ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ
೧
. ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ನಿಯಮೋತಿ ಅನಿಯಮೋ, ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ, ವುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಚನಂ, ನಿದ್ದೇಸೋಯೇವ ವಚನಂ ನಿದ್ದೇಸವಚನಂ, ಅನಿಯಮಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ, ಪಠಮಂ ಅನಿಯಮಿತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯೇನಾತಿ ಅವತ್ವಾ ತೇನಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನಿಯಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಚನಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಯಂತಂಸದ್ದಾನಂ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ। ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇನಪೀತಿ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತೇನಪಿ। ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಪರಭಾಗೇ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪರಿವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನ। ಪರಿವಿತಕ್ಕೇ ಹಿ ಸಿದ್ಧೇ ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದೀತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಪರಭಾಗೇ ಹಿ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತೋ ತದತ್ಥಮೇವ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ ಜಾತೋ। ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಚ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಪರಭಾಗೇ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ಯಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತೋತಿ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ, ಏತಸ್ಸ ಸುಗತ ಕಾಲೋ, ಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯ, ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ಯಥಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿವಿತಕ್ಕೋತಿ ‘‘ಕತಮೇಸಾನಂ ಖೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಅಹೋಸಿ, ಕತಮೇಸಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ। ಯಂತಂಸದ್ದಾನಂ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನ। ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಯದಿದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಯದಿದಂ ಯಂ ಇದಂ ವಿಧಾನಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ ಯುತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ
ತತ್ರಿದಂ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಯಾ ಪರಿದೀಪನೇ ಇದಂ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ, ಉಪಾಯಮತ್ತನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಖಂ ದ್ವಾರಂ ಉಪಾಯೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ‘‘ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಮಾಹ ‘‘ಯೇನ ಸುದಿನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇನಾತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ತಾದಿಸೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸೇವೀ’’ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನ। ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ರಞ್ಞಾ ಅದಿನ್ನಂ ದಾರೂನಂ ಆದಿಯನಸಙ್ಖಾತಪಚ್ಛಾಉಪ್ಪನ್ನಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನ। ಸಮಯಸದ್ದೋತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಸಮವಾಯೇತಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ, ಕಾರಣಸಮವಾಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣೇತಿ ಓಕಾಸೇ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮವಾಯೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾಮ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತಕಾಲೋ। ಸಮಯೋ ನಾಮ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಅತ್ಥತೋ ತದನುರೂಪಂ ಸರೀರಬಲಞ್ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ಚ। ಉಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಞಾಣೇನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸ್ವೇ ಗಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಾಯೇ ಬಲಮತ್ತಾ ಚೇವ ಫರಿಸ್ಸತಿ, ಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಅಫಾಸುವಿಹಾರೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಥೇತಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಗಮನಕಾರಣಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಅಪಿ ಏವ ನಾಮ ಸ್ವೇ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮಾತಿ।
ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ। ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ, ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ। ಯೋ ಖಣೋತಿ ಚ ಸಮಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ। ಪವುದ್ಧಂ ವನಂ ಪವನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪವನಸ್ಮಿಂ, ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ ಭದ್ದಾಲಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತು। ಭದ್ದಾಲೀತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಾಮಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಭದ್ದಾಲಿ ತಯಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಏತಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ತೇ ನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತನ್ತಿ। ಕಿಂ ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಖೋ’’ತಿಆದಿ।
ಉಗ್ಗಾಹಮಾನೋ ಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಪಕತಿನಾಮಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ‘‘ಉಗ್ಗಾಹಮಾನೋ’’ತಿ ನಂ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಗ್ಗಾಹಮಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ। ಸೋ ಕಿರ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ। ಸಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪವದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಠಾನೇ ಚಙ್ಕೀತಾರುಕ್ಖಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಪಭುತಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಿಗಣ್ಠಾಚೇಲಕಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಯೋ ಚ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪವದನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಾಮೋ ‘‘ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರುರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿನ್ದುಕಾಚೀರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಸಾಲಕೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಂ ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಕತಾ ಅಹೋಸಿ, ಪಚ್ಛಾ ಮಹಾಪುಞ್ಞಂ ಪೋಟ್ಠಪಾದಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬಹೂ ಸಾಲಾ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಮೇವ ಏಕಂ ಸಾಲಮುಪಾದಾಯ ಲದ್ಧನಾಮವಸೇನ ‘‘ಏಕಸಾಲಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಪನ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ ಉಯ್ಯಾನಭೂತೋ ಸೋ ಪುಪ್ಫಫಲಸಞ್ಛನ್ನೋ ಆರಾಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೇ ಏಕಸಾಲಕೇ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ। ಪಟಿವಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಾಸಫಾಸುತಾಯ ವಸತಿ।
ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಅತ್ಥೋತಿ ವುಡ್ಢಿ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ, ಪರಲೋಕತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಭಯತ್ಥಸಙ್ಖಾತಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ರಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಧೀರೋ। ಅಥ ವಾ ಧೀ ಪಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಧೀರೋ।
ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಪಹಾನೇನ। ಸಮ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮಾನಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿಆದೀಸು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪೀಳನಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ, ಪೀಳನಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಪೀಳನಟ್ಠೋ, ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಮೇಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ। ಸನ್ತಾಪೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ। ವಿಪರಿಣಾಮೋ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ, ಪೀಳನಾದೀನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ತಾನೇವ ಪೀಳನಾದೀನಿ ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೂಪಗಮನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಏವಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅಭಿಸಮಯಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ। ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏತ್ಥ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ। ಸಮೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಂಗಚ್ಛನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ। ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಕಾರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತಿ। ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ। ಅವಯವೇನ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ। ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ವಾ ತಂಸಂಯುತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತಿ। ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ। ಞಾಣೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ। ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ। ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನನು ಚ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ನ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕೇ ಅತ್ಥಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ। ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕತ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ನ ಹಿ ಯೋ ಕಾಲತ್ಥೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ, ಸೋಯೇವ ಸಮೂಹಾದಿಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಸಮಯಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞಮುಪಾದಾಯ ಅನೇಕತ್ಥತಾ ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಇಧ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮವಾಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ ದೇಸದೇಸಕಾದೀನಂ ವಿಯ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಕಾಲಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ।
ಉಪಯೋಗವಚನೇನ ಭುಮ್ಮವಚನೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸಮಕತ್ವಾ ಇಧ ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೇ ಪಯೋಜನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತುಕಾಮೋ ಪರಮ್ಮುಖೇನ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ‘‘ಏತ್ಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥಾತಿ ಚೋದನಾಯ ಕತ್ತುಕಾಮತಂ ದೀಪೇತಿ, ನನೂತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭುಮ್ಮವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು। ತಥಾತಿ ಉಪಯೋಗಭುಮ್ಮವಚನೇಹಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕರಣವಚನೇನ। ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವಾತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದೇಸನಾನಿಟ್ಠಾನಂ, ತಾವ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ, ನಿರನ್ತರಮೇವಾತಿ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನಾತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಕರುಣಾನಿದಾನತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಇಧ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ‘‘ಕರುಣಾವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಕರುಣಾಸಮಆಪತ್ತಿವಿಹಾರೋ। ನ ಹಿ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸಯಸ್ಸ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಸಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕರುಣಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪರಹಿತಪಅಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಹಾರೋ ಇಧ ಕರುಣಾವಿಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಂ ಅಜ್ಝೇತೀ’’ತಿ।
ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋತಿ ಆಧಾರತ್ಥೋ। ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿರಿಯಾ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥದ್ವಯಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಾಲತ್ಥೋ, ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮೂಹತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಕಾಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕಾಲತ್ಥೋ, ಸಮೂಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮೂಹತ್ಥೋ। ಕೋ ಸೋ? ಸಮಯೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಾಲತ್ಥೋ ಸಮೂಹತ್ಥೋ ಚ ಸಮಯೋ ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಆಧಾರೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ಪುಞ್ಜೇ ಚ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ।
ನನು
ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಧಾರತ್ಥಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಖಣೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ನವಮೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತೋ ಖಣೋ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧) ಏತ್ಥ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞತಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ಖಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಾನಿ ಹಿ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಭೂತಾನಿ। ಸಮವಾಯೋ ನಾಮ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಹೇತೂತಿ ಜನಕಹೇತು। ಯಥಾವುತ್ತಖಣಸಙ್ಖಆತಸ್ಸ ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಸತ್ತಾಯ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವೋ ಸತ್ತಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋ’’ತಿ ದೋಹನಕಿರಿಯಾಯ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಏವ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾವಿರಹಾಭಾವತೋತಿ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ ಫಸ್ಸಾದಿಭವನಕಿರಿಯಾ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಸತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥಸ್ಸ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸ್ಸ ಚ ದೀಪನತ್ಥಂ।
ಇಧ ಪನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ‘‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಕುದಾಲೇನ ಖಣತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ। ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತಂತಂವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತು ಚೇವ ಕರಣಞ್ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಮೇವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಹರತಿ, ತದಾ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಸತೀತಿ ಸಿದ್ಧೋ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ಅನ್ನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಾಯ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇ ಪನ ತೇನೇವ ಪುಬ್ಬಸಿದ್ಧೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಕತಮತ್ತಾ ಕರಣಭಾವೋಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸೇವ ಸಿದ್ಧೋ ‘‘ಅಸಿನಾ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಕಾಲಮ್ಪಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಕಾಲಸ್ಸಪಿ ಇಧ ಹೇತುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಚ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸಪಿ ಕರಣಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಲಸ್ಸಪಿ ಹೇತುಭಾವೋ ಕರಣಭಾವೋ ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾ’’ತಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ವೀತಿಕ್ಕಮೋಯೇವ ಹೇತುಭೂತೋ ಕರಣಭೂತೋ ಚ। ಸೋ ಹಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಕ್ಖಣೇ ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನೇ ಕರಣಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ।
ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಓತಿಣ್ಣಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಇಧ ಕಮವಚನಿಚ್ಛಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮೇತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಯಮೇವ ಅನುಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ‘‘ಹೇತುಭೂತೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಇಧ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಹೇತುಭೂತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ದೀಪನತ್ಥಂ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು।
ಪೋರಾಣಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನ ಸುತ್ತವಿನಯೇಸು ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರತೋ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪರತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಬಲಿಕರಗ್ಗಹಣೇನ ಜನಸ್ಸ ಪೀಳಾಭಾವತೋ ನಿದ್ದೋಸತ್ತಾ ವಿಗತೋ ರಜೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾ, ಸೇರಿವಾಣಿಜಜಾತಕೇ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ವೇರುಪ್ಪನ್ನಪದೇಸೇ ಕತತ್ತಾ ವೇರಂ ಏತ್ಥ ಜಾತನ್ತಿ ವೇರಞ್ಜಾ, ಪವಿಟ್ಠಪವಿಟ್ಠೇ ನಟಸಮಜ್ಜಾದೀಹಿ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾಲಙ್ಕಾರಾದೀಹಿ ಚ ವಿವಿಧೇಹಿ ಉಪಕರಣೇಹಿ ರಞ್ಜನತೋ ವಿವಿಧೇಹಿ ರಞ್ಜಯತೀತಿ ವೇರಞ್ಜಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಕತಭಾವತೋ ವೇರಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಜಾತಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾ, ವೇರಞ್ಜಸ್ಸ ನಾಮ ಇಸಿನೋ ಅಸ್ಸಮಟ್ಠಾನೇ ಕತತ್ತಾ ವೇರಞ್ಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಕೇಚಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ಕಿಂ ಇಮಿನಾ, ನಾಮಮತ್ತಮೇತಂ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ‘‘ಗಙ್ಗಾಯಂ ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ, ಕೂಪೇ ಗಗ್ಗಕುಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ನ ವಿಸೇಸೇನ, ವಿಹಾರಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇರಿಯಾಪಥ…ಪೇ॰… ವಿಹಾರೇಸೂತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ಅರಿಯವಿಹಾರೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ವಿಹಾರೇಸು। ತತ್ಥ ಇರಿಯನಂ ಪವತ್ತನಂ ಇರಿಯಾ, ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ। ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತನುಪಾಯಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಯ ಪಥೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿ। ನ ಹಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಹಿ ಅವತ್ಥಾಹಿ ವಿನಾ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಠಾನಸಮಙ್ಗೀ ವಾ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೇಯ್ಯ ಗಮನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ವಾತಿ। ವಿಹರಣಂ, ವಿಹರತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ವಿಹಾರೋ, ಇರಿಯಾಪಥೋವ ವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿಆಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೋವ। ದಿವಿ ಭವೋ ದಿಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಬಹುಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿದೇವಲೋಕಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೋ ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ದಿಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹೋ ವಾ ವಿಹಾರೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಾನಿ। ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋಪಿ ಹಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನೇತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಮೇತ್ತಾಝಾನಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತಾ ವಿಯ ತಾಸಂ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಾಪಿ ‘‘ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ। ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಾ ವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಹಿತೂಪಸಂಹರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮೇತ್ತಾಝಾನಾದಿಕಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ। ಅರಿಯಾ ಉತ್ತಮಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅರಿಯಾನಂ ವಾ ವಿಹಾರಾ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ ಭಗವತೋ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರಾ।
ಅಞ್ಞತರವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನನ್ತಿ
ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಪನ ನ ಕದಾಚಿ ನ ವಿಹರತಿ ತಂ ವಿನಾ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಹರಣಾಭಾವತೋ, ತತೋಯೇವ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಇತರವಿಹಾರಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ವಿಸೇಸವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕ್ಖೇ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛೇದತ್ಥಜೋತನೋ, ಹರತೀತಿ ನೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಸ್ಸ ಕೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಕಥಂ ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೋತಿ ಭಗವಾ। ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಏಕೇನಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸರೀರಸ್ಸ ನಾಮ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪರಿಪತನ್ತನ್ತಿ ಅಪತನ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತೋ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ವಸತೀತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ವಿವಿಧಂ ಹಿತಸುಖಂ ಹರತಿ ಉಪನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿವಿಧಂ ಹರತೀತಿ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇತಿ ನಳೇರೂತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಯಕ್ಖಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಅಧಿವತ್ಥೋ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ‘‘ನಳೇರುಸ್ಸ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ನಳೇ ರುಹತ್ತಾ ಜಾತತ್ತಾ ನಳೇರು। ಸುಸಿರಮೇತ್ಥ ನಳಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ರುಕ್ಖಸುಸಿರೇ ಜಾತತ್ತಾ ನಳೇರು ಚ ಸೋ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ಚಾತಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಳವನೇ ರುಹತ್ತಾ ಜಾತತ್ತಾ ವಾ ನಳೇರು। ನಳವನೇ ಕಿರ ಸೋ ಪುಚಿಮನ್ದರುಕ್ಖೋ ಜಾತೋ। ಉರುನಳೋ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದೋ। ಉರುಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಮಹನ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ನಳಸದ್ದೋ ಸುಸಿರಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಹನ್ತೇನ ಸುಸಿರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಕಿಮೇತ್ಥ ಬಹುಭಾಸಿತೇನಾತಿ ಏಕಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಳೇರು ನಾಮ ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಮೂಲ-ಸದ್ದೋ ಏತ್ಥ ಸಮೀಪವಚನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಮೂಲಮೂಲಾದೀಸು ವತ್ತಮಾನೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮೂಲನ್ತಿ ಸಮೀಪ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಾಖಾದಿಮತೋ ಸಙ್ಘಾತಸ್ಸ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇ ಅವಯವವಿಸೇಸೇ ‘‘ಮೂಲಮೂಲೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ ಚ। ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹೀತಿ ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣೇ। ಲೋಭೋ ಹಿ ಲೋಭಸಹಗತಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸೇವ ಹೇತುತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣೋ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಮೇವ ಆವೇಣಿಕೇ ನೇಸಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನತೋ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸಾಧಾರಣಾ, ಲೋಭಾದಯೋ ಪನ ತಥಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣಂ। ಅಥ ವಾ ಆದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಲೋಭಾದೀನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಮೂಲಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇಸುಪಿ ಹಿ ಅಲೋಭಾದಿಕುಸಲಮೂಲಂ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣಂ, ತಥಾ ಅಲೋಭಾದಿಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಮ್ಪಿ ಇತರದ್ವಯೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ। ನಿವಾತೇತಿ ವಾತರಹಿತೇ ಪದೇಸೇ, ವಾತಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ವಾ। ಪತನ್ತೀತಿ ನಿಪತನ್ತಿ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ರಮಣೀಯೋತಿ ಮನುಞ್ಞೋ। ಪಾಸಾದಿಕೋತಿ ಪಸಾದಾವಹೋ, ಪಸಾದಜನಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಕುರುಮಾನೋ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ಸಿಯಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಏವಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಸಿಯಾ, ವಕ್ಖಮಾನಾಕಾರೇನ ಕದಾಚಿ ಚೋದೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ತಾವ ಭಗವಾತಿಆದೀಸು ಚೋದಕಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಪಾಸಾದೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಧಿಕರಣಾಧಿಕರಣಂ ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ತದಾ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇ’’ತಿ ಅಧಿಕರಣದ್ವಯನಿದ್ದೇಸೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಇಮೇಸಂ ಪನ ಭಿನ್ನದೇಸತ್ತಾ ನ ಯುತ್ತೋ ಉಭಯನಿದ್ದೇಸೋತಿ। ಅಥ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಯದಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇ ವಿಹರತಿ। ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನಾನಾಠಾನಭೂತತ್ತಾ ವೇರಞ್ಜಾನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲಾನಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಚೋದಕೋ ತಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ। ವೇರಞ್ಜಾನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲಾನಂ ಭೂಮಿಭಾಗವಸೇನ ಭಿನ್ನತ್ತಾಯೇವ ಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಉಭಯತ್ಥ ತೇನೇವ ಸಮಯೇನ ವಿಹರಿತುಂ, ‘‘ಉಭಯತ್ಥ ತೇನೇವ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾನಾಸಮಯೇ ವಿಹಾರೋ ಅವಾರಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತರೋ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅವಿಪರೀತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ತಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಂ ತಂ ಭವತಾ ಚೋದಿತಂ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ನ ಖೋ ಪನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಉಭಯತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ವಿಹಾರದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಗೋಯೂಥಾನೀತಿ ಗೋಮಣ್ಡಲಾನಿ। ಏವಮ್ಪಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇ ವಿಹರತಿಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮೀಪಾಧಿಕರಣತ್ಥವಸೇನ ಉಭಯಥಾ ನಿದಾನಕಿತ್ತನೇ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ ‘‘ಗೋಚರಗಾಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ।
ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತ್ಥ ಗೋಚರಗಾಮಕಿತ್ತನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲಕಿತ್ತನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನುಗ್ಗಹಕರಣಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಯೋಜನಂ, ಏವಂ ಗೋಚರಗಾಮಕಿತ್ತನಮ್ಪಿ ಗಹಟ್ಠಾನುಗ್ಗಹಕರಣಾದಿವಿವಿಧಪ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಕಿತ್ತನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗಹಟ್ಠಾನುಗ್ಗಹಕರಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಪಯಿರುಪಾಸನಾದೀನಂ ಓಕಾಸದಾನೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸರಣೇಸು ಪಬ್ಬಜಿತಾನುಗ್ಗಹಕರಣನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಅನುರೂಪವಸನಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೇನೇತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅನುಗ್ಗಹಕರಣಂ।
ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸಿದ್ಧಿತೋ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ…ಪೇ॰… ವಿವಜ್ಜನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾವಚನೇನ। ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಕಿಲಮಥೋ ಕಿಲನ್ತಭಾವೋ ಅತ್ತಕಿಲಮಥೋ, ಅತ್ತಪೀಳಾ ಅತ್ತದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ ಕರಣಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ, ಉಪವಾಸಕಣ್ಟಕಾಪಸ್ಸಯಸೇಯ್ಯಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ವಿವಜ್ಜನಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗವಿವಜ್ಜನಂ। ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ವಿಸಭಾಗರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣದಸ್ಸನಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ಬಹಿಗಾಮೇ ಪತಿರೂಪಟ್ಠಾನೇ ವಸನ್ತಾನಂ ತದಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಪ್ಪಹಾನತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮೇನಾತಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲವಚನೇನ। ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತತ್ತಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವತ್ಥುಕಾಮಪ್ಪಹಾನಂ। ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗವಿವಜ್ಜನುಪಾಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಯೋಗೋ ಅನುಯೋಗೋ ಅನುಭವೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನೇ ಉಪಾಯದಸ್ಸನಂ।
ಸಯಮೇವ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನುರೂಪಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಕಾಲೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಭಿಯೋಗೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮೇನ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಿಯೋಗ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹಭಾವೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಿಯೋಗೋ। ಬಹಿಗಾಮೇ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸೇ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರಾಭಾವತೋ ಕಾಯವಿವೇಕಾದೀಸು ಅಧಿಮುತ್ತಿ ತಪ್ಪೋಣತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಿವೇಕಾಧಿಮುತ್ತಿ’’ನ್ತಿ।
ಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಿಯೋಗವಿವೇಕಾಧಿಮುತ್ತೀನಂ ‘‘ಪುರಿಮೇನ ಕರುಣಾಯ ಉಪಗಮನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಯೇವ ಹಿ ಅನನ್ತರದುಕಸ್ಸ ಹೇತೂ ಹೋನ್ತಿ। ಏತೇನ ಚ ಕರುಣಾಯ ಉಪಗಮನಂ ನ ಲಾಭಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಮುತ್ತತನ್ತಿ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವಂ। ನಿರುಪಲೇಪನನ್ತಿ ಅನುಪಲೇಪನಂ ಅನಲ್ಲೀಯನಂ।
ಧಮ್ಮಿಕಸುಖಾಪರಿಚ್ಚಾಗನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಿಕಸುಖಂ ನಾಮ ಅನವಜ್ಜಸುಖಂ। ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಿಕಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಭಿಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಕಾರಬಹುಲತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಧಮ್ಮದೇಸನಾದಿವಸೇನ ಉಪಕಾರಬಹುಲತಂ। ದೇವತಾನಂ ಉಪಕಾರಬಹುಲತಂ ಜನವಿವಿತ್ತತಾಯ। ಪಚುರಜನವಿವಿತ್ತಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ದೇವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಲೋಕೇ ಸಂವಡ್ಢಭಾವನ್ತಿ ಆಮಿಸೋಪಭೋಗೇನ ಸಂವಡ್ಢಿತಭಾವಂ।
ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏತ್ಥ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧೭೦) ಏಕೋತಿ ದುತಿಯಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ, ನ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ದುವಿಧಾ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ ಚಾತಿ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರಿತೋವಾತಿ ಇಧ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನ। ಸೋ ಹಿ ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಚ ಸೇಸಮಹಾಜನೇನ ಅಸದಿಸೋತಿ ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನಪಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಯೇ ಚಸ್ಸ ತೇ ಗುಣಾ, ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನಪಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಪುರಿಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮಾ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಮೇವ ಏಕೋ ರೂಪಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ನಾಮಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಚ ಸಮೋತಿ ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನಪಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಲೋಕೇತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ।
ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕತವಚನಮೇವ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ಬಹುಜನಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಏತಂ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ। ಅಪಿಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಸ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣೋ ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಕತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೋ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ। ಸೀಲಪಾರಮಿಂ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿನ್ತಿ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋಪಿ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಾವಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಹೇವ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಕಲೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿ ಗುಣರಾಸಿ ಆಗತೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ।
ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಬಹುಜನಸುಖಾಯಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸುಖತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯಾತಿ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ
ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂಯೇವ, ಅವಸೇಸಾನಂ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಭಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತ್ಥಾಯ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಸುಖತ್ಥಾಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕತಮೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಇದಾನಿ ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಟ್ಠಂ ಏಕಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ। ತದತ್ಥಪರಿನಿಪ್ಫಾದನನ್ತಿ ಲೋಕತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನಂ, ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಂ ಲುಮ್ಬಿನೀವನೇ ದುತಿಯಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇತಿ ಲುಮ್ಬಿನೀವನೇ ರೂಪಕಾಯೇನ ಜಾತೋ, ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಧಮ್ಮಕಾಯೇನ। ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೇರಞ್ಜಾಕಿತ್ತನತೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲಕಿತ್ತನತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯಸ್ಸ। ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಪರಾಧೀನಕಿರಿಯಾಕರಣಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತ್ತಾಧೀನಕಿರಿಯಾಕರಣಂ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ, ಇತರೇನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ
ಪಚ್ಛಿಮಕೋತಿ ಗುಣೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಪೀತಿ ಗಣನತೋಪಿ। ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಮಣಗಣೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬, ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ, ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ, ತಥಾರೂಪೇಸು ಸೀಲೇಸು ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪; ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾನಞ್ಚ ಸೀಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಙ್ಘತೋ ಸಙ್ಘಟಿತೋ ಸಮೇತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಸಙ್ಘಾತೋ, ಸಮಣಗಣೋ। ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹೀ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಮತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸತಸ್ಸ। ನಿರಬ್ಬುದೋತಿಆದೀನಂ ವಚನತ್ಥೋ ಪರತೋ ಏವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಸವನಮುಪಲಬ್ಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ಸುಣಿ ಉಪಲಭೀ’’ತಿ, ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಚಾಯಮುಪಲಬ್ಭೋ ಸವನವಸೇನೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಸಮ್ಪತ್ತವಚನನಿಗ್ಘೋಸಾನುಸಾರೇನ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ। ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖೋತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಅವಧಾರಣತ್ಥೇತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣೇಪಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಇಟ್ಠತೋವಧಾರಣತ್ಥಂ ಖೋಸದ್ದಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಮೇವ ಇಟ್ಠತೋವಧಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಥ ಪದಪೂರಣತ್ಥೇನ ಖೋಸದ್ದೇನ ಕಿಂಪಯೋಜನನ್ತಿ ‘‘ಪದಪೂರಣೇನ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸೋಸೀ’’ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಖೋಸದ್ದೇ ಗಹಿತೇ ತೇನ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋನ್ತಂ ಪೂರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದಾನಿ ಸಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತೇ, ತಸ್ಮಾ ಪದಪೂರಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವ ಪಯೋಜನಂ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ತೇನಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರದೀಪನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಂ।
ವೇರಞ್ಜೋತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಜಾತೋ’’ತಿಆದಿ। ಬ್ರಹ್ಮಂ ಅಣತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ವೇದೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಪನ ಮನ್ತಬ್ರಹ್ಮಕಪ್ಪವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಮನ್ತಾ ಪಧಾನಮೂಲಭಾವತೋಯೇವ ಅಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಪವುತ್ತಾ, ಇತರೇ ಪನ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಜಾತಾ, ತೇನ ಮನ್ತೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಇರುವೇದಾದಿಕೇ ಮನ್ತಸತ್ಥೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇರುವೇದಾದಯೋ ಹಿ ಗುತ್ತಭಾಸಿತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಇದಮೇವ ಹೀತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮತೋ ಜಾತೋತಿಆದಿಕಂ ನಿರುತ್ತಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದುವಿಧಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚಾತಿ। ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವಾಸನಂ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಬಾಹಿರಕಅವೀತರಾಗಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಾಪಸಮಣತೋ ಭಗವತೋ ಪಾಪಸಮಣಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಬಾಹಿತಪಾಪೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ಸಮಣೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ಭಿನ್ನಗಾಥಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಪದದ್ವಯಂ ಏಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ‘‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ, ಸಮಣೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಸಮಣೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಬಾಹಿತಪಾಪೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇ ವುತ್ತವಚನ’’ನ್ತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಇಧ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ। ಜಾತಿಸಮುದಾಗತನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತಂ, ಜಾತಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಲಪನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಾಲಾಪವಚನಮತ್ತಂ। ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರಾ ಹೇತೇ ಭೋತಿ ವಾ ಆವುಸೋತಿ ವಾ ದೇವಾನಮ್ಪಿಯಾತಿ ವಾ। ಭೋವಾದೀ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋ ಆಮನ್ತನಾದೀಸು ‘‘ಭೋ ಭೋ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ಸೋ ಭೋವಾದೀ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಕಿಞ್ಚನೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಕಿಞ್ಚನೇಹಿ ಸಕಿಞ್ಚನೋ। ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಸತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚೇನ್ತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ ಪಲಿಬುನ್ಧನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿರ ಗೋಣೇಹಿ ಖಲಂ ಮದ್ದಾಪೇನ್ತಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಳಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮದ್ದನಟ್ಠೋ ಕಿಞ್ಚನಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಗೋತ್ತವಸೇನಾತಿ ಸಮಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸರಿಕ್ಖಕಜನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಬಹುಮತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಮಿತಪಾಪತಾಕಿತ್ತನತೋ, ಗೋತಮೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಉಳಾರಕುಲಸಮ್ಭೂತತಾದೀಪನತೋ। ಸಕ್ಯಸ್ಸ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ। ಇಮಿನಾ ಚ ಉದಿತೋದಿತವಿಪುಲಖತ್ತಿಯಕುಲವಿಭಾವನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪಅದೀಪನ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಖತ್ತಿಯಾನಞ್ಹಿ ಆದಿಭೂತಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾರಾಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಉಳಾರತಮಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲಂ। ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಂ, ಅಥ ಖೋ ವಡ್ಢಿಯೇವ। ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನೇ ಚ ತತೋ ಸಮಿದ್ಧತಮಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋ। ತೇನ ‘‘ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಇತ್ಥಂ ಇಮಂ ಪಕಾರಂ ಭೂತೋ ಆಪನ್ನೋತಿ ಇತ್ತಮ್ಭೂತೋ, ತಸ್ಸ ಆಖ್ಯಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಇತ್ಥಂ ಏವಂ ಪಕಾರೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಏವಂ ಕಥನತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಮನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ದೀಪನತೋ। ತೇನ ಯೋಗತೋ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇಪಿ ಸಮಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನದೀಪನತೋ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗತೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಅಭಿ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗತೋ
ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಭದ್ದಕೋ। ಕಲ್ಯಾಣಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣವಿಸಯತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ, ಕಲ್ಯಾಣೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಂವಿಸಯತಾಯ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂವಿಸಯತಾ ಹೇತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣವಿಸಯತಾಯ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೇಟ್ಠಗುಣವಿಸಯತಾಯ ಏವ ಹಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠತಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ‘‘ಭಗವಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗುಣಾನಂ ಸಂಕಿತ್ತನತೋ ಸದ್ದನೀಯತೋ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ವಣ್ಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿ ಏವಾ’’ತಿ। ವಣ್ಣೋಯೇವ ಹಿ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದನೀಯತೋ ಸದ್ದೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಿತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಸದ್ದಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಉಳಾರಸದ್ದಾ ಇಸಯೋ, ಗುಣವನ್ತೋ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ। ಅಭಿತ್ಥವನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಥುತಿಘೋಸೋ, ಅಭಿತ್ಥವುದಾಹಾರೋ।
‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಪನ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ। ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪಾಳಿಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ, ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪದಯೋಜನಾಪುಬ್ಬಕಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಯಂ ತಾವ ಯೋಜನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ, ಸೋ ಭಗವಾ। ಭಗವಾತಿ ಹಿ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೪)। ಪರತೋ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಮೇವ। ಯಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನವಸು ಠಾನೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿಪಿಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಸಂಕಿತ್ತಕೇನಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಞಾತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ, ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬) ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಣತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ, ತಾನಿ ಚ ಗುಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಸಂಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನೇವ ಕತ್ವಾ ಸಂಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।
‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ, ಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೫-೧೨೮) ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಸಂವಣ್ಣಿತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಇಧಾಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ತತ್ಥ ಪಯೋಜನಮಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ವಿನಯಧರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತೋಸನತ್ಥಂ, ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಜನನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಆರಕತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆರಕತ್ತಾತಿ ಸುವಿದೂರತ್ತಾ। ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ। ಅರಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ। ಹತತ್ತಾತಿ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ। ಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚೇವ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನಞ್ಚ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆರಕಾ ಹಿ ಸೋ’’ತಿಆದಿ। ದೂರತಾ ನಾಮ ಆಸನ್ನತಾ ವಿಯ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ದೂರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇ ಠಿತೋ’’ತಿ ಆಹ, ಸುಟ್ಠು ವಿದೂರಭಾವೇನೇವ ವಿದೂರೇ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ದೂರೇ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ನನು ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ತೇ ಪಹೀನಾ ಏವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವಾಸನಾನ’’ನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಞ್ಞೇ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಏತೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಾ ಪನಾಯಂ ವಾಸನಾ ನಾಮ? ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಯೋಗಸದಿಸಪಯೋಗಹೇತುಭೂತೋ ಕಿಲೇಸನಿಸ್ಸಿತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಸೇಸೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಪಿಲಿನ್ದವಚ್ಛಸ್ಸ ವಸಲಸಮುದಾಚಾರನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ। ಕಥಂ ಪನ ‘‘ಆರಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞಚೋದನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನುಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಆರಕಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೪) ಸುತ್ತಪದಾನೇತ್ಥ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಾನಿ। ಆರಕಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಹಕಾರಂ ಸಾನುಸಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಇದಮೇತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸೋ ತತೋ ಆರಕಾ ನಾಮ, ಯಸ್ಸ ಯೇನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ।
