದಿಫುಸನಾದಿ। ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ಫಲಂ। ನಯೋತಿ ವುತ್ತನಯೋ।

‘‘ಯಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಚತುನಯಕೋವಿದೋತಿ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಾದಿನಯಚತುಕ್ಕೇ ನಿಪುಣೋ। ದೇಸನಾಯುತ್ತಿಕುಸಲೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕುಸಲೋ।

ಸದಿಸೀ ಕಾತಬ್ಬಾ ಸಂಸನ್ದನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆನೇತಬ್ಬಾ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಏವಂ ಸಂಸನ್ದತೀ’’ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಅಪೇತನ್ತಿ ಅಯುತ್ತತ್ಥಂ। ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಪದತ್ಥಂ। ನನು ಪಟ್ಠಾನವಿಚಾರೋ ನಯವಿಚಾರೋ ವಿಯ ಹಾರೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ವಿಚಾರಣನ್ತರೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಇಧ ಸುತ್ತವಿಚಯೇ ಸುತ್ತತ್ಥವಿಚಾರಭಾವತೋ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಏತೇನ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹಾರನ್ತೋಗಧಭಾವದಸ್ಸನೇನೇವ ಮೂಲಪದಾನಂ ವಿಯ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪದೇತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಂ ಗಾಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಬ್ಬಿಚಯೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾದಿವಿಚಯೇನ, ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಚಯೇನ ಚ।

ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಿಜಹನಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಾಯಂ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೇಸು ತಾವ ಪಠಮಂ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತಥಾಕಾರೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ವಿಸಯೋ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.೨೧೩)। ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಭಾವತೋ ಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥೇ ವಿವೇಚಿತೇ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಸತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ‘ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀ’ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೧)।

ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಅಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿವೇಚಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಣಕಾರಣಾನಿ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹನ್ತಾ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪತಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಸಾಧನಾನಿ। ಸೇಸೇಸೂತಿ ಸಙ್ಘಾಪದೇಸಾದೀಸು। ಪಠಮತ್ಥೋ ಏವ ಹಿ ಇಧ ಪಾಳಿ ಆಗತೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಂ ಮಹಾಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತೋತರಣಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸುತ್ತಾನೋತರಣಾದಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಸುತ್ತೋತರಣವಿನಯಸನ್ದಸ್ಸನಾನಿ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಯಥಾಭತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಂ। ಸುತ್ತಾನೋತರಣವಿನಯಾಸನ್ದಸ್ಸನಾನಿ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಯಥಾಭತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತವಿನಯೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನಂ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ, ಅಸಂಸನ್ದನಂ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪದೀಯತಿ ಞಾಪೀಯತಿ ಧಮ್ಮೋ ಏತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಪದಾಯಾ, ಅಕ್ಖಾತಾರೋ।

ವಿನೀಯನ್ತಿ ರಾಗಾದಯೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿನಯೋ, ಕಾರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಕಿಂ ಪನ ತಂ? ಸಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಿಧಮ್ಮಾ। ಯೇ ಪರತೋ ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ವಕ್ಖತಿ।

ವಿನಯಮಹಾಪದೇಸಾ ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತೋ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯಂ ನಾಮ, ತಂಸದಿಸತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಮಹಾಪದೇಸಾಪಿ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವೋಹಾರೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।

ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಙ್ಗಾಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನುರೂಪೇನ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಆಚರಿಯವಾದೋ ನಾಮ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಚರಿಯವಾದೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ। ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹೋ ಏವ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೋ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ ಪಚ್ಛಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಠಪಿತೋ। ಅತ್ತನೋಮತಿ ಥೇರವಾದೋ। ಸಮೇನ್ತಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ , ಏವಂ ಮಹಾಪದೇಸತೋ ಅತ್ಥಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಮಾದಪಾಠವಸೇನ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಸಂಸನ್ದನಾಪಿ ಸಿಯಾ, ಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸುತ್ತೇನ ಸಮೇನ್ತೋ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।

ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಅವಿರುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇನ ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತೋತರಣಾದಿ ಏವ ಹೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ। ತಸ್ಸ ಚ ಅನೇಕಾಕಾರತಾಯ ‘‘ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಆಭತೇನಾತಿ ಆನೀತೇನ। ಸುತ್ತತೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಕೇನಚಿ ಪಸಙ್ಗೇನ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಆನೀತೇನ ಸುತ್ತಪದೇನ ಸುತ್ತೋತರಣಾದಿನಾ, ಕಾರಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ ಚತುಮಹಾಪದೇಸಾವಿರೋಧೇನ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇನ…ಪೇ॰… ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯುತ್ತಿಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ಹಾರೇನ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ತಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಕ್ಖಣಞ್ಹೇತಂ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾಯ, ಯದಿದಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನಂ, ಯಾ ಭೂಮೀ, ಯೋ ಚ ಗೋಚರೋ ತೇಸಂ। ‘‘ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪), ‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೨೦) ಚ।

೧೯. ಯದಿ ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

೨೦. ಜರಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಯಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ಅಯಂ ಜರಾ ನಾಮ। ಖಣಿಕಮರಣಂ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ। ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ।

ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ಜರಾಯ ಅಮಿಸ್ಸಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಾವ ಜರಾ, ಅಞ್ಞಂ ಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ ಹೇತು। ಯಥಾ ತಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ, ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ ಪನ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದಯೋ, ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।

ತೇಹೀತಿ ಜರಾಮರಣೇಹಿ।

‘‘ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೇಸೇನ ತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಯೋಜೇತಿ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ತಣ್ಹಾ, ಅಞ್ಞಾ ಜರಾ, ಅಞ್ಞಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ, ತಥಾಪಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಪರಿಹಾರಾಯಂ ಚೋದನಾತಿ ಅಜ್ಝಾರುಳ್ಹಂ ತತ್ಥ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚ ಯಥಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಪವತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತೇಸನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣಾನಂ।

‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಲ್ಲೋತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇಸನ್ತಿ ಸಲ್ಲಧೂಪಾಯನಾನಂ। ಇಚ್ಛಾವಿಪರಿಯಾಯೇತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೇ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಾ। ಇದಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕದಸ್ಸನಭಾವತೋ। ಜರಾಮರಣವಿಪರಿಯಾಯೇತಿ ಜರಾಮರಣೇ ಅಸತಿ। ನ ಹಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಜರಾಮರಣಾಭಾವೇ ತಣ್ಹಾ ನ ಹೋತೀತಿ।

ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ವುತ್ತಾ। ಯಂ ಇದಂ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ವಾ ಅಭಿಲಪನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಏತಾಸಂ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾನಂ ಪಕತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸೇಸೋ। ‘‘ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ। ಯದಿಪಿ ಏವನ್ತಿ ಕಾಮಂ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇಸು ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ಭೇದಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಭಾವತೋ ಪನ ಭೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾಪೀ’’ತಿ ಆಹ।

ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕಾಮೇನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾಯನಾ ಪಾತುಕಾಮತಾ। ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪರಿದಹನಭಾವೇನ। ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಹರಣಟ್ಠೇನ। ಸರಿತಾನೀತಿ ರಾಗವಸೇನ ಅಲ್ಲಾನಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿವಸೇನ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ। ವಿಸತ್ತಿಕಾತಿ ವಿತ್ಥತಾ ರೂಪಾದೀಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಬ್ಯಾಪನವಸೇನ। ವಿಸಟಾತಿ ಪುರಿಮವೇವಚನಮೇವ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ। ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಕ್ಕತಿ ಸಹತಿ। ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪಾದೇನ ತಾಳಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತಿ। ‘‘ಓಸಕ್ಕನಂ, ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ವಿಸಕ್ಕನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ। ವಿಸಂಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಂಖಿಪತಿ। ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ, ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಾದಿಭೇದಾ ವೇದನಾ ಮೂಲಂ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ। ರೂಪಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಏತಾಯ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಪರಿಭೋಗಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ವಿಸತಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಿನೇಹನಂ ಪೇಮಕರಣಂ। ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನಟ್ಠೇನ। ಆಸೀಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಇಚ್ಛನಟ್ಠೇನ। ಅಭಿನನ್ದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದನಟ್ಠೇನ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ವಾ।

೨೧. ಅನಭಿರತೀತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ। ಞಾಣನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಯಥಾ ಚ ದುಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ಚಾರೇಸು ಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ।

ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದಯೋ। ಯೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಯೋಗ್ಯಸ್ಸ ವಿಯ ಕರಿಯಮಾನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ, ಓಕಾರಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಂ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ಅವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಆದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಥಾವ ಕರಿಯಮಾನಾ ನ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ಹೋತಿ ಆಸಯಸ್ಸ ಅಸೋಧಿತತ್ತಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ದೇಸನಾ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ರಾಗಚರಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರಾಗಚರಿತಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ದೇಸನಾಯ ಅಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ದೋಸಚರಿತಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪಿ ‘‘ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸುಭಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯುತ್ತಿಹಾರೇ ಅಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸೇಸೇಸುಪಿ ದೋಸಚರಿತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಅಯುತ್ತಿಗವೇಸನೇಸು ಅಯಮೇವ ಉಪಾಯೋ। ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ।

‘‘ಯಾವತಿಕಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯುತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಮಹಾವಿಸಯೋತಿ? ಯುತ್ತಿವಿಚಾರಭಾವತೋ, ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಾನಾನಯನಿಪುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ಆಹ।

ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ। ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಪರಿಹೀನತಾವಚನತೋ ಅಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಏವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಏವ।

ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಸ್ಸ। ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ವಿತಕ್ಕಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಪಗೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ’’ತಿ।

ಏವಂ ಯುತ್ತಿಹಾರಲಕ್ಖಣಂ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆಗಮಾನುಗತಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗುಣಮುಖೇನ ದೋಸವಿಭಜನಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।

ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೨. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ತೇನ ಯೇ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಚ ತೇಸಂ ಕಾರಣಭೂತಂ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಯಾಥಾವಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತ್ಥ ಪನ ಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಜಾತಿಯನ್ತಿ ಪೇಮನೀಯಸಭಾವಂ। ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾತಿ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಾ। ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾ ವೇರಪ್ಪಸವನತೋ ದೋಸಸ್ಸ, ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಾ ಮೋಹಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ನಯತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದೋಸಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಂ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಹತ್ಥಪಾದಹಸಿತಕಥಿತಾದಿ। ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ, ತಂಭಾವೋ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತಾ। ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ।

ವತ್ಥೂನಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಅವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಸಯಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ। ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕದೇಸುಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ವಣ್ಣಗನ್ಧರಾಗಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಿದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪರಿತಸ್ಸನತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಂ।

ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ವಿದೇಹರಞ್ಞೋ ಧೀತಾಯ ರುಚಾಯ ಜಾತಿಸ್ಸರಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅಹೋಸಿ, ನ ಪನ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ, ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ರಞ್ಞೋ ಸೇನಾಪತಿನೋ ಅಲಾತಸ್ಸ ಬೀಜಕಸ್ಸ ದಾಸಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚ…ಪೇ॰… ಉದಾಹರಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋತಿ ಪಸಾದೋ। ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಾವಿಲಭಾವಲಕ್ಖಿತೋ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ। ಆಯತನಗತೋತಿ ಠಾನಗತೋ, ರತನತ್ತಯವಿಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಮೇವ ಪದಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚ ಠಾನೇ ಪಾಳಿಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಸ್ಸಾದಮನಸಿಕಾರೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಲೋಭವಸೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಉಪಪತ್ತಿ ಏವ ಓಪಪಚ್ಚಯಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ವವತ್ಥಿತಭಾವೋತಿ ವವತ್ಥಿತಭಾವೋ ರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾದಿಪಟಿನಿಯತಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚತಾ। ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಭವಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಿ। ದುತಿಯೇ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅವಯವಾ, ಕಮ್ಮವಟ್ಟಮ್ಪಿ ವಾ ಕಾರಣಙ್ಗಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಬ್ರೂಹನಾ ವಡ್ಢನಾ। ತೇಸೂತಿ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾದೀಸು। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯಪೀತಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಧಮ್ಮುಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಹೋತೀತಿ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಏವಂ ಯಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಾನಂ…ಪೇ॰… ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಏವಾ’’ತಿ। ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ। ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಹಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೩. ‘‘ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕೋ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಅವುತ್ತಧಮ್ಮಾ। ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮಾರದ್ಧಾಯ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಸುಖೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೇನ ವೇದನಾಗತಾಸತಿಆದೀನಂ ವುತ್ತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸದ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತಾನಿ ವೀರಿಯಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಾಧನಂ, ಏವಂ ಇತರೇಸಮ್ಪೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧) ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾನಿದ್ದೇಸೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪರತೋತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಣ್ಣನಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೦)।

ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋತಿ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ಏತ್ಥ ಸಿತಾ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಾತಿ ಕಾಯೇ ವೇದನಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಆಪನ್ನೇ ತದಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅವಯವಿಗಾಹಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಕಾಯಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ, ತಾನಿ ಚ ಕೇಸಾದೀಹಿ, ಕೇಸಾದಿಕೇ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪೇಹಿ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತುಂ ‘‘ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಾಸಾದಾದಿನಗರಾವಯವಸಮೂಹೇ ಅವಯವಿವಾದಿನೋಪಿ ಅವಯವಿಗಾಹಣಂ ಕರೋನ್ತಿ। ನಗರಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಂ ಸಿಯಾತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನೇ ನಗರನಿದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಾದಿಕೋ। ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಇತ್ಥಿಂ, ಪುರಿಸಂ ವಾ। ನನು ಚಕ್ಖುನಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸದಸ್ಸನಂ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇತ್ಥಿಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ಪವತ್ತಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಹೋತಿ, ರೂಪಾಯತನಂ ವಾ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ತಂ ಕೋಸಾದಿಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ದಿಟ್ಠಂ ನ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಕೇಸಾದಿಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಭೂತತೋ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ನ ಅಞ್ಞಸಭಾವಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಸುಭಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸೀ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ಪಥವೀಕಾಯನ್ತಿ ಕೇಸಾದಿಂ ಪಥವೀಧಮ್ಮಸಮೂಹತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವದತಿ, ಲಕ್ಖಣಪಥವಿಮೇವ ವಾ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಂ ಸಕಲಸರೀರಗತಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವದತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ।

ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಆಕಾರಸಮುದಾಯಪರಿಯಾಯಸ್ಸ।

ತೀಸು ಭವೇಸು ಕಿಲೇಸೇತಿ ಭವತ್ತಯವಿಸಯಕಿಲೇಸೇ। ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅತ್ಥಿಕಾ ಏತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ। ಅನ್ತೋ ಸಙ್ಕೋಚೋತಿ ಅನ್ತೋ ಓಲೀಯನಾ, ಕೋಸಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

೨೪. ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೇಸು, ಭಾವಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಚನೇನ ವಾ ಗಹಿತೇಸು। ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣದೀಪನತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ವಚನೇನ ಗಹಣಸ್ಸ ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣಮೇತ್ಥ ಪಧಾನಂ। ಯಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದಯೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ನ ಭಾವಿತಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಪದೇಸೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ। ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೦೮), ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧, ೩೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಮಹಾವ॰ ೧; ಉದಾ॰ ೧; ವಿಭ॰ ೨೨೫) ವಚನತೋ ಕಾಯಾದೀನಂ ಸಮುದಯಭೂತಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಾಕಾಯಾದೀನಂ ಪರಿಜಾನನೇನ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು।

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಸವಿಸೇಸಾ ಕಾಯೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಯೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪರಲೋಕನಿರಪೇಕ್ಖೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೫; ೨.೯೪-೯೫, ೨೨೫; ೩.೯೧, ೧೧೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೧೦; ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೨೧; ವಿಭ॰ ೯೩೮) ಪರಾಮಾಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಚಿತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ, ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಯೋ ಕಾಮಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಭವೇಸು ಸುಖಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಭವಸ್ಸಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಭವಯೋಗಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಸನ್ತತಿಘನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚಿತ್ತೇ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸಚಿತ್ತಂ, ಧಮ್ಮವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ, ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ತೇಸು ತೇಸಂ ಪಹಾನಸಿದ್ಧಿತೋ ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ। ಏತೇನೇವ ಆಸವೇಹಿ ಅನಾಸವತಾ, ಓಘೇಹಿ ನಿತ್ತಿಣ್ಣತಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಹೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಏವ ಕಾಮಯೋಗಕಾಮಾಸವಕಾಮೋಘಾದಿಭಾವತೋ।

ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೫) ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭೂತಾ ವೇದನಾ ವಿಸೇಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ವತ್ಥು, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಾಭಾವತೋ ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯಾದಿತೋ ದಹತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾತೇ ಸಞ್ಞಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತಥಾ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಯೇ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಯೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು, ಸನ್ತತಿಘನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸರಾಗಾದಿಚಿತ್ತೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತೀತಿ ಮೋಹಾಗತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಭಯಾಗತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಅಗತಿಗಮನಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗತಿಗಮನೇಹಿ ಚ ನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।

‘‘ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೫) ಪನ ವಚನತೋ ಸುಖವೇದನಾಗ್ಗಹಣೇನ ತತ್ಥಾನುಸಯನೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದೇಸಿತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಹಚರಣಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಂ।

ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಹಾರಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಹಾರೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯಭಾವತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಯಾಯಾತಿ ನಿರುತ್ತಿಯಾ।

ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಯಂ ಯಂ ಅರಹತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವತ್ತುಂ, ತಂತಂಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೋಧೇನೇವ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂತಂಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಪರಮತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವಾ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಯಮಿದಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ। ಓತರಣಹಾರೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೨ ಆದಯೋ) ಪನಸ್ಸ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ಫಸ್ಸಸಮುದಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನಾಹು ‘‘ಅನ್ತರೇನಾತಿ ವಚನಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರದೀಪನ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ನ ಹುರಂ ಲೋಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ। ಅಪರೋ ವಿಕಪ್ಪೋ – ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ವಾ ವಚನಂ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಾಭಾವದೀಪನಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ನ ಹುರಂ ಲೋಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ।

ಯೇಪಿ ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಸಮ್ಭವೇಸೀ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಸಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಿ ಏವ ಅನ್ತರಾಭವೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಹಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ನ ಅನ್ತರಾಭವಭೂತೋತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚ ಯೇ ಭೂತಾ ಏವ, ನ ಪುನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಹಿ (ಕಥಾ॰ ಅನುಟೀ॰ ೫೦೭) ಖೀಣಾಸವಾ, ಪುರಿಮಪದೇಹಿ ‘‘ಭೂತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತಬ್ಬಿಪರೀತತಾಯ ಸಮ್ಭವಂ ಏಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭವೇಸಿನೋ। ಅಪ್ಪಹೀನಭವಸಂಯೋಜನತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಚ। ಚತೂಸು ವಾ ಯೋನೀಸು ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಸತ್ತಾ ಯಾವ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ, ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ನ ಭಿನ್ದನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ। ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ, ವತ್ಥಿಕೋಸತೋ ಚ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಭೂತಾ ನಾಮ। ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಾ ಚ ಪಠಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ, ದುತಿಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾ ನಾಮ। ಯೇನ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಯಾವ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ, ತತೋ ಪರಂ ಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ಸತಿ ಹಿ ಉಜುಕೇ ಪಾಳಿಅನುಗತೇ ಅತ್ಥೇ ಕಿಂ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಅನ್ತರಾಭವೇನ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಪಯೋಜನನ್ತಿ।

ಯಂ ಪನ ಯೇ ‘‘ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸನ್ತರೇಸು ಪಾತುಭಾವೋ ದಿಟ್ಠೋ। ಯಥಾ ತಂ ವೀಹಿಆದಿಅವಿಞ್ಞಾಣಕಸನ್ತಾನೇ, ಏವಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸನ್ತರೇಸು ಪಾತುಭಾವೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಸತಿ ಅನ್ತರಾಭವೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಿಂ ವದನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾನುಗತಿಕಂ ಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಖಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋ ಇಧೂಪಸಙ್ಕಮನೇ, ಇತೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಮನೇ ಯುತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಯದಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಯದಿಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಸಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ’’ತಿ, ತಂ ಇಧಾಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಸಭಾವಾ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಮುಖಘೋಸಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಆದಾಸಪಬ್ಬತಪ್ಪದೇಸಾದಿಕೇ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಪಟಿಘೋಸಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಭಾವಸಾಧನಾದಿಕೋ ಅನ್ತರಾಭವವಿಚಾರೋ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣಸ್ಸಟೀಕಾಯಂ (ಕಥಾ॰ ಅನುಟೀ॰ ೫೦೭) ಗಹೇತಬ್ಬೋ।

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಇಧಾತಿ ಕಾಮಭವೋ, ಹುರನ್ತಿ ಅರೂಪಭವೋ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ರೂಪಭವೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಇಧಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ಹುರನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅವಸಿಟ್ಠಂ ರೂಪನ್ತಿ ಆಪೋಧಾತುಆಕಾಸಧಾತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ, ಓಜಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ನ ಞಾಯನ್ತಿ ‘‘ಝಾಯಮಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸನಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಪಜಹನೇ ಕುಸಲಾನಂ ಸಮ್ಪಾದನೇ ಪಟ್ಠಪನಸಭಾವತ್ತಾ ಆರಮ್ಭಧಾತು। ತಥಾಭೂತಾತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ। ಕಾಮಧಾತುಆದಿಕಾ ತಿಧಾತುಯೋವ ತೇಧಾತು। ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ತೇಧಾತುಇಸ್ಸರೋ ಮಚ್ಚುರಾಜಾ। ಅನಾದಿಮತಿಸಂಸಾರೇ ಚಿರಕಾಲಂ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಅಚಿರಕಾಲಂ ಭಾವಿತೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೀಯತ್ತಾ ಅಬಲಾ ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿ।

ಇದಂ ವಚನಂ ಅಯಂ ಗಾಥಾಪಾದೋ। ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಸಮತಾನುಯೋಗೇ ನಿಯೋಜನತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪಪಞ್ಚಾತಿ ರಾಗಾದಯೋವ। ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನೇವ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನ್ತಿ ತಂ ದೇಸನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾಗಾದಿವಸೇನ ಆವಟ್ಟನಸ್ಸ। ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾಯ। ಲಾಭವಿನಿಚ್ಛಯಪರಿಗ್ಗಹಮಚ್ಛರಿಯಾನೀತಿಆದೀಸು ಲಾಭೋತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸೋ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಯೇಸನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಮೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ, ಏತ್ತಕಂ ಮಯ್ಹಂ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ತಕಂ ನಿದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಸೋ ಲಾಪಿತಹೇತುಕತ್ತಾ ಪರಿಯೇಸನಮೂಲಕತಾಯ ಪರಿಯೇಸನಾಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ಪರಿಗ್ಗಹಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ। ಮಚ್ಛರಿಯಂ ‘‘ಮಯ್ಹೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಾಸಹನಂ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಪೋರಾಣಾ ಏವಂ ವಚನತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಮಯ್ಹೇವಿದಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತೂತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೦೩; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೯.೨೩)। ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾನಂ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯಾದೀನಂ ಪರಿಭೋಗನ್ತೋಗಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಛನ್ದರಾಗೋ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ। ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಬಲವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದರಾಗಅಜ್ಝೋಸಾನಾ ತಣ್ಹಾ ಏವಾ’’ತಿ। ಆರಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ದ್ವಾರಪಿದಹನಮಞ್ಜೂಸಾಗೋಪನಾದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ರಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಾಪಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ರತ್ತೋ ಗಿದ್ಧೋ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಿಗೋವ ಪರಿಭುಞ್ಜನನಿಮಿತ್ತಂ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಪರಿಯೇನಾರಕ್ಖಾ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಮಾದೋ ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ಕಥಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ।

ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕತಮೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಸಉಪಾದಾನಾ’’ತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚಾ’’ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಚತುರುಪಾದಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಖನ್ಧಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಸಹ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ, ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮುದಯಭಾವೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಸಹ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

೩೦. ‘‘ಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ತಿವಿಧೋ ಪಮಾದೋ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಆರಕ್ಖಣಞ್ಚ ಕರೋತಿ, ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಮಾದೋ ಹಿ ಪಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭೋಗಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಾಯ, ಆರಕ್ಖಣಾಯ ಚ ಹೇತುಭೂತೋ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಉಪಚರಿತೋ, ಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಂ। ‘‘ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದಾನುಯೋಗೇನಾ’’ತಿ, ತೇನ ಸಮಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ । ಖೇಪನಾತಿ ಖಯಪಾಪನಾ। ವೋದಾನಪಕ್ಖವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ಚ ಸೋ ಪಮಾದಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ವೋದಾನ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮೋ, ಸಮಥೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ।

ಸಮಥೇ ಸತೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಝಾನೇ ಸತಿ, ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ। ಪಹೀನೇಸೂತಿ ಪಹೀಯಮಾನೇಸು।

ವೋದಾನಪಕ್ಖನ್ತಿ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪಮಾದವಸೇನೇವ। ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿವೋದಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಥಾದಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ।

ಪುನ ಅಪರಿಯೋದಾಪನಿಯಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತೀ’’ತಿ।

ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಮೋಹೋ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪಿಸುಣಾವಾಚಾಯ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ವಿಯ ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ।

ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ, ಅಪ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿ।

೩೧. ಸೇಸಪದಾನನ್ತಿ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿಆದೀನಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೦, ೫೦, ೧೧೬, ೧೨೪; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೯) ಗಾಥಾಯ ಅವಸಿಟ್ಠಪದಾನಂ। ಯಥಾಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಪ್ಪಕಾರಂ, ಪಚ್ಛಾ ಭೂಮಿದಿಸಾ।

ಉಪರಿ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ದೇವಲೋಕಂ ಗಮೇನ್ತಿ।

೩೨. ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ। ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾ ಚ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಯದಗ್ಗೇನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧೋ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗೋ ರಕ್ಖಣಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ। ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಪುರಿಮಾನಿ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೩. ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿದಾನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು। ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನೋತಿ ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೋ। ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿದಸ್ಸನಾದಿಭೂಮಿಪ್ಪಭೇದೋ। ಪದಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋತಿ ತೇ ಪುಞ್ಞಾದಿಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಬ್ಬಿಭಾಗೋ। ಯೇಸಂ ಸುತ್ತಾನನ್ತಿ ಮೂಲಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಸೇನ। ಅಸಙ್ಕರವವತ್ಥಾನೇನ ಹಿ ಏತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಾತಿಸಯಂ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾನಿ ಏವೇತ್ಥ ಗಹಿತಾನೀತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ನಿಕ್ಖಮನಪರಿಯೋಸಾನಭಾವೇನ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಯತೋ ಹಿ ನಿಸ್ಸಟಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ। ಯಂಪರಿಯೋಸಾನಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾತಿ ದ್ವಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಇತರಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ದೇಸನಾಯಾ’’ತಿ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಪಾಳಿಯಾ, ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ವಾ ಇತರದ್ವಯಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ।

ತೇನೇವಾತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ, ತತೋ ಚ ತೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಏವ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಿಯಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಏವಂ ಸತಿ ಸಾವಸೇಸಾ ದೇಸನಾ ಸಿಯಾ।

ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನದ್ವಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಇಧ ಗಣನೂಪಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ‘‘ತೇನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನಾತಿ ಪಠನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ೩೩) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ…ಪೇ॰… ವಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠಸ್ಸೇವ ಯುತ್ತತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ।

ಕಥಂ ಮನ್ತಾತಿ? ಅನಿಬ್ಬೇಧಸಭಾವತ್ತಾ ಮಹಗ್ಗತಪುಞ್ಞಾನಂ ನ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹೋ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯತ್ತಾ ಪನ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೋತಿ। ತದುಪಸಙ್ಗಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಏವ ಪಾಠೋ ಯುತ್ತತರೋ। ಇತರಥಾ ಸಾವಸೇಸಾ ದೇಸನಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ॰… ದೇಸೇತೀ’’ತಿ।

ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾನಂ ಪರತೋ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ…ಪೇ॰… ವಸೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖಂ। ತಸ್ಸ ಪರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಏಕಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಯೋಜಿತಂ। ತತ್ಥ ಪದಾದಿಕೇ ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಾದಸಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ದೇಸನಾಯ ಫಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿನಾ ದೇಸನಾನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಫಲಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇನ ಮನುಸ್ಸೇಸು ದೋಭಗ್ಗಿಯೇನ। ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ದೇಸನಾನಯೋ। ಫಲಂ ಅಗ್ಗಫಲೇನ ಚ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇತರೇಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾನಂ, ವಿರಾಗಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾನಂ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ…ಪೇ॰… ವಸೇನಾ’’ತಿ। ಪದಪದತ್ಥವಿಚಾರಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ಧಮ್ಮವಿಭತ್ತಿಆದಿವಿಚಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿಚಯೇನ…ಪೇ॰… ತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಚಯೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

೩೪. ಏವನ್ತಿ ಇತಿ। ಧಮ್ಮೇತಿ ವುತ್ತಸಭಾಗಧಮ್ಮೇ। ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವೇಹೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೇಹಿ। ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ದ್ವೇ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಹಿ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ನಾಮಂ, ವತ್ಥು ಚ। ತತ್ಥ ನಾಮಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಂಮುಖೇನೇವ ಸದ್ದತೋ ತದತ್ಥಾವಗಮೋ। ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನೇವ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನ ವಿಸೇಸರೂಪೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದವಚನೀಯಾ ಅತ್ಥಾ ಸಾಧಾರಣರೂಪನಾಮಾಯತ್ತಗಹಣೀಯತಾಯ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ವುತ್ತಾ। ವತ್ಥೂತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಯತ್ಥ ಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಸಾಧಾರಣಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಿದಂ ದ್ವಯಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವೇ ಪಕತಿಭೂತಂ ಸಭಾವಭೂತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ದುವೇ ಪಕತಿಯೋ’’ತಿ। ಏಕಸನ್ತತಿಪತಿತತಾಯಾತಿ ಸಮಾನಸನ್ತತಿಪವತ್ತಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ। ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಅನಿಯತಾಪೀತಿ ಉಭಯೇ ಹಿ ತೇ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾ ಹಿ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇ ನಾಮಸಾಮಞ್ಞತಂ ಪತ್ತಾ, ರೂಪರಾಗಾದಯೋ ಚ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಪನ ‘‘ವತ್ಥೂನಂ ಸಾಧಾರಣಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ‘‘ವತ್ಥುನಾ ಸಾಧಾರಣಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜೇಕಟ್ಠಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಫುಸನಾದಿಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಾಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾದಿನಾಮಸಾಧಾರಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ತಾವ ಯೋಜಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಟಿಪಕ್ಖಾದೀಹೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಫಲತಾಸಹಬ್ಯತಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಾಕ್ಯೇಸು। ಕಥಂ? ತತ್ಥ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಅರಹತೋ ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಕಥಂ ತೇ ಓಧಿಸೋ ಗಹಿತಾತಿ ಕೇನಾಕಾರೇನ ತೇ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಭಾಗಸೋ ಗಹಿತಾ। ‘‘ಅಮುಕಸ್ಸ, ಅಮುಕಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಥಂ ತೇಸಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಿಯತಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥ ವಿಭಾಗೇನ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನನು ತೇ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ, ಅನಿಯತಾನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಉಭಯೇಸಂಯೇವ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣತಾಯ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಸಞ್ಚಿದೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿನಿಯತಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ।

ಇತರಥಾತಿ ಅನಿಯತಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಾ, ಅಸಾಧಾರಣಾ ವಾ ಸಿಯುಂ, ತಥಾ ಸತಿ। ತಥಾ ವೋಹಾರೋತಿ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ, ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಚ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಏವ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಏತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಏವ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ನಿಯತವಿಸಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಾ। ‘‘ಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ। ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಸೇಸೇಪೀತಿ ‘‘ಭಾವನಾಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಮ್ಹಿಪಿ।

ಪಚ್ಚತ್ತನಿಯತೋತಿ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕೋ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಅಪಚ್ಚತ್ತನಿಯತಸ್ಸ। ತಥಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವೇನ। ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಾಧಾರಣೋಪಿ ಸಮಾನೋ ತದಞ್ಞಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಸಾಧಾರಣೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾವಿಧುರತಾಯಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ದೀಪಿತಾ, ತಾದಿಸಾನಂ ಏವ ಅನೇಕೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸಾಧಾರಣಾತಿ । ಪಠಮಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ। ದುತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ। ಪುನ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಫಲಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಗಣಿಯಮಾನೋ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಅಟ್ಠಮಕೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠತಾಯ, ಪಹೀಯಮಾನಕಿಲೇಸತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಮಕಾ ವಿಯಾತಿ ಅಟ್ಠಮಕಾ, ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಟ್ಠಮಕೋ’’ತಿ ಅಪರೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತರೇಸೂತಿ ‘‘ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ಅನರಿಯೇಸು। ತೇನಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ।

ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಯಾತಿ ಅವಕ್ಕನ್ತನಿಯಾಮತಾಯ। ಞಾಣುತ್ಥರಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾಧಿಕಸ್ಸ। ತಥಾವಿಧಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇತಿ ಞಾಣವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ। ಯಥಾ ಹಿ ಞಾಣಬಲೇನ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞತಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪದಾಪಟಿಪನ್ನೋಪಿ ಸುಖೇನ ವಿಸೋಸೀಯತೀತಿ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಞಾಣುತ್ತರತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ।

ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾ ಚಿನ್ತಾ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿನ್ತಾ, ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾವಹಾ ಚಿನ್ತಾ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾ, ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾ ಚಿನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪಾಳಿಯಂ ಸುತಮಯಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾ…ಪೇ॰… ತಥಾರೂಪಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೨) ಸುತ್ತಪದಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಸೋ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ। ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ।

ಯಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೋ ನ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ತತ್ಥ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾಯ ಆಯತನಗತೋ ಪಸಾದೋ, ಚಿತ್ತವೂಪಸಮೋ ಚ ಫಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತತ್ತಾ ಪಾಪಜೇಗುಚ್ಛಿನಿಬ್ಬಿದಾದಿಬಹುಲೋವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಪಾರಿಪೂರಿಹೇತೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಕುಸಲಮೂಲರೋಪನಾ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ । ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುಭಾವಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸತಾಯ ‘‘ಸುಟ್ಠು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವಾಯ। ಇತರಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೫. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ ಹೇಸಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಮುತ್ತಾವ ಸಮಾನಾ’’ತಿ, ‘‘ಅವಿಮುತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನಾತಿ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಏವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ, ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಏವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ, ಅಸನ್ತಂ ಏವ ಪನ ಸನ್ತನ್ತಿ, ಅನರಿಯಂ ಏವ ಅರಿಯೋತಿ ವಿಪರೀತಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ । ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅಯಾಥಾವಪಸಾದೋ, ಅಯಾಥಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ। ಉಪ್ಪನ್ನಮೋಹೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