ಅಸಮಙ್ಗೀ ಚ ದೋಸೇಹಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೫)।
ಅನತ್ಥಚರಣೇನ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ। ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಿಹಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಇದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ –
‘‘ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಯೋ ಹತಾ।
ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ನಾಥೇನ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೬)।
ಯಞ್ಚೇತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರಥಚಕ್ಕಸ್ಸ ನಾಭಿ ವಿಯ ಮೂಲಾವಯವಭೂತಂ ಅನ್ತೋ ಬಹಿ ಚ ಸಮವಟ್ಠಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದ್ವಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭೀ’’ತಿ। ನಾಭಿಯಾ ನೇಮಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಬದ್ಧಅರಸದಿಸಾ ಪಚ್ಚಯಫಲಭೂತೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣೇಹಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾರ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪರಿಯನ್ತಭಾವೇನ ಪಾಕಟಂ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ತಂ ನೇಮಿಟ್ಠಾನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಜರಾಮರಣನೇಮೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ರಥಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನಕಾರಣಂ ಅಕ್ಖೋ, ಏವಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸವಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಆಸವಾ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ಆಸವಸಮುದಯೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩)। ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಪ್ಪಭೇದೋ ಕಾಮಭವಾದಿಕೋ ತಿಭವೋ ಏವ ರಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಿಭವರಥೇ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ಸಮಾಯೋಜಿತಂ। ಆದಿರಹಿತಂ ಕಾಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅನಾದಿಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಂ।
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೧೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯) –
ಏವಂ ವುತ್ತಸಂಸಾರೋವ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ। ಅನೇನಾತಿ ಭಗವತಾ। ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇತಿ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಮಣ್ಡಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಠಾನೇ ಕಾಲೇ ವಾ। ಬೋಧೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡಾ ಪಸನ್ನಾ ಜಾತಾತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ। ವೀರಿಯಪಾದೇಹೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಸನ್ನಿರುಮ್ಭನಸನ್ನಿಕ್ಖಿಪನಕಿಚ್ಚತಾಯ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ। ಸೀಲಪಥವಿಯನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಮೇವ ಪಥವೀ, ತಸ್ಸಂ। ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ। ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನಾತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾದಾನಸಾಧನತೋ ಸದ್ಧಾವ ಹತ್ಥೋ, ತೇನ। ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರನ್ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಖಯಕರಣತೋ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಂ। ಞಾಣಫರಸುನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಸಿಲಾಯಂ ಸುನಿಸಿತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಫರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ।
ಏವಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಅಮತಗ್ಗಂ ಅವಿಞ್ಞಾತಪುಬ್ಬಕೋಟಿಕಂ ಸಂಸಾರಮಣ್ಡಲಂ। ಸೇಸಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಜಾತಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾ। ಕಥಂ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅರಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೂಲಂ ಪಧಾನಕಾರಣಂ ಯೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಂ। ಜರಾಮರಣಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಜರಾಮರಣಪರಿಯನ್ತತ್ತಂ। ಸಙ್ಖಾರಾದಿಜಾತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ದಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಾಭಿಭೂತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮೂಲತೋ ನೇಮಿಭೂತೇನ ಜರಾಮರಣೇನ ಅನ್ತತೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ದುಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು। ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಞಾಣಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಮೋಹೋ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ನ ಪನ ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞಂ, ನಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವಮತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಯಥಾಸಭಾವಪ್ಪಟಿವೇಧಾಪ್ಪದಾನತೋ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನೇವ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನೇವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸಾ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ತಥಾ ಸಮುದಯಂ ನಿರೋಧಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ।
ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ತಂ ಕಾಮಭವಾದಿವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಂ ತಿಧಾ ಕತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ತೀಸು ಭವೇಸು ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಕಾಮಭವೇ ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ। ರೂಪಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅರೂಪಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಕಾಮಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ಕಾಮಭವೇ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಯೇ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಸಂ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ, ಅಸಹಜಾತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾದಿವಸೇನ, ಅನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಪನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅರೂಪಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನತ್ಥೇ ಏತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಇತರೇಸೂತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು।
ತಿಣ್ಣಂ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಮನಾಯತನಾನಂ ಘಾನಾದಿತ್ತಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಇತರೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಛಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಘಾನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ। ಛನ್ನಂ ವೇದನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ, ತಥಾ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಘಾನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾತಿ ಇಮಾಸಂ ಛನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ। ಛನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾನನ್ತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾ ಗನ್ಧತಣ್ಹಾ ರಸತಣ್ಹಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾನಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕತಣ್ಹಾ।
ಸಾ ತಣ್ಹಾದಿಮೂಲಿಕಾ ಕಥಾ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ತಂ ಉಪಾದಾನಭವೇ ಚ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಮಾಹ, ತಥಾ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದೀಹಿ। ಸಾ ಪನ ತಣ್ಹಾ ಯಸ್ಮಾ ಭುಸಮಾದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ತಥೇವಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಭವರಾಗೋಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ತಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಮೇತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಝಾನಂ ವಾ, ತಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರುಣಂ ಭಾವೇತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸೇಸುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಸುಪೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಸುಪಿ ಯೋಜನಾಸು ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರಲೋಕೋ’’ತಿ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಪರೋ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕಾಯೇನ ಸುಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಪರೋ ‘‘ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಾ
ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕಾಮಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಮೇವ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಕಾಮಾಸವಾದಿನಾ ಸಹೇತುಕಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭೋಪೇತೇ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣೇ। ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಾ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಧಮ್ಮಾ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಠಿತಿ, ಕಾರಣಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ಪಚ್ಚಯಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾವಬೋಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾಯೇವ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪನ ಅದಿಟ್ಠೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಟ್ಠುನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉಭೋಪೇತೇ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಚ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ಯಸ್ಮಾ ಅದ್ಧತ್ತಯೇ ಕಙ್ಖಾಮಲವಿತರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತೇನ ನಯೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತು, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಸಂಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಹೇತು ವಿಪಾಕೋ ಚ। ಅಥ ವಾ ಹೇತುವಿಪಾಕೋತಿ ಸಂಖಿಪ್ಪತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ। ಸಙ್ಖೇಪಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಏಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಪುರಿಮಸಙ್ಖೇಪೋ ಚೇತ್ಥ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ಕಿಲೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾ ಗಹಿತಾ, ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭವೋ ಗಹಿತೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಸಕಿಚ್ಚಾಕರಣತೋ ಚ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅವಿದ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸತಿ, ಪರಿತಸಿತೋ
‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ। ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋ, ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೭)।
ತತ್ಥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪೨; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೪೭) ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪುರಿಮೇ ಕಮ್ಮಭವೇ, ಅತೀತಜಾತಿಯಂ ಕಮ್ಮಭವೇ ಕರಿಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಯೋ ತದಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಮೋಹೋ ಯೇನ ಮೂಳ್ಹೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಯಾ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯೋ, ಯಥಾ ‘‘ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಮಾಸಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ದಾನೂಪಕರಣಾನಿ ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯೋ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪನ ಹತ್ಥೇ ದಕ್ಖಿಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಯತೋ ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಾವಜ್ಜನೇಸು ವಾ ಛಸು ಜವನೇಸು ಚೇತನಾ ಆಯೂಹನಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ, ಸತ್ತಮಾ ಭವೋ। ಯಾ ಕಾಚಿ ವಾ ಪನ ಚೇತನಾ ಭವೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಆಯೂಹನಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ। ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾತಿ ಯಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲೇ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ ನಿಕಾಮನಾ ಪತ್ಥನಾ, ಸಾ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ। ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಯಂ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ‘‘ಇದಂ ಕತ್ವಾ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಠಾನೇ ಕಾಮೇ ಸೇವಿಸ್ಸಾಮಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಂ ಉಪಗಮನಂ ಗಹಣಂ ಪರಾಮಸನಂ, ಇದಂ ಉಪಾದಾನಂ ನಾಮ। ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ‘‘ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಯಾ ಪುರಿಮಾ ಚೇತನಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು ಯಾ ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತೀತೇ ಕಮ್ಮವಟ್ಟ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭವೋ ಚ ಕಮ್ಮಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಪನ ಕಮ್ಮಸಹಾಯತಾಯ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಾ ತದುಪಕಾರಕಾ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮತಾಯ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಾ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಉಪಕಾರಕಾ। ಕಮ್ಮಮೇವ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ವೇದನಾಪರಿಯನ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಏತರಹಿ ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾ, ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಭವೇ ಗಹಿತೇ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ
‘‘ಇಧ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಆಯತನಾನಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋ, ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೭)।
ತತ್ಥ ಇಧ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಪರಿಪಕ್ಕಾಯತನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾನಂ ಜಾತಿಜರಾಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅವತ್ಥಾನಂ ಗಹಣೇನ ಅವತ್ಥಾವನ್ತಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾಪದೇಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಪದೇಸೇನಾತಿ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಂ ಕಥನೇನ। ಇಮೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ। ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಹೇತುತೋ ಭಾವೀನಂ ಅನಾಗತಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ। ತೇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ। ಆಕಾರತೋತಿ ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಪಕಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಅತೀತಹೇತುಆದೀನಂ ವಾ ಪಕಾರಾ ಆಕಾರಾ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತೀತೇ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಾದಿಭೇದತೋ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತರಾ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಹೇತುತೋ ಫಲಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಹೇತುಫಲಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಭೂತೋ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ, ತಥಾ ಭವಜಾತೀನಮನ್ತರಾ। ವೇದನಾತಣ್ಹಾನಮನ್ತರಾ ಪನ ಫಲತೋ ಹೇತುನೋ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಫಲಹೇತುಸಮ್ಬನ್ಧಭೂತೋ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ। ಫಲಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಹೇತುಸಭಾವಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ।
ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಸಙ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋತಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚ ಆಗತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಜಾನಾತೀತಿ ಅವಬುಜ್ಝತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವೇವಚನಂ। ತನ್ತಿ ತಂ ಜಾನನಂ। ಞಾತಟ್ಠೇನಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ। ಪಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ। ಯಥಾಭೂತಂ ಞತ್ವಾತಿ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ। ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ। ಅರೇ ಹನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಭಗವಾ ವಿರಜ್ಜತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಅರೇ ಹನತಿ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹನಿ ವಿಹನಿ ವಿದ್ಧಂಸೇಸೀ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಪಕಾರೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹಂ। ಏತ್ಥೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಅರಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ, ಹತಾ ಞಾಣಾಸಿನಾ ಯತೋ।
ಲೋಕನಾಥೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೮)।
ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಉತ್ತಮದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವತೋ। ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಅಚೇತನೇ ಚಕ್ಕರತನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತತ್ಥೇವ ಲೋಕೋ ಪೂಜಂ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಥಾಗತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಏಕೇಕಂ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಂ ಏಕೇಕವಿಹಾರೇನ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಸತ್ಥಾರಂಯೇವ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಮಹೇಸಕ್ಖೇಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾನಂ ನಾತಿಉಳಾರಾನಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನಂ ಅರಹಭಾವೇ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ। ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾಪಿ ಅರಹನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಚ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅನುಚ್ಛವಿಕತ್ತಾಪಿ ಅರಹಂ। ಇಮಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ,
ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅರಹತಿ ಲೋಕನಾಥೋ।
ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಅರಹನ್ತಿ ಲೋಕೇ,
ತಸ್ಮಾ ಜಿನೋ ಅರಹತಿ ನಾಮಮೇತ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೯)।
ಅಸಿಲೋಕಭಯೇನಾತಿ ಅಕಿತ್ತಿಭಯೇನ, ಅಯಸಭಯೇನ ಗರಹಾಭಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರಹೋ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಮಾ ನಂ ಕೋಚಿ ಜಞ್ಞಾ’’ತಿ ರಹಸಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವಮೇಸ ನ ಕದಾಚಿ ಕರೋತೀತಿ ಏಸ ಭಗವಾ ಪಾಪಹೇತೂನಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇಯೇವ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಏವಂ ನ ಕರೋತಿ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಯಸ್ಮಾ
ರಹಾಭಾವೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹಂ ಇತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೦)।
ಇದಾನಿ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನೀತಿ ಏತ್ಥ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅರಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಪರೋಪಿ ನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ, ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಕುತೋ ಪನ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋತಿ? ಯೇ ಅಭಾವಿತಕಾಯಾ ಅಭಾವಿತಸೀಲಾ ಅಭಾವಿತಚಿತ್ತಾ ಅಭಾವಿತಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಏವ ಅಪ್ಪಹೀನರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅದಸ್ಸಾವಿನೋ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ, ತತೋ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣೇ
ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾ ಹಿ ಸಚೇಪಿ ಸಾಯಂಪಾತಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾವಚರಾವ ಸಿಯುಂ, ನ ತೇ ತಾವತಾ ‘‘ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸತ್ಥಾಪಿ ನೇಸಂ। ಇತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ದೂರೇತಿ ಅರಹಂ। ತೇನೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸಮ್ಮಾ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ನಿಹೀನಾಸಯಾ ನರಾ।
ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಭಗವಾ, ದೂರೇ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ತಥಾ ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ, ಆಸನ್ನಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುತೋ ಪನ ಆಸನ್ನಭಾವತೋತಿ? ಯೇ ಭಾವಿತಕಾಯಾ ಭಾವಿತಸೀಲಾ ಭಾವಿತಚಿತ್ತಾ ಭಾವಿತಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಏವ ಪಹೀನರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ
‘‘ಯೋಜನಸತೇ ಚೇಪಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿಹರೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲು ಕಾಮೇಸು ನ ತಿಬ್ಬಸಾರಾಗೋ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಸನ್ತಿಕೇವ ಮಯ್ಹಂ, ಅಹಞ್ಚ ತಸ್ಸ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೯೨)।
ತಥಾರೂಪಾ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸತ್ಥು ಯೋಜನಸತನ್ತರಿಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಾವತಾ ತೇ ‘‘ಸತ್ಥು ದೂರಚಾರಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸತ್ಥಾಪಿ ನೇಸಂ। ಇತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ಆಸನ್ನೇತಿ ಅರಹಂ। ತೇನೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಯೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸುಪ್ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ।
ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಆಸನ್ನೇ, ತೇನಾಪಿ ಅರಹಂ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
ಯೇ
‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀನಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ಅನಭಾವಂಕತಾ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೯)।
ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಸನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ರಹಾತಿ ಅರಹೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಓಕಾರಸ್ಸ ಸಾನುಸಾರಂ ಅಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಪಾಪಧಮ್ಮಾ
ತೇಸಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾ ಭಾವಿತಮಗ್ಗಾ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧಾ ಅರಹನ್ತೋ ಖೀಣಾಸವಾ, ಯೇ ಚ ಸೇಖಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾ ಅನುತ್ತರಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಪ್ಪಯೋಗಾ ಕಲ್ಯಾಣಜ್ಝಾಸಯಾ ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇಹಿ ನ ರಹಿತಬ್ಬೋ ನ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬೋ, ತೇ ಚ ಭಗವತಾತಿ ಅರಹಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಸರೀರೇನ ಅವಿರಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ –
‘‘ಪಸ್ಸಾಮಿ ನಂ ಮನಸಾ ಚಕ್ಖುನಾವ,
ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ।
ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ವಿವಸೇಮಿ ರತ್ತಿಂ,
ತೇನೇವ ಮಞ್ಞಾಮಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಂ॥
‘‘ಸದ್ಧಾ
ನಾಪೇನ್ತಿಮೇ ಗೋತಮಸಾಸನಮ್ಹಾ।
ಯಂ ಯಂ ದಿಸಂ ವಜತಿ ಭೂರಿಪಞ್ಞೋ,
ಸ ತೇನ ತೇನೇವ ನತೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೪೮-೧೧೪೯)।
ತೇನೇವ ಚ ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೬)।
ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ಥರಿ ನಿಚ್ಚಲಸದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಇತಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಪುರಿಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಅವಿರಹಿತಬ್ಬತೋ ತೇಸಞ್ಚ ಅವಿರಹನತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ರಹಾ ಪರಿಚ್ಚಜನಕಾ, ನತ್ಥಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ರಹಾ ಸಾಧೂಹಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬತಾತಿ ಅರಹಂ। ತೇನೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಯೇ ಸಚ್ಛಿಕತಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅರಿಯಾ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ।
ನ ತೇಹಿ ರಹಿತೋ ಹೋತಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ರಹೋತಿ
‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ।
ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ।
ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೬)।
ಏವಂ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರಹೋ ಗಮನಂ ಗತೀಸು ಪಚ್ಚಾಜಾತೀತಿಪಿ ಅರಹಂ। ತೇನೇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ರಹೋ ವಾ ಗಮನಂ ಯಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಪಹೀನಜಾತಿಮರಣೋ, ಅರಹಂ ಸುಗತೋ ಮತೋ’’ತಿ॥
ಪಾಸಂಸತ್ತಾ ವಾ ಭಗವಾ ಅರಹಂ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಪಸಂಸಾಯಂ ಅರಹಸದ್ದಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಪಾಸಂಸಭಾವೋ ಚ ಭಗವತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ಅನುತ್ತರೇನ ಸೀಲೇನ ಅನುತ್ತರೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಅನುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ
‘‘ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸದೇವಕೇ।
ತಸ್ಮಾ ಪಾಸಂಸಿಯತ್ತಾಪಿ, ಅರಹಂ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ’’ತಿ॥
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಪನ –
ಆರಕಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ, ಆರಕಾ ಚ ವಿಜಾನತಂ।
ರಹಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಿದೂನಮರಹೇಯ್ಯತೋ।
ಭವೇಸು ಚ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಾಸಂಸಾ ಅರಹಂ ಜಿನೋತಿ॥
ಏತ್ತಾವತಾ
ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಮೇವ, ಅಪರನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸಯನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬೋಧಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾನಂ ನೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ಪದೇಸಗ್ಗಹಣೇ ಹಿ ಅಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ದದಾತೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸನಪೇಕ್ಖಾ ಕತ್ತರಿ ಏವ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ಇಧ ಸದ್ದತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಬುಜ್ಝನಕಿರಿಯಾ ಅವಿಸಯಾ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿತೋ ಚ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೇ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಬುಜ್ಝಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾದೀಹಿ ಅಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಮಾಹ। ಪಹಾತಬ್ಬೇತಿ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯೇ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಾದಿಕಂ ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ಭೇದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತೋ, ಉದ್ದೇಸೋ ವಾ ಅಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಚಕ್ಖು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಉದ್ದೇಸೋ ಚ ಅವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಕರೀಯತಿ। ಉದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಬಹುವಚನೇನ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇತಿ ವಾ ಫಲವಿಮುತ್ತೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವಾತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಏವಞ್ಚ ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ಚಾಹಾತಿ ಸೇಲಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ।
ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀತಿ? ಸಾಧೇತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ ಸಬ್ಬವಿದೂಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ॰ ೧೧) ಸುತ್ತಪದಾನಿ, ಇದಮೇವ ಚ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಸುತ್ತಪದಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮಾಹ, ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಮಯಾ ಬುದ್ಧಾನಿ, ಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ, ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಲಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಿ ಚ। ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ಹೇತುವಚನೇನ ಪನ ಫಲಸಿದ್ಧಿತೋ ತೇಸಂ ಫಲಾನಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಿಪಿ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಪರಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಪರಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಇದಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಭಾವನಂ ಚತುಸಚ್ಚಭಾವನಾಫಲಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋಸ್ಮೀ’ತಿ ಯುತ್ತಹೇತುನಾ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೯೯)।
ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ। ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲವಿಮುತ್ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಫಲೇನ ವಿನಾ ಹೇತುಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ ಹೇತುವಚನೇನ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಪಾಪನೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮುದಯಭಾವೋತಿ।
ಏವಂ ಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚೇವ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಚ ಸಚ್ಚವಸೇನೇವ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಕಾರಣೇಸು ತೇಸಮ್ಪಿ ಮೂಲಭೂತಕಾರಣಭಾವೇನ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಭಾವಹೇತುತೋ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಚ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಪಧಾನಕಾರಣಂ। ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಿಕಾ। ಪುರಿಮತಣ್ಹಾತಿ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ತಂಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ। ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾ। ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಚಕ್ಖುಸಮುದಯೋ ಚಕ್ಖುನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸನಿದ್ಧಾರಣೇನ। ತಣ್ಹಾಯಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋಗಧತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಮಾನಭವೇ ತಣ್ಹಾ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ತಭಾವೇ
ಕಸಿಣಾನೀತಿ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಿಕಜ್ಝಾನಾನಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ತದಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ। ನವ ಭವಾತಿ ಕಾಮಭವೋ ರೂಪಭವೋ ಅರೂಪಭವೋ ಸಞ್ಞೀಭವೋ ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವೋ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ ಚತುವೋಕಾರಭವೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋತಿ ನವ ಭವಾ। ತತ್ಥ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಯುತ್ತೋ ಭವೋ, ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಭವೋ ಕಾಮಭವೋ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯೋ। ಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ರೂಪರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ರೂಪೇನ ಯುತ್ತೋ ಭವೋ, ರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಭವೋ ರೂಪಭವೋ, ಸೋಳಸ ಅರೂಪಭವೋ, ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಭೂಮಿಯೋ। ಸಞ್ಞಾವತಂ ಭವೋ ಸಞ್ಞೀಭವೋ, ಸಞ್ಞಾ ವಾ ಏತ್ಥ ಭವೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಞೀಭವೋ, ಸೋ ಕಾಮಭವೋ ಚ ಅಸಞ್ಞೀಭವಮುತ್ತೋ ರೂಪಭವೋ ಚ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವಮುತ್ತೋ ಅರೂಪಭವೋ ಚ ಹೋತಿ। ನ ಸಞ್ಞೀಭವೋ ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ, ಸೋ ರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ। ಓಳಾರಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸುಖುಮತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಭವೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವೋ। ಅಥ ವಾ ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವಾ ಸುಖುಮಾಯ ಚ ಭಾವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವೋ, ಸೋ ಅರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ। ಏಕೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಏಕೇನ ವಾ ವೋಕಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ। ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಚತೂಹಿ ವಾ ವೋಕಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಚತುವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಅರೂಪಭವೋ ಏವ। ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಪಞ್ಚಹಿ ವಾ ವೋಕಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಕಾಮಭವೋ ಚ ರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ ಚ ಹೋತಿ। ವೋಕಾರೋತಿ ವಾ ಖನ್ಧಾನಮೇತಮಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ವೋಕಾರೋ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣವಿಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ। ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಾನಂ ವಾ ಏತಂ ಗಹಣಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ತಣ್ಹಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಯತ್ಥ ತೇ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ। ಅನುಲೋಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಬುದ್ಧೋ। ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಯಮೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾತಿ
ನನು ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಭೇದವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏಕಮೇವ ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮವಿಸಯತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ಚ ಆವರಣಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಮುಪಾದಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೯) ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಮಸಙ್ಖತಂ ಅನವಸೇಸಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ಆವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಾವರಣಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದೋ, ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತಂ ಏವಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಾನಂ ಸಾಧಾರಣತಾ ಅಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಆವರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅನಾವರಣಞಾಣಸ್ಸ ಅಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಯತ್ಥ ತಂ ನ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥಾವರಣಸಬ್ಭಾವತೋ ಅನಾವರಣಭಾವೋಯೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪನ ಹೋತು ಅಞ್ಞಮೇವ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ, ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತವುತ್ತಿತಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಸ ಚಾಧಿಗಮನೇನ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಸಬ್ಬವಿದೂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ನ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧನತೋ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೨) ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥಞಾಣಸಮಧಿಗಮೇನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅನವಸೇಸಧಮ್ಮೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನಿದಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಉದಾಹು ಕಮೇನಾತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ದೂರತೋ ಚಿತ್ತಪಟಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಟಿವಿಭಾಗೇನಾವಬೋಧೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ
ಅಥ
ಅಥ ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ತಸ್ಸ ಸೇಸಭಾವೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾತಿ? ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಸಯವಿಚಾರಣಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ, ಉಮ್ಮಾದಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೭)। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವತಾ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಕಲಂ ಏಕದೇಸೋ ವಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತವುತ್ತಿತಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಧಾನಞ್ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ। ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಚ ಸಕಲಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವೇ ತಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾ ನ ಸಿಯಾ, ಏಕನ್ತೇನೇವಸ್ಸಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆವಜ್ಜನಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಆಕಙ್ಖಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ವಚನತೋ। ಅತೀತಾನಾಗತವಿಸಯಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಅನುಮಾನಾಗಮತಕ್ಕಗಹಣವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ।
ನನು
ವಿಜ್ಜಾಹೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ವಾ, ಅವಿಕಲತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ರಾತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ। ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತಿ ರೂಪಿಂ ಮನೋಮಯಂ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಅಹೀನಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೬) ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಮಯಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ ನಾಮ। ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಕಾ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಗಹಣಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ। ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಹಿರಿಮಾ, ಓತ್ತಪ್ಪೀ, ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಞವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೩೦)। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಲಾದಯೋಯೇವ ಪನ್ನರಸ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇಮೇಯೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹತೋ ನಿಬ್ಬಾನುಪಗಮನೇ ಏಕಂಸತೋ ಸಾಧನಭಾವಮಾಹ। ಇದಾನಿ ತದತ್ಥಸಾಧನಾಯ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಭಗವಾತಿಆದಿ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಸವಕ್ಖಯವಿಜ್ಜಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ। ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಭಾವೇನ ಚರಣಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ಚ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಸಾಧಾರಣಸಭಾವಸ್ಸ ಭಗವತಿ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ ಆಹ ‘‘ಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೇ ನಿಯೋಜನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನೇಸಂ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಜಾನನಂ ಸತ್ಥು ಕರುಣಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಕಿಚ್ಚಕಮೇವ ಸಿಯಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಸಾ ಪಧಾನಭಾವೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ತಂ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಿಯೋಜೇತಿ, ತಥಾ ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವಾಯಂ ಆವೇಣಿಕಾ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸತ್ಥು ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನ್ತಪಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರನ್ತಪಉಭಯನ್ತಪಾ ಗಹಿತಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏತ್ಥ
ಇದಾನಿ ಸುಗತೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಗತೇ ಠಿತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಗಮನಮ್ಪಿ ಗತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಸೋಭನನ್ತಿ ಸುಭಂ, ಸುಭಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧತಾಯ, ವಿಸುದ್ಧತಾ ದೋಸವಿಗಮೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಮನವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ। ಗಮನಞ್ಚ ನಾಮ ಬಹುವಿಧನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಗತಿ ಅಧಿಗಮೋತಿ ಚ ಕತ್ವಾ ಗತಂ ಗಮನನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಗಮನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಖೇಮಂ ದಿಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅಸಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಪರಿಪನ್ಥಾಭಾವೇನ ಸುಗತಿಗಮನೇಪಿ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಸಙ್ಗಂ ಅಕರೋನ್ತೋ, ಪಗೇವ ಇತರತ್ಥ। ಅಥ ವಾ ಏಕಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪಟಿಲದ್ಧಭಾವತೋ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಅಬಜ್ಝನ್ತೋ ಗತೋ। ಯಂ ಗಮನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಬ್ಬಗಮನತ್ಥಂ ಆವಹತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆವಹತಿ, ತದೇವ ಸೋಭನಂ ನಾಮ, ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುಗತೋ’’ತಿ ಸೋಭನತ್ಥೋ ಸುಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ।
ಅಸುನ್ದರಾನಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖತ್ತಾ ಏಕನ್ತತೋ ಸುನ್ದರಂ ನಾಮ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರಞ್ಚೇಸ ಠಾನಂ ಗತೋ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಮಾತಿ ಸುಟ್ಠು। ಸುಟ್ಠು ಗಮನಞ್ಚ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಗಮನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ, ಪಹೀನಾನಂ ಪುನ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏತನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಮನಂ, ಇದಞ್ಚ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಗಮನಂ, ಯಾಯ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಗತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಮ್ಪಾಪನೇ ಅವಿಪರೀತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಮೇವ ಕರೋನ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಪಟಿಪದಾ ಅವಿಭಾಗೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬದಾ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಸ್ಸತಂ ಉಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಇಮೇ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಗತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮಸುಖಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥನ್ತಿ ಇಮೇ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಗತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ರಾತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸನೇ। ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಭೂತತ್ಥಂ। ಅತ್ಥಮುಖೇನ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಅಭೂತತಾ ಭೂತತಾ ವಾ। ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇನ ವಾ ಅನತ್ಥೇನ ಸಂಹಿತಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ, ಅನತ್ಥಾವಹಂ। ನ ಅತ್ಥೋತಿ ಅನತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಭಾವೋ ಚ, ತೇನ ಸಂಹಿತಂ, ಪಿಸುಣವಾಚಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಾ ವಾಚಾ ಸೀಲವನ್ತಂ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ, ಅಚಣ್ಡಾಲಾದಿಂ ‘‘ಚಣ್ಡಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ದುತಿಯಾ ದುಸ್ಸೀಲಂ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ, ಚಣ್ಡಾಲಾದಿಮೇವ ‘‘ಚಣ್ಡಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿನಯೇನ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ। ತತಿಯಾ ನೇರಯಿಕಾದಿಕಸ್ಸ ನೇರಯಿಕಾದಿಭಾವವಿಭಾವನೀಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಆಪಾಯಿಕೋ ದೇವದತ್ತೋ ನೇರಯಿಕೋ’’ತಿಆದಿಕಾ। ಚತುತ್ಥೀ ‘‘ವೇದವಿಹಿತೇನ ಯಞ್ಞವಿಧಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕತಂ ಸುಗತಿಂ ಆವಹತೀ’’ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋಹನಕಥಾ। ಪಞ್ಚಮೀ ಭೂತೇನ ಪೇಸುಞ್ಞುಪಸಂಹಾರಾ ಕಥಾ। ಛಟ್ಠಾ ಯುತ್ತಪತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಿತಾ ದಾನಸೀಲಾದಿಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಭೂತಾದಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಂ ತತೋ ಏವ ಸಮ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ಗದನತೋ ಸುಗತೋ। ಆಪಾಥಗಮನಮತ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪ್ಪಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಮೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸೋಭನಂ ಗತಂ ಗಮನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಗತೋ। ಭಗವತೋ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಜನುಪಸಙ್ಕಮನಂ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಸಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಸೋಭನಂ ಭದ್ದಕಂ। ತಥಾ ಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ ದುತವಿಲಮ್ಬಿತಖಲಿತಾನುಕಡ್ಢನನಿಪ್ಪೀಳನುಕ್ಕುಟಿಕಕುಟಿಲಾಕುಲತಾದಿದೋಸವಿರಹಿತಂ ಸುಗತೋ। ತಥಾ ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಜಹನ್ತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ಸುಗತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸುಗತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಸುಗತೋ। ತಥಾ ಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಞಾತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗತೋ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸುಗತೋ।
ಇದಾನಿ ಲೋಕವಿದೂತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ, ಯೋ ಯೋ ಲೋಕೋ ಯೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಪನ ಪಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವತೋ। ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ದುಕ್ಖಸಭಾವೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ। ಸಮುದಯತೋತಿ ಯತೋ ಸಮುದೇತಿ, ತತೋ ತಣ್ಹಾದಿತೋ। ನಿರೋಧತೋತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ವಿಸಙ್ಖಾರತೋ। ನಿರೋಧೂಪಾಯತೋತಿ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಸೋ ನಿರೋಧೋ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ ಇತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ಲೋಕಂ ಅವೇದೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ಥ ಖೋ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ನ ಜಾಯತಿ…ಪೇ॰… ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಸಕ್ಕಾ ನು ಖೋ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಗಮನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಞಾತುಂ ವಾ ದಟ್ಠುಂ ವಾ ಪಾಪುಣಿತುಂ ವಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫) ಓಕಾಸಲೋಕಸ್ಸ ಗತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ರೋಹಿತದೇವಪುತ್ತೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಭಗವಾ ಅಭಾಸಿ। ತತ್ಥ ನ ಜಾಯತೀತಿಆದಿನಾ ಉಜುಕಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನ ಚವತಿ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಚವನುಪಪತನಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ತನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿರಹಿತಂ। ಗಮನೇನಾತಿ ಪದಸಾ ಗಮನೇನ। ಲೋಕಸ್ಸನ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ದಟ್ಠೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪತ್ತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಞಾತಾಯಂ ದಿಟ್ಠಾಯಂ ಪತ್ತಾಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ಗಮನೇನ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತಂ ಞಾತಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಾ ಅಯಂ ಪತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ನ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೋ।