೩೬. ವಾದಾನಂ ವಾ ಅನುವಾದಾ ವಾದಾನುವಾದಾ, ತೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಉಪಾದಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾದಾನುಪವತ್ತಿಯೋತಿ ವಾದಾನಂ ದೋಸಾನಂ ಅನುಪವತ್ತಿಯೋ।

ಅನ್ತದ್ವಯಪರಿವತ್ತನನ್ತಿ ಕಾಮಸುಖಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅನ್ತದ್ವಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ।

ಏತೇಸುಪಿ ವಾರೇಸೂತಿ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮೋ, ಸುಖೋ ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಸು ವಾರೇಸು। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಯದಿ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನಂ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖಾಪನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಸಿಯಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸುಖಪಟಿವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲಸುಖಸ್ಸ, ಅನವಜ್ಜಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸುಖಸ್ಸ ಚ ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅವಸೇಸಪಾಠಾಮಸನಂ। ಏತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಇಟ್ಠಂ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಂ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರೋಚಯತಿ ವಾ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ವಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ರೋಚತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ರುಚಿತಸ್ಸ, ಉಪಗತಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ನಾಮ। ಸ್ವಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ಭವತೀತಿ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸ ರುಚಿತಸ್ಸ, ಉಪಗತಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಅಬ್ಭುಪಗತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ದೇಸನಾಯ ಪರಿವತ್ತನಂ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ।

ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ। ಆಯತಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ। ಕಥಞ್ಚೀತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ, ಪಠಮಂ ವುತ್ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ನಿದ್ದಿಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಸ್ಸ ವುತ್ತಕ್ಖಣೇ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇಹಿ ವಿವಿಧಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ । ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ತದತ್ಥಾವಬೋಧನಂ, ನನು ತೇನ ವುತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತದಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ತೇಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ಯೇಹಿ ಪಠಮಂ ವಚನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಗಹಿತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತವಚನೇನೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಚನೇ। ಅಧಿಗತಅನ್ವತ್ಥತಾಯ ಪುನರುತ್ತಿ ಪರಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ತಾಹಿ ತಾಹಿ ಸಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪನೇಹಿ। ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಿಬನ್ಧನಂ ಠಪನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ। ಬೀಜಾವಾಪನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಾದನಂ।

ಏವಂ ಭಗವತೋ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯಂ ಅನೇಕಾನಿ ಪಯೋಜನಾನಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾಯ ಏವಂ ತಥಾಗತಾ ಬುದ್ಧಲೀಲಾಯ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಬಹುನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಿಹಾ ನಾಮ ಯಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಅನಾಗತವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯತರಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ಥವಿಸಯಾ ತಣ್ಹಾ ಪಿಹಾ’’ತಿ ಆಹ।

ಅತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಪಟಿಪಾಲನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪದೇ ಪಿಹಾಯ ಏವತ್ಥವಸೇನ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ಥವಿಸಯಭಾವದೀಪನತೋ।

ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ವೇವ ಗಹಣಂ ಗತಾ। ಚತುವೀಸತಿ ಪದಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಛಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಚತುವೀಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ।

೩೮. ಸಾಯೇವ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಧಮ್ಮನನ್ದೀತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಸಾ ಏವ ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ನನ್ದನಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮನನ್ದೀ। ತೇಸಂ ಏವ ಪಿಯಾಯನಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಪೇಮಂ। ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಠಾನತೋ ಧಮ್ಮಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ।

ಇಮಿನಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿಆದಿಆವೇಣಿಕಪರಿಯಾಯೇನೇವ ವೇವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ಇಮಿನಾ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಾದಿಸಾಧಾರಣಪರಿಯಾಯೇನಪಿ ವೇವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನ । ನ ಹಿ ದೇಸನತ್ಥಸಾಧನಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಬಲನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತೋತಿಆದೀಸು ದಸಸು ತಥಾಗತಬಲೇಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗತೋ। ಸಮ್ಬೋಧಿಪಹಾನನ್ತರಾಯದೇಸನಾ ವಿಸೇಸಚೋದನಾಸು ವಿಸಾರದಭಾವಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ।

ಲೋಭಜ್ಝಾಸಯಾದಿಅಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿಸೇಸೇನ ಅತಿವತ್ತೋತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯವೀತಿವತ್ತೋ। ಅತೀತಹೇತುಸಙ್ಖೇಪಾದಿಸಙ್ಖೇಪವಿರಹಿತತಾಯ ಅಸಙ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಗುಣೇಹಿ ವಾ ಅಸಙ್ಖೇಪಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಗತೋ ಉಪಗತೋತಿ ಅಸಙ್ಖೇಪಗತೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಉದ್ಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ।

ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಪಾತಿ, ಸನ್ತೇನ ಸುಖೇನ ರಮೇತಿ ಚಾತಿ ವಾ ಪಾರಂ।

ಅಭೂತಪುಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ, ತೇನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಂವ ವಿಭಾವೇತಿ ಕೇನಚಿ ದೇವತೋಪಸಗ್ಗಾದಿನಾ ಅನುಪಸಜ್ಜನೀಯತ್ತಾ ಅನುಪಸಟ್ಠತ್ತಾ।

‘‘ದುಪ್ಪಸ್ಸ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ದುರಧಿಗಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗುಣಸೋಭಾಸುರಭಿಭಾವೇನಾತಿ ಗುಣೇಹಿ ಸೋಭಾಯ, ಸುಗನ್ಧಿಭಾವೇನ ಚ।

ಯಥಾ ಅಕ್ಖಣವೇಧೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಿಪ್ಪನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ರತ್ತನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾಯ ಅಚಿರಕ್ಖಣಾಲೋಕೇನ ಅತಿಸುಖುಮಮ್ಪಿ ದೂರಗತಂ ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿಸುಖುಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಏಕಪಟಿವೇಧೇನೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಪ್ಪಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಅಕ್ಖಣವೇಧಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಲೋಕಿಕನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಓಲೋಕನಸ್ಸಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ।

ವೇವಚನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೯. ಭಗವತೋ ಸಾಭಾವಿಕಧಮ್ಮಕಥಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ, ಸಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ತತೋ ವಾ ಆಗತಾತಿ ಸಾಭಾವಿಕಾ, ಸಾ ಏವ ಧಮ್ಮಕಥಾತಿ ಸಾಭಾವಿಕಧಮ್ಮಕಥಾ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಧಮ್ಮಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ , ತಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಕಥಾದೇಸನಾನಂ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧೇನ ಭೇದೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ, ಅವಯವಸಮುದಾಯವಿಭಾಗೇನ ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ? ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೇಸನಾಯ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನಾ। ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ ಸರೂಪಮಾಹ। ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತದೇಸನಾ। ತಥಾ ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ತಥಾ ತಥಾ। ಕಥಞ್ಚೇತಾನಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನಿ? ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ। ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನುರೂಪಂ, ಬೋಧನೇಯ್ಯಬನ್ಧವಾನಂ ಬೋಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥನ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ, ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥಮೇವ ವಾ। ನಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಯತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುಚ್ಚತಿ।

ತತ್ಥಾತಿ ನಿಕ್ಖೇಪದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಗ್ಗಪಕ್ಖಿಯಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತೋ ಬಹಿಕತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವಾದಿಸಙ್ಖಾತೇ ಠಾನೇ। ಯಥಾವುತ್ತಾ ದೇಸನಾತಿ ಚತುರಾಹಾರಪಟಿಬದ್ಧರಾಗಾದಿಮುಖೇನ ವಟ್ಟದೀಪನೀ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ದೇಸನಾ।

೪೧. ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಚ್ಚೇಸೂ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ, ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಮಾಧಾನವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅಜ್ಝತ್ತರತತಾಭಾವನಂ ದೀಪೇತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತತಾದೀಪನತೋ। ಕೇವಲೋ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇಸುಪಿ ವತ್ತತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತರತತಾವಿಸಿಟ್ಠಞ್ಚ ಸಮಾಧಾನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಮಾಧಾನವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ।

ಆಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಸಙ್ಗನಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತಥಾಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಭಬ್ಬರೂಪಸ್ಸ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವಿದಂಸನಂ। ಅಲಕ್ಖಿಕೋತಿ ವಿಲಕ್ಖಿಕೋ।

ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ। ರೂಪಾನನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ। ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಕಾಮಾನಂ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತೇಸಂ ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಏವಂ ತಂಸಭಾವಾನನ್ತಿ ಸಉತ್ತರಸಭಾವಾನಂ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದಕಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಚ ಅತ್ಥೇವ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು, ತಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಅತ್ಥೇವ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋತಿ ಭೂತತ್ಥೋ। ‘‘ಯತೋ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಪರಿಚಾರೇತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯೪), ಸಪಕಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನಭಾವಿನೋ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಉಪಚಾರವುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯಥಾ ತಂ ಸೀಹಸದ್ದೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಹೋ ಮಾಣವಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾಣವಕಾದೀಸು ಉಪಚಾರವುತ್ತಿನಾ ವತ್ತಮಾನೋ ಮಿಗರಾಜೇ ಭೂತತ್ಥವಿಸಯೇ ದಿಟ್ಠೋ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸದ್ದೋಪಿ ಕಾಮಗುಣರೂಪಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿತಾಸು ಉಪಚಾರವುತ್ತಿಯಾ ವತ್ತಮಾನೋ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ। ಯತ್ಥ ಚ ವಿಸಯೇ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ, ಸಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು। ಹತ್ಥತಲೇ ಸಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಞೇಯ್ಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಏಕಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಸತ್ಥುವಚನಮೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಕಾಸನಾಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ನಿಗಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ।

ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೨. ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೨. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ಕರಣೇ ಕರಣವಚನಂ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ‘‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ ಚ। ಓತರಣಾತಿ ಅನುಪ್ಪವೇಸನಾ।

ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಧಿಚಿತ್ತಅನುಯುತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಹನುಸ್ಸಹನುಪಟ್ಠಾನಸಮಾದಹನೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಸು ಉಪಕರೋನ್ತೇಸು ಏವ ಪಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾ..ಪೇ॰… ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ನೋ ಚ ಭವಙ್ಗಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೩. ತಥಾ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಚೇತನಾಸೀಸೇನ ತಣ್ಹಂ ಏವ ವದತಿ ಚೇತನಾಸಹಚರಣತೋ।

ರತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನರಾಗಸ್ಸ। ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಾಯ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ।

ತಾನಿ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇಧ ವೇದನಾಸೀಸೇನ ಚೇತನಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ನ ಹಿ ವೇದನಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹೋತಿ। ತಣ್ಹಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಚ ಉಪಯೋಗೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಾನಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನೇವ ‘‘ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಿತಅವಿಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂ। ತಣ್ಹಾಯ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇತಿ ಯದಾ ತಣ್ಹಾ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ।

ತಣ್ಹಾಯ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ಯದಾ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಕರಜಕಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವತೋ। ಕಾರಣಭಾವನ್ತಿ ಪರಮ್ಪರಹೇತುಭಾವಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಉಪಯೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಉಪಯೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತತಣ್ಹಾಉಪಯೇನ ಚ।

‘‘ಆಗತೀತಿ ಇಧಾಗತಿ, ಗತೀತಿ ಪೇಚ್ಚಭವೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಆಗತಿಗತೀಪಿ ನ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಹುರನ್ತಿ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಆಸನ್ನದೂರಭಾವೇಹಿ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇಧ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರೇ ಪನ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ವುತ್ತಾ। ಕಾರಣಭೂತೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಚ। ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ತೇಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಲಿತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನನು ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ದುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವಿಭತ್ತೋ। ತದತ್ಥತಾಯಾತಿ ವೀತರಾಗವಿಮುತ್ತಿಅತ್ಥತಾಯ। ತಬ್ಭಾವನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವಂ।

ಓತರಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೩. ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೫. ಸೋಧೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಕತ್ವಾ ವಿವರನ್ತೋ ತಬ್ಬಿಸಯಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಾದಿಮಲಾಪನಯನೇನ ಸೋಧೇತಿ, ಏವಂ ಸೋಧೇನ್ತೋ ಚ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪದಂ ಸೋಧೇತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪದಂ ಸೋಧೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ಸೋಧನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ’’ತಿ। ಆರಭೀಯತೀತಿ ಆರಮ್ಭೋ, ದೇಸನಾಯ ಪಕಾಸಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಾವ…ಪೇ॰… ಪಬೋಧಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಇಧ ಸೋಧನಂ ನಾಮ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ವಿವಟಭಾವಕರಣನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣಪಕ್ಖನ್ದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಸೋಧನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೬. ಧಾರಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಮೇವ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪)।

ತಂ ತಂ ಫಲನ್ತಿ ನಿರಯಾದಿಂ ತಂ ತಂ ಫಲಂ। ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ಗತಾ। ಯೋನೀತಿ ಏಕಜಾತಿ। ಸಮಾನವಸೇನ ಮಿಸ್ಸೀಭವತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಹಿ ಯೋನಿ, ಉಪಪತ್ತಿ। ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಮರಿತ್ವಾ। ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯಾತಿ ವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾಯ। ‘‘ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸಸ್ಸತಾದೀಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ। ಅಸುರಜಾತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನಕೋ ಅಸುರಜಾತಿನಿಬ್ಬತ್ತನಕೋ।

ಸಙ್ಖಾತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಪಞ್ಞಾಪಧಾನಾ ಚ ಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ।

೪೭. ಪತ್ಥಟಭಾವೇನ ಪಥವೀ। ಸಭಾವಧಾರಣಟ್ಠೇನ, ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಚ ಧಾತು। ಆಪೀಯತಿ, ಅಪ್ಪಾಯತೀತಿ ವಾ ಆಪೋ। ತೇಜನವಸೇನ ತಿಕ್ಖತಾವಸೇನ, ದಹನವಸೇನ ವಾ ತೇಜೋ। ವಾಯನವಸೇನ ವೇಗಗಮನವಸೇನ, ಸಮುದೀರಣವಸೇನ ವಾ ವಾಯೋ। ವೀಸತಿ ಆಕಾರಾತಿ ಕೇಸಾದಯೋ ವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಪಕಾರಾ ವಾ। ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾಧಿಕತಾಯ ಕೇಸಾದೀ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ।

ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಪಥವೀಧಾತುಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸಮತ್ತೋ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞಧಮ್ಮಮತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸರೀರಪಕತಿಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಸನ್ತಾಪೋ, ಸರೀರದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾದಾಹೋ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಯೇನ ಚ ಜೀರೀಯತೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರಾರೋಗೇನ ಜರೀಯತೀತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಸತವಾರಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸಪ್ಪಿ ಸತಧೋತಸಪ್ಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ರಸರುಧಿರಮಂಸಮೇದನ್ಹಾರುಅಟ್ಠಿಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಾ ರಸಾದಯೋ। ಕೇಚಿ ನ್ಹಾರುಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಸತ್ತಮಂ ಧಾತುಂ ವದನ್ತಿ। ವಿವೇಕನ್ತಿ ವಿಸುಂಭಾವಂ, ವಿಸದಿಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತೋ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪಾಣಭಕ್ಖಗಹಣಿಪದನಿಯ ಮುತ್ತಕರೀಸಭಾವೇಹಿ ವಿಯ ಅತ್ತನಾಪಿ ವಿಸದಿಸರಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸುಂಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ತಬ್ಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ರಸಾದಯೋಪಿ ರುಧಿರಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಸಾದಿಭಾವೇನ ವಿವೇಕಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।

ಸಭಾವಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ।

೪೮. ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ರಸಿತಬ್ಬೋತಿ ರಸೋ, ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ರಸೋ ಸರಸೋ, ಯಾಥಾವೋ ಸರಸೋ, ಯಾಥಾವಸರಸೋ ಯಾಥಾವಸರಸೋ ಏವ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ। ಅಥ ವಾ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಪೀಳನಸಙ್ಖಾತಂ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ। ‘‘ಇದಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇದಂ ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತು ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇನ್ತೀ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ। ತಯಿದಮಸ್ಸಾ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಕಥಿತಾ। ಕಥಿತಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ, ಯತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧರಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಜಾಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಜಾತಿ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಯದಿಪಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋತಿ, ತೇ ಪನ ಜಾನಿತುಕಾಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಅನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು ನಿರೋಧಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ, ಇತರೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚಾತಿ।

ಅತ್ಥಾನತ್ಥನ್ತಿ ಹಿತಾಹಿತಂ। ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬) ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಏವ ಅತ್ಥತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಂ। ನ ಹಿ ಞಾಣಂ ಅನತ್ಥೇ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ। ಕಾರಣಾಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥತ್ಥನ್ತಿ ವಾ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಾಕಟಕರಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ, ಫಲಂ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹಿತಪರಿಯಾಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಾದಿಕಂ। ಆಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥಾದಿಕಾರಣಮೇವ।

ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಪುನ ಅವೇಕ್ಖನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ದುಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಬಾಲ್ಯಂ। ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತಿ। ಬಲವಮೋಹೋ ಪಮೋಹೋ। ಸಮನ್ತತೋ ಮೋಹನಂ ಸಮ್ಮೋಹೋ। ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅವಿನ್ದಿಯಂ। ವಿನ್ದತೀತಿ ಲಭತಿ। ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತಿ। ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಮತ್ತತಾತಿ ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿಚ್ಚಜಾತಿಲಕ್ಖಣೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿಸೇಸೋ। ವಿಜ್ಜಾತಿಆದೀನಂ ವುತ್ತನಯಾನಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರವಾಲಿಕಾವಿರಹಿತಾ ಭೂಮಿ ಸಣ್ಹಾತಿ ‘‘ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತತ್ತಕಮೇವ ಕಾಲನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಾನಿ। ವಿಭೂತಂ ಸಮತ್ತಿಕ್ಕನ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಂ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಭೂತರೂಪಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪದತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಕಾಚಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಪವತ್ತೀತಿ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಸಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ।

ದಮಥಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ದುಟ್ಠಸ್ಸೋ ಖಲುಙ್ಕಸ್ಸೋ। ಉತ್ತರಿದಮಥಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗದಮಥಾಯ।

ಇತರೋತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ, ಸುಖಾಪಟಿಪದೋ ಚ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ। ಉಭಯತೋಭಾಗೇಹೀತಿ ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯಭಾಗೇಹಿ। ಉಭಯತೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ।

ಅನೇಕೋಪೀತಿ ಸಭಾವೇನ ಅನೇಕೋಪಿ। ಏಕಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯ।

ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೯. ‘‘ಹಿನೋತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾರಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ। ಏತೀತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ಹೇತುಭಾವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನನ್ತರಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಅನನ್ತರಾಯ ಪನ ಸಹಜಾತಾಯ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಅಸಹಜಾತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣಭಾವೋ ಚ ಫಲಾಪೇಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ।

ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಫಲತ್ಥೋ ಫಲಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ।

ಯೋ ಸಭಾವೋತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಸಭಾವೋ, ಸೋ ಹೇತು। ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪದೇಸು। ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋತಿ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ। ಯೋ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಜನಕಾದಿಭೇದಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ। ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ, ಪರಮ್ಪರಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ।

ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫೦. ಸುತ್ತೇನ ಗಹಿತೇತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇ। ಪದಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ವೇವಚನಗ್ಗಹಣಂ ಅಧಿವಚನವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ವಿಸಯಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋತಿ ವಿಸಯಸಙ್ಖಾತಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ವನೀಯತೀತಿ ಭಜೀಯತಿ। ವನತೀತಿ ಭಜತಿ ಸೇವತಿ। ವನುತೇತಿ ಯಾಚತಿ, ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ । ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾಯ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾಯಾತಿ ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಕಾರಣತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ।

೫೧. ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ರೂಪೂಪಿಕವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಪರಿಞ್ಞಾಯ।

‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ಸಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವೇದನಾಹೇತುಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಫಸ್ಸಪರಿಞ್ಞಾಯ। ‘‘ವೇದನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತದುಕ್ಖವಸೇನ। ವೇದನಾಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ವೇದನೂಪಿಕವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಪರಿಞ್ಞಾಯ। ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಹೇತುಕಸ್ಸ। ಸಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಞ್ಞೂಪಿಕವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಪರಿಞ್ಞಾಯ। ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಅಗತಿಗಮನಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅಗತಿಗಮನಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ।

ಸಙ್ಖಾರಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೂಪಿಕವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಪರಿಞ್ಞಾಯ।

ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ।

೧. ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಹಾರಸಮ್ಪಾತದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಉಪಮಾದ್ವಯೇನ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಮಣಿಕೋಟ್ಟಿಮಸದಿಸೀ, ಸುವಿರಚಿತಜಮ್ಬುನದಾಭರಣಸದಿಸೀ ಚ ಪಾಳಿ। ತತ್ಥ ಕತನಾನಾವಣ್ಣಪುಪ್ಫೂಪಹಾರಸದಿಸೀ, ವಿವಿಧರಂಸಿಜಾಲಾಸಮುಜ್ಜಲಬದ್ಧನಾನಾರತನಾವಲಿಸದಿಸೀ ಚ ಹಾರವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಛಿಮೇನ ತಸ್ಸ ಪಣೀತಮಹಾರಹೇ ಜಟಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದುಕ್ಕರತರತಂ ದೀಪೇತಿ। ಯಾಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ।

೫೨. ಯಸ್ಮಾಯಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ನಪ್ಪಯೋಜೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ । ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ಪನ ತಂ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ತಂ ಗಾಥಂ ಪಯೋಜೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸ…ಪೇ॰… ಆಹಾ’’ತಿ ಆಹ। ಯೋಜನಾನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯೋಜನಾಯ ನಯದಸ್ಸನಂ।

ತೇನಾತಿ ‘‘ತಂ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ। ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸನ್ತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ। ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವೋಹರೀಯತಿ ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಸೋ ವಿಸೇಸೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ಏವ ರೂಪಾದಿವಿಸಯಂ ವಿಪರೀತಾಕಾರೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಇನ್ದಜಾಲಾದಿವಸೇನ ಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅಹಂಮಮಾದಿಕಾರಣತಾಯ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ತಂಬುದ್ಧಿವೋಹಾರಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸುಖಾದೀನಂ ವತ್ಥುತಾಯ ‘‘ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಿಸಯೋ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ…ಪೇ॰… ಏವ ಸಮ್ಮೋಹಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।

ತತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ, ನ ತಣ್ಹಾ ಏವ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ನಿಚ್ಚಅತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಏವಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾನಂ ತಣ್ಹಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿವುತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ , ‘‘ಯೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ ಚ ಆದಿ, ಯಥಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಂ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಸು ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾನಂ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ನಿಚ್ಚಅತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಪನ ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ನ ತಥಾ ತಣ್ಹಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮೋಹೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಹ।

ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಹೋತೀತಿ ಅತೀತಂಸೇ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವಾಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಸೋ ಅತೀತಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ತಣ್ಹಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ನ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಸಯಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹುಪನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನವಸೇನ, ಯತೋ ಸೋ ‘‘ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಯೋ ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇನ। ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಪಞ್ಚ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾ ಚ, ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಗತಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ಸುಭಸುಖಾಕಾರಗ್ಗಾಹಿನೋ, ನ ಏವಂ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ। ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಪೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿವಸೇನಪಿ। ಯಾವ ಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ತಾವ ಚಿತ್ತಂ ನ ವಿಸುಜ್ಝತೇವ। ಯದಾ ಚ ತೇ ಪಹೀನಾ, ತದಾ ವಿಸುದ್ಧಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಮುಖೇನೇವ ದೇಸನಾಯ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ಗಾಥಂ ನಿಟ್ಠಪೇತು’’ನ್ತಿ।

ಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಹಿ ವಸೇ ಠಿತೋ ಸೇಸಮಾರಾನಂ ಹತ್ಥಗತೋ ಏವಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಮಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ।

ಮಾರಬನ್ಧನನ್ತಿ ಸತ್ತಮಾರಪಕ್ಖೇ ಮಾರಸ್ಸ ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಮಾರಬನ್ಧನಂ। ಸೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಭೂತೇ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾರಕಪರಿಸೇ ಮಞ್ಞತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ತಲಿ…ಪೇ॰… ಮೋಕ್ಖಸೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೩)। ಇತರಮಾರಪಕ್ಖೇ ಮಾರೋವ ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಮಾರಬನ್ಧನಂ। ವಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ।

ಮೋಹಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಮೂಳ್ಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ರತ್ತದುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಮೂಳ್ಹತಾಯ ಸಬ್ಭಾವೇ ‘‘ಮೂಳ್ಹ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಚನಂ ಆವೇಣಿಕಮೋಹವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ರಾಗಾದಿಅಕುಸಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕುಸಲಭಣ್ಡಚ್ಛೇದನತೋ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ …ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತ’’ನ್ತಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ।

ಚಕ್ಖುನಾತಿ ದ್ವಾರೇನ। ರೂಪನ್ತಿ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಾಯತನಂ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀತಿ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಗಹಣಸೀಲೋ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀತಿ ಹತ್ಥಪಾದಹಸಿತಕಥಿತಾದಿಪ್ಪಭೇದೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನು ಅನು ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಞ್ಞಿತೇ ಆಕಾರೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಗಹಣಸೀಲೋ। ಯತ್ವಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಸಂವುತಂ ವಿಹರನ್ತ’’ನ್ತಿ, ಯೋ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಮೇನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ ಅಸಂವುತಂ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಅಪಿಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತನ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇ ಮೋಹೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಏವಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಲಾಮಕಟ್ಠೇನ ಪಾಪಕಾ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ ಅನು ಅನು ಪವತ್ತೇಯ್ಯುಂ।

ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಪಿದಹನತ್ಥಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಸಾ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನಾರಕ್ಖಾಸಂವರಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ರಕ್ಖತಿ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಜವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಅಸಂವರೋ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ತಂ ಸಮುಚ್ಚಿನನ್ತೋ ‘‘ಯಾ ಚ ಖೋ ಇಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಯಥಾವುತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ವತ್ಥೂನಿ ವಾ। ತೇ ಹಿ ಸಮುದಯವಜ್ಜಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ।

ಯದಿಪಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ಸರೂಪತೋ ನ ಗಹಿತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ‘‘ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಗಹಿತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಥಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಉದ್ಧರಿ।

ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ । ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾಯ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ಸಮಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ। ನಿರಯಗತಿಯಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ, ಸುಗತಿವಿಸೇಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಕದೇಸೇ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ, ಇತರತ್ಥ ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಯೋಗೇನಾ’’ತಿ।

ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ಕುಸಲಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಂ ಇಧ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಅನುಪಾದಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಫಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದೇಸನಾಹಾರೇತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ। ಕಥಂ ಪನ ಕುಸಲಭಾವೋತಿ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ, ತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಹಾನಹೇತುಭಾವೋಪಿಸ್ಸಾ ಸಿಯಾ ಚೋದಕೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋವ। ‘‘ಮಾನೋಪಿ ದುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾನಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಸೇವಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ।

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ‘‘ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸೋಚತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ, ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಅನುಸೋಚನದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತೀನಂ ಯಥಾಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ‘‘ಕಥಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಾ ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ। ಅನುಸ್ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಫಲಾ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ।

ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಬ್ಭಾವೇನ। ಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗಂ ಅನುರೂಪಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಹೇತು, ‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ। ಓಭಾಸಗತನ್ತಿ ಞಾಣೋಭಾಸಗತಂ। ಕಾಮಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಧಮನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚ ಏವಂಭೂತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಓಭಾಸಗತಂ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರೇ ನ ಇಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಕೋಪೋ ಕೋಧೋ। ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದಿಕಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪಾಕಟಾ ಏವಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅಙ್ಗಣಾನಿ ರಾಗಾದಯೋ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದಯೋ। ಅನುಲೋಮನಂ ತದೇಕಟ್ಠತಾ। ಫನ್ದನಾ ದುಬ್ಬಲಾ ವಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪವತ್ತಿ। ಬಲವತೀ ಅನವಟ್ಠಾನಂ। ಸಬ್ಬೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಹೋತಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೋ ವಿಕ್ಖೇಪಸಹಿತೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೪)।

ಅಥ ವಾ ಇಞ್ಜನಾತಿ ಫನ್ದನಾ, ದಿಟ್ಠಪರಿತ್ತಾಸೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ತದಪಿ ತೇಸಂ ಭವತಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತಂ ವೇದಯಿತಂ ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೫ ಆದಯೋ)। ಅಟ್ಠಿತೀತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಿತಕ್ಕೋ। ತೇನ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕಾಲೇ ಸಸ್ಸತಂ, ಕಾಲೇ ಉಚ್ಛೇದನ್ತಿ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೋ ಸತ್ತತೋ ಪರಿಬ್ಭಟ್ಠಅನ್ಧೋ ವಿಯ, ಸಮುದ್ದೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಾಹನಿಕಾ ವಿಯ, ಯನ್ತೇ ಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೨೪) ಚ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಕ್ಖೇ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸತಾಯ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುತಾಯ ಚ ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಪಕ್ಖಾತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸೋ ಉಪರಿಮ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಘ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾಸೂ’’ತಿ ಆಹ। ರೂಪಾವಚರಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ವದತಿ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ನಾನಾಸಭಾವಾ, ನಾನಾಸಭಾವೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಞಾ। ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಅವಸಿಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾ ಹೇತಾ। ತಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ತಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ।

ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋಭಾಸೋಪಿ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾ। ಕಸಿಣನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಹಿ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿ। ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕಸಿಣರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಂ। ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಹಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಉಪಕಾರಕೋ ಸಮಥೋ ಸತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಙ್ಗತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ। ಸತಿರಹಿತಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಸತಿಸೀಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಮೋಸಾನಂ ಪಹಾನಮಾಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

೫೪. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಆಯತಿಸುಖವಿಪಾಕಕಿರಿಯನಿರಾಮಿಸಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತಭಾವೇಹಿ ಏವ ಸೇಸಾ ಪಾಳಿಯಂ ಏತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸನ್ತಪಣೀತತಾದಿವಿಸೇಸಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಫಲಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಪಸನ್ತತಾಯ। ಕಿಲೇಸದರಥಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ। ಪಣೀತೋತಿ ಉಳಾರೋ। ಏಕೋದಿಭಾವೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ। ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಸಮಾಧಾನಂ। ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕನೀವರಣಪಠಮಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿಆದೀನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ವಾರೇತಬ್ಬಾ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ವಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇವ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ಠಿತತ್ತಾ ಚ ಅಪರಿಹಾನಿವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ನಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ।

‘‘ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ಸತಿಯಾ ಸತಿಬಹುಲತಾಯ ಸತೋ ಏವ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸತಿಯಾ ಸತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ವಕ್ಖಮಾನೇನಾತಿ ‘‘ಪೀತಿಫರಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ। ‘‘ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿ ಪನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ। ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫) ಸಮಾಧಿಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಸೋ ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ವಿವೇಕಜೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೬) ನಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಫರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।

ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಸಮಥೋ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಸಭಾವವಸೇನ ಸಮಥೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೫೫. ರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ‘‘ಸುಖಪಣಿಧಿಆದಿಸಮುಗ್ಘಾಟನೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗುರತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ನ ರಾಗೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವದುಕ್ಖತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಯಾಪಿ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಂ ವಣೇ ಖಾರೋದಕಸೇಕಸದಿಸನ್ತಿ ನ ದೋಸೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಮ್ಮದೇವ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಉಪಟ್ಠಹಮಾನಾಯ ನ ಮೋಹೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸು। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

ಖನ್ತಿಬಹುಲೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರತಿಂ ಅನಭಿರತಿಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರನ್ತೋ ಸುಖೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಖನ್ತಿಪ್ಪಧಾನತಾಪಿ ಸಮಥಪಕ್ಖಭಜನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಾ। ಉಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಕಾಯಿಕವೀರಿಯಂ। ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತವಾಯಾಮಾನಂ ಯೋ ಕಾಯಿಕಾದಿವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ, ಸೋ ನೇಸಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

‘‘ಖಿಪ್ಪಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಾಸೇವನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಮುತ್ತಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಭಾವೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿ ವಿಯ ಸಮಥಾನುಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಲೋಕಿಯೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ಮಹನ್ತಾನನ್ತಿ ಉಳಾರಾನಂ, ಪಣೀತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

೫೬. ತನ್ತಿ ವಿಚಯಹಾರಂ। ವಿಸಂವಾದನಹೇತೂನಂ ಲೋಭಾದೀನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ। ಸೋಧೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಸರಣಾದಿವಿಸಯಾ ಅಞ್ಞಾಣಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಸೋಧೇನ್ತೋ। ಪರಿಪೂರೇನ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ ಅನೂನಂ, ಏವಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಾ।

‘‘ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥು ಮಹಾಪತಿಕಾರಭಾವೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಪಠಮವಾದೇ ‘‘ದಸ್ಸನಾಭೂಮಿಞ್ಚ ಭಾವನಾಭೂಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ। ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾದಿಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ।

ವಧಿತನ್ತಿ ಘಾತಿತಂ।

‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಿತಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ಚ ತಥಾ ‘‘ಮಾತಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಭೇದಾನುರೂಪಸ್ಸ ಸಾವನಂ ಅನುಸ್ಸಾವನಂ, ಭೇದಾನುರೂಪೇನ ವಾ ವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ।

೫೭. ಮನುಸ್ಸತ್ತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿತಾ। ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಭಾವೋ। ಹೇತೂತಿ ಮನೋವಚೀಪಣಿಧಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಹೇತುಸಮ್ಪದಾ। ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೋ। ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೋ। ಅಧಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಸತ್ಥು ಉಪಕಾರಕರಣಂ। ಛನ್ದತಾತಿ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ದಳ್ಹಚ್ಛನ್ದತಾ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮತಾ।

ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಕಥಾ॰ ೪೦೫; ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೫.೧೧) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅತ್ಥೇತರಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಭಗವತೋ ಸಮಸಮೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ‘ನೋ’ತಿ ವದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬೧) ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೭) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾವ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಭೂತಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಖೇತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ।

ಏವಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಗತಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಠಾನಭೂತಾ, ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ। ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।

೫೮. ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ತಂತಂಕಮ್ಮಫಲಾವಬೋಧೋ। ಅಪ್ಪದಾನಾಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕತೂಪಚಿತಾನ’’ನ್ತಿ।

೫೯. ಅಜ್ಝೋಸಿತವತ್ಥುನಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠವತ್ಥುನಾ। ರೂಪಭವಅರೂಪಭವಾದಿನಾತಿ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಯ ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಖನ್ಧತ್ತಯವಸೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯವಸೇನ। ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ’’ತಿ ಆದಿಪಟಿಪದಾಯ ಭೇದೇನ।