ಕಾಮಂ ಪದಸಾ ಗಮನೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತಂ ಞಾತುಂ ದಟ್ಠುಂ ಪತ್ತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಪಿ ಚ ಪರಿಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇತಿ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಮಾಣೇ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಇಮಿನಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಿತೇ। ಇಮಿನಾ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಞ್ಞಾಸಹಿತತ್ತಾ ಏವ। ಸಮನಕೇತಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಪನ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸಮುದಾಯಮತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ। ಲೋಕನಿರೋಧನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ। ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸರೀರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ। ಅದೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ಯೇಸಂ ನಿರೋಧೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ದೇಸತೋಪಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೪; ವಿಭ॰ ೨೦೪)।
ಗಮನೇನಾತಿ ಪಾಕತಿಕಗಮನೇನ। ಲೋಕಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಕುದಾಚನನ್ತಿ ಕದಾಚಿಪಿ। ಅಪ್ಪತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ। ಪಮೋಚನನ್ತಿ ಪಮುತ್ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕನ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ಹವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಲೋಕವಿದೂತಿ ಸಭಾವಾದಿತೋ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ವಿಜಾನನ್ತೋ। ಸುಮೇಧೋತಿ ಸುನ್ದರಪಞ್ಞೋ। ಲೋಕನ್ತಗೂತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಲೋಕಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ ಲೋಕನ್ತಗೂ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮಿತತ್ತಾ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಅಭಿಸಮಿತತ್ತಾ ಸಮಿತಾವೀ। ನಾಸೀಸತೀತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ಯಥಾ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ಏವಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ನಾಸೀಸತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ।
ಏವಂ ‘‘ಅಪಿ ಚ ತಯೋ ಲೋಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತೋ, ಲೋಕೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಜಙ್ಗಮಾ ಥಾವರಾ ಚ ತೇಸಞ್ಚ ಓಕಾಸಭೂತೋತಿ ಕತ್ವಾ। ತದಾಧಾರತಾಯ ಹೇಸ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಭಯೇಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತಿ ಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಚಾತಿ। ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಆಹಾರಸದ್ದೋ ‘‘ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨) ವಿಯ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನದೇಸನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ? ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ ಚ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ತೇ ಯಥಾರುಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ। ಯೇ ವಾ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಸಾಸನಕ್ಕಮಂ ಅನೋತಿಣ್ಣಾ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇನ್ತಿ। ಯೇ ಚ ಓತಿಣ್ಣಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಿಸಯಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ, ಇತರಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಿಸಯಾ। ಪುರಿಮಾ ಕರುಣಾನುಕೂಲಾ, ಇತರಾ ಪಞ್ಞಾನುಕೂಲಾ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಗೋತ್ತಾನಂ ವಾ ಪುರಿಮಾ। ತೇ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಮಾಣಿಕಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀಗೋತ್ತಾನಂ। ಸದ್ಧಾಚರಿತತಾಯ ವಾ ಲೋಕಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಪಞ್ಞಾಚರಿತತಾಯ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ। ಪುರಿಮಾ ಚ ನೇಯ್ಯತ್ಥಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ನೀತತ್ಥಾ। ಇತಿ ಭಗವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಯತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಿ। ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾತಿ ತೇಸಂ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನೇವ ತಾ ತಾ ದಿಸಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಹುತ್ವಾ ವಿರೋಚನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ದಿಸಾತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಯಂ ವಿರೋಚಮಾನಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಯತ್ತಕಾ ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ಸೋಭೇನ್ತಿ ಓಭಾಸಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋತಿ ತತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ ಸಹಸ್ಸಪ್ಪಕಾರೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಸಹಸ್ಸಲೋಕಧಾತುಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಾವಸಹಸ್ಸವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತಾವ ತತ್ತಕಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ತಾವಸಹಸ್ಸವಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಸಹಸ್ಸಲೋಕಧಾತುಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕೇ।
ತಮ್ಪೀತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಲೋಕಂ। ಸಬ್ಬಥಾ ಅವೇದೀತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ। ಕಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ ಭಗವತಾ। ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಯಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಏಕವಿಧೋ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ
ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ। ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ। ತತ್ಥ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ರೂಪಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಫಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ತೀಸು ಭವೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಉಪಾದಾನಾನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಮನಾಯತನಪರಿಯನ್ತಾನಿ। ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಚ ತಯೋ ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ನಾನತ್ತಂ ಕಾಯೋ ಏತೇಸಂ, ನಾನತ್ತೋ ವಾ ಕಾಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ, ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೨೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೭.೪೪-೪೫) ಛಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ದೇವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ದ್ವೇಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ ನತ್ಥಿ। ಯೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಯಮಕಭಾತರೋ ವಣ್ಣೇನ ವಾ ಸಣ್ಠಾನೇನ ವಾ ಏಕಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಕಥಿತಹಸಿತಗಮನಠಾನಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿಯೇವ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಚ ನೇಸಂ ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮನುಸ್ಸಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಛಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಚ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕಾಯೋ ನೀಲೋ ಹೋತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೀತಾದಿವಣ್ಣೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಚ ನೇಸಂ ದುಹೇತುಕಾಪಿ ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಏಕಚ್ಚೇ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ಪನ ಚತುಅಪಾಯವಿನಿಮುತ್ತಕಾ ಉತ್ತರಮಾತಾ ಯಕ್ಖಿನೀ, ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾ, ಧಮ್ಮಗುತ್ತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಓದಾತಕಆಳಮಙ್ಗುರಚ್ಛವಿಸಾಮವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಕಿಸಥೂಲರಸ್ಸದೀಘಾದಿವಸೇನ ಚ ಕಾಯೋ ನಾನಾ ಹೋತಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಯ ತಿಹೇತುಕದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಪಿ, ತೇ ಪನ ದೇವಾ ವಿಯ ನ ಮಹೇಸಕ್ಖಾ
‘‘ಮಾ
ಅಪಿಚ ಧಮ್ಮಪದಂ ವಿಜಾನಿಯ, ಪಟಿಪಜ್ಜೇಮ ಹಿತಾಯ ನೋ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಪಾಣೇಸು ಚ ಸಂಯಮಾಮಸೇ, ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ನ ಭಣಾಮಸೇ।
ಸಿಕ್ಖೇಮ ಸುಸೀಲ್ಯಮತ್ತನೋ, ಅಪಿ ಮುಚ್ಚೇಮ ಪಿಸಾಚಯೋನಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦) –
ಏವಂ ಪುತ್ತಕಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ತಾ। ಉತ್ತರಮಾತಾ ಪನ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾವ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಜಾತಾ। ಏವಮಿಮೇಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಚೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ನಾನತ್ತಾ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸಙ್ಖಾತಾ ಪನ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಭೇದಭಿನ್ನೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ಚೇವ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ ಚ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತೇಸು ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಂ ಕಾಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜೇಹಿ ಪಮಾಣತೋ ವಿಪುಲತರೋ ಹೋತಿ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಯೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತೇಹಿಪಿ ಪಮಾಣತೋ ವಿಪುಲತರೋ ಹೋತಿ। ಕಾಮಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪಭಾವಸೇನಪಿ ಕಾಯೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಉಳಾರತರೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪನ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾದೀನಂ ಪರಿತ್ತಸುಭಾದೀನಞ್ಚ ಕಾಯೇ ಸತಿಪಿ ಪಭಾವೇಮತ್ತೇ ಏಕತ್ತವಸೇನೇವ ವವತ್ಥಪೀಯತೀತಿ ‘‘ಏಕತ್ತಕಾಯಾ’’ತ್ವೇವ ತೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಮಿಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ಕಾಯಸ್ಸ ನಾನತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಏಕತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಯಥಾ ಚ ತೇ, ಏವಂ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ। ನಿರಯೇಸು ಹಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಗಾವುತಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಯೋಜನಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಯೋಜನಸತಿಕೋ ಜಾತೋ। ತಿರಚ್ಛಾನೇಸುಪಿ ಕೇಚಿ ಖುದ್ದಕಾ, ಕೇಚಿ ಮಹನ್ತಾ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇಪಿ ಕೇಚಿ ಸಟ್ಠಿಹತ್ಥಾ, ಕೇಚಿ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಸುವಣ್ಣಾ, ಕೇಚಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ, ತಥಾ ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾ ಅಸುರಾ। ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ದೀಘಪಿಟ್ಠಿಕಪೇತಾ ನಾಮ
ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾ ‘‘ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಯೋ ಏಕಪ್ಪಮಾಣೋವ ಹೋತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಪನ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ನಾನಾ ಹೋತಿ।
ಪರಿತ್ತಸುಭಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ ಪನ ತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ತೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಚೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಏಕತ್ತಾ। ‘‘ವೇಹಪ್ಫಲಾಪಿ ಇಮಂಯೇವ ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಂ ಭಜನ್ತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಚೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಏಕರೂಪತ್ತಾ। ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಪನ ಅಪುನರಾವತ್ತನತೋ ವಿವಟ್ಟಪಕ್ಖೇ ಠಿತಾ, ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಾ। ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಸುಞ್ಞೇ ಲೋಕೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋಳಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಬುದ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇಸುಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಖನ್ಧಾವಾರಟ್ಠಾನಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಂ, ನ ಸತ್ತಾವಾಸಂ ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ನ ಖೋ ಪನ ಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಆವಾಸೋ ಸುಲಭರೂಪೋ, ಯೋ ಮಯಾ ಅನಾವುಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ಇಮಿನಾ ದೀಘೇನ ಅದ್ಧುನಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಹಿ ದೇವೇಹೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೦) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾಪಿ ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಂ ಚತುತ್ಥಸತ್ತಾವಾಸಂ ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿಯತ್ತಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪರಿತ್ತಸುಭಾದೀಸು ಅಕನಿಟ್ಠಪರಿಯೋಸಾನಾಸು ನವಸು ಭೂಮೀಸು ಸತ್ತಾ ‘‘ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಾ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಧೀ ಚಿತ್ತಂ, ಧೀ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಅಭಾವೋಯೇವ ಸಾಧು। ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಧಬನ್ಧಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಅಸತಿ ನತ್ಥೇತ’’ನ್ತಿ ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಯೋ ಯಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಪಣಿಹಿತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸೋ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಠಿತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಚಿತ್ತವಿರಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಂ ತೇ ನ ಭಜನ್ತಿ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ
ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿ ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋ ಯಸೋ ಅಯಸೋ ನಿನ್ದಾ ಪಸಂಸಾ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ಇಮೇ ಹಿ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿನೋ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ನತ್ಥಿ। ತೇ ಹಿ ಅಪರಾಪರಂ ಕದಾಚಿ ಲೋಕಂ ಅನುಪತನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ತೇ ಲೋಕೋ ಚ ಅನುಪತತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ, ಲೋಕೋ ಚ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮೇ ಅನುಪರಿವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬)। ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀನಂ ಲದ್ಧಿ, ತಾನಿ ಏವ ವಾ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ ಲಾಭೋ। ತದಭಾವೋ ಅಲಾಭೋ। ಲಾಭಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತಬ್ಬಿಸಯೋ ಅನುರೋಧೋ ಗಹಿತೋ, ಅಲಾಭಗ್ಗಹಣೇನ ವಿರೋಧೋ। ಏವಂ ಯಸಾದೀಸುಪಿ ತಬ್ಬಿಸಯಅನುರೋಧವಿರೋಧಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಲಾಭೇ ಪನ ಆಗತೇ ಅಲಾಭೋ ಆಗತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಲಾಭೋ ಚ ಅಲಾಭೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ಯಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ಚ ಲೋಹಿತೇ ಸತಿ ತದುಪಘಾತವಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ ಲಾಭಾದೀಸು ಅನುರೋಧೇ ಸತಿ ಅಲಾಭಾದೀಸು ವಿರೋಧೋ ಲದ್ಧಾವಸರೋ ಏವ ಹೋತಿ।
ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಏವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸತ್ತಾ ಆವಸನ್ತಿ ಏತೇಸೂತಿ ಸತ್ತಾವಾಸಾ, ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀಆದಿಭೇದಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯಾ। ತೇ ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯಾ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಾಯ ಏವ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ
ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಅರೂಪಸಭಾವಂ ಮನಾಯತನಂ ರೂಪಾರೂಪಾದಿಮಿಸ್ಸಕಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ರೂಪಾಯತನಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ತಾನಿಯೇವ ‘‘ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ।
ಕಸ್ಮಾ
ಇಮಾನೇವ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿದಹನಾದಿತೋ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಏಕೇಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿದಹತಿ, ಧೀಯತೇ, ವಿಧಾನಂ, ವಿಧೀಯತೇ ಏತಾಯ, ಏತ್ಥ ವಾ ಧೀಯತೀತಿ ಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವವತ್ಥಿತಾವ ಹುತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಂ, ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿದಹನ್ತಿ, ಭಾರಹಾರೇಹಿ ಚ ಭಾರೋ ವಿಯ ಸತ್ತೇಹಿ ಧೀಯನ್ತಿ ಧಾರೀಯನ್ತಿ, ದುಕ್ಖವಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಾ ಅವಸವತ್ತನತೋ। ಏತಾಹಿ ಚ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧೀಯತಿ, ತಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ತಂ ಏತಾಸ್ವೇವ ಧೀಯತಿ ಠಪೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪಿ ಚ ಯಥಾ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಏವಮೇತಾ, ಏತಾ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ। ಯಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ವಿಚಿತ್ತಾ ಹರಿತಾಲಮನೋಸಿಲಾದಯೋ ಸೇಲಾವಯವಾ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮೇತಾಪಿ ಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಧಾತುಯೋ। ವಿಚಿತ್ತಾ ಹೇತಾ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಾತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಸರೀರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತೇಸು ರಸಸೋಣಿತಾದೀಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಧಾತೂತಿ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಛಧಾತುರೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೩) ಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನನತ್ಥಂ ಧಾತುದೇಸನಮಕಾಸಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನಪಿ ಧಾತುಯೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾವಚನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ತಾಯ ಚ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫) ವಚನತೋ ದುಕ್ಖಾನತ್ತತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೀಣಿಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ನಾಮನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ, ತೇ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ರೂಪನ್ತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಪಥವೀಆದಯೋತಿ ಅವಿಸೇಸೇನೇವ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ। ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಯೇ ತೇ ಸವಿಸೇಸಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ಹೇತುಆದಯೋ ಚ, ತೇಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ’’ತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಆಗಮ್ಮ ಚಿತ್ತಂ ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸಯೋ ಮಿಗಾಸಯೋ ವಿಯ। ಯಥಾ ಮಿಗೋ ಗೋಚರಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ವನಗಹನೇ ಸಯತೀತಿ ಸೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಯತ್ಥ ಸೇತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಆದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಾ।
ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸದ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಇಮಾ ಏವ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ದ್ವಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಖ್ವಾಯಂ ಕಚ್ಚಾನ ಲೋಕೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ಥಿತಞ್ಚೇವ ನತ್ಥಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫)। ಅತ್ಥಿತಾತಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನತ್ಥಿತಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೋ। ಅಯಂ ತಾವ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಆಸಯೋ, ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪನ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ದುವಿಧೋ ಆಸಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೧೫) ವುತ್ತಂ
‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಗರುಕೋ ಕಾಮಾಸಯೋ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ, ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೩)।
ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅನು ಅನು ಸಯನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ನೇಸಂ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕೇ ಪನ ತೇ? ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಅನಾಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ, ಅತೀತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಲಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ
ಚರಿತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚರಿತನ್ತಿ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಂ। ತಞ್ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೮೧೪ ಆದಯೋ) ಚರಿತನಿದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಅಥ ವಾ ಚರಿತನ್ತಿ ಚರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಾ ಪನ ರಾಗದೋಸಮೋಹಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಛ ಮೂಲಚರಿಯಾ, ತಾಸಂ ಅಪರಿಯನ್ತೋ ಅನ್ತರಭೇದೋ, ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಪನ ತೇಸಟ್ಠಿವಿಧೋ। ತಂ ಚರಿತಂ ಸಭಾವತೋ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವೋದಾನತೋ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಫಲತೋ ನಿಸ್ಸನ್ದತೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತಿ।
ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು। ಸಾ ದುವಿಧಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತೀತಿ। ಯಾಯ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಯೇವ ಸೇವನ್ತಿ, ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಚ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ। ಸಚೇ ಹಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ನ ಸೀಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಸೀಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಪಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸೇ ಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖೂಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ಸಚೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖೂ, ಇತರೇ ಅಸಾರುಪ್ಪಾ, ತೇಪಿ ನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ। ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ನಾಗದೀಪೇ ಚೇತಿಯವನ್ದನಾಯ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಮನ್ತಿತೋ ಥೇರೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೋ ಅಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಿ, ಧುರವಿಹಾರೇಪಿ ಏಕೋ ಅಸಾರುಪ್ಪಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇಸು ಗಾಮಂ ಓಸರನ್ತೇಸು ತೇ ಉಭೋ ಜನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆಗನ್ತುಕೇನ ನೇವಾಸಿಕೋ, ನೇವಾಸಿಕೇನ ವಾ ಆಗನ್ತುಕೋ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಏಕತೋ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೮೫ ಆದಯೋ) ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏವಮಯಂ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪಸೇವನಾದಿನಿಯಾಮಿಕಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಭಾವೋ ಅಧಿಮುತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಹೀನಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪಣೀತಾ। ತತ್ಥಾಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಮುದು, ಇಮಸ್ಸ ಮುದುತರಾ, ಇಮಸ್ಸ ಮುದುತಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಅಧಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪನ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಾದಿಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಾದಿನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇತಿ ಮಹಾರಜಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಉಸ್ಸದರಾಗಾದಿರಜಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ। ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ರಾಗರಜೋ ಅಪ್ಪೋ, ಇಮಸ್ಸ ದೋಸರಜೋ ಅಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾದಿಕೇ ಜಾನಾತಿ।
ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ತಿಖಿಣೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇ। ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ಮುದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇ। ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ಸ್ವಾಕಾರೇತಿ ಸುನ್ದರಾಕಾರೇ, ಕಲ್ಯಾಣಪಕತಿಕೇ ವಿವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸಂ ವಾ ಆಸಯಾದಯೋ ಆಕಾರಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸುನ್ದರಾ, ತೇ ಸ್ವಾಕಾರಾ। ವಿಪರೀತಾ ದ್ವಾಕಾರಾ। ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸುಕರೇ ಸದ್ಧೇ ಪಞ್ಞವನ್ತೇ ಚ, ಯೇ ವಾ ಕಥಿತಂ ಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ, ತೇ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ವಿಪರೀತಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ಭಬ್ಬೇ ಅಭಬ್ಬೇತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ ಕಮ್ಮಾವರಣಕಿಲೇಸಾವರಣವಿಪಾಕಾವರಣರಹಿತಾ, ತೇ ಭಬ್ಬಾ। ವಿಪರೀತಾ ಅಭಬ್ಬಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣೇ ಸತ್ತೇ ಆಸಯಾದಿತೋ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸತ್ತಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ।
ನನು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಪಮಾಣಾದಿಪಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಜಾನನಂ ನ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ, ಭಗವತೋ ಪನ ತಮ್ಪಿ ಸುವಿದಿತಂ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಮೇವ, ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ದೇಸನಂ ನಾರುಳ್ಹಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಪರಿತ್ತಂ ನಖಸಿಖಾಯಂ ಪಂಸುಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ಬಹುತರಂ ಯೋ ವಾಯಂ ಮಯಾ ಪರಿತ್ತೋ ನಖಸಿಖಾಯಂ ಪಂಸು ಆರೋಪಿತೋ, ಅಯಂ ವಾ ಮಹಾಪಥವೀ’’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೨೧)।
ಏವಂ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತಿ ಲೋಕಧಾತು। ಸಾ ಹಿ ನೇಮಿಮಣ್ಡಲಸದಿಸೇನ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಕವಾಳ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನೀತಿ ಉಪಡ್ಢಚತುತ್ಥಾನಿ, ತೀಣಿ ಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಹುತಾನೀತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಕಥಿತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪಥವೀ ನಾಮಾಯಂ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ’’ತಿ ಬಹಲತೋಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ। ನನು ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇಹಿ ತಂತಂಚಕ್ಕವಾಳಪಥವೀ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ? ನ ತದಞ್ಞಚಕ್ಕವಾಳಪಥವಿಯಾ ಏಕಾಬದ್ಧಭಾವತೋ। ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ಪತ್ತಾನಂ ಅನ್ತರಾಳಸದಿಸೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಧಾತೂನಂ ಅನ್ತರೇಯೇವ ಪಥವೀ ನತ್ಥಿ ಲೋಕನ್ತರನಿರಯಭಾವತೋ, ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾನಂ ಪನ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತನ್ತರೇಹಿ ಸಮ್ಬದ್ಧಟ್ಠಾನೇ ಪಥವೀ ಏಕಾಬದ್ಧಾವ, ವಿವಟ್ಟಕಾಲೇ ಸಣ್ಠಹಮಾನಾಪಿ ಪಥವೀ ಯಥಾಸಣ್ಠಿತಪಥವಿಯಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾವ ಸಣ್ಠಹತಿ।
ಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿತೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಠಿತಿ। ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇತಿ ಏವಂ ಅವಟ್ಠಿತೇ। ಏತ್ಥಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ। ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋತಿ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವಾತಿ ತತ್ತಕಮೇವ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಾನಿಯೇವ ಉಗ್ಗತೋ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಬ್ಬೇಧೋವ, ಅಥ ಖೋ ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರಾಪಿಸ್ಸ ತತ್ತಕಾಯೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಸಿನೇರು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯಾಮೇನ, ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬)।
ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋತಿ ಪಬ್ಬತೇಸು ಉತ್ತಮೋ, ಪಬ್ಬತೋಯೇವ ವಾ ಉತ್ತಮೋ ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ, ಸಿನೇರುಸಙ್ಖಾತೋ ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ, ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಚ ಪಾಚೀನಪಸ್ಸಂ ರಜತಮಯಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಭಾಯ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿಯಾ ಪಾಚೀನದಿಸಾಯ ಸಮುದ್ದೋದಕಂ ಖೀರಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸಂ ಪನ ಇನ್ದನೀಲಮಣಿಮಯಂ, ತಸ್ಮಾ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯ ಸಮುದ್ದೋದಕಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನೀಲವಣ್ಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ಆಕಾಸಂ। ಪಚ್ಛಿಮಪಸ್ಸಂ ಫಲಿಕಮಯಂ। ಉತ್ತರಪಸ್ಸಂ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಮುದ್ದಾಪಿ ಸಿನೇರುರಸ್ಮೀಹಿ ಏವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ರಜತಮಣಿರಸ್ಮಿಯೋ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಪಿಟ್ಠೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮಪಸ್ಸೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಮಣಿಫಲಿಕರಸ್ಮಿಯೋ, ಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರಪಸ್ಸೇಹಿ
ತತೋತಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ। ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನಾತಿ ಉಪಡ್ಢೇನ ಉಪಡ್ಢೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಮುದ್ದೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ತತ್ತಕಮೇವ ಉಪರಿ ಉಗ್ಗತೋ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೋ, ಏಕವೀಸತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ತತ್ತಕಮೇವ ಚ ಉಪರಿ ಉಗ್ಗತೋ ಈಸಧರೋ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢಪ್ಪಮಾಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಪಾದಮೂಲಾ ಅನುಪುಬ್ಬನಿನ್ನೋ, ಏವಂ ಯಾವ ಸಿನೇರುಪಾದಮೂಲಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಿನೇರುಪ್ಪಮಾಣತೋ ಉಪಡ್ಢಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೋ ಪಥವಿಯಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಏವಂ ಈಸಧರಾದಯೋಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪುಬ್ಬನಿನ್ನೋ ಅನುಪುಬ್ಬಪೋಣೋ ಅನುಪುಬ್ಬಪಬ್ಭಾರೋ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೧೮೪; ಉದಾ॰ ೪೫)। ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇ ಸೀದನ್ತರಸಮುದ್ದಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಿರ ಉದಕಂ ಸುಖುಮಂ ಮೋರಪತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸೀದತೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸೀದಸಮುದ್ದಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಿನೇರುಆದೀನಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗಮಸಮಾನಪಅಮಾಣಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾತಿ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹಾ ಚ ಉಗ್ಗತಾ ಚ। ಬ್ರಹಾತಿ ಮಹನ್ತಾ।
ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಠಿತಾ। ಸಿನೇರುಂ ತಾವ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಯುಗನ್ಧರೋ, ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಈಸಧರೋ। ಏವಂ ತಂ ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ‘‘ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಸಿನೇರುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿನತಕೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞೋಯೇವ ಅನುಕ್ಕಮೋ ಆಗತೋ। ತಥಾ ಹಿ ನಿಮಿಜಾತಕೇ –
‘‘ಸಹಸ್ಸಯುತ್ತಂ ಹಯವಾಹಿಂ, ದಿಬ್ಬಯಾನಮಧಿಟ್ಠಿತೋ।
ಯಾಯಮಾನೋ ಮಹಾರಾಜಾ, ಅದ್ದಾ ಸೀದನ್ತರೇ ನಗೇ।
ದಿಸ್ವಾನಾಮನ್ತಯೀ ಸೂತಂ, ಇಮೇ ಕೇ ನಾಮ ಪಬ್ಬತಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೫೬೬)
ಏವಂ
‘‘ಸುದಸ್ಸನೋ ಕರವೀಕೋ, ಈಸಧರೋ ಯುಗನ್ಧರೋ।
ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರೀ ಬ್ರಹಾ॥
‘‘ಏತೇ
ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ, ಯಾನಿ ತ್ವಂ ರಾಜ ಪಸ್ಸಸೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೫೬೮-೫೬೯)
ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಏತೇಸಂ ಸಬ್ಬಬಾಹಿರೋ ಸುದಸ್ಸನೋ ಪಬ್ಬತೋ ನಾಮ, ತದನನ್ತರೇ ಕರವೀಕೋ ನಾಮ, ಸೋ ಸುದಸ್ಸನತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋಪಿ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ಕರವೀಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಈಸಧರೋ ನಾಮ, ಸೋ ಕರವೀಕತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ಈಸಧರಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಯುಗನ್ಧರೋ ನಾಮ, ಸೋ ಈಸಧರತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ಯುಗನ್ಧರಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ನೇಮಿನ್ಧರೋ ನಾಮ, ಸೋ ಯುಗನ್ಧರತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ನೇಮಿನ್ಧರಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ವಿನತಕೋ ನಾಮ, ಸೋ ನೇಮಿನ್ಧರತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ವಿನತಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ನಾಮ, ಸೋ ವಿನತಕತೋ ಉಚ್ಚತರೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೋ। ಏತೇ ಸೀದನ್ತರಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಸತ್ತ ಪಬ್ಬತಾ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮುಗ್ಗತಾ ಸೋಪಾನಸದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬.೨೨.೫೬೯)।
ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಹಿಮವಾ ಪಬ್ಬತೋ ಪಞ್ಚ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಉಚ್ಚೋ, ಉಬ್ಬೇಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಹಿಮವಾತಿ ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ಹಿಮಯುತ್ತತಾಯ ಹಿಮಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಹಿಮವಾ, ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಹಿಮಂ ವಮತೀತಿ ಹಿಮವಾ। ಪಬ್ಬತೋತಿ ಸೇಲೋ। ಸೇಲೋ ಹಿ ಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಬ್ಬೇಹಿ ಸಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಸವನಾದಿವಸೇನ ಜಲಸ್ಸ ಸಾರಭೂತಾನಂ ಭೇಸಜ್ಜಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಞ್ಚ ಗಿರಣತೋ ‘‘ಗಿರೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋತಿ ಯೋಜನಾನಂ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯಾಮತೋ
ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋತಿ ಸುದಸ್ಸನಕೂಟಚಿತ್ರಕೂಟಾದೀಹಿ ಚತುರಾಸೀತಿಕೂಟಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ, ಸೋಭಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೮.೧೯; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ) – ಅಯಂ ಅನೋತತ್ತೋ ಸುದಸ್ಸನಕೂಟಂ ಚಿತ್ರಕೂಟಂ ಕಾಳಕೂಟಂ ಗನ್ಧಮಾದನಕೂಟಂ ಕೇಲಾಸಕೂಟನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಸುದಸ್ಸನಕೂಟಂ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ದ್ವಿಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧಂ ಅನ್ತೋವಙ್ಕಂ ಕಾಕಮುಖಸಣ್ಠಾನಂ ತಮೇವ ಸರಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಂ। ಚಿತ್ರಕೂಟಂ ಸಬ್ಬರತನಮಯಂ। ಕಾಳಕೂಟಂ ಅಞ್ಜನಮಯಂ। ಗನ್ಧಮಾದನಕೂಟಂ ಸಾನುಮಯಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಮುಗ್ಗವಣ್ಣಂ ಕಾಳಾನುಸಾರಿಯಾದಿಮೂಲಗನ್ಧೋ ಚನ್ದನಾದಿಸಾರಗನ್ಧೋ ಸರಲಾದಿಫೇಗ್ಗುಗನ್ಧೋ ಲವಙ್ಗಾದಿತಚಗನ್ಧೋ ಕಪಿಟ್ಠಾದಿಪಪಟಿಕಗನ್ಧೋ ಸಜ್ಜಾದಿರಸಗನ್ಧೋ ತಮಾಲಾದಿಪತ್ತಗನ್ಧೋ ನಾಗಕುಙ್ಕುಮಾದಿಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ಜಾತಿಫಲಾದಿಫಲಗನ್ಧೋ ಸಬ್ಬಥಾ ಗನ್ಧಭಾವತೋ ಗನ್ಧಗನ್ಧೋತಿ ಇಮೇಹಿ ದಸಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ ಉಸ್ಸನ್ನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಓಸಧಸಞ್ಛನ್ನಂ ಕಾಳಪಕ್ಖಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಆದಿತ್ತಮಿವ ಅಙ್ಗಾರಂ ಜಲನ್ತಂ ತಿಟ್ಠತಿ।
ತತ್ಥೇವ ನನ್ದಮೂಲಕಂ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೫) ನಾಮ ಪಬ್ಭಾರಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ವಸನೋಕಾಸೋ। ತಿಸ್ಸೋ ಗುಹಾಯೋ ಸುವಣ್ಣಗುಹಾ ಮಣಿಗುಹಾ ರಜತಗುಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಮಣಿಗುಹಾದ್ವಾರೇ ಮಞ್ಜೂಸಕೋ ನಾಮ ರುಕ್ಖೋ ಯೋಜನಂ ಉಬ್ಬೇಧೇನ, ಯೋಜನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ, ಸೋ ಯತ್ತಕಾನಿ ಉದಕೇ ವಾ ಥಲೇ ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಪುಪ್ಫತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಗಮನದಿವಸೇ, ತಸ್ಸೂಪರಿತೋ ಸಬ್ಬರತನಮಾಳೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಕವಾತೋ ಕಚವರಂ ಛಡ್ಡೇತಿ, ಸಮಕರಣವಾತೋ ಸಬ್ಬರತನಮಯಂ ವಾಲಿಕಂ ಸಮಂ ಕರೋತಿ, ಸಿಞ್ಚನಕವಾತೋ ಅನೋತತ್ತದಹತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಉದಕಂ ಸಿಞ್ಚತಿ, ಸುಗನ್ಧಕರಣವಾತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗನ್ಧರುಕ್ಖಾನಂ ಗನ್ಧೇ ಆನೇತಿ, ಓಚಿನಕವಾತೋ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನಿತ್ವಾ ಪಾತೇತಿ, ಸನ್ಥರಣಕವಾತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ಥರತಿ, ಸದಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾನೇವ ಚೇತ್ಥ ಆಸನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇಸು
ಕೇಲಾಸಕೂಟಂ ಪನ ರಜತಮಯಂ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಚಿತ್ರಕೂಟಾದೀನಿ ಸುದಸ್ಸನೇನ ಸಮಾನುಬ್ಬೇಧಸಣ್ಠಾನಾನಿ ‘‘ಅನೋತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾ ಉದಪಾದಿ। ತತ್ಥ ರತನಮಯಮನುಞ್ಞಸೋಪಾನಸಿಲಾತಲಾನಿ ನಿಮ್ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾನಿ ಫಲಿಕಸದಿಸನಿಮ್ಮಲೂದಕಾನಿ ನ್ಹಾನತಿತ್ಥಾನಿ ತದುಪಭೋಗೀಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮುನಾವ ಸುಪ್ಪಟಿಯತ್ತಾನಿ ಸುಸಣ್ಠಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸು ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾ ಚ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಚ ಇಸಯೋ ನ್ಹಾಯನ್ತಿ, ದೇವಯಕ್ಖಾದಯೋ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಂ ಕೀಳನ್ತಿ।
ತಸ್ಸ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಸೀಹಮುಖಂ ಹತ್ಥಿಮುಖಂ ಅಸ್ಸಮುಖಂ ಉಸಭಮುಖನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮುಖಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಹಿ ಚತಸ್ಸೋ ನದಿಯೋ ಸನ್ದನ್ತಿ। ಸೀಹಮುಖೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀತೀರೇ ಸೀಹಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿಮುಖಾದೀಹಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಉಸಭಾ। ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀ ಅನೋತತ್ತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋ ನದಿಯೋ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಪಾಚೀನಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಅಮನುಸ್ಸಪಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸತಿ। ಪಚ್ಛಿಮದಿಸತೋ ಚ ಉತ್ತರದಿಸತೋ ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತನದಿಯೋಪಿ ತಥೇವ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಉತ್ತರಹಿಮವನ್ತೇನೇವ ಚ ಅಮನುಸ್ಸಪಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸನ್ತಿ। ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನದೀ ಪನ ತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಉಜುಕಂ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇನೇವ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ತಿಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣಾ ಉದಕಧಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಆಕಾಸೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಯಗ್ಗಳೇ ನಾಮ ಪಾಸಾಣೇ ‘‘ಆವಟ್ಟಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಜುಕಂ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕಣ್ಹಗಙ್ಗಾ’’ತಿ, ಆಕಾಸೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಆಕಾಸಗಙ್ಗಾ’’ತಿ, ತಿಯಗ್ಗಳಪಾಸಾಣೇ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನೋಕಾಸೇ ಠಿತಾ ‘‘ತಿಯಗ್ಗಳಪೋಕ್ಖರಣೀ’’ತಿ, ಕೂಲಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಬಹಲಗಙ್ಗಾ’’ತಿ, ಉಮಙ್ಗೇನ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಉಮಙ್ಗಗಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಞ್ಝಂ ನಾಮ ತಿರಚ್ಛಾನಪಬ್ಬತಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಧಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಗಙ್ಗಾ ಯಮುನಾ ಅಚಿರವತೀ ಸರಭೂ ಮಹೀತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ। ಏವಮೇತಾ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನದಿಯೋ ಹಿಮವನ್ತತೋ ಪಭವನ್ತಿ।
ಛದ್ದನ್ತದಹಸ್ಸ
ಏವಂ ಸತ್ತಪಬ್ಬತಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ದಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಕಣ್ಣೇ ಉದಕವಾತಪ್ಪಹರಣೋಕಾಸೇ ಮಹಾನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸ ಖನ್ಧೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಯೋಜನಿಕೋ, ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಸತ್ತಯೋಜನಿಕೋ। ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಚತಸ್ಸೋ ಸಾಖಾಯೋ ಛಛಯೋಜನಿಕಾ, ಉದ್ಧಂ ಉಗ್ಗತಸಾಖಾಪಿ ಛಯೋಜನಿಕಾವ। ಇತಿ ಸೋ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ತೇರಸಯೋಜನಿಕೋ ಸಾಖಾನಂ ಓರಿಮನ್ತತೋ ಯಾವ ಪಾರಿಮನ್ತಾ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕೋ ಅಟ್ಠಹಿ ಪಾರೋಹಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಮುಣ್ಡಮಣಿಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ವಿಲಾಸಮಾನೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ಛದ್ದನ್ತದಹಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗೇ ಸುವಣ್ಣಪಬ್ಬತೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕಾ ಕಞ್ಚನಗುಹಾ। ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ ವಸ್ಸಾರತ್ತೇ ಅಟ್ಠಸಹಸ್ಸನಾಗಪರಿವುತೋ ಕಞ್ಚನಗುಹಾಯಂ ವಸತಿ, ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಉದಕವಾತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಮಾನೋ ಮಹಾನಿಗ್ರೋಧಮೂಲೇ ಪಾರೋಹನ್ತರೇ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಮನ್ದಾಕಿನಿಯಾ
ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿ ಪನ್ನರಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪಾ, ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಣಾಹೋ ಪನ್ನರಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಗವ್ಹಯಾತಿ ನಗಸದ್ದೇನ ಅವ್ಹಾತಬ್ಬಾ, ರುಕ್ಖಾಭಿಧಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುಕ್ಖೋ ಹಿ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಗವ್ಹಯಾ ಜಮ್ಬೂತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಸಾಖಾಯಾಮಾತಿ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧಾಯಾಮಾ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಸಾಖಾಯಾಮಾ ಚ। ತತೋ ಏವ ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ। ಜಮ್ಬುರುಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಾಖಾವಿಟಪಾ, ತಾವ ಪಣ್ಣಾಸ ಯೋಜನಾನಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಉಜುಕಂ ಉಗ್ಗತಸಾಖಾ ಪಣ್ಣಾಸ ಯೋಜನಾನಿ, ಸಮನ್ತತೋ ಚ ಏಕೇಕಾ ಸಾಖಾ ಪಣ್ಣಾಸ ಪಣ್ಣಾಸ ಯೋಜನಾನಿ ವಡ್ಢಿತಾನಿ। ತಾಸು ಪನ ಮಹನ್ತಾ ಮಹನ್ತಾ ನದಿಯೋ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಾಸಂ ನದೀನಂ ಉಭಯತೀರೇ ಜಮ್ಬುಪಕ್ಕಾನಂ ಪತಿತಟ್ಠಾನೇ ಸುವಣ್ಣಙ್ಕುರಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇ ನದೀಜಲೇನ ವುಯ್ಹಮಾನಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸನ್ತಿ, ತತೋಯೇವ ಜಮ್ಬುನದಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಜಮ್ಬುನದ’’ನ್ತಿ ತಂ ಸುವಣ್ಣಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಮಹನ್ತತಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯಿಕಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಭಾವೇನ। ಯಞ್ಚೇತಂ ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಮಾಣಂ, ಏತದೇವ ಅಸುರಾನಂ ಚಿತ್ತಪಾಟಲಿಯಾ, ಗರುಳಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಕದಮ್ಬಸ್ಸ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಸಿರೀಸಸ್ಸ, ತಾವತಿಂಸೇಸು ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಪಾಟಲೀ
ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೭; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೩೨೨)।
ಏತ್ಥ ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಿರೀಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನಂ। ಸತ್ತಮನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಸಿರೀಸೋ ಭವತಿ ಸತ್ತಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೋ। ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಅಯಂ ಏಕಾ ಲೋಕಧಾತು ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತೋ। ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ ಠಿತೋ’’ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೋಪಿ ಲೋಕಧಾತುಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ಲೋಕಧಾತುಯಂ। ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನನ್ತಿ ಉಜುಕಂ ಆಯಾಮತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಚ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ಪರಿಮಣ್ಡಲತೋ ಪನ ತೀಹಿ ಯೋಜನೇಹಿ ಊನದಿಯಡ್ಢಸತಯೋಜನಂ। ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಉಜುಕಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಪರಿಮಣ್ಡಲತೋ ಪನ ದಿಯಡ್ಢಸತಯೋಜನಂ।
ತೇಸು ಪನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೨೧) ಹೇಟ್ಠಾ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಉಪರಿ, ಅನ್ತರಾ ನೇಸಂ ಯೋಜನಂ ಹೋತಿ। ಚನ್ದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತತೋ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉಪರಿಮನ್ತಂ ಯೋಜನಸತಂ ಹೋತಿ, ಚನ್ದವಿಮಾನಂ ಅನ್ತೋ ಮಣಿಮಯಂ, ಬಹಿ ರಜತೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಸೀತಲಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೂರಿಯವಿಮಾನಂ ಅನ್ತೋ ಕನಕಮಯಂ, ಬಾಹಿರಂ ಫಲಿಕಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಉಣ್ಹಮೇವ। ಚನ್ದೋ ಉಜುಕಂ ಸಣಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ಹಿ ಅಮಾವಾಸಿಯಂ ಸೂರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಓಹೀಯನ್ತೋ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಉಪಡ್ಢಮಗ್ಗತೋ ಓಹೀಯತಿ, ತಿರಿಯಂ ಪನ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಾಸೇ ಕದಾಚಿ ದಕ್ಖಿಣತೋ, ಕದಾಚಿ ಉತ್ತರತೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಚನ್ದಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ನಕ್ಖತ್ತತಾರಕಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚನ್ದೋ ಧೇನು ವಿಯ ವಚ್ಛಂ ತಂ ತಂ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ವೀಥಿಯಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಉಜುಕಂ ಗಮನಂ ಸೀಘಂ, ತಿರಿಯಂ ಗಮನಂ ದನ್ಧಂ। ತಿರಿಯಂ ಗಮನಂ ನಾಮ ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ, ಉತ್ತರದಿಸತೋ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯ ಗಮನಂ, ತಂ ದನ್ಧಂ ಛಹಿ ಛಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಇಜ್ಝನತೋ।
ಸೂರಿಯೋ
ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅಜವೀಥಿ ನಾಗವೀಥಿ ಗೋವೀಥೀತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಗಮನವೀಥಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಜಾನಂ ಉದಕಂ ಪಟಿಕೂಲಂ ಹೋತಿ, ಹತ್ಥಿನಾಗಾನಂ ಮನಾಪಂ, ಗುನ್ನಂ ಸೀತುಣ್ಹಸಮತಾಯ ಫಾಸು ಹೋತಿ। ತಥಾ ಚ ಯಾಯ ವೀಥಿಯಾ ಸೂರಿಯೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಸ್ಸವಲಾಹಕದೇವಪುತ್ತಾ ಸೂರಿಯಾಭಿತಾಪಸನ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನತೋ ನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಕೀಳಾಪಸುತಾ ಹುತ್ವಾ ನ ವಿಚರನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಸೂರಿಯವಿಮಾನಂ ಪಕತಿಮಗ್ಗತೋ ಅಧೋ ಓತರಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಸ ಓರುಯ್ಹ ಚರಣೇನೇವ ಚನ್ದವಿಮಾನಮ್ಪಿ ಅಧೋ ಓರುಯ್ಹ ಚರತಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಜವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಗತಾ। ಯಾಯ ಪನ ವೀಥಿಯಾ ಸೂರಿಯೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಸ್ಸವಲಾಹಕದೇವಪುತ್ತಾ ಸೂರಿಯಾಭಿತಾಪಾಭಾವತೋ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಕೀಳಾಪಸುತಾ ಹುತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಚರನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಸೂರಿಯವಿಮಾನಂ ಪಕತಿಮಗ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಆರುಯ್ಹ ಚರಣೇನೇವ ಚನ್ದವಿಮಾನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಂ ಆರುಯ್ಹ ಚರತಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ, ತಗ್ಗತಿಕತಾ ಚ ಸಮಾನಗತಿ ನಾಮ ‘‘ನಾಗವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಗತಾ। ಯದಾ ಸೂರಿಯೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾರೋಹನ್ತೋ ಅಧೋ ಚ ಅನೋತರನ್ತೋ ಪಕತಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾರುಚಿಞ್ಚ ವಿಮಾನತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸುಖೇನ ವಿಚರನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ವಸ್ಸನತೋ ಲೋಕೇ ಉತುಸಮತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಉತುಸಮತಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಸಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಗತಿ ಗವಾನುರೂಪತಾಯ ‘‘ಗೋವೀಥೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಗತಾ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಾಲಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಅಜವೀಥಿಂ ಆರುಹನ್ತಿ, ತದಾ ದೇವೋ ಏಕಬಿನ್ದುಮ್ಪಿ ನ ವಸ್ಸತಿ। ಯದಾ ನಾಗವೀಥಿಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ತದಾ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ನಭಂ ಪಗ್ಘರತಿ। ಯದಾ ಗೋವೀಥಿಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ತದಾ ಉತುಸಮತಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಯದಾ ಪನ ರಾಜಾನೋ ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮಿಕತಾಯ ಉಪರಾಜಸೇನಾಪತಿಪ್ಪಭುತಯೋ ಸಬ್ಬೇ ದೇವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚ ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮಿಕತಾಯ ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ। ತದಾ ಹಿ ಬಹ್ವಾಬಾಧತಾದಿಅನಿಟ್ಠಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅಧಮ್ಮಿಕತಾಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲೇನ ವಿಸಮಂ ವಾಯನ್ತೇನ ವಾಯುನಾ ಫೇಲ್ಲಿಯಮಾನಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸಿನೇರುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ವಿಸಮಂ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ, ಯಥಾಮಗ್ಗೇನ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವಾತೋ ಯಥಾಮಗ್ಗೇನ ನ ವಾಯತಿ, ಅಯಥಾಮಗ್ಗೇನ ವಾಯತಿ, ಅಯಥಾಮಗ್ಗೇನ ವಾಯನ್ತೋ ಆಕಾಸಟ್ಠವಿಮಾನಾನಿ ಖೋಭೇತಿ, ವಿಮಾನೇಸು ಖೋಭಿತೇಸು ದೇವತಾನಂ ಕೀಳನತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಾನಿ ನ ನಮನ್ತಿ, ಚಿತ್ತೇಸು ಅನಮನ್ತೇಸು ಸೀತುಣ್ಹಭೇದೋ ಉತು ಯಥಾಕಾಲೇನ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ನ ಸಮ್ಮಾ ದೇವೋ ವಸ್ಸತಿ, ಕದಾಚಿ ವಸ್ಸತಿ, ಕದಾಚಿ ನ ವಸ್ಸತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ವಸ್ಸತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನ ವಸ್ಸತಿ। ವಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವಪ್ಪಕಾಲೇ ಅಙ್ಕುರಕಾಲೇ ನಾಳಕಾಲೇ ಪುಪ್ಫಕಾಲೇ ಖೀರಗ್ಗಹಣಾದಿಕಾಲೇಸು ಯಥಾ ಯಥಾ
ಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಪನ ರಾಜೂನಂ ಕಾಲೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸಮಂ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ, ಯಥಾಮಗ್ಗೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಉತುಸಮತಾ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಛ ಮಾಸೇ ಸಿನೇರುತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಛ ಮಾಸೇ ಅನ್ತೋ ವಿಚರನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಿನೇರುಸಮೀಪೇನ ತಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಛ ಮಾಸೇ ತತೋ ಗಮನವೀಥಿತೋ ಬಹಿ ಅತ್ತನೋ ತಿರಿಯಂ ಗಮನೇನ ಚಕ್ಕವಾಳಾಭಿಮುಖಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ
ಏವಂ ವಿಚರನ್ತಾ ಚ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ತೀಸುಪಿ ದೀಪೇಸು ಆಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಏಕೇಕಾಯ ದಿಸಾಯ ನವ ನವ ಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದೀಪೇ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಕಾಲೋ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೋ ಹೋತಿ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಅತ್ಥಙ್ಗಮನಕಾಲೋ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೋ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಮ್ಹಿ ಉಗ್ಗಮನಕಾಲೋ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೋ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನಕಾಲೋ, ಇಧ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೋ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು
ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಪನ ದ್ವೀಸು ಏವ ದೀಪೇಸು ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದೀಪೇ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನವಸೇನ ಉಪಡ್ಢಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಅತ್ಥಙ್ಗಮಿತೇ ತತ್ಥ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಆಲೋಕಂ ನ ದಸ್ಸೇತಿ, ದ್ವೀಸು ಏವ ದೀಪೇಸು ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಉಭಯಂ। ಏಕೇಕಾಯ ದಿಸಾಯ ನವ ನವ ಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನ್ಧಕಾರವಿಧಮನಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದೀಪೇ ಠಿತಮಜ್ಝನ್ಹಿಕವೇಲಾಯಂ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹವಾಸೀನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮನವಸೇನ ಉಪಡ್ಢಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ನವಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೇ ಠಾನೇ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಉಗ್ಗಮನವಸೇನ ತತ್ಥಾಪಿ ಉಪಡ್ಢಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಾನಂ ಪನ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಿತೇ ನ
ಪಾತುಭವನ್ತಾ ಚ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಏಕತೋವ ಲೋಕೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತೇಸು ಸೂರಿಯೋ ಪಠಮತರಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸಯಂಪಭಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇ ಭೀತತಸಿತಾ ‘‘ಭದ್ದಕಂ ವತಸ್ಸ, ಸಚೇ ಅಞ್ಞೋ ಆಲೋಕೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು। ತತೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸೂರಭಾವಂ ಜನಯಮಾನಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಉಟ್ಠಹಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ‘‘ಸೂರಿಯೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಿತೇ ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇ ಭೀತತಸಿತಾ ‘‘ಭದ್ದಕಂ ವತಸ್ಸ, ಸಚೇ ಅಞ್ಞೋ ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು। ಅಥ ನೇಸಂ ಛನ್ದಂ ಞತ್ವಾ ವಿಯ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಉಟ್ಠಹಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ‘‘ಚನ್ದೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ। ಏವಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇಸು ಪಾತುಭೂತೇಸು ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ
ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ ಇಮಸ್ಸ ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಸಿನೇರುಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸೇ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪರತೋ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗಪ್ಪಮಾಣಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯ –
ಸಿನೇರುಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ, ಅನ್ತರಂ ಪರಿಮಾಣತೋ।
ಪಞ್ಚ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಹಸ್ಸಾನೂನಸಟ್ಠಿ ಚ॥
ಸತಾನಿ ಸತ್ತ ಞೇಯ್ಯಾನಿ, ಪಞ್ಚವೀಸುತ್ತರಾನಿ ಚ।
ಮಜ್ಝವೀಥಿಗತೋ ನಾಮ, ತತ್ಥ ವೇಮಜ್ಝಗೋ ರವಿ॥
ಮಜ್ಝತೋ ಯಾವ ಮೇರುಮ್ಹಾ, ಚಕ್ಕವಾಳಾನಮನ್ತರೇ।
ವೇಮಜ್ಝಗೋ ಯದಾ ಹೋತಿ, ಉಭಯನ್ತಗತೋ ತದಾ॥
ಮಜ್ಝತೋ
ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಹಸ್ಸಾನೂನಸೀತಿ ಚ॥
ಅಟ್ಠಸತಂ ದುವೇ ಸಟ್ಠಿ, ಯೋಜನಾನಿ ದ್ವಿಗಾವುತಂ।
ಉಭತೋ ಅನ್ತತೋ ಮೇರು-ಚಕ್ಕವಾಳಾನಮನ್ತರೇ॥
ಏಕಂ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಸಹಸ್ಸಾನೂನತಾಲೀಸಂ।
ನವಸತಾನೇಕತಿಂಸ, ಯೋಜನಾನಿ ಚ ಗಾವುತಂ॥
ಪಮಾಣತೋ ಸಮನ್ತಾ ಚ, ಮಣ್ಡಲಂ ಮಜ್ಝವೀಥಿಯಾ।
ಸತಸಹಸ್ಸಾನೂನವೀಸ, ಸಹಸ್ಸಾನೇಕತಿಂಸ ಚ॥
ಸತಮೇಕಞ್ಚ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ಉತ್ತರಂ।
ದಕ್ಖಿಣಂ ಉತ್ತರಞ್ಚಾಪಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪನ ಭಾಣುಮಾ॥
ಮಜ್ಝವೀಥಿಪ್ಪಮಾಣೇನ
ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಚ ಪನೇವಂ ಸೋ, ಓರುಯ್ಹೋರುಯ್ಹ ಹೇಟ್ಠತೋ॥
ಆರುಯ್ಹಾರುಯ್ಹ ಉದ್ಧಞ್ಚ, ಯತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಸಬ್ಬದಾ।
ತತೋ ಗತಿವಸೇನಸ್ಸ, ದೂರಮದ್ಧಾನಮಾಸಿ ತಂ॥
ತಿಂಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೋಜನಾನಿ ಪಮಾಣತೋ।
ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಪರಿತೋ ಯಾತಿ, ತತ್ತಕಂವ ದಿನೇ ದಿನೇ॥
ಸಹಸ್ಸಮೇಕಂ ಪಞ್ಚಸತಂ, ಚತುಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ।
ತಿಗಾವುತಂ ತೇರಸೂಸಭಂ, ತೇತ್ತಿಂಸ ರತನಾನಿ ಚ॥
ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಾನಿ ಚ ತಿರಿಯಂ, ಗಚ್ಛತೇಕದಿನೇ ರವಿ।
ಛತಾಲೀಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಸತಾನಿ ತಿಗಾವುತಂ॥
ಯೋಜನಾನಂ
ತೇನವುತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದ್ವಿಸತಂ ಸತ್ತಸೀತಿ ಚ॥
ಗಾವುತಾನಿ ದುವೇ ಚಾಪಿ, ದ್ವೀಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇಮಾಯ ಗತಿಯಾ ಅನ್ತ-ವೀಥಿತೋ ವೀಥಿಅನ್ತಿಮಂ॥
ಗಚ್ಛತಿ ಛಹಿ ಮಾಸೇಹಿ, ತಿಮಾಸೇಹಿ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಂ।
ಸಿನೇರುಸನ್ತಿಕೇ ಅನ್ತ-ವೀಥಿತೋ ಪನ ಭಾಣುಮಾ।
ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ದ್ವಿಮಾಸೇಹಿ, ಅಸ್ಸ ದೀಪಸ್ಸ ಮಜ್ಝಗೋ॥
ತಸ್ಮಾ ಸೀಹಳದೀಪಸ್ಸ, ಮಜ್ಝತೋ ಮೇರುಅನ್ತರಂ।
ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದ್ವಿಸತೇನಾಧಿಕಾನಿ ತು॥
ತೇತ್ತಿಂಸಞ್ಚ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ತಿಗಾವುತಂ।
ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತರಞ್ಚಸ್ಸ, ದೀಪಸ್ಸೇವ ಚ ಮಜ್ಝತೋ॥
ತೀಣಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಛವೀಸತಿ।
ಛ ಉತ್ತರಾನಿ ಪಞ್ಚೇವ, ಸತಾನೇಕಞ್ಚ ಗಾವುತನ್ತಿ॥
ಏವಮೇತ್ಥ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೇತ್ತಿಂಸ ಸಹಪುಞ್ಞಕಾರಿನೋ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಂಸಹಚರಿತಟ್ಠಾನಂ ತೇತ್ತಿಂಸಂ, ತದೇವ ತಾವತಿಂಸಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಕ್ಕಪುರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ತಾವತಿಂಸಕಾಯಿಕಾ ದೇವಾ ಅತ್ಥಿ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾ, ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ, ತಥಾ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಯಾಮಾದೀನಞ್ಚ। ಏಕದೇವಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾ
ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೯ ಮಘವತ್ಥು) ತಿಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೇಹಿ, ಧಜೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಸತ್ತರತನಮಯೋ ಸತ್ತಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೋ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ವೇಜಯನ್ತೋ ನಾಮ ಪಾಸಾದೋ। ತತ್ಥ ಸುವಣ್ಣಯಟ್ಠೀಸು ಮಣಿಧಜಾ ಅಹೇಸುಂ, ಮಣಿಯಟ್ಠೀಸು ಸುವಣ್ಣಧಜಾ, ಪವಾಳಯಟ್ಠೀಸು ಮುತ್ತಧಜಾ, ಮುತ್ತಯಟ್ಠೀಸು ಪವಾಳಧಜಾ, ಸತ್ತರತನಮಯಾಸು ಯಟ್ಠೀಸು ಸತ್ತರತನಮಯಾ ಧಜಾ।
ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಾಯಾಮೋ ವೇಜಯನ್ತರಥೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೪೯ ಆದಯೋ)। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತೋ ಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನೋ, ಮಜ್ಝೇ ರಥಪಞ್ಜರೋ ಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನೋ, ರಥಸನ್ಧಿತೋ ಯಾವ ರಥಸೀಸಾ ಪಣ್ಣಾಸೇವ ಯೋಜನಾನಿ। ತದೇವ ಪಮಾಣಂ ದಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಿಯೋಜನಸತಾಯಾಮೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಿಂ ಯೋಜನಿಕಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಅತ್ಥತೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ತತ್ಥ ತಿಯೋಜನಿಕಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಯುಗೇ ಸಹಸ್ಸಆಜಞ್ಞಯುತ್ತಂ। ಸೇಸಾಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಧಜೋ ಪನಸ್ಸ ಅಡ್ಢತಿಯಾನಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಉಗ್ಗತೋ, ಯಸ್ಸ ವಾತಾಹತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತೂರಿಯಸ್ಸೇವ ಸದ್ದೋ ನಿಚ್ಛರತಿ।
ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಪನ ಏರಾವಣೋ ನಾಮ ಹತ್ಥೀ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕೋ, ಸೋಪಿ ದೇವಪುತ್ತೋಯೇವ। ನ ಹಿ ದೇವಲೋಕಸ್ಮಿಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ
ನನ್ದಾ
ಚಿತ್ತಲತಾವನಂ ಪನ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತಿಕ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ದಿಬ್ಬರುಕ್ಖಸಹಸ್ಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ, ತಥಾ ನನ್ದನವನಂ ಫಾರುಸಕವನಞ್ಚ। ಸಕ್ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಂ ಸುವಣ್ಣಮಹಾವೀಥಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳನ್ತೋ ನನ್ದನವನಾದೀಸು ವಿಚರತಿ।
ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಪನ ಕೋವಿಳಾರೋ ಸಮನ್ತಾ ತಿಯೋಜನಸತಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ಪಞ್ಚದಸಯೋಜನಪರಿಣಾಹಕ್ಖನ್ಧೋ ಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೋ। ತಸ್ಸ ಮೂಲೇ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಾಯಾಮಾ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನವಿತ್ಥಾರಾ ಪಞ್ಚದಸಯೋಜನುಬ್ಬೇಧಾ ಜಯಸುಮನಪುಪ್ಫಕವಣ್ಣಾ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾ, ಯಸ್ಸಾ ಮುದುತಾಯ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ನಿಸೀದತೋ ಉಪಡ್ಢಕಾಯೋ ಅನುಪವಿಸತಿ, ಉಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಊನಂ ಪರಿಪೂರತಿ।
ಸುಧಮ್ಮಾ
ಆಸಾವತೀ ನಾಮ ಏಕಾ ಲತಾ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಸಾ ಪುಪ್ಫಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದೇವಾ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೇ ಪುಪ್ಫಮಾನೇ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇ ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸಾದಿಭಾವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತಮನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಕೋವಿಳಾರೋ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಮನಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾ ತಾವತಿಂಸಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋನ್ತಿ ‘ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ದಾನಿ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಕೋವಿಳಾರೋ, ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ದಾನಿ ಪನ್ನಪಲಾಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೯)।
ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಸ್ಸ ಪನ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸ್ಸ ಕೋವಿಳಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಆಭಾ ಫರತಿ, ಅನುವಾತಂ ಯೋಜನಸತಂ ಗನ್ಧೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಪುಪ್ಫಿತೇ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೇ ಆರೋಹಣಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅಙ್ಕುಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಾಮನಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಾಹರಣತ್ಥಂ ಚಙ್ಕೋಟಕಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಕನ್ತನಕವಾತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ
ತಥಾ ಅಸುರಭವನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದೇವಾ ವಿಯ ನ ಸುರನ್ತಿ ನ ಈಸರನ್ತಿ ನ ವಿರೋಚನ್ತೀತಿ ಅಸುರಾ। ಸುರಾ ನಾಮ ದೇವಾ, ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ವಾ ಅಸುರಾ। ಸಕ್ಕೋ ಕಿರ ಮಚಲಗಾಮಕೇ ಮಘೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಹುತ್ವಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಪುರಿಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸತ್ತ ವತ್ತಪದಾನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾಲಕತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಸಾಯ। ತತೋ ಪುಬ್ಬದೇವಾ ‘‘ಆಗನ್ತುಕದೇವಪುತ್ತಾ ಆಗತಾ, ಸಕ್ಕಾರಂ ನೇಸಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಪದುಮಾನಿ ಉಪನಾಮೇಸುಂ, ಉಪಡ್ಢರಜ್ಜೇನ ಚ ನಿಮನ್ತೇಸುಂ। ಸಕ್ಕೋ ಉಪಡ್ಢರಜ್ಜೇನ ಅಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಅಹೋಸಿ, ಅಥ ನೇವಾಸಿಕಾ ‘‘ಆಗನ್ತುಕದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಸಜ್ಜಯಿಂಸು। ಸಕ್ಕೋ ಸಕಪರಿಸಾಯ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ ‘‘ಮಾರಿಸಾ ಮಾ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಪಿವಿತ್ಥ, ಪಿವಮಾನಾಕಾರಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ। ತೇ ತಥಾ ಅಕಂಸು। ನೇವಾಸಿಕದೇವತಾ ಸುವಣ್ಣಸರಕೇಹಿ ಉಪನೀತಂ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಮತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುವಣ್ಣಪಥವಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ಸಯಿಂಸು। ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಧುತ್ತೇ, ಹರಥ ಧುತ್ತೇ’’ತಿ ತೇ ಪಾದೇಸು ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಿನೇರುಪಾದೇ ಖಿಪಾಪೇಸಿ। ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನ ತದನುವತ್ತಕಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥೇವ ಪತಿಂಸು। ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ದಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಂ ಅಸುರಭವನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭೂತಾಯ ಚಿತ್ರಪಾಟಲಿಯಾ ಉಪಸೋಭಿತಂ। ಸಕ್ಕೋ ತೇಸಂ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅನಾಗಮನತ್ಥಾಯ ಆರಕ್ಖಂ ಠಪೇಸಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅನ್ತರಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಠಪಿತಾ ಅಭಿರಕ್ಖಾ।
ಉರಗಕರೋಟಿಪಯಸ್ಸ ಚ ಹಾರೀ, ಮದನಯುತಾ ಚತುರೋ ಚ ಮಹತ್ಥಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೪೭; ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೩೧)।
ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇವಾಸುರನಗರಾನಂ ಅನ್ತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವೇ ಕಿರ ನಗರಾನಿ ಯುದ್ಧೇನ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನಿ ನಾಮ ಜಾತಾನಿ। ಯದಾ ಹಿ ಅಸುರಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ದೇವೇಹಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ದೇವನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ದ್ವಾರೇ ಪಿಹಿತೇ ಅಸುರಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಉರಗಸದ್ದೇನ ನಾಗಾ ಗಹಿತಾ। ತೇ ಉದಕೇ ಮಹಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಠಮಾಲಿನ್ದೇ ಏತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ। ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಕಿರ ಸಮನ್ತತೋ ಬಹಲತೋ ಪುಥುಲತೋ ಚ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪರಿಭಣ್ಡಾನಿ ತಾವತಿಂಸಭವನಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಾಯ ನಾಗೇಹಿ ಗರುಳೇಹಿ ಕುಮ್ಭಣ್ಡೇಹಿ ಯಕ್ಖೇಹಿ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಿತಾನಿ। ತೇಹಿ ಕಿರ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ, ಏತಾನಿಯೇವ ಚ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಆಲಿನ್ದಾನಿ ಮೇಖಲಾನಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕರೋಟಿಸದ್ದೇನ ಸುಪಣ್ಣಾ ಗಹಿತಾ। ತೇಸಂ ಕಿರ ಕರೋಟಿ ನಾಮ ಪಾನಭೋಜನಂ, ತೇನ ನಾಮಂ ಲಭಿಂಸು, ದುತಿಯಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ। ಪಯಸ್ಸಹಾರೀಸದ್ದೇನ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಾ ಗಹಿತಾ। ದಾನವರಕ್ಖಸಾ ಕಿರ ತೇ, ತತಿಯಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ। ಮದನಯುತಸದ್ದೇನ ಯಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ। ವಿಸಮಚಾರಿನೋ ಕಿರ ತೇ ಯುದ್ಧಸೋಣ್ಡಾ, ಚತುತ್ಥಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ। ಚತುರೋ ಚ ಮಹತ್ಥಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ವುತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಯುಗನ್ಧರಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸತಪರಿತ್ತದೀಪಪರಿವಾರೇ ಮಹಾದೀಪೇ ಚ ಸಾಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಮಹತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಮಹತ್ಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಮಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ।
ತೇ ಪನ ಅಸುರಾ ಆಯುವಣ್ಣಯಸಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ತಾವತಿಂಸಸದಿಸಾವ। ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಾಟಲಿಯಾ ಪುಪ್ಫಿತಾಯ ‘‘ನಯಿದಂ ದೇವನಗರಂ, ತತ್ಥ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಪುಪ್ಫತಿ, ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಪಾಟಲೀ, ಜರಸಕ್ಕೇನ ಮಯಂ ಸುರಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ವಞ್ಚಿತಾ, ದೇವನಗರಞ್ಚ ನೋ ಗಹಿತಂ, ಗಚ್ಛಾಮ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥೇ ಆರುಯ್ಹ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಫಲಕಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಯುದ್ಧಸಜ್ಜಾ ಹುತ್ವಾ ಅಸುರಭೇರಿಯೋ ವಾದೇನ್ತಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇ ದೇವೇ ವುಟ್ಠೇ ವಮ್ಮಿಕಮಕ್ಖಿಕಾ ವಮ್ಮಿಕಂ ವಿಯ ಸಿನೇರುಂ ಅಭಿರುಹಿತುಂ ಆರಭನ್ತಿ। ಅಥ ನೇಸಂ ಪಠಮಂ ನಾಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಯುದ್ಧೇ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಛವಿ ವಾ ಚಮ್ಮಂ ವಾ ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕೇವಲಂ ಕುಮಾರಕಾನಂ ದಾರುಮೇಣ್ಡಕಯುದ್ಧಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸನ್ತಾಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಕೋಟಿಸತಾಪಿ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾಪಿ ನಾಗಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಸುರಪುರಂಯೇವ ಪವೇಸೇತ್ವಾ
ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಚ ತಥಾ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಆಯಾಮೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ ಯೋಜನಸತಂ ಹೋತಿ, ಲೋಹಪಥವೀ ಲೋಹಛದನಂ ಏಕೇಕಾ ಚ ಭಿತ್ತಿ ನವನವಯೋಜನಿಕಾ ಹೋತಿ। ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಭಿತ್ತಿಯಾ ಅಚ್ಚಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಭಿತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಯೋಜನಸತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸದಿಸಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತಿ ಜಾಲಪರಿಯನ್ತವಸೇನ ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಟ್ಠಾರಸಯೋಜನಾಧಿಕಾನಿ ತೀಣಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ನವ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಚತುಪಣ್ಣಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಿ। ಸಮನ್ತಾ ಪನ ಉಸ್ಸದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ನರಕೋ ‘‘ಅವೀಚೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋತಿ? ವೀಚಿ ನಾಮ ಅನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತರಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ‘‘ಅವೀಚೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪುರತ್ಥಿಮಭಿತ್ತಿತೋ ಜಾಲಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಂಸಿಬ್ಬಮಾನಯೋಜನಸತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿತ್ತಿಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಯೋಜನಸತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೇಸದಿಸಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಜಾಲಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾಯ ಅವೀಚಿ। ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪನಸ್ಸ ಯೋಜನಸತಿಕೇ ಠಾನೇ ನಾಳಿಯಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪೂರಿತತಿಪುಪಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಸತ್ತಾ ನಿರನ್ತರಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ
ಜಮ್ಬುದೀಪೋ
ಅಪರಗೋಯಾನಂ ಸತ್ತಸಹಸ್ಸಯೋಜನನ್ತಿಆದೀಸು ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಸಕಟಸಣ್ಠಾನೋ, ಛನ್ನವುತಿಯಾ ಪಟ್ಟನಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಛಪಣ್ಣಾಸರತನಾಗಾರೇಹಿ ನವನವುತಿಯಾ ದೋಣಮುಖಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ತೇಸಟ್ಠಿಯಾ ನಗರಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಕಿರ ಆದಿತೋ ತೇಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾನಿ ನಗರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ, ತಥಾ ದುತಿಯಂ, ತಥಾ ತತಿಯಂ। ತಾನಿ ಪನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ, ತತೋ ಪರಂ ಅಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚ ನವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ದೋಣಮುಖನ್ತಿ ಚ ಮಹಾನಗರಸ್ಸ ಆಯುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಪಧಾನಘರಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪರಗೋಯಾನೋ ಆದಾಸಸಣ್ಠಾನೋ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೋ ಅಡ್ಢಚನ್ದಸಣ್ಠಾನೋ, ಉತ್ತರಕುರು ಪೀಠಸಣ್ಠಾನೋ। ‘‘ತಂತಂನಿವಾಸೀನಂ ತಂತಂಪರಿವಾರದೀಪವಾಸೀನಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮುಖಮ್ಪಿ ತಂತಂಸಣ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಕಿರ ತೇಸು ತೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಘನನಿಚಿತಪತ್ತಸಞ್ಛನ್ನಸಾಖಾಪಸಾಖಾ ಕೂಟಾಗಾರುಪಮಾ ಮನೋರಮಾ ರುಕ್ಖಾ ತೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ನಿವೇಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ಸುಖಂ ನಿವಸನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಾ ಸುಜಾತಾ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಪುಪ್ಫಿತಗ್ಗಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಜಲಾಸಯಾಪಿ ವಿಕಸಿತಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಸೋಗನ್ಧಿಕಾದಿಪುಪ್ಫಸಞ್ಛನ್ನಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪರಮಸುಗನ್ಧಾ ಸಮನ್ತತೋ ಪವಾಯನ್ತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ।
ಸರೀರಮ್ಪಿ
ಅಕಟ್ಠಪಾಕಿಮಮೇವ ಸಾಲಿಂ ಅಕಣಂ ಅಥುಸಂ ಸುದ್ಧಂ ಸುಗನ್ಧಂ ತಣ್ಡುಲಫಲಂ ನಿದ್ಧೂಮಙ್ಗಾರೇನ ಅಗ್ಗಿನಾ ಪಚಿತ್ವಾ
ಇತ್ಥಿಯೋಪಿ ತತ್ಥ ನಾತಿದೀಘಾ ನಾತಿರಸ್ಸಾ ನಾತಿಕಿಸಾ ನಾತಿಥೂಲಾ ನಾತಿಕಾಳಿಕಾ ನಾಚ್ಚೋದಾತಾ ಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ದೀಘಙ್ಗುಲೀ ತಮ್ಬನಖಾ ಅಲಮ್ಬಥನಾ ತನುಮಜ್ಝಾ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಮುಖೀ ವಿಸಾಲಕ್ಖೀ ಮುದುಗತ್ತಾ ಸಹಿಭೋರೂ ಓದಾತದನ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರನಾಭೀ ತನುಜಙ್ಘಾ ದೀಘನೀಲವೇಲ್ಲಿತಕೇಸೀ ಪುಥುಲಸುಸ್ಸೋಣೀ ನಾತಿಲೋಮಾ ನಾಲೋಮಾ ಸುಭಗಾ ಉತುಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಸಣ್ಹಾ ಸಖಿಲಸಮ್ಭಾಸಾ ನಾನಾಭರಣವಿಭೂಸಿತಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ।
ಪುರಿಸಾಪಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಾ ವಿಯ, ನ ಪುತ್ತಾ ಮಾತಾದೀಸು ರಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಯಂ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾ। ಸತ್ತಾಹಿಕಮೇವ ಚ ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ಕಾಮರತಿಯಾ ವಿಹರನ್ತಿ
ಕಪ್ಪರುಕ್ಖತೋ ಏವ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವತ್ಥಾಭರಣಾನಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ। ನಾನಾವಿರಾಗವಣ್ಣವಿಚಿತ್ತಾನಿ ಹಿ ವತ್ಥಾನಿ ಸುಖುಮಾನಿ ಮುದುಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೇಸು ಓಲಮ್ಬನ್ತಾನಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲವಿವಿಧವಣ್ಣರತನವಿನದ್ಧಾನಿ ಅನೇಕವಿಧಮಾಲಾಕಮ್ಮಲತಾಕಮ್ಮಭಿತ್ತಿಕಮ್ಮವಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸೀಸೂಪಗಗೀವೂಪಗಕಟೂಪಗಹತ್ಥೂಪಗಪಾದೂಪಗಾನಿ ಸೋವಣ್ಣಮಯಾನಿ ಆಭರಣಾನಿ ಚ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖತೋ ಓಲಮ್ಬನ್ತಿ। ತಥಾ ವೀಣಾಮುದಿಙ್ಗಪಣವಸಮ್ಮತಾಳಸಙ್ಖವಂಸವೇತಾಳಪರಿವಾರಾದೀನಿ ವಲ್ಲಕೀಪಭಉತಿಕಾನಿ
ನಜ್ಜೋಪಿ ತತ್ಥ ಸುವಿಸುದ್ಧಜಲಾ ಸುಪತಿತ್ಥಾ ರಮಣೀಯಾ ಅಕದ್ದಮಾ ವಾಲುಕತಲಾ ನಾತಿಸೀತಾ ನಾತಿಉಣ್ಹಾ ಸುರಭಿಗನ್ಧೀಹಿ ಜಲಜಪುಪ್ಫೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸುರಭೀ ವಾಯನ್ತಿಯೋ ಸನ್ದನ್ತಿ, ನ ತತ್ಥ ಕಣ್ಟಕಿನಾ ಕಕ್ಖಳಗಚ್ಛಲತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಕಣ್ಟಕಾ ಪುಪ್ಫಫಲಸಚ್ಛನ್ನಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಚನ್ದನನಾಗರುಕ್ಖಾ ಸಯಮೇವ ರಸಂ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ। ನಹಾಯಿತುಕಾಮಾ ಚ ನದೀತಿತ್ಥೇ ಏಕಜ್ಝಂ ವತ್ಥಾಭರಣಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ನದಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ನಹಾಯಿತ್ವಾ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾ ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ವತ್ಥಾಭರಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನ ತೇಸಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಮಮ, ಇದಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ನ ತೇಸಂ ಕೋಚಿ ವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ ವಿವಾದೋ ವಾ, ಸತ್ತಾಹಿಕಾ ಏವ ಚ ನೇಸಂ ಕಾಮರತಿಕೀಳಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ವೀತರಾಗಾ ವಿಯ ವಿಚರನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ಚ ರುಕ್ಖೇ ಸಯಿತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಸಯನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ।
ಮತೇ
ತದನ್ತರೇಸೂತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇಸು। ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಾತಿ ಲೋಕಾನಂ ಲೋಕಧಾತೂನಂ ಅನ್ತರೋ ವಿವರೋ ಲೋಕನ್ತರೋ, ತತ್ಥ ಭವಾ ಲೋಕನ್ತರಿಕಾ, ನಿರಯಾ। ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ಸಕಟಚಕ್ಕಾನಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಠಪಿತಾನಂ ಅನ್ತರಸದಿಸೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇಸು ಏಕೇಕೋ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೋ। ಸೋ ಪನ ಪರಿಮಾಣತೋ ಅಟ್ಠಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಹೋತಿ ನಿಚ್ಚವಿವಟೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ಕೇನಚಿ ನ ಪಿಹಿತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದಕಸ್ಸ ಪಿಧಾಯಿಕಾ ಪಥವೀ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಂವುತಾ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಾ, ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ವಿಯ ದೇವವಿಮಾನಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಸಂವುತಾ ಅಪಿಹಿತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣಸಮತ್ಥೇನ ಚ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ತತ್ಥ ಕಿರ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಜಾಯತಿ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಆಲೋಕಕರಣಸಮತ್ಥಾಪಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ತತ್ಥ ಆಲೋಕಂ ನ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ಯುಗನ್ಧರಸಮಪ್ಪಮಾಣೇ ಆಕಾಸಪ್ಪದೇಸೇ ವಿಚರಣತೋ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇನ ವಿಚರನ್ತಿ, ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಞ್ಚ
ಕಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ? ಭಾರಿಯಂ ದಾರುಣಂ ಗರುಕಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಉಪರಿ ಅಪರಾಧಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪಾಣವಧಾದಿಂ ಸಾಹಸಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಅಭಯಚೋರನಾಗಚೋರಾದಯೋ ವಿಯ। ತೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ತಿಗಾವುತಿಕೋ ಹೋತಿ, ವಗ್ಗುಲೀನಂ
ಅನನ್ತಾನೀತಿ ಅಪರಿಮಾಣಾನಿ, ‘‘ಏತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಮಿನಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನಿ। ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅವೇದಿ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ, ಅನನ್ತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ, ಅನನ್ತಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನೀ’’ತಿ। ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಹಿ ಅನನ್ತಂ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಅನನ್ತತ್ತಾ। ಯಾವತಕಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ। ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಮೇವ ಞೇಯ್ಯಂ। ಞೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞಾಣಂ, ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅವೇದೀ’’ತಿಆದಿ। ಅನನ್ತತಾ ಚಸ್ಸ ಅನನ್ತಞೇಯ್ಯಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತ್ತಾ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಮಸ್ಸ ಓಕಾಸಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ’’ತಿ।
ಅಪಿ ಸಂವಟ್ಟೋ, ವಿನಸ್ಸಮಾನೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲೋಯೇವ, ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಸಙ್ಖಾರವಸೇನಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಂವಟ್ಟತೋ ಉದ್ಧಂ ತಥಾಠಾಯೀಕಾಲೋ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ। ವಿವಟ್ಟನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ವಡ್ಢನಂ ವಾ ವಿವಟ್ಟೋ, ವಡ್ಢಮಾನೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ। ಸೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲೋಯೇವ, ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಸಙ್ಖಾರವಸೇನಸ್ಸ ವಡ್ಢಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿವಟ್ಟತೋ ಉದ್ಧಂ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ। ತತ್ಥ ತಯೋ ಸಂವಟ್ಟಾ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ ಆಪೋಸಂವಟ್ಟೋ ವಾಯೋಸಂವಟ್ಟೋತಿ। ತಿಸ್ಸೋ ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾ ಆಭಸ್ಸರಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ ವೇಹಪ್ಫಲಾತಿ। ಯದಾ ಕಪ್ಪೋ ತೇಜೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ತದಾ ಆಭಸ್ಸರತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ಡಯ್ಹತಿ। ಯದಾ ಆಪೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ತದಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದಕೇನ ವಿಲೀಯತಿ। ಯದಾ ವಾಯುನಾ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ತದಾ ವೇಹಪ್ಫಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾತೇನ ವಿದ್ಧಂಸತಿ।
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ತೀಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಾಲೇಸು ಏಕಂ ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತಂ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಂ ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ಹೋತಿ, ಯಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಾದೀಸು ಕಮ್ಪತಿ। ಯತ್ತಕೇ ಹಿ ಠಾನೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞಾಣಾದಿಞಾಣಾನುಭಾವೋ ಪುಞ್ಞಫಲಸಮುತ್ತೇಜಿತೋ ಸರಸೇನೇವ ಪಟಿವಿಜಮ್ಭತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಂ ಪನ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ, ಯತ್ಥ ರತನಸುತ್ತಂ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೧ ಆದಯೋ; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೨೪ ಆದಯೋ) ಖನ್ಧಪರಿತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೬೭; ಜಾ॰ ೧.೨.೧೦೫-೧೦೬; ಚೂಳವ॰ ೨೫೧ ಆದಯೋ) ಧಜಗ್ಗಪರಿತ್ತಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯) ಆಟಾನಾಟಿಯಪರಿತ್ತಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭೫ ಆದಯೋ) ಮೋರಪರಿತ್ತನ್ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೭-೧೮) ಇಮೇಸಂ ಪರಿತ್ತಾನಂ ಆನುಭಾವೋ ವತ್ತತಿ। ಇದ್ಧಿಮಾ ಹಿ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಗತೋಪಿ ಕತಪರಿತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇ ಠತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿತ್ತೇ ಕತೇ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತೇ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತೇವ ಪರಿತ್ತಾನುಭಾವೋ ತತ್ಥ ದೇವತಾಹಿ ಪರಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತಂ ಪನ ಅನನ್ತಂ ಅಪರಿಮಾಣಂ। ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣೇಸು ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಯಂ ಯಂ ತಥಾಗತೋ ಆಕಙ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಜಾನಾತಿ ಆಕಙ್ಖಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ। ಏವಮೇತೇಸು ತೀಸು ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತೇಸು ಏಕಂ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಂ ವಿನಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿನಸ್ಸನ್ತೇ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ವಿನಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ। ವಿನಸ್ಸನ್ತಮ್ಪಿ ಏಕತೋವ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಸಣ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಏಕತೋವ ಸಣ್ಠಹತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ವಿನಾಸೋ ಸಣ್ಠಹನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ನಸ್ಸತಿ, ಆದಿತೋವ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಏಕಂ ಮಹಾವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸತಿ
ಝಾನಂ ಪನ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಏತೇಸಞ್ಚ ಕೇಚಿ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಪೀಳಿತಾ, ಕೇಚಿ ಅಭಬ್ಬಾ ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ, ತೇ ಕಥಂ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ? ದೇವಲೋಕೇ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನವಸೇನ। ತದಾ ಹಿ ‘‘ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಲೋಕಬ್ಯೂಹಾ ನಾಮ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ ಮುತ್ತಸಿರಾ ವಿಕಿಣ್ಣಕೇಸಾ ರುದಮ್ಮುಖಾ ಅಸ್ಸೂನಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪುಞ್ಛಮಾನಾ ರತ್ತವತ್ಥನಿವತ್ಥಾ ಅತಿವಿಯ ವಿರೂಪವೇಸಧಾರಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಪಥೇ ವಿಚರನ್ತಾ ಏವಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ ‘‘ಮಾರಿಸಾ ಮಾರಿಸಾ ಇತೋ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಲೋಕೋ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋಪಿ ಉಸ್ಸುಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಮಹಾಪಥವೀ ಸಿನೇರು ಚ ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಡಯ್ಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಲೋಕವಿನಾಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮೇತ್ತಂ ಮಾರಿಸಾ ಭಾವೇಥ, ಕರುಣಂ, ಮುದಿತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಮಾರಿಸಾ ಭಾವೇಥ, ಮಾತರಂ ಉಪಟ್ಠಹಥ, ಪಿತರಂ ಉಪಟ್ಠಹಥ, ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿನೋ ಹೋಥಾ’’ತಿ। ತೇ ಪನ ದೇವಾ ಲೋಕಂ ಬ್ಯೂಹೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಲೋಕಬ್ಯೂಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ಕಿರ ದಿಸ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಾಪಿ ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ಸಂವೇಗಜಾತಾ ಸಮ್ಭಮಪ್ಪತ್ತಾವ ಹುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆಸನ್ನೇ ಠಾನೇ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ।
ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ? ‘‘ಧಮ್ಮತಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ‘‘ತಾದಿಸನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ಏಕೇ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದೇವತಾಹಿ ಉಯ್ಯೋಜಿತಾ’’ತಿ ಅಪರೇ। ತೇಸಂ ಪನ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ಚ ಸಂವೇಗಜಾತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮುದುಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಮೇತ್ತಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಸುಧಾಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಪಾಯಸತ್ತಾ ಸಂವಟ್ಟಮಾನಲೋಕಧಾತೂಹಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಲೋಕಧಾತೂಸುಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಪಾಯಸತ್ತಾ ತದಾ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ದೀಘಾಯುಕಾನಂ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಪನ ವಿನಸ್ಸಮಾನೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ನಿರಯತೋ ನ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತತ್ಥ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಚಕ್ಕವಾಳೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಾಯ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ನೇವ ಸಗ್ಗೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಂವಟ್ಟಮಾನಚಕ್ಕವಾಳತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚತಿ। ಕಿಂ ಪನ ಪಿಟ್ಠಿಚಕ್ಕವಾಳಂ ನ ಝಾಯತೀತಿ? ಝಾಯತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಝಾಯಮಾನೇಪಿ ಏಸ ಆಕಾಸೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ವಸ್ಸೂಪಚ್ಛೇದತೋ ಪನ ಉದ್ಧಂ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ ದುತಿಯೋ ಸೂರಿಯೋ ಪಾತುಭವತಿ, ಪಾತುಭೂತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ನೇವ ರತ್ತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ನ ದಿವಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏಕೋ ಸೂರಿಯೋ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಏಕೋ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೋವ ಲೋಕೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸೂರಿಯವಿಮಾನೇ ಸೂರಿಯದೇವಪುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಸೂರಿಯೇ ನತ್ಥಿ। ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಪನ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ, ಏವಂ ಸೂರಿಯದೇವಪುತ್ತೋಪಿ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪನ ಪಭಸ್ಸರತರಞ್ಚೇವ ತೇಜವನ್ತತರಞ್ಚ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ತಂ ಅನ್ತರಧಾಯಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಪರೇ। ತತ್ಥ ಪಕತಿಸೂರಿಯೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಆಕಾಸೇ ವಲಾಹಕಾಪಿ ಧೂಮಸಿಖಾಪಿ ವತ್ತನ್ತಿ, ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಸೂರಿಯೇ ವತ್ತಮಾನೇ ವಿಗತಧೂಮವಲಾಹಕಂ ಆದಾಸಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ನಿಮ್ಮಲಂ ನಭಂ ಹೋತಿ। ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನದಿಯೋ ಸೇಸಕುನ್ನದಿಆದೀಸು ಉದಕಂ ಸುಸ್ಸತಿ।
ತತೋಪಿ
ತತೋಪಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ ಚತುತ್ಥೋ ಸೂರಿಯೋ ಪಾತುಭವತಿ, ಯಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ ಹಿಮವತಿ ಮಹಾನದೀನಂ ಪಭವಾ ಸೀಹಪ್ಪಪಾತದಹೋ ಮನ್ದಾಕಿನೀದಹೋ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡದಹೋ ರಥಕಾರದಹೋ ಅನೋತತ್ತದಹೋ ಛದ್ದನ್ತದಹೋ ಕುಣಾಲದಹೋತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಮಹಾಸರಾ ಸುಸ್ಸನ್ತಿ।
ತತೋಪಿ
ತತೋಪಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ ಛಟ್ಠೋ ಸೂರಿಯೋ ಪಾತುಭವತಿ, ಯಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕಧೂಮಂ ಹೋತಿ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಸಿನೇಹಂ ಧೂಮೇನ। ಯಾಯ ಹಿ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತು ಆಬನ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಾ ಛಟ್ಠಸೂರಿಯಪಾತುಭಾವೇನ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಚಿದಂ, ಏವಂ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಿಪಿ।
ತತೋಪಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ತಮೋ ಸೂರಿಯೋ ಪಾತುಭವತಿ, ಯಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕಜಾಲಂ ಹೋತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಹಿ, ಯೋಜನಸತಿಕಾದಿಭೇದಾನಿ ಸಿನೇರುಕೂಟಾನಿ ಪಲುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಿ। ಸಾ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಕನಕವಿಮಾನರತನವಿಮಾನಮಣಿವಿಮಾನಾನಿ ಝಾಪೇತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತೇನೇವೂಪಾಯೇನ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತತ್ಥ ತಯೋಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಆಭಸ್ಸರೇ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸಾ ಯಾವ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ನ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಪರಿಕ್ಖಯಾ ಪನ ಸಪ್ಪಿತೇಲಜ್ಝಾಪನಗ್ಗಿಸಿಖಾ ವಿಯ ಛಾರಿಕಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಹೇಟ್ಠಾಆಕಾಸೇನ ಸಹ ಉಪರಿಆಕಾಸೋ ಏಕೋ ಹೋತಿ ಮಹನ್ಧಕಾರೋ।
ಏವಂ ಏಕಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಏಕಙ್ಗಣಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೇ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ದೇವೋ ವಸ್ಸಿತುಂ ಆರಭತಿ, ಆದಿತೋವ ಅನ್ತರಟ್ಠಕೇ ಹಿಮಪಾತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತತೋ ಕಣಮತ್ತಾ ತಣ್ಡುಲಮತ್ತಾ ಮುಗ್ಗಮಾಸಬದರಆಮಲಕಏಳಾಲುಕಕುಮ್ಭಣ್ಡಅಲಾಬುಮತ್ತಾ ಉದಕಧಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ
ಕಥಂ ತಾವಮಹನ್ತಂ ಉದಕರಾಸಿಂ ಘನಂ ಕರೋತೀತಿ ಚೇ? ವಿವರಸಮ್ಪದಾನತೋ ವಾತಸ್ಸಾತಿ। ತಞ್ಹಿಸ್ಸ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ವಿವರಂ ದೇತಿ। ತಂ ಏವಂ ವಾತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿಯಮಾನಂ ಘನಂ ಕರಿಯಮಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಮಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಓತರತಿ। ಓತಿಣ್ಣೇ ಓತಿಣ್ಣೇ ಉದಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಟ್ಠಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ, ಉಪರಿಚತುಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕಟ್ಠಾನೇ ಚ ದೇವಲೋಕಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಭವನಾನಿ ಪನ ಪಥವೀಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ನ ತಾವ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಪುರಿಮಪಥವಿಟ್ಠಾನಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ಪನ ಬಲವವಾತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ತಂ ಪಿಹಿತದ್ವಾರೇ ಧಮ್ಮಕರಣೇ ಠಿತಉದಕಮಿವ ನಿರುಸ್ಸಾಸಂ ಕತ್ವಾ ರುಮ್ಭನ್ತಿ
ತದಾ ಚ ಆಭಸ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಠಮತರಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ವಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಾ ವಾ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಸಯಂಪಭಾ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರಾ, ತೇ ತಂ ರಸಪಥವಿಂ ಸಾಯಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಾ ಆಲುಪ್ಪಕಾರಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಿ। ಅಥ ತೇಸಂ ಸಯಂಪಭಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಅನ್ಧಕಾರೋ ಹೋತಿ। ತೇ ಅನ್ಧಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಾಯನ್ತಿ। ತತೋ ತೇಸಂ ಭಯಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಸೂರಭಾವಂ ಜನಯನ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಾತುಭವತಿ। ತೇ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಆಲೋಕಂ ಪಟಿಲಭಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭೀತಾನಂ ಭಯಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಸೂರಭಾವಂ ಜನಯನ್ತೋ ಉಟ್ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಸೂರಿಯೋತ್ವೇವಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಿ।
ಅಥ ಸೂರಿಯೇ ದಿವಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಆಲೋಕಂ ಲಭಿಮ್ಹ, ಸೋಪಿ ನೋ ನಟ್ಠೋ’’ತಿ ಪುನ ಭೀತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸಾಧು ವತಸ್ಸ, ಸಚೇ ಅಞ್ಞಂ ಆಲೋಕಂ ಲಭೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ವಿಯ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಪಾತುಭವತಿ। ತೇ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಚನ್ದೋತ್ವೇವಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಿ।
ಏವಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇಸು ಪಾತುಭೂತೇಸು ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತತೋ ಪಭುತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಚ ಮಾಸಡ್ಢಮಾಸಉತುಸಂವಚ್ಛರಾ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಪಾತುಭೂತದಿವಸೇಯೇವ ಸಿನೇರುಚಕ್ಕವಾಳಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತಾ ದೀಪಸಮುದ್ದಾ ಚ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ತೇ ಚ ಖೋ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಫಗ್ಗುಣಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇಯೇವ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಯಥಾ ನಾಮ ಕಙ್ಗುಭತ್ತೇ ಪಚ್ಚಮಾನೇ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಪುಬ್ಬುಳಕಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಏಕೇ ಪದೇಸಾ ಥೂಪಥೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕೇ ನಿನ್ನನಿನ್ನಾ, ಏಕೇ ಸಮಸಮಾ, ಏವಮೇವ ಥೂಪಥೂಪಟ್ಠಾನೇ ಪಬ್ಬತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಿನ್ನನಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಸಮುದ್ದಾ, ಸಮಸಮಟ್ಠಾನೇ ದೀಪಾತಿ।
ಅಥ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ರಸಪಥವಿಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮೇನ ಏಕಚ್ಚೇ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೇ ಅತಿಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅತಿಮಾನಪಚ್ಚಯಾ ಸಾಪಿ ರಸಪಥವೀ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಭೂಮಿಪಪ್ಪಟಕೋ ಪಾತುಭವತಿ। ಅಥ ನೇಸಂ ತೇನೇವ ನಯೇನ ಸೋಪಿ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಅಥ ಪದಾಲತಾ ಪಾತುಭವತಿ। ತೇನೇವ ನಯೇನ ಸಾಪಿ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಅಕಟ್ಠಪಾಕೋ ಸಾಲಿ