ತತ್ಥತತ್ಥಗಾಮಿನೀತಿ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಗನ್ಧಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಗಮನಸೀಲಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಗಮನಸೀಲಾ।

ಸಞ್ಜೀವೋ ಕಾಳಸುತ್ತಂ ಸಙ್ಘಾತೋ ರೋರುವೋ ಮಹಾರೋರುವೋ ತಾಪನೋ ಮಹಾತಾಪನೋ ಅವೀಚೀತಿ ಏತೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾನಿರಯಾ। ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವಾರಾನಿ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಗೂಥನಿರಯಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ।

ಸಕ್ಕಸುಯಾಮಾದಿಕೋ ಜೇಟ್ಠಕದೇವರಾಜಾ। ಪಜಾಪತಿವರುಣಈಸಾನಾದಯೋ ವಿಯ ದುತಿಯಾದಿಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾರಕೋ ಪರಿಚಾರಕೋ।

ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇತಿ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ, ರಾಗೋ ಕಾಮೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಕಾಮೋತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವತೋ। ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಕಾಮಪಟಿಬದ್ಧೋ ವಾ। ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೇ ಏವ ಕಾಮಸದ್ದೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪವುತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ। ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸು। ಪರಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಪನಂ ವಿಹಿಂಸಾ। ತಂ ತು ಮಿಚ್ಛಾಹಿ ವಿಹಿಂಸಾ।

ಬೀಜಾದಿಧಾತುನಾನತ್ತವಸೇನ ಖನ್ಧಾದಿನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಖನ್ಧೋತಿ ದ್ವಿಧಾಭೂತಗ್ಗೋ।

೬೦. ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತೂತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ। ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ ಏಸೋ ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹೇವ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸೇವೇಸ ಸಭಾವೋ, ಯಂ ದುಸ್ಸೀಲಾದಯೋ ದುಸ್ಸೀಲಾದಿಕೇಹೇವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ।

ಸದ್ಧಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಸದ್ಧಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜ’’ನ್ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭)। ಯಂ ಲೋಭವಸೇನ, ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚ ದೋಸವಸೇನ, ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚ ಮೋಹವಸೇನ , ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವೀರಿಯವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ।

ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೋಕಾಸತಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಾವರಣಾದೀಹಿಪಿ ನಿವುತತಾಯ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾ ದೇವದತ್ತಂ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತನ್ತಿ ಉದಾಹಟಂ, ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯದೇಸನಂ ನ ದೇಸೇತಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಪನ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ದೇಸೇತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಜಾತಸತ್ತುಆದೀನನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಗವಾ ಅನಾಗತೇ ವಾಸನತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ಸತ್ಥಾ ಹಿ ‘‘ಅನಾಗತೇ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಸಾಸನಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತತ್ಥಾಯಂ ಕುಲಘರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಾಳಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ದಿಸ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ಸೋ ಚ ತಥಾ ಅಹೋಸೀತಿ।

ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣೇತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಪಾಕದಾನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಅನುಪಗತೇ। ದಿಟ್ಠುಪನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸನ್ತರಾಯ ಮಿಸ್ಸಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ।

೬೧. ದಿಟ್ಠಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಪುಣ್ಣಞ್ಚ ಗೋವತಿಕಂ, ಅಚೇಲಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುರವತಿಕ’’ನ್ತಿ। ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಭಗವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಪುಣ್ಣ, ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೮೧) ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ತಾಯ ಚ ದೇಸನಾಯ ತೇ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು।

೬೨. ಪಗುಣತಾಯ ವೋದಾನಂ ಪಗುಣವೋದಾನಂ। ತದೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಗುಣವೋದಾನ’’ನ್ತಿ। ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ। ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಅಪಗಮೋ ಏವ ಅಪಗಮವಿಮೋಕ್ಖೋ।

ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಟ್ಠಾನಹೇತುಭಾವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೨೮)। ಇಮಾಯ ಪನ ವುಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೨೮) ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ।

೬೩. ಅಯಂ ಚಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಜಾನನಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ।

ಥಾಮಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಥಾಮಗಮನಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಏವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೨೧) ವುತ್ತಂ।

ಆವಜ್ಜನಮತ್ತೇನೇವ ಸರತಿ ಆಕಙ್ಖಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಆಕಙ್ಖಪಟಿಬದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ, ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫)। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪರಿಕಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖನ್ತಿ।

೬೪. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಾದಿ ಏವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಾರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾ। ಕಸಿಣಕಮ್ಮಪರಿಕಮ್ಮಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸಿಣಭಾವೋ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ವೀರಿಯಬಲಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾತಿ ದಿಬ್ಬೇ ಭವನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಂ ವಿಯಾತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ಅಗ್ಗತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಣಂ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ। ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ, ತೇನ ದಿಬ್ಬಹೇತುಕತ್ತಾ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ, ತೇನ ದಿಬ್ಬನಿಸ್ಸಿತಂ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಿವುಸದ್ದಂ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಕೀಳಾದೀಸು ಪಠನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಪುರಿಮಾ ಹಿ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ ಕೀಳತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ, ಇತರೇ ಜುತಿಗತಿಅತ್ಥವಸೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ।

ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಗೋಚರಂ। ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇತ್ತರಖಣತ್ತಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ। ‘‘ಆಸನ್ನಚುತಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ‘‘ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹೀನಪಣೀತತ್ತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಮೋಹಾದಿಕಮ್ಮನಿದಾನಹೇತುಕತಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಾನಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ತಾನಿ ಹಿಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಾನಿ।

ಸಮಾದೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ। ಸಮಾದಾತಬ್ಬನಾನಾವಿಧಕಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಪುರಿಮೇ ಅತ್ಥೇ, ದುತಿಯೇ ಪನ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ।

ತಂ ವಾಚನ್ತಿ ತಂ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವದನವಾಚಂ। ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ। ತಂ ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇನ ಅರಿಯೇ ಅನುದ್ಧಂಸೇತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ। ಅಯಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಥಾ ನಾಮ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲಂ, ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ದನ್ಧೋ ಸತುಪ್ಪಾದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞಾ, ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇ ಅನಾಗಾಮಿತಾ। ಏವಮೇವಂ ಯೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಸಭಾವಂ ‘‘ಮಯಾ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಉಪರಿ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ಅಚ್ಚಯದೇಸನಾಯ ತೇ ನ ಖಮಾಪೇತಿ, ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ನಿರಯೇ ಏವಾತಿ। ತೇಸು ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಮಾಪನಞ್ಹೇತ್ಥ ತೇಸಂ ವಾಚಾದೀನಂ ಪಹಾನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋವ। ಇತೋ ಸಾವಜ್ಜತರಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥವಿಧಾನತೋ, ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖಪರಿಧಂಸನತೋ ಚ।

ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಇಧ ಕಾಯಸದ್ದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ’’ತಿ। ತದನನ್ತರನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧತ್ಥೋ ಪರಸದ್ದೋ, ಅನೋರಿಮಭೂತವತ್ಥುವಿಸಯೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅವಧಿವಿಸೇಸನಮತ್ತಂ ವಾ। ತೇಸು ಪುರಿಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ‘‘ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ।

ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಸೋಭನಂ ವಾ ಚರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಹನನನ್ತಿ ಘಾತನಂ।

ಕಾರಣಾಕಾರಣನ್ತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಂ। ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಪಟಿಪದಾಭೂತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮವಿಪಾಕನ್ತರಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಿಸೇಸೋ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ। ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ, ತಂಸದಿಸಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ, ಏತೇನಸ್ಸ ಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ। ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ , ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ। ಯದಿಪಿ ಹಿ ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಂ ಇಧ ಛಟ್ಠಂ ಬಲನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀತಿ ಝಾನಾದಿಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಝಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಮೂಲಟೀ॰ ೮೩೧) ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

೬೫. ಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಮೇವ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸದಿಸಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿವಾರಣೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ…ಪೇ॰… ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಹರಣಹೇತು। ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕನ್ತತೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರತಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಂ ಅವಸರಂ ಅದತ್ವಾ ವಿಸೋಧಿತನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿವಿತಕ್ಕತಾಯ। ಅವಿಪರೀತಮೇವಾತಿ ಕಾಯಾದಿಅಸುಭಾದಿತೋ ಆದಾನಂ। ವಿನಿಪಾತಭಯನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಮತ್ಥೋತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತಿಯಾ ಯುತ್ತೋ ಏವ ಅನರೂಪಕಾರಣಭಾವತೋ।

ಯುತ್ತಿಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೬೬. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಾಯಂ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾ, ಸಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತಾಧೀನನ್ತಿ ಅತ್ತಪರಾಧೀನಂ।

ತತೋ ಏವಾತಿ ಕಾರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಫಲಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವ।

೬೮. ತತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋತಿ ‘‘ಪರಿಪಾಲೀಯತೀ’’ತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ।

೭೩-೪. ಪಾಳಿಯಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾದಿ ತಿವಿಧಂ ಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ ಸೋಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ, ತಥಾ ಸೇಸಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೋ ಪರೇಸು…ಪೇ॰… ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ।

೭೬. ಹೇತುಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ।

ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತೇಸು ಹಾರಾನಂ ಯೋಜನಾನಯದಸ್ಸನತ್ತಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತದೇಸನಾ ಹಾರವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ವಿಯ ನ ಹಾರಸರೂಪಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೇ ಆಗತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅಪರೇಹಿ ವಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಯೋಜನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾವಿಜ್ಜಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಲೋಭದೋಸಾಪಿ ಪರಮ್ಪರಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿದಾನಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಥಾ ಚ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇವತ್ತನೇನಾಪಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಧಿಪತಿಕಾನಂ ಅಧಿಪತಿ, ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ। ಅಲೋಭಸ್ಸಾತಿ ಅಲೋಭಯುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನಾತಿ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೇನ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ।

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ॥ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩೫೯; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೨.೬೬) –

ತೇಸು ಇಧ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ, ನ ಅಧಿಪತಿಭೂತೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನೋ ಚೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ ಮನೋ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಹೋತಿ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಯದಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಜೇಟ್ಠಂ, ಪಧಾನಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾತಿ ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಮನೋಮಯತಾ ಮನೇನ ಕತಾದಿಭಾವೋ, ಸೋ ಚ ಮನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಮಯಾತಿ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ತೇ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೋ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸೇವ ವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಛನ್ದಸಮುದಾನೀತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಛನ್ದೇನ ಸಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ನೀತಾ, ತತೋ ಸಮುದಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಏವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಿತೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮುಟ್ಠಾನಾ। ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸಹಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಫಸ್ಸಸಮೋಧಾನಾ। ‘‘ಫುಟ್ಠೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೯೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ ಪವತ್ತಂ ಇದಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ। ತಂ ಪನ ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ।

ಭಾಸತೀತಿ ಅವಿಸಂವಾದನಾದಿನಾ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತಿಯಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಾಯದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಕುಸಲವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಪ್ಫಾರತೋ, ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋ ಚ ಭಾಸತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಸಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ಕಾರಣಾಕಾರಣೇಹಿ ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತಿಯಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವಚೀದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಪ್ಫಾರತೋ, ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋ ಚ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೬ ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ)। ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ತಂ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸೋ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ ಕೇವಲಂ ಮನಸಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ। ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ।

ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮಸ್ಸ, ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ವಾ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ। ನನು ತತ್ಥ ದಾನಾದಿಮಯಂ ತಿವಿಧಮೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಇತರೇಸಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ।

‘‘ಸುಖಮನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ ಸುಖಾನುಗಮಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಸ್ಸು ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಭೂತಂ, ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಖವೇದನೀಯಫಸ್ಸಸಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಮನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾತ್ಥವಸೇನ ಚತುಸಚ್ಚಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ। ಆದಿತೋ ವವತ್ಥಾಪಿತೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಕಥಿತತ್ತಾ ಸತ್ತಾನಂ ಭಿನ್ನರುಚಿಭಾವತೋ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ, ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ॰… ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ಸಚ್ಚಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ, ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಮನನಲಕ್ಖಣೇತಿ ಮನನಲಕ್ಖಣಹೇತು। ‘‘ಮನನಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಈಹಾಭಾವತೋ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ। ಯೇನ ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮನೋ ‘‘ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ಮನೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅಕಾಲುಸಿಯತೋ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಓಕಪ್ಪನತೋ ಚ ಪಸನ್ನೇನಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋತಿ ವಾಚಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅವತ್ವಾವ ಫಸ್ಸಸಾದಿಯನತೋ ಅನುಜಾನತೋ। ದುತಿಯೇ ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಾಚಾಯ ಸಂವಿಧಾನತೋ। ತಥಾ ಪಸುತತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಸುಖಮನ್ವೇತಿ, ತಥಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋತಿ ತತೋ ಕಾರಣಾ, ಮನಸಾ ಪಸನ್ನೇನ, ಭಾಸನೇನ, ಕರಣೇನ ಚ ಹೇತುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ। ತತೋತಿ ತತೋ ಏವ। ಯೋ ಹಿ ಪಸನ್ನಮನೋ ತೇನ ಯಂ ಭಾಸನಂ, ಕರಣಞ್ಚ, ತತೋ ಏವ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾತಭಾವತೋತಿ ಸಾತವೇದನಾಭಾವತೋ। ಇಟ್ಠಭಾವತೋತಿ ಮನಾಪಭಾವತೋ। ಕಮ್ಮತೋ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಫಲದಾನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಅನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕತೂ…ಪೇ॰… ಅನ್ವೇತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಾರಣಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತೋತಿ ಕತಭಾವಹೇತುಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸಙ್ಕನ್ತಿತೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತದಞ್ಞಸನ್ತಾನಾ ಸಙ್ಕಮನತೋ।

ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿವಸೇನ ಆಧಿಪಚ್ಚಯುತ್ತತ್ತಾ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತತೋ ಏವಾತಿ ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋ ಏವ। ಮನಸ್ಸಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕುಸಲಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಪಸಾದಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕತ್ತಾ । ನನು ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೇಸು ತೇಸಂ ಸಾವಕಾನಂ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಯಂ ಸದ್ಧಾ, ತದಾಕಾರಾ ಪನ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಾಯಂ ಪಸಾದೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೬ ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ)। ಸುಖಂ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲದಾನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕತಂ ಉಪಚಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।

ಮನೋಪವಿಚಾರಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾ, ಉಪೇಕ್ಖೂಪವಿಚಾರಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕುಸಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಾನಿಸ್ಸಾಯ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋ ಮನೋಪವಿಚಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಕುಸಲಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲೋ ತಾವ ಫಸ್ಸೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಫುಟ್ಠೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೯೩) ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸದ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸ। ಕಾಮಾವಚರಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಾಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಇತರಭೂಮಕಾಪಿ।

‘‘ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಂ ಭಾಸನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಭಾಸತೀತಿ ಯಮಿದಂ ಪದಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಗಹಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇ ಠಿತಸ್ಸ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತೇತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಿದ್ಧಂಸಿನೀ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ…ಪೇ॰…ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸದ್ಧಾಸಾಧನೋ ಚ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ।

ತೇಸನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಹೇತುಕತಾಯ।

ಪದತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಮನನತೋ ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ।

ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋತಿ ಅಯಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ಆವಟ್ಟೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲಸಮ್ಮತ್ತಮಗ್ಗಾದಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಾ।

ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇ ಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿವಿಭಾಗಾ ವುತ್ತನಯಾ, ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನಯಿದಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯತ್ಥತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯೋಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ವಿವರತಿ। ‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಹಿತೇಸಿತಾ ಕುಸಲಮೇವಾತಿ? ನಯಿದಮೀದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಧಮ್ಮಂ ಪನ ಧಮ್ಮೋತಿ, ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪನ ಅಧಮ್ಮೋತಿ ದೀಪನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಬೀಜಭೂತೇಸು ಸಕಲಹಿತಸುಖುಪಾಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಕೇಸು ತಿತ್ಥಕರೇಸು ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕಾತುಕಾಮಂ ಪಾಪಿಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಸೋಪಿ ಗಾರಯ್ಹೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇಸೂತಿ ದುಕ್ಖಫಲಾವ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭಾವನಾಪಸಂಸಾ ಪಯಿರುಪಾಸನಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನ ಖೋ ಅಹಂ, ಮೋಘಪುರಿಸ, ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಮಚ್ಛರಾಯಾಮಿ, ಅಪಿಚ ತುಯ್ಹೇವೇತಂ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ…ಪೇ॰… ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೭), ‘‘ಯೋ ನಿನ್ದಿಯಂ ಪಸಂಸತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೦, ೧೮೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೨), ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಬಾಲೂಪಸೇವನಾ’’ತಿ ಚ।

ಇದಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ…ಪೇ॰…ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧, ೨) ಪಠಮಂ ಗಾಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತಸ್ಸ।

ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಂ। ಪಧಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಧಾನಭಾವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ। ಸಹಜಾತಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನಸಾ ಸಹಭಾವಪಞ್ಞಾಪನಾ।

ಮಹಾಭೂತಾತೀತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಮಹಾಭೂತಾವಿನಾಭಾವೀ ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ।

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ಸಮಾಸಪದೇ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ಪದಂ ತದವಯವಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ಪದಸುದ್ಧೀ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಪದಸುದ್ಧೀ’’ತಿ। ‘‘ಛಾಯಾವ ಅನಪಾಯಿನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸುಖಾನುಗಮಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮತ್ತಂ, ನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಸಮಾಪನಂ। ‘‘ಸುಖಮನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಪನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಸಮಾಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚಾ’’ತಿ।

ಏಕತ್ತತಾತಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾದಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ವೇಮತ್ತತಾ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ಧಾರಣಾಯ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಸನ್ನಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾಪನತೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಸಾದೋ ಸಿನೇಹಸಭಾವೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ವಿಯ ಲೂಖಸಭಾವಂ ದೋಸಂ ವಿನೋದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ’’ತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಓಕಪ್ಪನತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನುಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಸದ್ದಹನತೋ।

ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಂವೇಗಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಯೋತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ದ್ವಾರಧಮ್ಮಾ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಯಥಾ ವೇದನಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೋಪೀತಿ ಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಉಪಸಂಹರತಿ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ। ವೇದನಾದೀನನ್ತಿ ಹಿ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವೇದನಾದಯೋತಿ ನಾಮರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।

‘‘ಸೀಲಮಯಸ್ಸ ಅದೋಸೋ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಖನ್ತಿಪಧಾನತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ। ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಸೋತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ। ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯವಸೇನ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಸಮಾರೋಪೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯವಸೇನ ಪದಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಉದಾಹರೀಯತಿ।

ಏವಂ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ವಸೇನ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಯೋಜನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗಾಥಾನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ದದತೋ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭಾವನಾಮಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಮಯಂ।

‘‘ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ದಾನಾದೀನಂ ಅಲೋಭಾದಿಪಧಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇಸನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ। ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।

ಪರಿಚ್ಚಾಗಸೀಲೋ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೋ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಇಧ ಓಳಾರಿಕಾ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾನಂ, ತಪ್ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಜ್ಝಿಮಾನನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾನಂ। ಸುಖುಮಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾನಂ। ಕತಾವೀಭೂಮಿ ನ್ತಿ ಖೀಣಾಸವಭೂಮಿಂ।

ದದತೋತಿ ಮಗ್ಗಸಹಗತೇನ ಅಲೋಭೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಯದಾನಂ ದದತೋ। ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ। ಸಂಯಮತೋತಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಮಗ್ಗಸಂಯಮೇನ ಸಂಯಮನ್ತಸ್ಸ। ವೇರನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ। ಕುಸಲೋತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕುಸಲೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ। ಜಹಾತಿ ಪಾಪಕನ್ತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ತಂ ತಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಓಧಿಸೋ ಜಹಾತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ।

‘‘ದದತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭಾಗೇನ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಉದ್ಧಟಾನೀತಿ ಇದಾನಿ ವಿಭಾಗೇನ ತಾನಿ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವದೀಪನತೋ। ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನದೀಪನತೋ।

ಸಗ್ಗಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ।

ಪುಞ್ಞೇ ಕಥಿತೇ ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ ಕಥಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ॰… ದೇಸನಮಾಹಾ’’ತಿ। ಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ವಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ದೇಸನಮಾಹಾ’’ತಿ।

ವೇರಸದ್ದೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ದ್ವೇಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖವಿಮುತ್ತಿಯೋ, ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ದ್ವೇ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೬)।

ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ, ಕಾರಣಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಫಲಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ಸುಗತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ, ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ ಉಪಾಯೋ, ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿದ್ವಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ದಾನಾದೀಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಫಲಾದೀನಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ।

ವಿಚಯೋತಿ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ, ಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ‘‘ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ದಾನಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದತ್ಥವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ, ಇತರೇ ಚ ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥಾ ಅತ್ಥತೋ ವಿಚಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬ್ಬೋತಿ ಸಕಲೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ।

ದಾನಾಭಿರತಸ್ಸ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ವಿರತಿಸಚ್ಚೇ, ವಚೀಸಚ್ಚೇ ಚ ತಿಟ್ಠತೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂಯಮ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಕೋಸಲ್ಲಯೋಗತೋ ಚ ಪಾಪಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಅನವಸೇಸರಾಗಾದೀಸು ಪಹೀನೇಸು ಉಪಸಮೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ।

ಕುಸಲೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ’’ತಿ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಖೇಪೇತಬ್ಬಭಾವೇನಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ।

ಅವೇರತನ್ತಿ ಅಸಪತ್ತತಂ। ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಹಿ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಾನಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲತಾ, ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸತ್ಥು ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೋ, ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಇಮಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ನಿದಾನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ನಿರುಳ್ಹೋವ। ನಿಬ್ಬಚನನಿದಾನಸನ್ಧಯೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಚನನಿದಾನಸನ್ಧಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ।

ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಮುದಯೋತಿ ದೇಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸನೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ ಅಯಂ ಮಚ್ಛರಿಯಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಿಕೋ ಸಮುದಯೋ। ಅಲೋಭೇನ…ಪೇ॰… ದಾನಾದೀಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ದಾನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನಿ ದಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕುಸಲಾನೀ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಂ।

ಭಯಹೇತು ದೇತಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಾದಿವಸೇನ। ರಾಗಹೇತು ದೇತಿ ಸಭಾಗವತ್ಥುಸ್ಸ। ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ದೇತಿ ಲಞ್ಜಾದಿವಸೇನ। ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೋ ವಾ ಕರುಣಾಖೇತ್ತೇ। ಅಪಚಯಮಾನೋ ಗುಣಖೇತ್ತೇ, ಉಪಕಾರಖೇತ್ತೇ ವಾ। ಭಯೂಪರತೋತಿ ಭಯೇನ ಓರತೋ। ತೇನ ತಥಾರೂಪೇನ ಸಂಯಮೇನ ವೇರಂ ನ ಚಿಯತೇವ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ಯೋಜನಾ।

‘‘ದದತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ದಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಏವಂ ಪಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಪಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಪನ ನ ಜಹಾತೀ’’ತಿ।

ಕಮ್ಮಫಲಂ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ದಾನಕಿರಿಯಾಯಂ ಪದಹನ್ತೋ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖರೋನ್ತೋ ದಾನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಾನಂ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ।

ಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಯದೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ, ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।