ಅಥ ತೇಸಂ ನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಾಯ ವಣಮುಖಾನಿ ಪಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಭಾವೋ, ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ ಪಾತುಭವತಿ। ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇಸು ಹಿ ಪವತ್ತಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನುಭಾವೇನ ಯಾವ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಕಾಮರಾಗೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವೇಗೇನ ಸಮಿತೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಿ। ತೇ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಪಟಿಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿಯಮಾನಾ ವಿಹೇಠಿಯಮಾನಾ ತಸ್ಸ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಹೇತು ಅಗಾರಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ। ತೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸಮಾನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಅಲಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸನ್ನಿಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತತೋ ಪಭುತಿ ಕಣೋಪಿ ಥುಸೋಪಿ ತಣ್ಡುಲಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧನ್ತಿ, ಲಾಯಿತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ನ ಪಟಿವಿರುಹತಿ।
ತೇ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅನುತ್ಥುನನ್ತಿ ‘‘ಪಾಪಕಾ ವತ ಭೋ ಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತೇಸು ಪಾತುಭೂತಾ, ಮಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮನೋಮಯಾ ಅಹುಮ್ಹಾ’’ತಿ, ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೮) ವುತ್ತನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಮರಿಯಾದಂ ಠಪೇನ್ತಿ, ಅಥಞ್ಞತರೋ ಸತ್ತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾಗಂ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ, ತಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪರಿಭಾಸೇತ್ವಾ ತತಿಯವಾರೇ ಪಾಣಿಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡೇಹಿ ಪಹರನ್ತಿ। ತೇ ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಕಲಹಮುಸಾವಾದದಣ್ಡಾದಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತಯನ್ತಿ ‘‘ಯನ್ನೂನ ಮಯಂ ಏಕಂ ಸತ್ತಂ ಸಮ್ಮನ್ನೇಯ್ಯಾಮ, ಯೋ ನೋ ಸಮ್ಮಾ ಖೀಯಿತಬ್ಬಂ ಖೀಯೇಯ್ಯ, ಗರಹಿತಬ್ಬಂ ಗರಹೇಯ್ಯ, ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಯ್ಯ, ಮಯಂ ಪನಸ್ಸ ಸಾಲೀನಂ ಭಾಗಮನುಪ್ಪದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಕತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಸು ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಕಪ್ಪೇ ಅಯಮೇವ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ತೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಅಭಿರೂಪತರೋ ಚ ಮಹಾಸಮ್ಮತೋ, ಖೇತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತೀತಿ ಖತ್ತಿಯೋ, ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಪರೇಸಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ರಾಜಾತಿ ತೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಯಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಅಚ್ಛರಿಯಟ್ಠಾನಂ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋವ ತತ್ಥ ಆದಿಪುರಿಸೋತಿ ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಖತ್ತಿಯಮಣ್ಡಲೇ ಸಣ್ಠಿತೇ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋಪಿ ವಣ್ಣಾ ಸಣ್ಠಹಿಂಸು।
ತತ್ಥ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘತೋ ಯಾವ ಜಾಲೋಪಚ್ಛೇದೋ, ಇದಮೇಕಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸಂವಟ್ಟೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಜಾಲೋಪಚ್ಛೇದತೋ ಯಾವ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಹಾಮೇಘತೋ ಯಾವ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಪಾತುಭಾವೋ, ಇದಂ ತತಿಯಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ವಿವಟ್ಟೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಪಾತುಭಾವತೋ ಯಾವ ಪುನ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘೋ, ಇದಂ ಚತುತ್ಥಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಚತುಸಟ್ಠಿಅನ್ತರಕಪ್ಪಸಙ್ಗಹಂ। ‘‘ವೀಸತಿಅನ್ತರಕಪ್ಪಸಙ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಸೇಸಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಾಲತೋ ತೇನ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾನೇವ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಏಕೋ ಮಹಾಕಪ್ಪೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಿನಾಸೋ ಚ ಸಣ್ಠಹನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಮಯೇ ಕಪ್ಪೋ ಉದಕೇನ ನಸ್ಸತಿ, ಆದಿತೋವ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ತತ್ಥ ದುತಿಯಸೂರಿಯೋ, ಏವಮಿಧ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕೋ ಖಾರುದಕಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಾತಿ। ಸೋ ಆದಿತೋ ಸುಖುಮಂ ಸುಖುಮಂ ವಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಹಾಧಾರಾಹಿ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ವಸ್ಸತಿ। ಖಾರುದಕೇನ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಾ ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದಯೋ ವಿಲೀಯನ್ತಿ, ಉದಕಂ ಸಮನ್ತತೋ ವಾತೇಹಿ ಧಾರೀಯತಿ। ಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಂ ಉದಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನ ಹಿ ಖಾರುದಕೇನ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಾ ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದಯೋ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಲೋಣಸಕ್ಖರಾ ವಿಯ ವಿಲೀಯನ್ತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಉದಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂದಕಮೇವ ತಂ ಹೋತೀತಿ ಕೇಚಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಉದಕಂ ತಂ ಸನ್ಧಾರಕವಾಯುಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ಅನವಸೇಸತೋ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಯಮೇವ ಏಕೋ ಘನಭೂತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಂ। ಉಪರಿ ಪನ ಛಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ವಿಲೀಯಾಪೇತ್ವಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹೇ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಯಾವ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಉದಕಾನುಗತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಹಸಾ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅನ್ತರಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಹೇಟ್ಠಾಆಕಾಸೇನ ಸಹ ಉಪರಿಆಕಾಸೋ ಏಕೋ ಹೋತಿ ಮಹನ್ಧಕಾರೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತಸದಿಸಂ। ಕೇವಲಂ ಪನಿಧ ಆಭಸ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕೋ ಪಾತುಭವತಿ। ಸುಭಕಿಣ್ಹತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಆಭಸ್ಸರಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘತೋ ಯಾವ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಖಾರುದಕೋಪಚ್ಛೇದೋ, ಇದಮೇಕಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ
ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಪ್ಪೋ ವಾತೇನ ನಸ್ಸತಿ, ಆದಿತೋವ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ತತ್ಥ ದುತಿಯಸೂರಿಯೋ, ಏವಮಿಧ ಕಪ್ಪವಿನಾಸನತ್ಥಂ ವಾತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ। ಸೋ ಪಠಮಂ ಥೂಲರಜಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತೋ ಸಣ್ಹರಜಂ ಸುಖುಮವಾಲಿಕಂ ಥೂಲವಾಲಿಕಂ ಸಕ್ಖರಪಾಸಾಣಾದಯೋತಿ ಯಾವಕೂಟಾಗಾರಮತ್ತೇ ಪಾಸಾಣೇ ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಮಹಾರುಕ್ಖೇ ಚ ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತೇ ಪಥವಿತೋ ನಭಮುಗ್ಗತಾ ನ ಪುನ ಪತನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ವಾತೋ ಸಮುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಖಿಪತಿ। ಯೋಜನಸತಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ ಪಥವಿಪ್ಪದೇಸಾ ದ್ವಿಯೋಜನತಿಯೋಜನಚತುಯೋಜನಪಞ್ಚಯೋಜನಛಯೋಜನಸತ್ತಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ ಪಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಾತವೇಗುಕ್ಖಿತ್ತಾ ಆಕಾಸೇಯೇವ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಮ್ಪಿ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಮ್ಪಿ ವಾತೋ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಖಿಪತಿ। ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಭಿಹನ್ತ್ವಾ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ। ಏತೇನೇವೂಪಾಯೇನ ಭೂಮಟ್ಠಕವಿಮಾನಾನಿ ಚ ಆಕಾಸಟ್ಠಕವಿಮಾನಾನಿ ಚ ವಿನಾಸೇನ್ತೋ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ವಿನಾಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಾ ಚಕ್ಕವಾಳೇಹಿ, ಹಿಮವನ್ತಾ ಹಿಮವನ್ತೇಹಿ, ಸಿನೇರೂ ಸಿನೇರೂಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ। ಪಥವಿತೋ ಯಾವ ತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿ ವಾತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನವಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ವೇಹಪ್ಫಲೇ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಉದಕೇನ ತಂಸನ್ಧಾರಕವಾತೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಅವಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಾಭಾವತೋ। ಹೇಟ್ಠಾಆಕಾಸೇನ ಸಹ ಉಪರಿಆಕಾಸೋ ಏಕೋ ಹೋತಿ ಮಹನ್ಧಕಾರೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತಸದಿಸಂ। ಇಧ ಪನ ಸುಭಕಿಣ್ಹಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕೋ ಪಾತುಭವತಿ। ವೇಹಪ್ಫಲತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕಮಹಾಮೇಘತೋ ಯಾವ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಕವಾತುಪಚ್ಛೇದೋ, ಇದಮೇಕಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ। ವಾತುಪಚ್ಛೇದತೋ ಯಾವ ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಹಾಮೇಘೋ, ಇದಂ ದುತಿಯಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಏವಂ ವಾತೇನ ವಿನಾಸೋ ಚ ಸಣ್ಠಹನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಥ
ತತ್ಥ ರಾಗೇ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಿನಸ್ಸತಿ, ದೋಸೇ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ಉದಕೇನ ವಿನಸ್ಸತಿ। ದೋಸೇ ಹಿ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ಅಧಿಕತರೇನ ದೋಸೇನ ವಿಯ ತಿಕ್ಖತರೇನ ಖಾರುದಕೇನ ವಿನಾಸೋ ಯುತ್ತೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದೋಸೇ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ, ರಾಗೇ ಉದಕೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಕಿರ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಪಾಕಟಸತ್ತುಸದಿಸಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಸದಿಸತಾ, ಅಪಾಕಟಸತ್ತುಸದಿಸಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಖಾರುದಕಸದಿಸತಾ ಚ ಯುತ್ತಾತಿ। ಮೋಹೇ ಪನ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ವಾತೇನ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ವಿನಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಚ ನಿರನ್ತರಮೇವ ಸತ್ತ ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ನಸ್ಸತಿ, ಅಟ್ಠಮೇ ವಾರೇ ಉದಕೇನ, ಪುನ ಸತ್ತ ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ, ಅಟ್ಠಮೇ ಉದಕೇನಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇ ವಾರೇ ವಿನಸ್ಸನ್ತೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಉದಕೇನ ವಿನಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಸತ್ತ ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ನಸ್ಸತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ತೇಸಟ್ಠಿ ಕಪ್ಪಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಉದಕೇನ ನಸ್ಸನವಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಲದ್ಧೋಕಾಸೋ ವಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಚತುಸಟ್ಠಿಕಪ್ಪಾಯುಕೇ ಸುಭಕಿಣ್ಹೇ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ಲೋಕಂ ವಿನಾಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ರಾಗೋ ಸತ್ತಾನಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಗ್ಗಿವಸೇನ ಬಹುಸೋ ಲೋಕವಿನಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿನಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಹನ್ತಂ ಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಿತಞ್ಚ ಓಕಾಸಲೋಕಂ ಭಗವಾ ಯಾಥಾವತೋ ಅವೇದೀತಿ ಏವಮ್ಪಿಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ವಿದಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ, ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ, ಆಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ, ಪರಿಮಾಣಸಣ್ಠಾನಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ಓಕಾಸಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ಅನುತ್ತರೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪನ ಗುಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಮೇತಂ, ಅತ್ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗುಣೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತರಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅನುತ್ತರೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸತಾಯ ಕತಂ, ನ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಸದೇವಕೇ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸದಿಸಕಪ್ಪೋಪಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಸದಿಸೋ, ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಪನ ಕಾ ಕಥಾ। ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ। ಅಭಿಭವತೀತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ
ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ತೇನ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ? ತಸ್ಸಪಿ ಆನುಭಾವತೋ ಅಸದಿಸತ್ತಾ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಸಯತೋ ಪವತ್ತಿತೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ಉತ್ತರಿತರಮೇವ। ತಞ್ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಸತ್ಥು ವಿಮುತ್ತಿಗುಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ಅತಕ್ಕಾವಚರಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಂ ವಿಭೂತತರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸಮ್ಮದೇವ ಚ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಪಾಪಕತ್ತಾ ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸಸ್ಸ ಚ ಅತಿಪರಿತ್ತಕತ್ತಾ ಲಹು ಲಹು ಪವತ್ತತೀತಿ।
ಏವಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಭಗವತೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದಿಸಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಗುಣೇನಪಿ ಅಸಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಸಮೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ಸಮೋ ಸದಿಸೋತಿ ಅಸಮೋ। ತಥಾ ಅಸಮೇಹಿ ಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ। ಅಸಮಾ ವಾ ಸಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮಸಮೋ। ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಪಟಿಮಾ, ಸದಿಸೂಪಮಾ ಪಟಿಭಾಗೋ, ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಠಿತೋ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿಆದೀಸು ಮಮ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ತತ್ಥ ಸದೇವಕೇ…ಪೇ॰… ಪಜಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತತೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರಂ ಸಮ್ಪನ್ನತರಸೀಲಂ ಕಞ್ಚಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಖೋ ಪನ ಪಸ್ಸಾಮಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಅಪದಾ ವಾ ದ್ವಿಪದಾ ವಾ ಚತುಪ್ಪದಾ ವಾ ಬಹುಪ್ಪದಾ ವಾ ರೂಪಿನೋ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ವಾ ಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ ಅಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ, ತಥಾಗತೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ
ಇದಂ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ –
‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ದಸೋ ವಸವತ್ತೀ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೮) –
ಏವಮಾದೀನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋತಿ –
‘‘ಅಹಞ್ಹಿ ಅರಹಾ ಲೋಕೇ, ಅಹಂ ಸತ್ಥಾ ಅನುತ್ತರೋ।
ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೀತಿಭೂತೋಸ್ಮಿ ನಿಬ್ಬುತೋ॥ (ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧)।
‘‘ದನ್ತೋ ದಮಯತಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸನ್ತೋ ಸಮಯತಂ ಇಸಿ।
ಮುತ್ತೋ ಮೋಚಯತಂ ಅಗ್ಗೋ, ತಿಣ್ಣೋ ತಾರಯತಂ ವರೋ॥ (ಇತಿವು॰ ೧೧೨)
‘‘ನಯಿಮಸ್ಮಿಂ
ಬುದ್ಧೇನ ಸೇಟ್ಠೋ ಸದಿಸೋ ಚ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಆಹುನೇಯ್ಯಾನಂ ಪರಮಾಹುತಿಂ ಗತೋ,
ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕಾನಂ ವಿಪುಲಪ್ಫಲೇಸಿನ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿ॰ ವ॰ ೧೦೪೭; ಕಥಾ॰ ೭೯೯) –
ಏವಮಾದಿಕಾ ಗಾಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ।
ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥೀತಿಆದೀಸು ದಮಿತಬ್ಬಾತಿ ದಮ್ಮಾ, ದಮಿತುಂ ಅರಹರೂಪಾ। ಪುರಿಸಾ ಚ ತೇ ದಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ। ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಪರನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ, ದಮ್ಮಪುರಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸತಿಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸಪಿ ದಮ್ಮಭಾವೇ ಪುರಿಸಗ್ಗಹಣಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಾರೇತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಮೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದಮೇತೀತಿ ಸಮೇತಿ, ಕಾಯಸಮಾದೀಹಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ‘‘ವಿನೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅದನ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ದಮತಂ ಅನುಪಗತಾ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ವಿಪ್ಪಕತದಮ್ಮಭಾವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ದಮೇತಬ್ಬತಂ ನಾತಿವತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ ಏವ, ಯತೋ ತೇ ಸತ್ಥಾ ದಮೇತಿ। ಭಗವಾ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಏಕದೇಸೇನ ದನ್ತೇಪಿ ಸಮೇತಿ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೩೯) ‘‘ಅಪಿ ಚ ಸೋ ಭಗವಾ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದೀನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಞ್ಚ ಉತ್ತರಿಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ದನ್ತೇಪಿ ದಮೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅದನ್ತಾ ಏಕದೇಸೇನ ದನ್ತಾ ಚ ಇಧ ಅದನ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದಮೇತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ದಮನಾರಹಾ।
ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾತಿಆದೀಸು ಉದ್ಧಂ ಅನುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತಾ ಗತಾ ವಡ್ಢಿತಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ದೀಘಂ ಅಹುತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ದೀಘಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿರಚ್ಛಾನಾಯೇವ ಪುರಿಸಾ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾ। ಮನಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಾ। ಸತಿಸೂರಭಾವಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಯೋಗ್ಯತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಉಪಚಿತಮಾನಸಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಚಿತ್ತಾ। ಕೇ ಪನ ತೇ? ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿನೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉತ್ತರಕುರುಕೇ ಚ ಮನುಸ್ಸೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ। ಕತಮೇಹಿ ತೀಹಿ? ಸೂರಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೧)।
ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಮಹಾಸಾವಕಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಸತ್ತಾ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಸಮಾನರೂಪಾದಿತಾಯ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಇತರಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಾತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸೂತಿ ಏಕೇ। ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಸಹಿತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ। ಯೇ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾ, ತೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ಲೋಭಾದಯೋ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಉಸ್ಸನ್ನಾ, ತೇ ಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಅಪಾಯಮಗ್ಗಂ, ಅಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಸುಗತಿಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಸಹಿತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮನು ನಾಮ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕೋ ಲೋಕಮರಿಯಾದಾಯ ಆದಿಭೂತೋ ಹಿತಾಹಿತವಿಧಾಯಕೋ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿತುಟ್ಠಾನಿಯೋ, ಯೋ ಸಾಸನೇ ಮಹಾಸಮ್ಮತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ
ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ। ತಂಸದಿಸತಾ ಏತ್ಥ ಜೋತೀಯತಿ। ತೇನ ಮನುಸ್ಸತ್ತಮತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ಯಕ್ಖಾದಯೋ ಅಮನುಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ನ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ, ತಥಾ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಯಕ್ಖಾದಯೋ ಏವ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ಅಪಲಾಲೋ ಹಿಮವನ್ತವಾಸೀ, ಚೂಳೋದರಮಹೋದರಾ ನಾಗದೀಪವಾಸಿನೋ, ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾ ಸೀಹಳದೀಪವಾಸಿನೋ ನಿಬ್ಬಿಸಾ ಕತಾ ದೋಸವಿಸಸ್ಸ ವಿನೋದನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸರಣೇಸು ಚ ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾ’’ತಿ। ಕೂಟದನ್ತಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಘೋರಮುಖಉಪಾಲಿಗಹಪತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಕ್ಕಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಜಕಲಾಪಯಕ್ಖಬಕಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತೇಸಂ ಪನ ದಮನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚಭಾವತೋ ಇಧ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇಸೀಸುತ್ತಂ ‘‘ವಿನೀತಾ ವಿಚಿತ್ರೇಹಿ ವಿನಯನೂಪಾಯೇಹೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಣ್ಹಾದೀಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ವಿನಯನಸ್ಸ ದೀಪನತೋ।
ಅತ್ಥಪದನ್ತಿ ಅತ್ಥಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜನಕಂ ಪದಂ, ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾಕ್ಯೇನ ಹಿ ಅತ್ಥಾಭಿಬ್ಯತ್ತಿ, ನ ನಾಮಾದಿಪದಮತ್ತೇನ, ಏಕಪದಭಾವೇನ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸತ್ಥು ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ತಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಪಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದಿಸಾ ವಿಯಾತಿ ವಾ ದಿಸಾ। ಅಸಜ್ಜಮಾನಾತಿ ನ ಸಜ್ಜಮಾನಾ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಾ। ಧಾವನ್ತೀತಿ ಜವನವುತ್ತಿಯೋಗತೋ ಧಾವನ್ತಿ। ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಂ ಅಪರಿವತ್ತನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ಪನ ದಮಿತಾ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ ಏಕಿರಿಯಾಪಥೇನೇವ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ಧಾವನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನೇವ ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿದಿಸಂ ಅಮತದಿಸಞ್ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನತೋ।
ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹೀತಿಆದೀಸು ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ, ಇಧಲೋಕತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಮಾ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ, ಪರಲೋಕತ್ಥೋ। ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತೇಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ, ತೇಸು ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಯೋ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಂ ಯಂ ಅರಹತಿ, ತದನುರೂಪಂ। ಅನುಸಾಸತೀತಿ ವಿನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತ್ಥೋ, ಭಣ್ಡಮೂಲೇನ ವಣಿಜ್ಜಾಯ ದೇಸನ್ತರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಜನಸಮೂಹೋ। ಹಿತುಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಪರಿಪಾಲೇತಬ್ಬೋ ಸಾಸಿತಬ್ಬೋ ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸತ್ಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಸೋ ವಿಯ ಭಗವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ಥಾ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥಾ, ಭಗವಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಯಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸತ್ಥೇತಿ ಸತ್ಥಿಕೇ ಜನೇ। ಕಂ ಉದಕಂ ತಾರೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕನ್ತಾರೋ, ನಿರುದಕೋ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋ। ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪನ ಇತರೋಪಿ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಚೋರಕನ್ತಾರನ್ತಿ ಚೋರೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಕನ್ತಾರಂ, ತಥಾ ವಾಳಕನ್ತಾರಂ। ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರನ್ತಿ ದುಲ್ಲಭಭಿಕ್ಖಂ ಕನ್ತಾರಂ। ತಾರೇತೀತಿ ಅಖೇಮನ್ತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ। ಉತ್ತಾರೇತೀತಿಆದಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಉತ್ತಾರೇತೀತಿ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಉಪನೇನ್ತೋ ತಾರೇತಿ। ನಿತ್ತಾರೇತೀತಿ ಅಖೇಮನ್ತಟ್ಠಾನತೋ ನಿಕ್ಖಾಮೇನ್ತೋ ತಾರೇತಿ। ಪತಾರೇತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಾರೇತಿ, ಹತ್ಥೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಾರೇತಿ ವಿಯ ತಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ತಾರಣುತ್ತಾರಣಾದಿ ಖೇಮಟ್ಠಾನೇ ಠಪನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀ’’ತಿ। ಸತ್ತೇತಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ। ಮಹಾಗಹನತಾಯ ಮಹಾನತ್ಥತಾಯ ದುನ್ನಿತ್ಥರತಾಯ ಚ ಜಾತಿಯೇವ ಕನ್ತಾರೋ ಜಾತಿಕನ್ತಾರೋ, ತಂ ಜಾತಿಕನ್ತಾರಂ।
ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ। ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಏವ ಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸತ್ತಾ, ನ ತಿರಚ್ಛಾನಾದಯೋ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ। ಭಗವತೋತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯತೋ ಅಜ್ಝೇತೀ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಕಾರಣಂ। ಗಗ್ಗರಾಯಾತಿ ಗಗ್ಗರಾಯ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ, ತಾಯ ವಾ ಕಾರಿತತ್ತಾ ‘‘ಗಗ್ಗರಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ। ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾಯ ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿ, ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತೇ ನಿಪಜ್ಜಿ। ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ತಸ್ಸ ಸೀಸೇ ದಣ್ಡಸ್ಸ ಠಪಿತಭಾವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ದಣ್ಡಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಮಣ್ಡೂಕೋಪಿ ದಣ್ಡೇ ಠಪಿತೇಪಿ ಉಪ್ಪೀಳಿತೇಪಿ ಧಮ್ಮಗತೇನ ಪಸಾದೇನ ವಿಸ್ಸರಮಕರೋನ್ತೋವ ಕಾಲಮಕಾಸಿ। ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮತಾ, ಯಾ ‘‘ಕುತೋಹಂ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಕಿನ್ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಮಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಾ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಮಭವಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ ನಾಮ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಪಾದೇ ಸಿರಸಾ ವನ್ದೀತಿ ಕತಞ್ಞುತಾಸಂವಡ್ಢಿತೇನ ಪೇಮಗಾರವಬಹುಮಾನೇನ ವನ್ದಿ।
ಜಾನನ್ತೋವ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ‘‘ಕೋ ಮೇ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪುಚ್ಛಿ। ತತ್ಥ (ವಿ॰ ವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೫೭) ಕೋತಿ ದೇವನಾಗಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬಾದೀಸು ಕೋ, ಕತಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇತಿ ಮಮ। ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ। ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ। ಯಸಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏದಿಸೇನ ಯಸೇನ ಚ ಪರಿವಾರೇನ ಚ। ಜಲನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತೇನ ಕಾಮನೀಯೇನ ಸುನ್ದರೇನ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಛವಿವಣ್ಣೇನ ಸರೀರವಣ್ಣನಿಭಾಯ। ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಸಪಿ ದಿಸಾ ಪಭಾಸೇನ್ತೋ, ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಏಕೋಭಾಸಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಪನ ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ಮಣ್ಡೂಕೋಹಂ ಪುರೇ ಆಸಿ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುರೇತಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ। ಉದಕೇತಿ ಇದಂ ತದಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ। ಉದಕೇ ಮಣ್ಡೂಕೋತಿ ತೇನ ಉದ್ಧುಮಾಯಿಕಾದಿಕಸ್ಸ ಥಲೇ ಮಣ್ಡೂಕಸ್ಸ ನಿವತ್ತನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗುನ್ನಂ ಘಾಸೇಸನಟ್ಠಾನಂ। ಇಧ ಪನ ಗೋಚರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೋಚರೋ, ವಾರಿ ಉದಕಂ ಗೋಚರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾರಿಗೋಚರೋ। ಉದಕಚಾರೀಪಿ ಹಿ ಕೋಚಿ ಕಚ್ಛಪಾದಿ ಅವಾರಿಗೋಚರೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಾರಿಗೋಚರೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುನಾ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ತವ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ। ಅನಾದರೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅವಧೀ ವಚ್ಛಪಾಲಕೋತಿ ವಚ್ಛೇ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಗೋಪಾಲಕದಾರಕೋ ಮಮ ಸಮೀಪಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದಣ್ಡಮೋಲುಬ್ಭ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಮಮ ಸೀಸೇ ದಣ್ಡಂ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಮಂ ಮಾರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ತಥಾ ಪರಿತ್ತತರೇನಪಿ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಏವಂ ಅತಿವಿಯ ಉಳಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಭಾಸುರತರಧವಳವಿಪ್ಫುರನ್ತದಸನಖಕಿರಣಾವಳೀಹಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ತಂ ಪದೇಸಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ। ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಹಿ ಸೋ –
‘‘ಮುಹುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಪಸಾದಸ್ಸ, ಇದ್ಧಿಂ ಪಸ್ಸ ಯಸಞ್ಚ ಮೇ।
ಆನುಭಾವಞ್ಚ ಮೇ ಪಸ್ಸ, ವಣ್ಣಂ ಪಸ್ಸ ಜುತಿಞ್ಚ ಮೇ॥
‘‘ಯೇ
ಪತ್ತಾ ತೇ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಸೋಚರೇ’’ತಿ॥ (ವಿ॰ ವ॰ ೮೫೯-೮೬೦) –
ಇಮಾ
ಯಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮಿತವಚನಂ, ತಥಾ ಕಿಞ್ಚೀತಿ। ಪನಾತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಪನಾತಿ ವಾ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೋ ನಿಪಾತೋ। ತೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸತ್ಥು ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೋ ವುತ್ತೋ। ಬುದ್ಧೋತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ತದಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಸತ್ಥು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾನುಭಾವೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೋ। ಪೀ-ತಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಸೇಸೋ ಜೋತೀಯತಿ। ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ಅಗ್ಗಫಲಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಲದ್ಧೇ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ ತತ್ಥ ಭವಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಂ, ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ।
ಏವಂ ಪವತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ನಿರುಪಲೇಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತದೋಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತಮೋಹೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋ। ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಗಿನಿಯಾ ಕತಂ, ನ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಕತಂ, ನ ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ, ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨) –
ಅಯಂ ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೋ ವಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ।
ತತ್ಥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೬೨; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೯೨) ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಅವಗನ್ತಾ ‘‘ಅವಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ। ಯಥಾ ಪಣ್ಣಸೋಸಾ ವಾತಾ ‘‘ಪಣ್ಣಸುಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತೋನೀತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬುಜ್ಝನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬೋಧನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಬೋಧಿತೋ ಸಯಮೇವ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾನಾಗುಣವಿಸವನತೋ ಪದುಮಮಿವ ವಿಕಸನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕೋಚಕರಧಮ್ಮಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿದ್ದಾಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಣ್ಹಾಲೇಪದಿಟ್ಠಿಲೇಪಾಭಾವೇನ ನಿರುಪಲೇಪಸಙ್ಖಾತೇನ। ಸವಾಸನಾನಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏಕನ್ತವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವಸೇಸೇಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ। ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ಗಮನತ್ಥಾನಂ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥತಾ ವಿಯ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಗಮನತ್ಥತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ನ ಪರೇಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಯಮೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ರತ್ತಗುಣಯೋಗತೋ ರತ್ತೋ ಪಟೋ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಯೋಗತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮನ್ತಿಆದಿ ಅತ್ಥಾನುಗತಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಭಗವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ। ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಉತ್ತಮಸ್ಸ ಗರುನೋ ಗಾರವವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನವಚನಮೇತಂ ಭಗವಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥೋ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ಚ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉತ್ತಮಂ ಗಾರವಟ್ಠಾನನ್ತಿ।
ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಂ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ‘‘ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ। ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಅರಹತೀತಿ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಗರೂ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಗಾರವಯುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಗರೂ’ತಿ ವತ್ವಾ ‘ಗಾರವಯುತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ಗುಣವಿಸೇಸಹೇತುಕಂ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಹಿ ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆವತ್ಥಿಕನ್ತಿ ಅವತ್ಥಾಯ ವಿದಿತಂ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ವೋಹರಿತಂ। ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಿಕಂ ತೇನ ತೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ವೋಹರಿತಂ। ನೇಮಿತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಆಗತಂ। ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತಂ, ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಆಗತಂ ಯದಿಚ್ಛಕಂ। ಇದಾನಿ ಆವತ್ಥಿಕಾದೀನಿ ನಾಮಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ವಚ್ಛೋ ದಮ್ಮೋ ಬಲಿಬದ್ದೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಾಲೋ ಯುವಾ ವುಡ್ಢೋತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ದುತಿಯೇನ ಮುಣ್ಡೀ ಜಟೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ, ತತಿಯೇನ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಝಾಯೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ, ಚತುತ್ಥೇನ ಅಘಪದೀಪನಂ ಪಾವಚನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ನೇಮಿತ್ತಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ನ ಮಹಾಮಾಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಇದಂ ನಾಮಂ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ‘‘ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ’’ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ। ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಂಗುಣನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ಸಾ, ತೇ ಸತ್ಥು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾ, ತಂಗುಣಾ ವಿಯ ಸಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪರೇಸಂ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವದನ್ತೀತಿ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಗರುಭಾವತೋ ಬಹುವಚನೇನಾಹ, ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವಾ ಕತಮನುವಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಇಸ್ಸರಿಯಾದಿಭೇದೋ ಭಗೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗೀ। ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಅರಿಯಧಮ್ಮರತನಂ ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥಾನಿ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಅಪ್ಪಸದ್ದಾದಿಗುಣಯುತ್ತಾನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಭಜೀ, ಭಜನಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಗೀತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚೇವ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಿಮುತ್ತಿರಸಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಸೀಲಾದೀನಞ್ಚ ಭಾಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಭಜಿ ಪವಿಭಜಿ ಧಮ್ಮರತನನ್ತಿ ವಿಭತ್ತವಾ। ಅಕಾಸಿ ಭಗ್ಗನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಭಗ್ಗಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಭಗವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗರುಪಿ ಲೋಕೇ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗರೂ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಗರು, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ। ಸೋ ಚ ಯತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನತ್ಥಿ ಭಗೀತಿಆದೀಸು, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಭಾಗ್ಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಾಗ್ಯವಾ। ಬಹೂಹಿ ಞಾಯೇಹೀತಿ ಕಾಯಭಾವನಾದಿಕೇಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇಹಿ। ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವಿತಸಭಾವಸ್ಸ। ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತೇನ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸುಭಾವಿತಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋ ಸುಭಾವಿತಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭವಾನಂ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋತಿ ಭವನ್ತಗೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸನಯೋ –
‘‘ಭಗವಾತಿ ಗಾರವಾಧಿವಚನಮೇತಂ। ಅಪಿಚ ಭಗ್ಗರಾಗೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗದೋಸೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಮೋಹೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಮಾನೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗದಿಟ್ಠೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗತಣ್ಹೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಕಿಲೇಸೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಜಿ ವಿಭಜಿ ಪವಿಭಜಿ ಧಮ್ಮರತನನ್ತಿ ಭಗವಾ, ಭವಾನಂ ಅನ್ತಕರೋತಿ
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಗಾರವಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಯದಿಪಿ ಗಾಥಾಯಂ ಆಗತಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಯಥಾರಹಂ ಪನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ನಿದ್ದೇಸಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ಗಾರವಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಗರೂನಂ ಗರುಭಾವವಾಚಕಂ ವಚನಂ। ಭಜೀತಿ ಭಾಗಸೋ ಕಥೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭಜಿ ಪವಿಭಜಿ ಧಮ್ಮರತನ’’ನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಫಲಾದಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮೋಯೇವ ಧಮ್ಮರತನಂ। ಪುನ ಭಜೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸೇವೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಗೀತಿ ಭಾಗಾಭಿಧೇಯ್ಯವಾ। ಪುನ ಭಾಗೀತಿ ಏತ್ಥ ಭಜನಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥರಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ರಸಸ್ಸ। ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಹಿ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ತದತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಅತ್ಥರಸೋ। ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಧಮ್ಮರಸೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦)। ವಿಮುತ್ತಿರಸಸ್ಸಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ವಾ ರಸಸ್ಸ। ಸಞ್ಞಾಭಾವನಾನನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಗವಾತಿಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯದಿಪಿ ‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಭಗೀ ಭಜೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೪) ನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಏವ, ತಥಾಪಿ ಪದಸಿದ್ಧಿಅತ್ಥವಿಭಾಗಅತ್ಥಯೋಜನಾದಿಸಹಿತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ತತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿ। ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಏತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ವಣ್ಣಲೋಪೋ ಧಾತುಅತ್ಥೇನ ನಿಯೋಜನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಂ ತಿವಿಧಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸದ್ದನಯೇನಾತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನಯೇನ। ಪಿಸೋದರಾದೀನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಆಕತಿಗಣಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಕ್ಖಿಪನಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ। ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಕರಣಞ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪನಂ। ಪಾರಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ಪಾರಮೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ। ಭಾಗ್ಯನ್ತಿ ಕುಸಲಂ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಕುಸಲಂ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಇತರಂ ಲೋಕಿಯಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಇತರಮ್ಪಿ ವಾ ವಿವಟ್ಟುಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಸಿಯಾ।
ಇದಾನಿ ಭಗವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಲೋಭಾದಯೋ ಏಕಕವಸೇನ ಗಹಿತಾ, ತಥಾ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಅಹಿರಿಕಾದಯೋ ದುಕವಸೇನ। ತತ್ಥ ಕುಜ್ಝನಲಕ್ಖಣೋ ಕೋಧೋ, ಸೋ ನವವಿಧಆಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವೋ। ‘‘ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿ ಮಂ ಅವಧಿ ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೩-೪) ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕುಜ್ಝನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪರಿಯೋನನ್ಧನೋ ಉಪನಾಹೋ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಘೋಯೇವ, ಸೋ ಪವತ್ತಿನಾನತ್ತತೋ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ। ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕೋಧೋ ಕೋಧೋಯೇವ, ತದುತ್ತರಿ ಉಪನಾಹೋ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಕೋಧೋ, ಅಪರಕಾಲೇ ಉಪನಾಹೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೯೧)। ಅಗಾರಿಯಸ್ಸ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೧) ಅನಗಾರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಸುಕತಕರಣವಿನಾಸನೋ ಮಕ್ಖೋ। ಅಗಾರಿಯೋಪಿ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಅನುಕಮ್ಪಕೇನ ದಲಿದ್ದೋ ಸಮಾನೋ ಉಚ್ಚೇ ಠಾನೇ ಠಪಿತೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ‘‘ಕಿಂ ತಯಾ ಮಯ್ಹಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸುಕತಕರಣಂ ವಿನಾಸೇತಿ। ಅನಗಾರಿಯೋಪಿ ಸಾಮಣೇರಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ವಾ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಹಿ ಚ ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಾನಯಪ್ಪಕರಣಕೋಸಲ್ಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಿತೋ ಅಪರೇನ ಪಳಾಸೋ, ಪರಸ್ಸ ಗುಣೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಸಮೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಬಹುಸ್ಸುತೇಪಿ
ಪರೇಸಂ ಸಕ್ಕಾರಾದೀನಿ ಖೀಯಮಾನಾ ಉಸೂಯಮಾನಾ ಇಸ್ಸಾ। ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಗೂಹನಂ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಂ ಅಸಹಮಾನಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ। ವಞ್ಚನಿಕಚರಿಯಭೂತಾ ಮಾಯಾ, ಸಾ ಸಕದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ ಚಕ್ಖುಮೋಹನಮಾಯಾ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಮಾಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ತನೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಪ್ಪಕಾಸನಲಕ್ಖಣಂ ಕೇರಾಟಿಕಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ। ಅಸನ್ತಗುಣದೀಪನಞ್ಹಿ ‘‘ಕೇರಾಟಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇರಾಟಿಕೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆಯನಮಚ್ಛೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಆಯನಮಚ್ಛೋ ನಾಮ ಸಪ್ಪಮುಖಮಚ್ಛವಾಲಾ ಏಕಾ ಮಚ್ಛಜಾತಿ। ಸೋ ಕಿರ ಮಚ್ಛಾನಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಪ್ಪಾನಂ ಸೀಸಂ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸದಿಸೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಜಾನಾಪೇತುಂ, ಏವಮೇವ ಕೇರಾಟಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಂ ಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಂ ವಾ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಂ ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ತಂ ತಂ ಏವಂ ವದತಿ ‘‘ಅಹಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನ್ತೇವಾಸೀ, ತುಮ್ಹೇ ಮಯ್ಹಂ ಅನುಕಮ್ಪಕಾ, ನಾಹಂ ತುಮ್ಹೇ ಮುಞ್ಚಾಮೀ’’ತಿ। ಏವಮೇತೇ ‘‘ಸಗಾರವೋ ಅಯಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಕೇರಾಟಿಕಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ।
ಸಬ್ಬಸೋ ಮದ್ದವಾಭಾವೇನ ವಾತಭರಿತಭಸ್ತಸದಿಸಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವಸ್ಸ ಅನೋನಮಿತದಣ್ಡಸದಿಸತಾಯ ಪಗ್ಗಹಿತಸಿರಅನಿವಾತವುತ್ತಿಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಕಾರಕೋ ಥಮ್ಭೋ। ತದುತ್ತರಿಕರಣೋ ಸಾರಮ್ಭೋ। ಸೋ ದುವಿಧೇನ ಲಬ್ಭತಿ ಅಕುಸಲವಸೇನ ಚೇವ ಕುಸಲವಸೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಅಗಾರಿಯಸ್ಸ ಪರೇನ ಕತಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾದಿಂ ದಿಸ್ವಾ ತದ್ದಿಗುಣತದ್ದಿಗುಣಕರಣೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ, ಅನಗಾರಿಯಸ್ಸ ಚ ಯತ್ತಕಂ ಯತ್ತಕಂ ಪರೋ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ವಾ ಕಥೇತಿ ವಾ, ಮಾನವಸೇನ ತದ್ದಿಗುಣತದ್ದಿಗುಣಕರಣೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಕುಸಲೋ। ತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತದ್ದಿಗುಣಂ ತದ್ದಿಗುಣಂ ಕರೋತಿ। ಅಗಾರಿಯೋ ಸಮಾನೋ ಏಕೇನೇಕಸ್ಮಿಂ ಘರವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಜ್ಜಿತೇ ಅಪರೋ ದ್ವೇ ವತ್ಥೂನಿ ಸಜ್ಜೇತಿ, ಅಪರೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಪರೋ ಅಟ್ಠ, ಅಪರೋ ಸೋಳಸ। ಅನಗಾರಿಯೋ ಸಮಾನೋ ಏಕೇನೇಕಸ್ಮಿಂ ನಿಕಾಯೇ ಗಹಿತೇ ‘‘ನಾಹಂ ಏತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಪರೋ ದ್ವೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಪರೋ ತಯೋ, ಅಪರೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಪರೋ ಪಞ್ಚ। ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ಹಿ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಹೇಸ ನಿರಯಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ। ಅಗಾರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಪರಂ ಏಕಂ ಸಲಾಕಭತ್ತಂ ದೇನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ದಾತುಕಾಮತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ, ಅನಗಾರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪರೇನ ಏಕನಿಕಾಯೇ ಗಹಿತೇ ಮಾನಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಕೇವಲಂ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಆಲಸಿಯಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ದ್ವೇ ನಿಕಾಯೇ ಗಹೇತುಕಾಮತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕುಸಲೋ। ಕುಸಲಪಕ್ಖವಸೇನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏಕಂ ಸಲಾಕಭತ್ತಂ ದೇನ್ತೇ ದ್ವೇ, ದ್ವೇ ದೇನ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ
ಜಾತಿಆದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉನ್ನತಿವಸೇನ ಪಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ। ಅಬ್ಭುನ್ನತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅತಿಮಾನೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಕೇನಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ತತೋ ಅಧಿಕತೋ ದಹತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕೋ ಅತಿಮಾನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಜಾತಿಆದಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಜ್ಜನಾಕಾರೋ ಮದೋ, ಸೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಮಾನೋ ಏವ। ಸೋ ಪನ ಜಾತಿಮದೋ ಗೋತ್ತಮದೋ ಆರೋಗ್ಯಮದೋ ಯೋಬ್ಬನಮದೋ ಜೀವಿತಮದೋ ಲಾಭಮದೋ ಸಕ್ಕಾರಮದೋ ಗರುಕಾರಮದೋ ಪುರೇಕ್ಖಾರಮದೋ ಪರಿವಾರಮದೋ ಭೋಗಮದೋ ವಣ್ಣಮದೋ ಸುತಮದೋ ಪಟಿಭಾನಮದೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮದೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಮದೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಮದೋ ಇರಿಯಾಪಥಮದೋ ಇದ್ಧಿಮದೋ ಯಸಮದೋ ಸೀಲಮದೋ ಝಾನಮದೋ ಸಿಪ್ಪಮದೋ ಆರೋಹಮದೋ ಪರಿಣಾಹಮದೋ ಸಣ್ಠಾನಮದೋ ಪಾರಿಪೂರಿಮದೋತಿ ಅನೇಕವಿಧೋ।
ತತ್ಥ ಜಾತಿಮದೋ, ಸೋ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹಿ ಖತ್ತಿಯೋ ‘‘ಮಾದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥಿ, ಅವಸೇಸಾ ಅನ್ತರಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಖತ್ತಿಯಾ ಜಾತಾ, ಅಹಂ ಪನ ವಂಸಾಗತಖತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗೋತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಗೋತ್ತಮದೋ, ಸೋಪಿ ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಖತ್ತಿಯೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಹಂ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಗೋತ್ತೋ, ಅಹಂ ಆದಿಚ್ಚಗೋತ್ತೋ’’ತಿ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪಿ ‘‘ಅಹಂ ಕಸ್ಸಪಗೋತ್ತೋ, ಅಹಂ ಭಾರದ್ವಾಜಗೋತ್ತೋ’’ತಿ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ। ವೇಸ್ಸೋಪಿ ಸುದ್ದೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕುಲಗೋತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ। ಆರೋಗ್ಯಮದಾದೀಸುಪಿ ‘‘ಅಹಂ ಅರೋಗೋ, ಸೇಸಾ ರೋಗಬಹುಲಾ, ಕಣ್ಡುವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಬ್ಯಾಧಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಆರೋಗ್ಯಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅಹಂ ತರುಣೋ, ಅವಸೇಸಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಪಪಾತೇ ಠಿತರುಕ್ಖಸದಿಸೋ, ಅಹಂ ಪನ ಪಠಮವಯೇ ಠಿತೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಯೋಬ್ಬನಮದೋ। ‘‘ಅಹಂ ಚಿರಂ ಜೀವಿಂ, ಚಿರಂ ಜೀವಾಮಿ, ಚಿರಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ, ಸುಖಂ ಜೀವಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಜೀವಿತಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅಹಂ ಲಾಭೀ, ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಲಾಭಾ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಲಾಭಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಲಾಭಮದೋ ನಾಮ।
‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಲಭನ್ತಿ, ಅಹಂ ಪನ ಸುಕತಂ ಪಣೀತಂ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಾಮೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಸಕ್ಕಾರಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾದಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗರುಕಾರಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಹೋ ಮಯ್ಹಮೇವ ಮುಖೇನ ಛಿಜ್ಜತಿ, ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ಮಮೇವ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪುರೇಕ್ಖಾರಮದೋ ನಾಮ। ಅಗಾರಿಯಸ್ಸ ತಾವ ಮಹಾಪರಿವಾರಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಸಸತಮ್ಪಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಮಂ ಪರಿವಾರೇತೀ’’ತಿ, ಅನಗಾರಿಯಸ್ಸ ‘‘ಸಮಣಸತಮ್ಪಿ ಸಮಣಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಮಂ ಪರಿವಾರೇತಿ, ಸೇಸಾ ಅಪ್ಪಪರಿವಾರಾ, ಅಹಂ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ಚೇವ ಸುಚಿಪರಿವಾರೋ ಚಾ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪರಿವಾರಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ದುರೂಪಾ, ಅಹಂ ಅಭಿರೂಪೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ’’ತಿಪಿ ‘‘ಅವಸೇಸಸತ್ತಾ ನಿಗ್ಗುಣಾ ಪತ್ಥಟಅಕಿತ್ತಿನೋ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಾಕಟೋ ‘ಇತಿಪಿ ಥೇರೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಇತಿಪಿ ಸೀಲವಾ, ಇತಿಪಿ ಧುತಗುಣಯುತ್ತೋ’’’ತಿ, ಏವಂ ಸರೀರವಣ್ಣಂ ಗುಣವಣ್ಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ವಣ್ಣಮದೋ ನಾಮ।
‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾ, ಅಹಂ ಪನ ಬಹುಸ್ಸುತೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಸುತಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಪಟಿಭಾನಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪಟಿಭಾನಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅಹಂ ರತ್ತಞ್ಞೂ ಅಸುಕಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ರಾಜವಂಸಂ ಜನಪದವಂಸಂ ಗಾಮವಂಸಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಪರಿಚ್ಛೇದಂ ನಕ್ಖತ್ತಮುಹುತ್ತಯೋಗಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನ್ತರಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಾ ಜಾತಾ, ಅಹಂ ಪನ ಜಾತಿಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಉಞ್ಞಾತಾ ಅವಞ್ಞಾತಾ, ಅಹಂ ಪನ ಅನವಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಅಪಾಸಾದಿಕೋ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಪಾಸಾದಿಕೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಇರಿಯಾಪಥಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ಛಿನ್ನಪಕ್ಖಕಾಕಸದಿಸಾ, ಅಹಂ ಪನ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಹಂ ಯಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮಿ, ತಂ ತಂ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಾ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಇದ್ಧಿಮದೋ ನಾಮ।
ಯಸಮದೋ ಪನ ಅಗಾರಿಕೇನಪಿ ಅನಗಾರಿಕೇನಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಅಗಾರಿಕೋಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಸೇಣೀಸು ಏಕಿಸ್ಸಾ ಜೇಟ್ಠಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅವಸೇಸೇ ಪುರಿಸೇ ಅಹಂ ಪಟ್ಠಪೇಮಿ, ಅಹಂ ವಿಚಾರೇಮೀ’’ತಿ, ಅನಗಾರಿಕೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಕತ್ಥಚಿ ಜೇಟ್ಠಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಯ್ಹಂ ಓವಾದೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಹಂ ಜೇಟ್ಠಕೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಯಸಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸೀಲಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಕುಕ್ಕುಟಸ್ಸ ಉದಕಪಾನಮತ್ತೇಪಿ ಕಾಲೇ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನತ್ಥಿ, ಅಹಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾನಂ ಲಾಭೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಝಾನಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಿಪ್ಪಾ, ಅಹಂ ಸಿಪ್ಪವಾ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಸಿಪ್ಪಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ರಸ್ಸಾ, ಅಹಂ ದೀಘೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಆರೋಹಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ ರಸ್ಸಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ದೀಘಾ ವಾ, ಅಹಂ ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪರಿಣಾಹಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಂ ವಿರೂಪಂ ಬೀಭಚ್ಛಂ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಮನಾಪಂ ಪಾಸಾದಿಕ’’ನ್ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಸಣ್ಠಾನಮದೋ ನಾಮ। ‘‘ಅವಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರೇ ಬಹೂ ದೋಸಾ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಸರೀರೇ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಜ್ಜಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಪಾರಿಪೂರಿಮದೋ ನಾಮ। ಏವಮಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಜಾತಿಆದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಜ್ಜನಾಕಾರವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಇಧ ‘‘ಮದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪಮಾದೋ, ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಸತಿಯಾ ಅನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಸತಿವಿರಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಪಾಕಟಾಯೇವ।
ಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಪುನ ತಿವಿಧಾಕುಸಲಮೂಲನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ಗಹಿತಾ। ದುಚ್ಚರಿತಾದೀಸುಪಿ ತಿವಿಧ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಾನಿ। ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಯೋ ತಿವಿಧಸಂಕಿಲೇಸಾ। ರಾಗಮಲಾದಯೋ ಮಲೀನಭಾವಕರತ್ತಾ ತಿವಿಧಮಲಾನಿ। ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮಲೀನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮಲಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಲಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ರಾಗೋ ವಿಸಮಂ, ದೋಸೋ ವಿಸಮಂ, ಮೋಹೋ ವಿಸಮ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೨೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ರಾಗಾದಯೋ ‘‘ಕಾಯವಿಸಮಂ ವಚೀವಿಸಮಂ ಮನೋವಿಸಮ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೨೪) ಏವಮಾಗತಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ತಿವಿಧವಿಸಮಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದೀಸು ಚೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಸು ಚ ಸತ್ತಾ ಪಕ್ಖಲನ್ತಿ, ಪಕ್ಖಲಿತಾ ಚ ಸಾಸನತೋಪಿ ಸುಗತಿತೋಪಿ ಪತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಕ್ಖಲನಪಾತಹೇತುಭಾವತೋ ‘‘ವಿಸಮಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಕಾಮಸಞ್ಞಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೧೧) ಏವಮಾಗತಾ ಕಾಮಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ತಿವಿಧಸಞ್ಞಾ। ತಥಾ ‘‘ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಾ ತಿವಿಧವಿತಕ್ಕಾ। ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚೋ ದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚೋ ಮಾನಪಪಞ್ಚೋತಿ ಇಮೇ ತಿವಿಧಪಪಞ್ಚಾ। ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಯೋ ‘‘ಪಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪರಿಯೇಸಾತಿಆದೀಸು ಚತುಬ್ಬಿಧ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತತೋ ಏಸನ್ತೀತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಾ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪರಿಯೇಸೋ ಚಿತ್ತವಿಪರಿಯೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪರಿಯೇಸೋ
‘‘ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ॰ ಜತುಕಣ್ಣಿಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬೯) ಏವಮಾಗತಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಆದಿತೋ ಸನ್ದನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಕ್ಖುಆದಿತೋ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಏವ ಪನ ವಣತೋ ಯೂಸಂ ವಿಯ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಆಸವಸದ್ದೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುಂ, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಂ ಸವನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಧಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಆ-ಕಾರೋ। ಅವಧಿ ಚ ಮರಿಯಾದಾಭಿವಿಧಿಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಮರಿಯಾದಂ ಕಿರಿಯಂ ಬಹಿಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತಿ, ಅಭಿವಿಧಿ ಪನ ಕಿರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆಭವಗ್ಗಂ ಭಗವತೋ ಆ-ಕಾರೋ ಇಧ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸವನ್ತೀತಿ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ। ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇಯೇವ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೧)। ಅಞ್ಞೇಸು ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಓಕಾಸಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ
‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾ ಕಾಯಗನ್ಥೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೭೫; ಮಹಾನಿ॰ ೨೯, ೧೪೭) ಏವಮಾಗತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಥೇನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ಗನ್ಥಾ। ‘‘ಕಾಮೋಘೋ ಭವೋಘೋ ದಿಟ್ಠೋಘೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೭೨; ಮಹಾನಿ॰ ೧೪; ಚೂಳನಿ॰ ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೧) ಏವಮಾಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಯೋ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಓಘಾ। ತೇಯೇವ ‘‘ಕಾಮಯೋಗೋ ಭವಯೋಗೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೭೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦) ಏವಮಾಗತಾ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ। ಅರಿಯಾ ಏತಾಯ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಗತಿ, ಸಾ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ। ‘‘ಚೀವರಹೇತು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತ, ಸೇನಾಸನ, ಇತಿಭವಾಭವಹೇತು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೯) ಏವಮಾಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾ। ತತ್ಥ ಇತಿಭವಾಭವಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಥಾ ಚೀವರಾದಿಹೇತು, ಏವಂ ಭವಾಭವಹೇತುಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವಾಭವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಣೀತಪಣೀತತರಾನಿ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ।
ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖಿಲಾತಿಆದೀಸು ಚೇತೋಖಿಲಾನಿ। ವಿನಿಬನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಪಞ್ಚ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಕಾಮೇ ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ರೂಪೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೦) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮುಟ್ಠಿಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಚೇತೋವಿನಿಬನ್ಧಾ। ಏತೇ ಹಿ ತಣ್ಹಾಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅವಸರಾಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಬನ್ಧಂ ವಿಯ ಸಮೋರೋಧೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಚೇತೋ ವಿರೂಪಂ ನಿಬನ್ಧೀಯತಿ ಸಂಯಮೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಚೇತೋವಿನಿಬನ್ಧಾ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ನೀವಾರೇನ್ತಿ ಆವರನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ। ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾಭಿನನ್ದನಾ।
ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾತಿಆದೀಸು ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋತಿ ಇಮಾನಿ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ। ಯಸ್ಮಾ ಕುದ್ಧೋ ವಾ ಕೋಧವಸೇನ…ಪೇ॰… ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೀ ವಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಸಿತಾಯ ಕಲಹಂ ವಿಗ್ಗಹಂ ವಿವಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕೋಧಾದಯೋ ‘‘ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾಸದ್ದತಣ್ಹಾದಯೋ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ। ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಭವರಾಗಮಾನಾವಿಜ್ಜಾ ಸತ್ತಾನುಸಯಾ। ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಚ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಮಿಚ್ಛಾಸತಿಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ।
‘‘ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಛನ್ದರಾಗೋ, ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆರಕ್ಖೋ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ ದಣ್ಡಾದಾನಸತ್ಥಾದಾನಕಲಹವಿಗ್ಗಹವಿವಾದತುವಂತುವಂಪೇಸುಞ್ಞಮುಸಾವಾದಾ ಅನೇಕೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೩; ೩.೩೫೯) ಏವಮಾಗತಾ ಪರಿಯೇಸನಾದಯೋ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ। ತತ್ಥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೦೩) ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ತಣ್ಹಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಪರಿಯೇಸನಾತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನಾ। ಸಾ ಲಾಭೋತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಪಟಿಲಾಭೋ। ಸೋ ಹಿ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಸತಿ ಹೋತಿ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಇಧ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಲಾಭಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಸುನ್ದರಾಸುನ್ದರಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕೇನೇವ ವಿನಿಚ್ಛಿನತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಮೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ, ಏತ್ತಕಂ ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ತಕಂ ನಿದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ। ಛನ್ದರಾಗೋತಿ ಏವಂ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕೇನ ವಿತಕ್ಕಿತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ ಚ ಬಲವರಾಗೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಛನ್ದೋತಿ ಹಿ ಇಧ ದುಬ್ಬಲರಾಗಸ್ಸಾಧಿವಚನಂ। ಅಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ಅಹಂ ಮಮನ್ತಿ ಬಲವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಕರಣಂ। ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಸ್ಸ ಅಸಹನತಾ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಪೋರಾಣಾ ಏವಂ ವಚನತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತೂತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಆರಕ್ಖೋತಿ ದ್ವಾರಪಿದಹನಮಞ್ಜುಸಗೋಪನಾದಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ರಕ್ಖಣಂ। ಅಧಿಕರೋತೀತಿ ಅಧಿಕರಣಂ, ಕಾರಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ, ಆರಕ್ಖಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಣ್ಡಾದಾನಾದೀಸು ಪರನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ದಣ್ಡಸ್ಸ ಆದಾನಂ ದಣ್ಡಾದಾನಂ। ಏಕತೋಧಾರಾದಿನೋ ಸತ್ಥಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಸತ್ಥಾದಾನಂ। ಕಲಹೋತಿ ಕಾಯಕಲಹೋಪಿ ವಾಚಾಕಲಹೋಪಿ। ಪುರಿಮೋ ಪುರಿಮೋ ವಿರೋಧೋ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ವಿವಾದೋ। ತುವಂ ತುವನ್ತಿ ಅಗಾರವವಚನಂ, ತ್ವಂ ತ್ವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಮುಸಾವಾದಪಿಸುಣವಾಚಾಫರುಸವಾಚಾಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಪಞ್ಚ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಏತಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಛತಣ್ಹಾಯೇವ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಭವತಣ್ಹಾವಿಭವತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾ, ರೂಪೇ ವಾ ತಣ್ಹಾತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ, ಸಾ ಕಾಮರಾಗಭಾವೇನ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತರಾಗಭಾವೇನ ‘‘ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ಧುವಂ ಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಭವತಣ್ಹಾ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತರಾಗಭಾವೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಪೇಚ್ಚ ನ ಭವತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ ಪವತ್ತಮಾನಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ, ಅಟ್ಠುತ್ತರಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಭೇದ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ ‘‘ಲೋಭಪ್ಪಭೇದೋ ದೋಸಪ್ಪಭೇದೋ ಯಾವ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಪ್ಪಭೇದೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹಕಿಲೇಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸತ್ತಾನಂ ದರಥಪರಿಳಾಹಕರಾನಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನೇಕಾನಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಆರಮ್ಮಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಹಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಭಾಗತೋ ಚ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಾ ಕಿಲೇಸಾ।
ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ ಮಾರಣಟ್ಠೇನ ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸಾವ ಮಾರೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ। ವಧಕಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾವ ಮಾರೋತಿ ಖನ್ಧಮಾರೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಧಕಂ ರೂಪಂ, ವಧಕಂ ರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ। ಜಾತಿಜರಾದಿಮಹಾಬ್ಯಸನನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋವ ಮಾರೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ। ಸಂಕಿಲೇಸನಿಮಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಗುಣಮಾರಣಟ್ಠೇನ ದೇವಪುತ್ತೋವ ಮಾರೋತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾನಞ್ಚ ಜಾನಿಕರಣೇನ ಮಹಾಬಾಧರೂಪತ್ತಾ ಮಚ್ಚು ಏವ ಮಾರೋತಿ ಮಚ್ಚುಮಾರೋ। ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಖನ್ಧಮಾರಂ, ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಂ, ಬಲವಿಧಮನವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ದೇವಪುತ್ತಮಚ್ಚುಮಾರಞ್ಚ ಅಭಞ್ಜಿ, ಭಗ್ಗೇ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಾನಂ।
ಸತಪುಞ್ಞಜಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕ ಸತ ಪುಞ್ಞ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಹಾ ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕೇವಲಂ ಸತಮತ್ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಏಕೇಕಲಕ್ಖಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ನ ರೋಚಯಿಂಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಸತ-ಸದ್ದೋ ಬಹುಭಾವಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸವಚನೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಸತಗ್ಘಂ ಸತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ ಇತರಾಸಂ ಫಲಸಮ್ಪದಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಚ। ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಲೋಕಿಯಸರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾಯ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋ, ಭಗ್ಗದೋಸತಾಯ ಸರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪುಞ್ಞವನ್ತಂ ಗಹಟ್ಠಾ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಅಭಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಹೀನದೋಸಂ ದೋಸವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಯೋ ಅಭಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಅಭಿಗಮನೀಯತಾ’’ತಿ। ಅಭಿಗತಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಚಿತ್ತದುಕ್ಖಾಪನಯನೇ ಪಟಿಬಲಭಾವೋ ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಉಪಕಾರಸಬ್ಭಾವತೋ ರೂಪಕಾಯಂ ತಸ್ಸ ಪಸಾದಚಕ್ಖುನಾ, ಧಮ್ಮಕಾಯಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ದುಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾಯ ಉಪಗತಾನಂ ಆಮಿಸದಾನಂ ದೇತಿ, ಭಗ್ಗದೋಸತಾಯ ಧಮ್ಮದಾನಂ ದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಉಪಕಾರಿತಾ’’ತಿ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖೇಹಿ ಚ ಸಂಯೋಜನಸಮತ್ಥತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಮಯಾ ಅಯಂ ಲೋಕಗ್ಗಭಾವೋ ಅಧಿಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿಪಿ ಏವಮೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ನಿಯೋಜನೇನ ಅಭಿಗತಾನಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖೇಹಿ ಸಂಯೋಜನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ।
ಸಕಚಿತ್ತೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಂಯೇವ, ಪಟಿಕೂಲಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿತಾದಿವಿಹಾರಸಿದ್ಧಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಆದಿಕೋ ಇದ್ಧಿವಿಧೋಪಿ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಮೇವ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಜ್ಝನತೋ। ಅಣಿಮಾಲಘಿಮಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಿಮಾ ಪತ್ತಿ ಪಾಕಮ್ಮಂ ಈಸಿತಾ ವಸಿತಾ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾತಿ ಇಮೇ ಛಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಣುಭಾವಕರಣಂ ಅಣಿಮಾ। ಆಕಾಸೇ ಪದಸಾ ಗಮನಾದೀನಂ ಅರಹಭಾವೇನ ಲಹುಭಾವೋ ಲಘಿಮಾ। ಮಹತ್ತಂ ಮಹಿಮಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಪಾದನಂ। ಇಟ್ಠದೇಸಸ್ಸ ಪಾಪುಣನಂ ಪತ್ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪಾಕಮ್ಮಂ। ಸಯಂವಸಿತಾ ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ಈಸಿತಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ವಸೀಭಾವೋ ವಸಿತಾ। ಆಕಾಸೇನ ವಾ ಗಚ್ಛತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾರಪರಿಪೂರಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಯಸಾದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಕೇಸಞ್ಚಿ ಯಸೋ ಪದೇಸವುತ್ತಿ ಅಯಥಾಭೂತಗುಣಸನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಧ ಅಧಿಗತಸತ್ಥುಗುಣಾನಂ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕೋ’’ತಿ। ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಗುಣೇಹಿ ಅಧಿಗತೋ। ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ಯಥಾಭೂತಗುಣಾಧಿಗತತ್ತಾ ಏವ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಸುದ್ಧೋ। ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾತಿ ಅನವಸೇಸಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಿರೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸೋಭಾ। ಯಂ ಯಂ ಏತೇನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಪತ್ಥಿತನ್ತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಂ ಯಂ ಏತೇನ ಲೋಕನಾಥೇನ ಮನೋವಚೀಪಣಿಧಾನವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಕಾಯಪಣಿಧಾನವಸೇನ ಪತ್ಥಿತಂ। ತಥೇವಾತಿ ಪಣಿಧಾನಾನುರೂಪಮೇವ। ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಪಯತ್ತೋತಿ ವೀರಿಯಪಾರಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ।
ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಭೇದೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕದುಕಪದಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಕುಸಲಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಹಿ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಹಾದಯೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಯೋ ಠಪನಾದಯೋ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೇನ ವಾ ದುಕ್ಖಮರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿಆದೀಸು ಪೀಳನಟ್ಠೋ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ। ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ। ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದೀಹಿ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ। ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತಾ। ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ। ನಿದಾನಟ್ಠೋ ‘‘ಇದಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ। ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜನಂ। ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ನಿವಾರಣಂ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬೂಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸಭಾವತ್ತಾ ತತೋ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿಸಂಯುತ್ತತಾ। ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಭಿಸಙ್ಖತತಾ। ಅಮತಟ್ಠೋ ನಿಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ಮರಣಾಭಾವೋ, ಸತ್ತಾನಂ ಮರಣಾಭಾವಹೇತುತಾ ವಾ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೋ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕಭಾವೋ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣಂ। ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಕರಣಂ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೋ ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿವಚನತೋ
ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇತಿಆದೀಸು ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ। ಮೇತ್ತಾದಿಜ್ಝಾನಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ। ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯತಾವಸೇನ ಏಕೀಭಾವೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿನಾ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವಿವಿತ್ತಚಿತ್ತತಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ। ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಉಪಧೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಧೀ ಕಾಮುಪಧಿ ಖನ್ಧುಪಧಿ ಕಿಲೇಸುಪಧಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರುಪಧೀತಿ। ಕಾಮಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನತ್ಥೇನ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಖನ್ಧಾಪಿ ಖನ್ಧಮೂಲಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಭವದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಉಪಧೀಹಿ ವಿವಿತ್ತತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸುಞ್ಞತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೋ ಹಿ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತೋ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅಥ ವಾ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಆಗಮನವಸೇನ ‘‘ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ
‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ವೇದಬಹುಲೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೨೩)।
ಅಞ್ಞೇತಿ ಲೋಕಿಯಅಭಿಞ್ಞಾದಿಕೇ।
ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನ’’ನ್ತಿ। ವನ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಮುಖೇನ ಉಗ್ಗಿರಿತಂ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಮನವಸೇನ ಛಡ್ಡಿತಂ। ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಲೋಕೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಏಕೇಕಪದತೋ ಏಕೇಕಮಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮೇಖಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಹನಸ್ಸಾತಿ ಗುಯ್ಹಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ। ಖಸ್ಸಾತಿ ಓಕಾಸಸ್ಸ।
ಅಪರೋ ನಯೋ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) – ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ। ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ। ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ। ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ।
ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ॥
ತತ್ಥ ಕಥಂ ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ನಿರತಿಸಯಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಸದ್ಧಾ ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ, ತಯೋ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಫಲಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯವಂಸಾ, ಚತ್ತಾರಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ
ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ, ಗುಣಭಾಗಾ ಅಸೇಸತೋ।
ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಗತೇ ತಸ್ಮಾ, ಭಗವಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಕಥಂ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೇಹಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದಿಕೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಭತವಾತಿ ತೇಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಬುದ್ಧಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಭರಿ ಸಮ್ಭರಿ, ಪರಿಪೂರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮ್ಪಿ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಬ್ಬೇ, ದಾನಪಾರಮಿಆದಿಕೇ।
ಸಮ್ಭಾರೇ ಭತವಾ ನಾಥೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತಿಭಾಗಾ, ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಯೇ ತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಅಭಿಸಮಯಭಾಗಾ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖು ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಸೋತಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೧) ಅನೇಕೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನೇಕಭೇದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾಗಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ವನಿ ಭಜಿ ಯಥಾರಹಂ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾನಂ ವಸೇನ ಸೇವಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಯೇ ಇಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ
ಯಸ್ಮಾ ಞೇಯ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿ-ಗುಣಭಾಗೇ ತಥಾಗತೋ।
ಭಜಿ ಪತ್ಥಯಿ ಸತ್ತಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಭಗವಾ ತತೋ॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಸಮಾಸತೋ ತಾವ ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಯಥಾವಿಭವಂ ಭಜೀಯನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯೇ ತಾವ ತಥಾಗತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ, ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇ ಸಮನ್ನಾನೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಪರಿಪಾಚೇಸಿ। ಬುದ್ಧಭೂತೋ ಪನ ತೇ ನಿರವಜ್ಜಸುಖೂಪಸಂಹಿತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಲೋಕುತ್ತರೇಪಿ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ। ವಿತ್ತಾರತೋ ಪನ ಪದೇಸರಜ್ಜಇಸ್ಸರಿಯಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿದೇವರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಮಗ್ಗಭಾವನಾಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾದಿಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಹಿತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಭಗೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ। ಏವಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ।
ಯಾ ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲೋಕೇ, ಯಾ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪುಥು।
ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಭಜಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ಕಥಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಭತ್ತಾ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಬಹೂ ಅತ್ಥೀತಿ ಭತ್ತವಾ। ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗೀಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾಉತ್ತಮೋ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾಸೀತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೇನ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಿನಾ ಸುವಿಪುಲೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ ಚ ಥುತಿಘೋಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾಆದೀಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿನಿರತಿಸಯಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗೀಭಾವತೋ ಚ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ
‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ,
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೭೮)।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ವೇಲಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಂ ಮಮ ಸಾವಕಾ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೪೫; ಚೂಳವ॰ ೩೮೫) ಚ।
ಏವಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಏಕಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ।
ಗುಣಾತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಹಿತೇಸಿನೋ।
ಸಮ್ಭತ್ತಾ ಬಹವೋ ಸತ್ಥು, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಸೋಮನಸ್ಸಕುಮಾರಕಾಲೇ(ಜಾ॰ ೧.೧೫.೨೧೧ ಆದಯೋ) ಹತ್ಥಿಪಾಲಕುಮಾರಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೩೭ ಆದಯೋ) ಅಯೋಘರಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ(ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೬೩ ಆದಯೋ) ಮೂಗಪಕ್ಖಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧ ಆದಯೋ) ಚೂಳಸುತಸೋಮಕಾಲೇತಿ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೧೯೫ ಆದಯೋ) ಏವಮಾದೀಸು ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮೀಪೂರಣವಸೇನ ದೇವರಜ್ಜಸದಿಸಾಯ ರಜ್ಜಸಿರಿಯಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಭಾವಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ದೇವಲೋಕಾಧಿಪಚ್ಚಸಅಸಂ ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಞ್ಚ ತಿಣಾಯಪಿ
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ಯಸ್ಮಾ, ಯಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಸುಖಂ।
ಪಹಾಸಿ ಲೋಕಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಸುಗತೋ ಭಗವಾ ತತೋ॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಭಾಗಾ ನಾಮ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ರೂಪವೇದನಾದಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ, ತೇ ಚ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಗಂ ಸಬ್ಬಂ ಗನ್ಥಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಮತಧಾತುಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಮಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಪಥವಿಂ ಆಪಂ ತೇಜಂ ವಾಯಂ, ಚಕ್ಖುಂ ಸೋತಂ ಘಾನಂ ಜಿವ್ಹಂ ಕಾಯಂ ಮನಂ, ರೂಪೇ ಸದ್ದೇ ಗನ್ಧೇ ರಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನಂ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನಂ, ರೂಪತಣ್ಹಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಂ, ರೂಪವಿತಕ್ಕಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕಂ, ರೂಪವಿಚಾರಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮವಿಚಾರನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನಪಿ ಸಬ್ಬೇವ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅನವಸೇಸತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಛಡ್ಡಯಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಂ ತಂ, ಆನನ್ದ, ಚತ್ತಂ ವನ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ಪಹೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪುನ ಪಚ್ಚಾಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೩)। ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇ ಹೀನಪಣೀತೇ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮುಖೇನ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿ ಪಜಹಿ, ಪರೇಸಞ್ಚ ತಥತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ
ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿ
ಕಣ್ಹಾ ಸುಕ್ಕಾ ಯತೋ ವನ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತಾಸು ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಞಾಣಸಮ್ಪದಾಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ತದವಿನಾಭಾವೇನ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಯೋಗಾಸಯಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ। ತತ್ಥ ಪಯೋಗತೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೂಪದೇಸೋ, ಆಸಯತೋ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೇಸುಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಹಿತೇಸಿತಾ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಕಾಲಾಗಮನಾದಿಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ। ಆಮಿಸಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿನಾಪಿ ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಪರಹಿತಪಅಪತ್ತಿ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಭಾವನವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಅರಹನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾವಸೇನ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕವಿದೂತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾವಸೇನ। ನನು ಚ ‘‘ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವಿಭಾವೀಯತಿ, ಅತ್ಥಿ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನುಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ‘‘ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಆನುಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ। ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ಸುಗತೋತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ। ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮಿನಾ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾಪಿ ಬುಜ್ಝಿ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಬೋಧೇಸೀ’’ತಿಆದಿ ಭಗವಾತಿ ಚ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಾ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ।
ಅಪರೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಲೋಕವಿದೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತುಪಕಾರವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪಕಾಸಿತಾ। ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಮಿನಾ ಫಲವಸೇನ ಸತ್ತುಪಕಾರವಸೇನ ಚ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ಸುಗತೋ ಭಗವಾತಿ ಪನ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಹೇತುಫಲಸತ್ತುಪಕಾರವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸೋ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿಆದೀಸು ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿತ್ತಿತಗುಣೋ, ಸೋ ಭಗವಾ। ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಸೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪಜಾತತ್ತಾತಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ। ಸದೇವಕವಚನೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಸದೇವಕನ್ತಿ ಚ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ। ಸಮಾರಕವಚನೇನ ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋ ಜಾತೋ ತಂನಿವಾಸೀ ಚ। ಸಬ್ರಹ್ಮಕವಚನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ…ಪೇ॰… ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಸಮಿತಾಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀವಚನೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಕಾಮಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಲೋಕಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ, ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇಪಿ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ಸದೇವಕಾದಿವಚನೇನ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ, ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀವಚನೇನ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಞ್ಚ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸದೇವಮನುಸ್ಸವಚನೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ರಾಜಾನೋ। ಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ। ತೀಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ಸದೇವಕಸಮಾರಕಸಬರ್ಹ್ಮಕವಚನೇಹಿ। ದ್ವೀಹೀತಿ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ।
ಅರೂಪೀ ‘‘ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೭)। ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ’’ತಿ ‘‘ರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ’’ತಿ। ಚತುಪರಿಸವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾತಿ ಇಮಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಖತ್ತಿಯಾದಿಚತುಪರಿಸವಸೇನ। ಇತರಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ।
ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಪರಿಸವಸೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ? ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಣಪರಿಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸಾ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ‘‘ಸದೇವಮನುಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ ಗಹಪತಿಪರಿಸಾ ಚ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಪಜ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಇಮಾಯೇವ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ವುತ್ತಾ, ಚತುಪರಿಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪಜನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ಪನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇಹಿ ಸಹ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ? ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಸದೇವಮನುಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಸಙ್ಖಾತಾ ಖತ್ತಿಯಾ, ಗಹಪತಿಸುದ್ದಸಙ್ಖಾತಾ ಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತೋ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಸತ್ತಾನಂ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಪಜ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚತೂಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಠಿತಾ ಏತೇಯೇವ ಮನುಸ್ಸಸತ್ತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪಿ ಪಜಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚತುಪರಿಸಾದಿವಸೇನ ಠಿತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂಯೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಪಜ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಸೇಸಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನಾಗಗರುಳಾದಿವಸೇನ ಅವಸೇಸಸತ್ತಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚತುಪರಿಸವಸೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಚತುಪರಿಸಸಹಿತೋ ಅವಸೇಸಸುದ್ಧನಾಗಸುಪಣ್ಣನೇರಯಿಕಾದಿಸತ್ತಲೋಕೋ, ಚತುಧಾ ಠಿತಮನುಸ್ಸಸಹಿತೋ ವಾ ಅವಸೇಸನಾಗಸುಪಣ್ಣನೇರಯಿಕಾದಿಸತ್ತಲೋಕೋ ಗಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನೇನ। ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಗತೀಸು ದೇವಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾವ ಸೇಟ್ಠಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅರೂಪಿನೋ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಕಿಲೇಸದುಕ್ಖತಾಯ ಸನ್ತಪಣೀತಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಅತಿವಿಯ ದೀಘಾಯುಕತಾಯಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ ಅತಿವಿಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾನುಭಾವೋತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಸೇನ ವದತಿ। ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ನವಲೋಕುತ್ತರಂ। ಅನುಸನ್ಧಿಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥಾನಞ್ಚೇವ ಪದಾನಞ್ಚ ಅನುಸನ್ಧಾನುಕ್ಕಮೋ। ಪೋರಾಣಾ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ – ಸದೇವಕನ್ತಿ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಲೋಕಂ। ಸಮಾರಕನ್ತಿ ಮಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಲೋಕಂ। ಸಬ್ರಹ್ಮಕನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಲೋಕಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಿಭವೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಂ ಪಜಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಸದೇವಕತ್ತಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತೇಧಾತುಕಮೇವ ಪರಿಯಾದಿನ್ನನ್ತಿ।
ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯಕಾರಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಕೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ’’ತಿ। ಅನುಮಾನಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅನುಮಾನಉಪಮಾನಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಆದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ। ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ। ತೇನ ವೀಥಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಹಿತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ। ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪರಿಸಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ವಾ ದೇತಿ, ಯಥಾಸುತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಖಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ವಾ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋ। ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಪ್ಪಕಾರಮೇವ ದೇಸೇತೀತಿ ಆದಿಮ್ಹಿಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ। ಮಜ್ಝೇಪಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹಿ
ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಸುನ್ದರತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಯೇಸು ಪನ ಅವಯವೇಸು ಸಮುದಾಯರೂಪೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇಸು ಗಾಥಾತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ತಂ ತತೋ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಸಂಸಾಮಿವೋಹಾರಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಠಮಪಾದೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಇದಂ ನಾತಿಬಹುವಿಭಾಗಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇತರಸ್ಸ ಪನ ತೇನೇವ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಭಾಗಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ನಿದಾನೇನಾತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಠಪಿತಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾದಿಅಪದಿಸನಲಕ್ಖಣೇನ ನಿದಾನಗನ್ಥೇನ। ನಿಗಮೇನಾತಿ ‘‘ಇದಮವೋಚಾ’’ತಿಆದಿಕೇನ ‘‘ಇತಿ ಯಂ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಮೇತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥನಿಗಮನೇನ। ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ ಠಪಿತಾನಿಪಿ ಹಿ ನಿದಾನನಿಗಮನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಯ ಅನುವಿಧಾನತೋ ತದನ್ತೋಗಧಾನೇವ। ತೇನೇವ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಆದಿ, ಇದಮವೋಚಾತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ ಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೯೦) ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕವಸೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕಲೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋತಿ –
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ
ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೦, ೫೦) –
ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಸೀಲಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ‘‘ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥಾದೀನಂ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇಮಜ್ಝಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮತೋ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಚ ಮೂಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಅನುಬೋಧಪಅವೇಧವಸೇನ ದುವಿಧಾತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಫಲಕಿಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ, ತತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ಫಲಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಾಹ, ಇತರೇನ ಇತರಂ ತದುಭಯಞ್ಚ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಸಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ।
ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸುಬೋಧಿತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ, ತಾಯ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ ತಪ್ಪಭವತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವೋದಾನಪಾರಿಪೂರೀ ಚ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾ, ತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ ತಂಸರೀರತ್ತಾ। ಸತ್ಥಾರಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ ತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಲೋಕೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ। ತನ್ತಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮಂ। ತಥತ್ತಾಯಾತಿ ಯಥತ್ತಾಯ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ತಥತ್ತಾಯ ತಥಭಾವಾಯ। ಸೋ ಪನ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿ ಸಾವಕಬೋಧೀತಿ ತಿವಿಧೋ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಗುಣೇಹಿ ಅಗ್ಗಭಾವತೋ ಇತರಬೋಧಿದ್ವಯಮೂಲತಾಯ ಚ ಪಠಮಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾ, ಗುಣೇಹಿ ವೇಮಜ್ಝಭಾವತೋ ದುತಿಯಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣತಾ, ತದುಭಯತಾಯ ವಾ ವೋಸಾನತಾಯ ಚ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ ತತಿಯಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತಾ ವುತ್ತಾ।
ಏಸೋತಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ। ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋತಿ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಬ್ಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯಥಾ ಯಥಾವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ ಗರುಟ್ಠಾನೀಯೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ತಥಾ ತಥಾ ಸೋ ತತ್ಥ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ
ಚ ಆದಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾವಹನತೋತಿ ಸಮಥಸುಖಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಾಪನತೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸೋ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ
‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತಂ॥
ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಚ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೭೪-೩೭೩)।
ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಂ ಆವಹತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ। ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಪಲೇಪಸ್ಸ ಆವಹನತೋ। ನಾಥಪ್ಪಭವತ್ತಾತಿ ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಭವೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ನಾಥೋವ ಪಭವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಾಥಪ್ಪಭವೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನಾಥಪ್ಪಭವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಥಹೇತುಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಸುದ್ಧಿಯಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾ ಅತ್ಥಸುದ್ಧಿ, ತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ। ಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಅವಿಸೇಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕಲೋ ಚ ತನ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತಮೇಸಾನಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಮಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೮)। ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತಿ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಕತಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೪)। ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಞ್ಹಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ತಥಾ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಇತರಂ ಪನ ತನ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ। ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ಥತಾಯ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಸಹಸದ್ದೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಯಾಗುಭತ್ತಾದಿಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿವಣ್ಣನಾನಿಸ್ಸಿತಾ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ, ನ ಸೋ ಸಾತ್ಥಂ ದೇಸೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥವಿರಹತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ। ಭಗವಾ ಪನ ತಥಾರೂಪಂ ದೇಸನಂ
‘‘ಸಿಥಿಲಂ ಧನಿತಞ್ಚ ದೀಘರಸ್ಸಂ, ಗರುಕಂ ಲಹುಕಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ।
ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವವತ್ಥಿತಂ ವಿಮುತ್ತಂ, ದಸಧಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಭೇದೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೯೧; ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೮೫) –
ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಸವಿಧಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನೇತ್ತಿನಯೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಂ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ನೇತ್ತಿಯಂ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅಕ್ಖರಂ ಪದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಪಠಮಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಇಧ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥಪದಾನಿಯೇವ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸನಂ ದೀಪನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಂ। ಕಾಸನನ್ತಿ ಚ ಕಾಸೀಯತಿ ದೀಪೀಯತಿ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ಬದ್ಧೋ ಮಾರಸ್ಸ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದೀಪನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಂ ನಾಮ। ತತ್ತಕೇನ ಹಿ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಂ ಕಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪಚ್ಛಾ ಕಥಿತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ವಚನೇನ ದೀಪನಂ ಪಕಾಸನಂ ನಾಮ। ಆದಿಕಮ್ಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಯಂ ಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಞ್ಚೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ ಉದ್ದೇಸಭಾವತೋ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಠಮಞ್ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಸಂಖಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ ಸಕಿಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಞ್ಚ ವಿವರಣವಿಭಜನಾನಿ, ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಿಂಯೇವ ಚ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೇ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞಾಪನಾನಿ, ಯಥಾ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಟವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಂಫುಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉತ್ತಾನೀಕಿರಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಚ। ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಮೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಠಮಂ ದೀಪಿತಮತ್ಥಂ ಪುನ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದೀಪನೇನ ‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಆದಿತ್ತಂ? ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಂ, ರೂಪಾ ಆದಿತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಂಖಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಾಭಿಧಾನೇನ ಸಕಿಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪುನಪಿ ಅಭಿಧಾನೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಂ ವಿವರಣಂ ನಾಮ। ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿವರಿತೇ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ ವೇದನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ ನಾಮ। ವಿವಟಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಾಭಿಧಾನೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಾಭಿಧಾನೇನ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿವರಣೇನ ವಿವರಿತತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಂಫುಸನಾ’’ತಿ ಅತಿವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಂ, ವಿಭಜನೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಾವೀ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಾ, ಏವಮೇವ ಖ್ವಾಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಉಪಮಾಕಥನಞ್ಚ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಂ ನಾಮ। ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನೇನ ವಿಚಿತ್ತೇನ ಅನೇಕವಿಧೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅತಿಖಿಣಬುದ್ಧೀನಂ ಅನೇಕವಿಧೇನ ಞಾಣತಿಖಿಣಕರಣಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಸೋತೂನಂ ಚಿತ್ತತೋಸನೇನ ಚಿತ್ತನಿಸಾನೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಅತ್ಥಪದರೂಪತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಛಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ। ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನಾದಯೋ ಹಿ ಅತ್ಥಾಕಾರತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಪದಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅತ್ಥೋಯೇವ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೀಯತಿ ಪಕಾಸೀಯತಿ ವಿವರೀಯತಿ ವಿಭಜೀಯತಿ ಉತ್ತಾನೀ ಕರೀಯತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ।
ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಟ್ಠಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸ-ಕಾರ ದು-ಕಾರ ಸೋ-ಕಾರಾದಿ ವಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣವೇಲಾಯ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇ ವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರಂ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಪದಂ। ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ಪದಂ। ತಂ ನಾಮಪದಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ತತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ದಬ್ಬಪಧಾನಂ ನಾಮಪದಂ। ನಾಮಪದೇಹಿ ದಬ್ಬಮಾವಿಭೂತರೂಪಂ, ಕಿರಿಯಾ ಅನಾವಿಭೂತರೂಪಾ। ಫುಸತಿ ವೇದಯತಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಕಿರಿಯಾಪಧಾನಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ। ಆಖ್ಯಾತಪದೇಹಿ ಕಿರಿಯಾ ಆವಿಭೂತರೂಪಾ, ದಬ್ಬಮನಾವಿಭೂತರೂಪಂ। ಯಥಾ ‘‘ಚಿರಪ್ಪವಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಸದ್ದೋ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇತಿ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾವಬೋಧನಿಮಿತ್ತಂ। ಪ-ಇತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ। ಕಿರಿಯಾಯ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಸರೂಪವಿಸೇಸಪ್ಪಕಾಸನಹೇತುಭೂತಂ ಏವನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನಿಪಾತಪದಂ। ‘‘ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಮಾ ಏವಂ ಮನಸಾಕತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತಕೋ ಏವಂಸದ್ದೋ, ‘‘ಏವಂಸೀಲಾ ಏವಂಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ದಬ್ಬವಿಸೇಸಸ್ಸ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಥಿತಮತ್ಥಂ ‘‘ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ, ವೀರಿಯ, ಚಿತ್ತ, ವೀಮಂಸಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಪದಸಮುದಾಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಆಖ್ಯಾತಂ ಸನಿಪಾತಂ ಸಕಾರಕಂ ಸವಿಸೇಸನಂ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಹಿ ವದನ್ತಿ। ನನು ಚ ಪದೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತೀತಿ ಪದಮ್ಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ತಂ ನ। ಪದಮತ್ತಸವನೇಪಿ ಹಿ ಅಧಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ ಕತ್ವಾವ ಅತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ।
ಪಕಾರತೋ ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೋ ಆಕಾರೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದೋ? ಯೋ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಕಥಿತಸ್ಸೇವ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿ। ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಆಕಾರೇನ ಕಥಿತಂ ‘‘ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ, ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾ’’ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸದೇಸನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಅಥ ವಾ ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಲದ್ಧಪದೇಸು ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಸು ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ, ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ, ನೇವ ದುಕ್ಖಯತಿ ನ ಸುಖಯತೀತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ಅತ್ಥವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ। ಏತೇಸಂ ಅಕ್ಖರಾದೀನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ।
ಏವಂ ನೇತ್ತಿಪಕರಣೇ (ನೇತ್ತಿ॰ ೯) –
‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ಚ ವಿಪಞ್ಚೇತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ। ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದಿ, ವಿಪಞ್ಚನಾ ಮಜ್ಝೇ, ವಿತ್ಥಾರನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ನಂ ಆಹು ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋತಿ। ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ನಂ ಆಹು ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋತಿ। ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತೋ ನೇಯ್ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ನಂ ಆಹು ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋತೀ’’ತಿ।
ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮೋ ತನ್ತಿ। ಪಟಿವೇಧೋ ತನ್ತಿಯಾ ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ। ದೇಸನಾ ನಾಮ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾ। ತೇ ಪನೇತೇ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಗಮ್ಭೀರಾ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೇತುಫಲಂ। ಧಮ್ಮೋ ಹೇತು। ದೇಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋ। ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥನಂ। ಪಟಿವೇಧೋ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮೇಸು, ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥೇಸು, ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾನುರೂಪಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಅವಬೋಧೋ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ। ತೇಪಿ ಚೇತೇ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಪಚಿತಕುಸಲಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೇಹಿ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ। ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಗುಣದೀಪನತೋ। ತಾಸಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ತಾಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿದೀಪನತೋ। ಅತ್ಥೇಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಅತ್ಥವಿಸಯತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ತನ್ತಿ। ನಿರುತ್ತೀತಿ ತನ್ತಿಪದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ। ತತ್ಥ ಪಭೇದಗತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಅಸತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ।
ಪರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಾನಂ ಕಿಂಕುಸಲಗವೇಸೀನಂ ಪಸಾದಾವಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾತ್ಥಂ। ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ ನದೀಪೂರೇನ ವಿಯ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಪವತ್ತಿಯಾ। ಸಾತ್ಥಕತಾ ಪನಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತಾಯ, ಸಾ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸಣ್ಹಸುಖುಮಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ’’ತಿಆದಿ। ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಜನಸ್ಸ ಪಸಾದಾವಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಲೋಕಿಯಜನೋ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತುಸ್ಸತಿ। ಇಧಾಪಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ। ಸಬ್ಯಞ್ಜನತಾ ಪನಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತಾಯ, ಸಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತೋ ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನತಂ ಆಹ, ತತೋ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕಂ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನತಂ, ತತೋ ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಗಮ್ಭೀರಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಅಗಾಧಾಪಾರತಾಯ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಥಾ ತದಭಾವತೋ। ಉತ್ತಾನಪದತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸುಬೋಧಸದ್ದಕತಾಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಾಪಾದನತೋ। ಸಬ್ಬೋಪೇಸ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಚೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ। ಉಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸ್ಸ ವೋದಾನತ್ಥಸ್ಸ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಸಕಲಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಅಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ-ಸದ್ದೋ ದಾನೇ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚೇ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲೇ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು ಮೇಥುನವಿರತಿಯಂ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೇ ವೀರಿಯೇ ಉಪೋಸಥಙ್ಗೇಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಸಾಸನೇತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಕಿಂ
ಕಿಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ತೇ ನಾಗಮಹಾವಿಮಾನಂ॥
‘‘ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ,
ಸದ್ಧಾ ಉಭೋ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ।
ಓಪಾನಭೂತಂ ಮೇ ಘರಂ ತದಾಸಿ,
ಸನ್ತಪ್ಪಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ॥
‘‘ತಂ ಮೇ ವತಂ ತಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,
ತಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ಮೇ ಧೀರ ಮಹಾವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ॥ –
ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧೫೯೨-೧೫೯೩, ೧೫೯೫) ದಾನಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ।
ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ॥
‘‘ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ತೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ।
ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ –
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಕುರಪೇತವತ್ಥುಮ್ಹಿ (ಪೇ॰ ವ॰ ೨೭೫, ೨೭೭) ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಂ ಖೋ ತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಿತ್ತಿರಿಯಂ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೩೧೧) ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಪಞ್ಚಸಿಖ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ ನ ನಿರೋಧಾಯ ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೨೯) ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪರೇ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೩) ಮೇಥುನವಿರತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ।
‘‘ಮಯಞ್ಚ
ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ,
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ॥ –
ಮಹಾಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೦.೯೭) ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಿತಾ, ತಪಸ್ಸೀ ಸುದಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಲೋಮಹಂಸನಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೫) ವೀರಿಯಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ।
ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಚ ದೇವತ್ತಂ, ಉತ್ತಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೪೨೯) ನಿಮಿಜಾತಕೇ ಅತ್ತದಮನವಸೇನ ಕತೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಉಪೋಸಥೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ॰… ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೨೯) ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಪುಥುಭೂತಂ ಯಾವದೇವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೭೪) ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಸಾಸನಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಇದಮೇವ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಟ್ಠೇಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಸೇಟ್ಠೇಹಿ। ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಂ ವಾ ಚರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ।
ಸನಿದಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ನಿದಾನೇನ ಸನಿದಾನಂ। ಸಉಪ್ಪತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ। ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅನುರೂಪತೋತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚರಿಯಾದಿಅನುರೂಪತೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ। ಹೇತುದಾಹರಣಯುತ್ತತೋತಿ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೇತುಪಮಗ್ಗಹಣೇನ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ಯುತ್ತತೋ। ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ‘‘ತೇ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ತಥಾಗತೇ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೇನ। ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ಪಟಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಅಧಿಗಮವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಾತ್ಥಂ ಕಪಿಲಮತಾದಿ ವಿಯ ತುಚ್ಛಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಅಹುತ್ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪರಿಚಯೇನ। ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಚಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಅಜನೇತ್ವಾ ಬಾಹುಸಚ್ಚವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸತಿ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತೀತಿ। ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಯುತ್ತತೋತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಅವಿರಹಿತತ್ತಾ। ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅನವಸೇಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪುಣ್ಣಂ ಪೂರಿತಂ। ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಭಾವತೋ। ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರಣಾಯ। ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತೋತಿ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ತಣ್ಹಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಯತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ‘‘ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಾಭಂ ವಾ ಸಕ್ಕಾರಂ ವಾ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಹಿತಫರಣೇನ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಮುದುಹದಯೋ ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಸಭಾವಸಣ್ಠಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ।
ಸಾಧೂತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಾಧು ಮೇ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೯೫) ಆಯಾಚನೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸಾಧು ಭನ್ತೇತಿ ಖೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೮೬) ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ। ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೯) ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ। ‘‘ತೇನ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಾಧುಕಂ ಸುಣೋಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೫.೧೯೨) ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮೇ ಆಣತ್ತಿಯಞ್ಚ ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಸಾಧು ಧಮ್ಮರುಚಿ ರಾಜಾ, ಸಾಧು ಪಞ್ಞಾಣವಾ ನರೋ।
ಸಾಧು ಮಿತ್ತಾನಮದ್ದುಬ್ಭೋ, ಪಾಪಸ್ಸಾಕರಣಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥ –
ಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೧೮.೧೦೧) ಸುನ್ದರೇ। ಇಧಾಪಿ ಸುನ್ದರೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನಾತಿ ಸುನ್ದರಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಭದ್ದಕಂ। ಭದ್ದಕತಾ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾವಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಸಞ್ಞಿತಹಿತಾವಹಂ। ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತತಿವಿಧಸುಖಾವಹಂ। ತಥಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ ‘‘ಯಥಾರೂಪೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾಭುಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಅರಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಭಗವತೋ ‘‘ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏವಮಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಸಿಯಸಕುಣವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
೨. ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಕಾರಣಂ, ನ ಕರಣಂ ವಿಯ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮತ್ಥಾ ಇಧ ಉಪಸಙ್ಕಮನಕಿರಿಯಾತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥಮೇವೇತಂ ಕರಣವಚನಂ ಯುತ್ತಂ, ನ ಕರಣತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ। ಅವಿಭಾಗತೋ ಹಿ ಸತತಪ್ಪವತ್ತನಿರತಿಸಯಸಾದುವಿಪುಲಾಮತರಸಸದ್ಧಮ್ಮಫಲತಾಯಸ್ಸ ಸಾದುಫಲನಿಚ್ಚಫಲಿತಮಹಾರುಕ್ಖೇನ ಭಗವಾ ಉಪಮಿತೋ। ಸಾದುಫಲೂಪಭೋಗಾಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ಮಹಾರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾದುಫಲತಾ ಗಹಿತಾತಿ। ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಮತಾಯ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಂತಂಪದೇಸಾತಿಕ್ಕಮನೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಉಪಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮನಪರಿಯೋಸಾನದೀಪನ’’ನ್ತಿ। ತತೋತಿ ಯಂ ಠಾನಂ ಪತ್ತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಉಪಗತಟ್ಠಾನತೋ। ಆಸನ್ನತರಂ ಠಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಹಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸೋತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಂ।
ಯಥಾ ಖಮನೀಯಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಭಗವಾ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಖಮನೀಯಂ, ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಖಮನೀಯಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೋದೋ ಅಹೋಸಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಸಿತಾಯ ತದನುಕರಣೇನ ಏವಂ ಸೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೋದೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂ ಪನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೋದತಂ ಉಪಮಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀತೋದಕಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮೋದಿತನ್ತಿ ಸಂಸನ್ದಿತಂ। ಏಕೀಭಾವನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮಾನತಂ ಏಕರೂಪತಂ। ಖಮನೀಯನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರಂ ಸರೀರಯನ್ತಂ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಯಾಪನೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಂ ಚಿರಪ್ಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾಯ ಯಾಪನಾಯ ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ಸೀಸರೋಗಾದಿಆಬಾಧಾಭಾವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ। ದುಕ್ಖಜೀವಿಕಾಭಾವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ। ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಉಟ್ಠಾನಸುಖತಾಯ ಕಚ್ಚಿ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ। ತದನುರೂಪಬಲಯೋಗತೋ ಕಚ್ಚಿ ಬಲಂ। ಸುಖವಿಹಾರಸಮ್ಭವೇನ ಕಚ್ಚಿ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಚ್ಚಿಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪೀತಿಯೇವ। ತರುಣಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ। ಸಮ್ಮೋದಂ ಜನೇತಿ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಮೋದನಿಕಂ, ತದೇವ ಸಮ್ಮೋದನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮೋದಜನನತೋ’’ತಿ। ಸಮ್ಮೋದಿತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಮೋದನೀಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮೋದಿತುಂ ಯುತ್ತಭಾವತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸರಿತಬ್ಬಭಾವತೋತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಭಾವತೋ। ‘‘ಸರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಯ್ಯಮಾನಸುಖತೋತಿ ಆಪಾಥಮಧುರತಮಾಹ। ಅನುಸ್ಸರಿಯಮಾನಸುಖತೋತಿ ವಿಮದ್ದರಮಣೀಯತಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಸುದ್ಧತಾಯಾತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೇನ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ವಚನಚಾತುರಿಯಮಾಹ। ಅತ್ಥಪರಿಸುದ್ಧತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಂ। ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ।
ಅತಿದೂರಅಚ್ಚಾಸನ್ನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಾತಿದೂರನಾಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ, ತಂ ಪನ ಅವಕಂಸತೋ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಸಾರಿತಹತ್ಥಾಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಗೀವಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾತಿ ಗೀವಂ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಪಸಾರೇತ್ವಾ। ಮೇತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಯಾ ಸುತ’’ನ್ತಿ। ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತಿ ಜಾತಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ, ನ ಬಾಹಿತಪಾಪತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಂ ಆಪಾದಿತೇತಿ ಖಣ್ಡಿತದನ್ತಪಲಿತಕೇಸಾದಿಭಾವಂ ಸಮ್ಪಾಪಿತೇ। ವುಡ್ಢಿಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತೇತಿ ವುಡ್ಢಿಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇ, ವುಡ್ಢಿಪರಿಯನ್ತಪ್ಪತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕತಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕಭಾವೇನ। ಮಹತ್ತಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಜಾತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ನ ವಿಭವಾದಿನಾತಿ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋ। ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ। ಕಿತ್ತಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ’’ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಪಸಾಸನಪಟಿಪಾಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅದ್ಧಗತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಥಂ ವಯೋಗಹಣಂ ಓಸಾನವಯಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ತತಿಯಭಾಗೋತಿ ಸತ್ತಸಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ।
ದುತಿಯೇ ಜಿಣ್ಣೇತಿ ನಾಯಂ ಜಿಣ್ಣತಾ ವಯೋಮತ್ತೇನ, ಅಥ ಖೋ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟೇನ ಪುರಾಣತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಿಣ್ಣೇತಿ ಪೋರಾಣೇ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಕುಲವಸೇನ ಉದಿತೋದಿತಭಾವಮಾಹ। ‘‘ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿವುಡ್ಢಿಯಾ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಗುಣವುಡ್ಢಿಯಾ ತತೋ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ಚ ‘‘ವುಡ್ಢೇತಿ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಗುಣವುಡ್ಢಿಯುತ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕತಾಯಪಿ ತೇನೇವ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಮಹಲ್ಲಕೇತಿ ಪದೇನ ವಿಭವಮಹತ್ತತಾ ಯೋಜಿತಾ। ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಧಿಂ ಉಪಗತೇ ತಂ ಅವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಚರಣತೋ। ಅನ್ತಿಮವಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ।
ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಸನಾ ವುಟ್ಠಹತೀ’’ತಿ, ನಿಸಿನ್ನಾಸನತೋ ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಜಿಣ್ಣೇ…ಪೇ॰… ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾನಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಿಣ್ಣೇ…ಪೇ॰… ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೇ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪಚ್ಚುಟ್ಠೇತೀತಿ ವಿಭಾವನೇ ನಾಮ ಅತ್ಥೇತಿ ಪಕತಿವಿಭಾವನಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ, ನ ಅಭಿವಾದೇತಿ ವಾತಿ ನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತಂ ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಮ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ಕಾತುಂ ಅರಹರೂಪೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ। ಓಲೋಕೇನ್ತೋತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಖೋ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಂ, ಗರುಂ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೧) ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ। ನಿಪಚ್ಚಕಾರಾರಹನ್ತಿ ಪಣಿಪಾತಾರಹಂ। ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ಮುಹುತ್ತಜಾತೋ, ಜಾತಸಮನನ್ತರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉತ್ತರೇನ ಮುಖೋತಿ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ, ಉತ್ತರದಿಸಾಭಿಮುಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕಲಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೇತಮ್ಹಿ ಛತ್ತೇ ಅನುಧಾರಿಯಮಾನೇ ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಮಮ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲೋಕವಿವರಣಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಜಾತೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾವ ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮಹಾಪುರಿಸೋತಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತಕುಲಪ್ಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಪುರಿಸೋ। ಅಗ್ಗೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಪಧಾನೋ। ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುಡ್ಢತಮೋ, ಗುಣೇಹಿ ಮಹಲ್ಲಕತಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಸತ್ಥತಮೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಕರಣವಚನಂ। ಉತ್ತರಿತರೋತಿ ಅಧಿಕತರೋ। ಪತಿಮಾನೇಸೀತಿ ಪೂಜೇಸಿ। ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ಮಯ್ಹಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿರಹೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಅರಹೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾಗತಾತಿ ತಥಾಗತತೋ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏವರೂಪನ್ತಿ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಭಾವಂ। ಪರಿಪಾಕಸಿಥಿಲಬನ್ಧನನ್ತಿ ಪರಿಪಾಕೇನ ಸಿಥಿಲಬನ್ಧನಂ।
೩. ತಂ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ನಾಹಂ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ‘‘ನಾಹಂ ಅರಸರೂಪೋ, ಮಾದಿಸಾ ವಾ ಅರಸರೂಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಥದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಮುದುಭಾವಜನನತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೋ ದೇಸನಾವಾರಕಾರಣೇಸು ವತ್ತತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಯೇತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಅವಗಮೇತಿ ಬೋಧೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ದೇಸನಾ। ಪರಿಯಾಯತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಸ್ಸ ದೇಸನಾವಾರಕಾರಣೇಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಠಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯ। ಕತಮೋ ಪನ ಸೋತಿ ಪರಿಯಾಯಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ, ಕತಮೋ ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಜಾತಿವಸೇನ। ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ದೇವೇಸು ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ। ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಅಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಿನನ್ದನ್ತಾನನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪಮೋದಮಾನಾನಂ। ರಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ಬಲವರಾಗವಸೇನ ರಜ್ಜನ್ತಾನಂ। ರೂಪಾದಿಪರಿಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತಣ್ಹಾಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ರೂಪತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಹದಯತಪ್ಪನತೋ ಅಮ್ಬರಸಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ರೂಪರಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಆವಿಞ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ। ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ವತ್ಥುಆರಮ್ಮಣಾದಿಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ। ಅನುಕ್ಖಿಪನ್ತೋತಿ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನವಸೇನ ಕಥಿತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯಭಾವತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಂಸೇನ್ತೋ।
ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಕರಣೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ‘‘ಜಹಿತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ। ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಕರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತಥಾಗತೇನ ಜಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೂಲನ್ತಿ ಭವಮೂಲಂ। ‘‘ತಾಲವತ್ಥುವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಓಟ್ಠಮುಖೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಅಕಾರಞ್ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ನೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತನ್ತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತಾಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ತಾಲವತ್ಥು। ಯಥಾ ಆರಾಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಪುಬ್ಬೋ ಪದೇಸೋ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ‘‘ಆರಾಮವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಾಲಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸೋ ಸಮೂಲಂ ಉದ್ಧರಿತೇ ತಾಲೇ ಪದೇಸಮತ್ತೇ ಠಿತೇ ತಾಲಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಾಲವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನೇಸನ್ತಿ ರೂಪರಸಾದೀನಂ। ಕಥಂ ಪನ ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ನೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ರೂಪಾದಿಪರಿಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತಣ್ಹಾಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಸಙ್ಖಾತರೂಪರಸಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಭಾವೇನ ವತ್ಥುಮತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಕತೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪುರೇ, ಸರಾಗಕಾಲೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ರೂಪರಸಾದಯೋ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಅವಿರುಳ್ಹಿಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ‘‘ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಗ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಅವತ್ಥುಭೂತೋ ತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾತಿ ಅವತ್ಥುತಾಲಾಕತಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ಪನತ್ಥೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ರೂಪರಸಾದಿವಚನೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಮತ್ಥಕಸದಿಸಾನಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ತಾಲಪತ್ತಸದಿಸೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಜಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ರೂಪರಸಾದಯೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಕುಸಲಸೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಅನಭಾವಂಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನು-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಛಾ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ನೇಸಂ ಪಚ್ಛಾಭಾವೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಅಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಅಭಾವಂ ಗತಾ ವಿನಾಸಮುಪಗತಾ, ಪಹೀನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಮಾ ಅನಚ್ಛರಿಯಾ ಗಾಥಾಯೋ ಪಟಿಭಂಸೂ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೭, ೮) ಏತ್ಥ ಅನಚ್ಛರಿಯಸದ್ದಂ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಅನುಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅನಚ್ಛರಿಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅನುಅಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಸವನಕಾಲೇ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಮ್ಹಯಕರಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಞ್ಚ ಖೋ ತ್ವಂ ವದೇಸಿ, ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ವನ್ದನಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣಂ ಅರಸರೂಪತಾಯ ವದೇಸಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯಂ ವನ್ದನಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಆಹ, ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೇ ವನ್ದನಾದೀನಿ ಭಗವಾ ಕರೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿಆದಿ।
೪. ಸಬ್ಬಪರಿಯಾಯೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು। ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಮತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ನಿಬ್ಭೋಗೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಭಗವಾ ಚ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಬ್ಭೋಗತಾದಿಂ ಅತ್ತನಿ ಅನುಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗೋತಿ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ। ಅಪರಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ।
೫. ಕುಲಸಮುದಾಚಾರಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಲಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕುಲಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕಿರಿಯನ್ತಿ ಅಕರಣಭಾವಂ। ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಬಾಹುಲ್ಲವುತ್ತಿತೋ ಕಾಯತೋ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ। ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರಚೇತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೪) ಪಾಣೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಹಿ ವಿಕೋಪಿತೇ ಇತರಮ್ಪಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಸತ್ತೋತಿ ಚ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಸರಸೇನೇವ ಪತನಸಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಅತೀವ ಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಪಾತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಾ ಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣವಧೋ ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಪರಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಮಞ್ಞತರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ। ಯಾಯ ಹಿ ಚೇತನಾಯ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಉಪಕ್ಕಮಕರಣಹೇತುಕಮಹಾಭೂತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಹಾಭೂತಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಾ ತಾದಿಸಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಲದ್ಧುಪಕ್ಕಮಾನಿ ಹಿ ಭೂತಾನಿ ಇತರಭೂತಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಸದಾನೀತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಕಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಖಣೇ ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕೋ ಹನ್ತಾ, ಕೋ ವಾ ಹಞ್ಞತಿ, ಯದಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ, ಸೋ ಅರೂಪತಾಯ ನ ಛೇದನಭೇದನಾದಿವಸೇನ ವಿಕೋಪನಸಮತ್ಥೋ, ನಪಿ ವಿಕೋಪನೀಯೋ। ಅಥ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ, ಸೋ ಅಚೇತನತಾಯ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮೋತಿ ನ ತತ್ಥ ಛೇದನಾದಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಲಬ್ಭತಿ ಯಥಾ ಮತಸರೀರೇ। ಪಯೋಗೋಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಹರಣಪ್ಪಹಾರಾದಿ ಅತೀತೇಸು ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಭವೇಯ್ಯ ಅನಾಗತೇಸು ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವಾ, ತತ್ಥ ನ ತಾವ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ಸಮ್ಭವತಿ ತೇಸಂ ಅಭಾವತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕತ್ತಾ ಸರಸೇನೇವ
ವುಚ್ಚತೇ – ಯಥಾವುತ್ತವಧಕಚೇತನಾಸಹಿತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಹನ್ತಾ। ತೇನ ಪವತ್ತಿತವಧಪ್ಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪಗತುಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಮತವೋಹಾರಪ್ಪವತ್ತಿನಿಬನ್ಧನೋ ಯಥಾವುತ್ತವಧಪ್ಪಯೋಗಕರಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಹಞ್ಞತಿ, ಕೇವಲೋ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸನ್ತಾನೋ। ವಧಪ್ಪಯೋಗಾವಿಸಯಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಸನ್ತಾನಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಪರೇನ ಪಯೋಜಿತಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗವಸೇನ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿನಿಬನ್ಧಕವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಹತೇ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ, ನಪಿ ಅಹೇತುಕೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ನ ಚ ಪಯೋಗೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಕತಪಯೋಗವಸೇನ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕಲಾಪಸ್ಸ
ಸೋ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮೯; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ) ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಗುಣವಿರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಪಾಣೇಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ, ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ। ಗುಣವನ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು
ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ನ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಅದಿನ್ನಂ, ಪರಸನ್ತಕಂ, ತಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ಪರಸ್ಸಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪರಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಮಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ। ತಂ ಹೀನೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಪಣೀತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ। ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಪಣೀತತಾಯ। ವತ್ಥುಸಮತ್ತೇ ಸತಿ ಗುಣಾಧಿಕಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ತಂತಂಗುಣಾಧಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ತತೋ ಹೀನಗುಣಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ।
ಮಿಚ್ಛಾ ಚರಣಂ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ, ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ। ಸೋ ಪನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ। ಸೋ ಪನೇಸ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿರಹಿತೇ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ, ಸೇವನಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ। ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಏವ।
ವಚೀದ್ವಾರೇ ಬಾಹುಲ್ಲವುತ್ತಿತೋ ವಾಚತೋ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ। ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮುಸಾವಾದಪಿಸುಣವಾಚಾಫರುಸವಾಚಾಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಚೇತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು। ಮುಸಾ ವದೀಯತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮುಸಾವಾದೋ, ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ। ಸೋ ಯಮತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಅಪಿಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸಕ್ಖಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ತೇಲಂ ನದೀ ಮಞ್ಞೇ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಅದಿಟ್ಠಂಯೇವ ಪನ ದಿಟ್ಠನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಅತಥಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನನ್ತಿ। ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ। ಸೋ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಿರಿಯಾಕರಣೇ
ಪಿಸತೀತಿ ಪಿಸುಣಾ, ಸಮಗ್ಗೇ ಸತ್ತೇ ಅವಯವಭೂತೇ ವಗ್ಗೇ ಭಿನ್ನೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಪಿಯಸುಞ್ಞಕರಣತೋ ಪಿಸುಣಾ। ಯಾಯ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ, ಪರಸ್ಸ ಚ ಪಿಯಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ। ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ವಾ ಭೇದಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಪಿಸುಣಂ ವದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಾ ಯಸ್ಸ ಭೇದಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ, ‘‘ಇತಿ ಇಮೇ ನಾನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ವಾ ‘‘ಇತಿ ಅಹಂ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ’’ತಿ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾ ವಾ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ। ಪರೇ ಪನ ಅಭಿನ್ನೇ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಭಿನ್ನೇ ಏವ ಹೋತಿ।
ಫರುಸಯತೀತಿ ಫರುಸಾ, ವಾಚಾ। ಯಾಯ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪರಮ್ಪಿ ಫರುಸಂ ಸಿನೇಹಾಭಾವೇನ ಲೂಖಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಫರುಸವಾಚಾ। ಅಥ ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಫರುಸಾ ದೋಮನಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸಭಾವೇನಪಿ ಕಕ್ಕಸಾ ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಾ ನ ಹದಯಸುಖಾತಿ ಫರುಸವಾಚಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪರೇಸಂ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತನಿಟ್ಠುರತಾಯ ಸಭಾವೇನ ಕಾರಣವೋಹಾರೇನ ಚ ವಾಚಾಯ ಫರುಸಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ
ಸಂ ಸುಖಂ ಹಿತಞ್ಚ ಫಲತಿ ವಿಸರತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಫಂ, ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅನುಪಕಾರಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮಉಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ। ಸೋ ಆಸೇವನಮನ್ದತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಆಸೇವನಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಾದಿನಿರತ್ಥಕಕಥಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ತಥಾರೂಪೀಕಥಾಕಥನಞ್ಚ। ಪರೇ ಪನ ತಂ ಕಥಂ ಅಗಣ್ಹನ್ತೇ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಪರೇನ ಪನ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೇ ಗಹಿತೇಯೇವ ಹೋತಿ।
ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಝಾಯತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಲೋಭೋ। ಸಾ ಪನ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಾ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ। ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಪರಭಣ್ಡಂ, ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಞ್ಚ। ಪರಭಣ್ಡವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಲೋಭೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ನ ಪರಿಣಾಮೇತಿ।
ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದೇತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಪಟಿಘೋ। ಸೋ ಪರವಿನಾಸಾಯ ಮನೋಪದೋಸಲಕ್ಖಣೋ
ಯಥಾಭುಚ್ಚಗಹಣಾಭಾವೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ। ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ। ಅಪಿಚ ಅನಿಯತಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ನಿಯತಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ। ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ – ವತ್ಥುನೋ ಗಹಿತಾಕಾರವಿಪರೀತತಾ, ಯಥಾ ಚ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಥಾಭಾವೇನ ತಸ್ಸುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಅಅರಿಯದಿಟ್ಠೀಹಿ ಏವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇಪಿ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯತೋ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ। ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಕೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನೇಕವಿಹಿತಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ।
೬. ಅಯಂ ಲೋಕತನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ವುಡ್ಢಾನಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣಾ ಲೋಕಪ್ಪವೇಣೀ। ಅನಾಗಾಮಿಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾದೀಸು ಅನಾಗಾಮಿಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಚೀವರಾದೀಸು ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸೇವ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ। ರೂಪಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ರಾಗೋ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸವಚನೋ ಹೇತ್ಥ ಗುಣಸದ್ದೋ ‘‘ವಯೋಗುಣಾ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಜಹನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೪) ವಿಯ। ದ್ವೀಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇಸು ದ್ವೀಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು। ಮೋಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಮ್ಭವಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ।
೭. ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ‘‘ಅಹಮಭಿಜಾತೋ ರೂಪವಾ ಪಞ್ಞವಾ, ಕಥಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಂ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ವಿಯ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಮಿ। ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ। ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ ತೇಸಂ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವಮ್ಪಿ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೋತಿ। ಮಣ್ಡನಕಜಾತಿಯೋತಿ ಮಣ್ಡನಸಭಾವೋ, ಮಣ್ಡನಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೇಗುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನಸೀಲತಂ।
೮. ಲೋಕಜೇಟ್ಠಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ತತ್ರಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು। ಪದಾಭಿಹಿತೋ ಪದತ್ಥೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿನಯಂ ವಾ ಅರಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಯನಂ ವಿನಯೋ, ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಗ್ಗಹಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನನು ಚ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸಕತ್ಥೇ ಅರಹತ್ಥೇ ಚ ಭದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯೋ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣತೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಪನ ‘‘ವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಮೇತ್ಥ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತೀ’’ತಿ। ವಿಚಿತ್ರತಾ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಪ್ಪಮಾಣತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಯೋಗೋ ಲೋಕಸ್ಸ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ ಲೋಕತೋ ಸಿದ್ಧಾತಿ ವಿಚಿತ್ರಾ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಾ ಸದ್ದಮಕಾಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ಮಾಸದ್ದಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ವೇನಯಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೯. ಕಪಣಪುರಿಸೋತಿ ಗುಣವಿರಹಿತತಾಯ ದೀನಮನುಸ್ಸೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾತಿ ತಿಸ್ಸದತ್ತಾದಿಸದ್ದೇಸು ವಿಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಯಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿಚಾರಂ ಅಕತ್ವಾ, ಅನಿಪ್ಫನ್ನಪಾಟಿಪದಿಕವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೧೦. ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ವತ್ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಭುಮ್ಮದೇವೇ ಸೇಸೇಸು ದೇವೇಸು ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವೇತ್ಥ ಗಬ್ಭಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದೇವಲೋಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಮಾತಿತೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ಅಕ್ಕೋಸಿತುಕಾಮಸ್ಸ ದಾಸಿಯಾ ಪುತ್ತೋತಿ ದಾಸಿಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋಪಿ ಏವಮಾಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಬ್ಭತೋತಿ ದೇವಲೋಕಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಭಬ್ಬೋ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಹೀನೋ ವಾ ಗಬ್ಭೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪಗಬ್ಭೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭಪರಿಬಾಹಿರತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಹೀನಗಬ್ಭಪಟಿಲಾಭಭಾಗೀತೀ’’ತಿ। ಇತಿ-ಸದ್ದಾ
ಪುನ ತಸ್ಸೇವ ವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕೋಧವಸೇನ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೀನೋ ವಾಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭವಾಸೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಗಬ್ಭ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಗಬ್ಭೇ ವಸತಿ ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೬೩) ವಿಯ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಗಬ್ಭೇ ಸೇಯ್ಯಾ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ। ಅನುತ್ತರೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ವಿಹತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ವಿಹತಕಾರಣತ್ತಾ’’ತಿ। ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋಪೀತಿ ಅಣ್ಡಜಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿಪಿ ‘‘ಅಪಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಪಸಙ್ಗತೋ ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಸತ್ತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಗಬ್ಭಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಗ್ಗಹನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ನನು ಚ ‘‘ಆಯತಿಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೦) ವುತ್ತತ್ತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಾ ಏವ ಪಹೀನಾ, ನ ಪನ ಗಬ್ಭೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಥ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅವತ್ವಾ ಪುನಬ್ಭವಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಪುನಬ್ಭವಭೂತಾತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ।
೧೧. ಧಮ್ಮಧಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೇ ಅನವಸೇಸೇ ಧಾರೇತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ, ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಟಿಲಾಭಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ರುಚಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ, ತಂ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಫರಣಂ। ತಾದಿಗುಣಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪುನ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ‘‘ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪಥವೀ ಸುಚಿಅಸುಚಿನಿಕ್ಖೇಪಛೇದನಭೇದನಾದೀಸು ನ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಅನುರೋಧವಿರೋಧಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಲಾಭಾಲಾಭಾದೀಸು ಅನುರೋಧವಿರೋಧಪ್ಪಹಾನತೋ ಅವಿಕಮ್ಪಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರೇಸು ಪನ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅಕುಜ್ಝನಸಭಾವತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಜರಾಯ ಅನುಸಟನ್ತಿ ಜರಾಯ ಪಲಿವೇಠಿತಂ। ವಟ್ಟಖಾಣುಭೂತನ್ತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಾನಂ ನಿಪಾತಲಕ್ಖಣತ್ಥಮ್ಭಭೂತತಾಯ ಸಂಸಾರಖಾಣುಭೂತಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಡ್ಢತಾಯ ಆಸನ್ನವುತ್ತಿಮರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಮರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹನ್ತೇನ ಖೋ ಪನ ಉಸ್ಸಾಹೇನಾತಿ ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಜಾತಮಹುಸ್ಸಾಹೇನ। ಅಪ್ಪಟಿಸಮಂ ಪುರೇಜಾತಭಾವನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಮೋ, ಪುರೇಜಾತಭಾವೋ।
‘‘ಅಪೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋಪಿ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಿ ನಿಪಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೇತಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮೇವಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಜೋತಕತಾಯ ಪಿಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ। ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಮಧುರಭಾವತ್ಥಂ, ಮುದುಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಿಲಿಟ್ಠವಚನಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಗಣನಂ ಅವತ್ವಾ ಅಪರಾಯ ಗಣನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಸಿಲಿಟ್ಠವಚನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಉದಕಫುಸಿತಾನೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನೀತಿ ಪಾದಾದೀಹಿ ಅತ್ತನಾ ನೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಘಾತಂ ಅಕರೋನ್ತಿಯಾ ಬಹಿವಾತಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರಿ ಸಯಿತಾನಿ। ಉಪರಿಅತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ। ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿಯಾತಿ ತೇಸಂ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಪರಿಯಾದಾನತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯುಸ್ಮಾವಸೇನ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸ್ಮೀಕತಾನೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಭಾವಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಕ್ಕುಟವಾಸನಾಯ ವಾಸಿತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪಿತಾನೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಸೇದನಂ ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಪರಿಭಾವನಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯನನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಆನುಭಾವನಿಪ್ಫಾದಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯನೇನೇವ ಹಿ ಇತರದ್ವಯಂ ಇಜ್ಝತಿ ‘‘ಏವಂ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ತಾನಿ ಅಣ್ಡಾನಿ ಪರಿಪಾಲಿಯಮಾನಾನೀ’’ತಿ। ನಖಸಿಖಾತಿ ನಖಗ್ಗಾನಿ। ಮುಖತುಣ್ಡಕನ್ತಿ ಮುಖಗ್ಗಂ। ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುಕತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾಯ ನಖಸಿಖಾಮುಖತುಣ್ಡಕಾನಂ ಖರತಾಯ ಚ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಪರಿಯಾದಾನಂ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಕುಟಿತಹತ್ಥಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥಾತಿ ಪಕ್ಖಾ। ನ ಹಿ ಕುಕ್ಕುಟಾನಂ ಪಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞೋ ಹತ್ಥೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಆಲೋಕಟ್ಠಾನೇ। ಪಕ್ಖೇ ವಿಧುನನ್ತಾತಿ ಪಕ್ಖೇ ಚಾಲೇನ್ತಾ। ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋ ಜೇಟ್ಠೋ ಇತಿ ಅಸ್ಸ ವಚನೀಯೋತಿ ಯೋ ಪಠಮತರಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಕುಕ್ಕುಟಪೋತಕೋ, ಸೋಯೇವ ಜೇಟ್ಠೋತಿ ವಚನೀಯೋ ಅಸ್ಸ, ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋತಿ ಸಂಸನ್ದೇನ್ತೋ। ತಿಭೂಮಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಠಿತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೇಸು ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ। ಅಣ್ಡಕೋಸನ್ತಿ ಬೀಜಕಪಾಲಂ। ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇತಿ ಲೋಕೋ ಏವ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸಾಮನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತೇನಾಕಾರೇನ ಸಯಮೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ಚ ಬುಜ್ಝನಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಪಸತ್ಥವಚನೋ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸುನ್ದರವಚನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ ಪಸತ್ಥಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚ ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ। ಬೋಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅನೇಕತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಬೋಧೀತಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಬುಜ್ಝಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ। ಸಯಂ ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತೇನ ಅರಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಬುಜ್ಝತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಬೋಧಿ। ಬುಜ್ಝೀಯತಿ ಸಚ್ಛಿಕರೀಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿ। ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿನ್ತಿ ದುತಿಯಮುದಾಹರಣಂ ವಿನಾಪಿ ರುಕ್ಖಸದ್ದೇನ ಬೋಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ರುಕ್ಖೇ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋತಿ ಮಹಾಪಥವೀ ವಿಯ ಪತ್ಥಟವರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಬ್ಬಗುಣದಾಯಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ಅದಾಯಕತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಗುಣೇ ನ ದದಾತೀತಿ ಹಿ
ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಸಹೇವ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ ತೀಸು ವಿಜ್ಜಾಸು ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕಥಮೇತಂ ಯುಜ್ಜತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತೀ’’ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಸತಿಪಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಮಗ್ಗೇ ಸತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇಹಿ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಮೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ। ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಜಾನಿಂ। ಜಾನನಞ್ಚ ನ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ’’ನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಮಕಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿವೇಧೋಪಿ ನ ದೂರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ, ಪಾಪುಣಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಪುಣನಞ್ಚ ನ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ, ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಪಟಿಲಭಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನನ್ತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಪಾದನಂ। ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೇನ। ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡೇಸು ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣಂ ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಾನಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾಕರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ…ಪೇ॰… ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಣ್ಡಸದಿಸತಾ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಸದಿಸತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ, ಬುದ್ಧಗುಣಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧೋಯೇವ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಣ್ಡಕೋಸಸದಿಸತಾ। ಮುದುಭೂತಸ್ಸಪಿ ಖರಭಾವಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಥದ್ಧಖರಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಕ್ಖಖರವಿಪ್ಪಸನ್ನಸೂರಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸುಖಾನುಪ್ಪವೇಸೋ ತಿಕ್ಖತಾ, ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾಪಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ ಅಕುಣ್ಠತಾ ಖರಭಾವೋ। ತಿಕ್ಖೋಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಸರೋ ಲಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಕುಣ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ। ಸತಿಪಿ ಖರಭಾವೇ ಸುಖುಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಪಸನ್ನಭಾವೋ, ಸತಿಪಿ ಚ ಪಸನ್ನಭಾವೇ ಅನ್ತರಾ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಭವನತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸೂರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮಿಮೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ, ತದಾ ಚ ಸಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ’’ತಿ। ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಅನುಲೋಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗವಿಜಾಯನತ್ಥಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ। ಅನುಪುಬ್ಬಾಧಿಗತೇನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಧಿಗತೇನ। ಅಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇತಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ। ಲೋಕುತ್ತರಾಭಿಞ್ಞಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪದಾಲಿತಾ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಛಅಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ಸೋ ಅಪಾಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಜೇಟ್ಠೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ವುದ್ಧತಮತ್ತಾ ಜೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬಗುಣೇಹಿ ಉತ್ತಮತ್ತಾ ಪಸತ್ಥತಮೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಭುತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಚಿತ್ತಮೇವಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಚಿತ್ತಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಚಿತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನ ತಾವ ಭಗವತಿ ಪಸಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾತಿ ವಿನಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾ, ಸತಿವಿರಹಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾರದ್ಧಕಾಯೇನಾತಿ ಸದರಥಕಾಯೇನ। ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇತಿ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಮಣ್ಡಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಠಾನೇ। ಬೋಧೀತಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡಾ ಪಸನ್ನಾ ಜಾತಾತಿ ಸೋ ಪದೇಸೋ ‘‘ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ। ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು, ಸರೀರೇ ಉಪಸುಸ್ಸತು ಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೫; ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೬) ಏವಂ ವುತ್ತಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ವೀರಿಯಂ। ತತ್ಥ ತಚೋತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ ನ್ಹಾರು ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಏಕಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಚೋ ಏಕಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಚ ತಚೇ ನಿರಪೇಕ್ಖಭಾವೋ ಏಕಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಧಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ತಚೇ ಪಲುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಅವೋಸಾನಾಪಜ್ಜನಂ ತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಏಕಂ ಕಾರಣಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಆರಮ್ಭಂ ಸಿಥಿಲಂ ‘‘ಅಸಿಥಿಲಪ್ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಅಸಲ್ಲೀನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕುಚಿತಂ ಕೋಸಜ್ಜವಸೇನ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪನ್ನಂ। ಉಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಓಗಾಹನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಪಿಲಾಪಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖೀಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಮೋಸಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ನ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಾತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸದ್ಧಂ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನೇವ ಚ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಯಾನಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಾವಹತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸೋ ಚ ಖೋತಿ ಸೋ ಚ ಖೋ ಕಾಯೋ। ವಿಗತದರಥೋತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸದರಥೋ। ನಾಮಕಾಯೇ ಹಿ ವಿಗತದರಥೇ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ವೂಪಸನ್ತದರಥಪರಿಳಾಹೋ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತನ್ತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಧಾವನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಹಿತಂ ಠಪಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನೇಕಗ್ಗಭಾವೋ ವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚಞ್ಚಲತಾ, ಸಾ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಗ್ಗಂ ಅಚಲಂ ನಿಪ್ಫನ್ದನ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೀರಿಯಸತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧೀನಂ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ।
ನನು ಚ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಟಿಪದಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಪನ ನಾನನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾತಿ ನ ಗಹಿತಾ। ಅಸತಿ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವ, ಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹೇ ಚ ನೇಸಂ ಅಸತಿ ಞಾಯಾರಮ್ಭಾದಿಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅಸಲ್ಲೀನಾಸಮ್ಮೋಸತಾದಯೋ ವೀರಿಯಾದೀನನ್ತಿ ಅಸಲ್ಲೀನತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವೇತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಝಾನಭಾವನಾಯಂ ವಾ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಾಧಿಪರಿಯೋಸಾನಾವ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನಕಥಾ
ಇದಾನಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನೇವ ಸಂವಣ್ಣೇತುಕಾಮೋ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಛನ್ದೋ, ತತೋ ಬಲವಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಬಹಲರಾಗೋ ಛನ್ದರಾಗೋ। ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪನಾ ನಾಮ ಅವಯವೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನಾ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಕಪ್ಪನಾ ಪನ ‘‘ಹತ್ಥಾ ಸೋಭನಾ, ಪಾದಾ ಸೋಭನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪನಾತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಹಿ ಅನು ಅನು ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪರಿಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಅವಯವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತೋ ಬಲವಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಭೇದೋ ಏಕಸ್ಸೇವ ಲೋಭಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದವಸೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ವಚ್ಛೋ ದಮ್ಮೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ’’ತಿ। ಕಾಮಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ, ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾ, ಕಾಮೇನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ವಾ।
ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ತಂ ಕತಮಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ವಿಸುಂ ಹುತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಸಕ್ಕಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಪಜಹನವಸೇನ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಿವೇಚನಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಕಾಮಾನಂ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ। ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಏಕಂಸತೋ ಕಾಮಾನಂ ವಿವೇಚೇತಬ್ಬತಾದೀಪನೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮವಿವೇಕಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಝಾನಾಧಿಗಮೂಪಾಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸತಿ ಪದೀಪೋ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಪದೀಪಾಭಾವೇನ ರತ್ತಿಯಂ ಅನ್ಧಕಾರಾಭಿಭವೋ, ಏವಂ ಝಾನಾಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಂ ಕಾಮಾಭಿಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇಯೇವ ಅವಧಾರಣವಚನಂ, ನ ಖೋ ಪನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ। ತನ್ನಿಸ್ಸರಣತೋತಿ ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಕೇ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ? ಕಾಮಾ। ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಹಾನಂ ತನ್ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತತೋ ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಪನ ಸಮಾನೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ಕಾಮಾನಮೇವೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ನ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಆಗಮತೋ ಚ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಭವಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ। ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮಪರಿಞ್ಞಾಭಾವಮಾಹ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೧) ವುತ್ತವಿಭಾಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಭಾವತೋ। ತೇನ ಯಥಾ ಮೇತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ಕರುಣಾ ವಿಹಿಂಸಾಯ, ಏವಮಿದಂ ಝಾನಂ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಪಾಕೇನ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತುಂ ಪುರಿಮಪದೇಯೇವ ಅವಧಾರಣಂ ಗಹಿತಂ, ಉತ್ತರಪದೇಪಿ ಪನ ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ತಥಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉತ್ತರಪದೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತೋತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ। ಏಸ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಏಸ ನಿಯಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಾಧಾರಣವಚನೇನಾತಿ ಸಬ್ಬವಿವೇಕಸಾಧಾರಣವಚನೇನ। ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಯೋ। ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕಾ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಯೋ। ತಯೋ ಏವ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ತಯೋ ಏವ ಇಧ ಝಾನಕಥಾಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧)। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಮನಾಪಿಯಾ ರೂಪಾ…ಪೇ॰… ಮನಾಪಿಯಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ತೇ ಪನ ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ನಿದ್ದೇಸೇಯೇವ। ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ। ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪೀತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಯುಜ್ಜಮಾನತ್ಥನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ನ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕಸ್ಸ ದುತಿಯಪದೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮವಿವೇಕೇನ। ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಹವಿವೇಕದೀಪನತೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ।
ಪುರಿಮೇನಾತಿ ಕಾಯವಿವೇಕೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ। ಇತೋ ವಾ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ವಿವೇಕದ್ವಯೇ, ಅಕುಸಲಸದ್ದೇನ ಯದಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾಪಿ ವಾ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ’’ತಿ। ದುತಿಯೇನಾತಿ ಚ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥುನೋ ಪಹಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನಂ। ಲೋಲಭಾವೋ ನಾಮ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದೋ, ತಸ್ಸ ಹೇತೂ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬಾಲಭಾವೋ ನಾಮ ಅವಿಜ್ಜಾ, ದುಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂ। ಕಾಮಗುಣಾಧಿಗಮಹೇತು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಸುದ್ಧಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ತಬ್ಬಿವೇಕೇನ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸೋಧನೇನ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಸಂವಡ್ಢನೇನ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೋಧನಂ ಆಸಯಪೋಸನಂ। ಆಸಯಪೋಸನನ್ತಿ ಚ ಝಾನಭಾವನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪದಾ ಕಾಮೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ।
ಅನೇಕಭೇದೋತಿ ಕಾಮಾಸವಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾದಿವಸೇನ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೋ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋಯೇವಾತಿ ಕಾಮಸಭಾವೋಯೇವ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ನಪಿ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಕುಸಲಪರಿಯಾಪನ್ನೋಪೀತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಅಕುಸಲೇಸು ಅನ್ತೋಗಧೋಪಿ। ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಂಹೇತು ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ, ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಸರೂಪೇನ ಗಹಿತೋ। ಯದಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋವ ಪುರಿಮಪದೇ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಕಥಂ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕಭೇದತೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾದೀನಂ ತಂಸಹಿತಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ। ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕನೀವರಣವಚನಂ। ‘‘ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಾನೀತಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣತೋ ಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ। ವಿದ್ಧಂಸಕಾನೀತಿ ವಿಘಾತಕಾನಿ। ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ರಾಗಪಣಿಧಿಯಾ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಪಲೋಭಿತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಪೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸಾತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖೇಮತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪೀತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ವಿತಕ್ಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಯೋನಿಸೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸವಿಪ್ಫಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಸುಖಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಸುಖಂ ವೂಪಸನ್ತಸೀತಲಸಭಾವತ್ತಾ ಅವೂಪಸಮಾನುತಾಪಸಭಾವಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ। ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ವಿಚಾರೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪತಿರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೇನ ದೇಸಿತಾ ಪಿಟಕಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಪೇಟಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪೇಟಕೇ।
ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಭೇದವಿಸಯಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಿಸೇಸವಿಸಯಸ್ಸ। ಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದಾದಿವಿಸಯಾನನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿವೇಕವಚನೇನ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ, ಮೋಹಾಧಿಕೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾದೀಹಿ ವಿವೇಕವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದಿಪುಬ್ಬನ್ತಾದಿಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ। ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದತದೇಕಟ್ಠಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಞ್ಚೇತಂ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ, ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪ್ಪಹಾಯಕಂ
ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ನತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಸವತ್ತಿತಾತಿ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಂ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿತಕ್ಕನನ್ತಿ ಹಿ ವಿತಕ್ಕನಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಚ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣಾಯ ಹೋತಿ। ತಯಿದಂ ವಿತಕ್ಕನಂ ‘‘ಈದಿಸಮಿದ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಊಹನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿನಿರುಳ್ಹಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕೋಚಿ ರಾಜವಲ್ಲಭಂ ಞಾತಿಂ ವಾ ಮಿತ್ತಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಜಗೇಹಂ ಆರೋಹತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತೀತಿ? ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿಚಯೇನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ರಾಜಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ಪರಿಚಯೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಪರಿಚಯೇನಾತಿ
ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೋತಿ ಆದಿತೋ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಹನನಂ ಆಹನನಂ। ಪರಿತೋ, ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ವಾ ಆಹನನಂ ಪರಿಯಾಹನನಂ। ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಂ, ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿ ಆಕೋಟೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ ಆಹನನಂ ಪರಿಯಾಹನನನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಗಹಣಯೋಗ್ಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಆಕೋಟೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಆಕೋಟನಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ। ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಭೇರೀ ಆಕೋಟಿತಾ ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರವತಿ ಅನುಸದ್ದಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಥಾ ಆಕೋಟನಾ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರವನಾ ಅನುಸದ್ದನಾ, ಏವಂ ವಿಚಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಕೋಟನಲಕ್ಖಣತಾ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾ? ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ। ಥೇರೇನ ಹಿ ಕಿಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸಭಾವವಿನಿಮುತ್ತಾ ಕಾಚಿ ಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಚ। ಬೋಧನೇಯ್ಯಜನಾನುರೋಧೇನ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವೋಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ವಿಯ ಸಮಾರೋಪಿತರೂಪೇಹಿ ಬಹೂಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಆನಯನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಆನಯನಂ ಚಿತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪನಯನಂ, ಆಕಡ್ಢನಂ ವಾ।
ಅನುಸಞ್ಚರಣಂ ಅನುಪರಿಬ್ಭಮನಂ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಸನ್ತಾನಮ್ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏವ ಸನ್ತಾನೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನುಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಮಸನಂ, ಪರಿಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಿಚಾರೋ ಪರಿಮಜ್ಜನಹತ್ಥೋ ವಿಯ ಸಞ್ಚರಣಹತ್ಥೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಅನುಯೋಜನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುವಿಚರಣಸಙ್ಖಾತಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನತಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತೇನೇವ ಚ ‘‘ಘಣ್ಟಾನುರವೋ ವಿಯ, ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನಾತಿ ವಿಚಾರತೋ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನ। ಯಥಾ ಘಣ್ಟಾಭಿಘಾತಸದ್ದೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ವಿತಕ್ಕೋ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಘಣ್ಟಾಭಿಘಾತಸದ್ದೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಪ್ಫಾರವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪ್ಫಾರೋ ನಾಮ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನೋಲೀನತಾ ಅಸಙ್ಕೋಚೋ, ಸೋ ಪನ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವೇನ ಚಲನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಂ ಪರಿಬ್ಭಮನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದುಕನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛತೋ ಮಹಾಸಕುಣಸ್ಸ ಉಭೋಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ವಾತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಕ್ಖೇ ಫನ್ದಾಪಯಮಾನಸ್ಸ ಗಮನಂ ವಿಯ ಅನುಮಜ್ಜನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿಚಾರೋ’’ತಿ –
ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯಂ ವಾ ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಪುಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತಭೂತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ, ನಾತಿವಿಪ್ಫಾರವಾ ಪನ ತತ್ಥ ಹೋತಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಭಾವತೋ। ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾಕಾರೋ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ತದಭಾವತೋ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ವಿಚಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಮಜ್ಜನಾಕಾರೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ।
ಅಯಂ
ಯಥಾ ಪುಪ್ಫಫಲಸಾಖಾದಿಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ‘‘ಸಪುಪ್ಫೋ ಸಫಲೋ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಝಾನಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾತಿಆದೀಸು ಝಾನಭಾವನಾಯ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಝಾನಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನೀತಿ। ಯದಿಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ರಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಯಥಾ ಇಧ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮಙ್ಗಿತಾದಸ್ಸನೇನ ಝಾನಸ್ಸೇವ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ರಾಪಿ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ವಿವೇಕಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕಾ’’ತಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಚೇತಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕಾ ಹೇತುಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿವೇಕಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಾಧನತಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನತಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿವೇಕೇ’’ತಿ। ‘‘ವಿವಿತ್ತೋ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನೀವರಣೇಹಿ ವಿನಾಭೂತೋ ತೇಹಿ ವಿವೇಚಿತೋತಿ ಚ ಸಾಧನದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ। ಪಿನಯತೀತಿ ತಪ್ಪೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ ವಾ। ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪರಿತುಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ। ಪೀನನರಸಾತಿ ಪರಿಬ್ರೂಹನರಸಾ। ಫರಣರಸಾತಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನರಸಾ। ಉದಗ್ಗಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ। ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಪರಿಯಾಯಲದ್ಧೋ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕತ್ತುನಿವತ್ತನತ್ಥೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಭಾವಸಾಧನಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸುಖನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಾ ಅತ್ತನಿ ಸಾದಯತೀತಿ ಸಾತಂ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾತಂ ಮಧುರನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಾತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ। ಉಪಬ್ರೂಹನರಸನ್ತಿಆದೀಸು ಉಪಬ್ರೂಹನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂವದ್ಧನಂ, ದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವಿಯ ಅನಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅನು ಅನು ಗಣ್ಹನಂ ಉಪಕಾರಿತಾ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹೋ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಟಿಲಾಭತುಟ್ಠೀತಿ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕತುಟ್ಠಿ। ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಪೀತಿ, ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಚಾರೇನ ಪೀತಿಯಾ ಸುಖೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಮಾಹ। ಯತ್ಥ ಸುಖಂ, ತತ್ಥ ನ ನಿಯಮತೋ ಪೀತೀತಿ ವಿಚಾರಸ್ಸ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೇನ, ಸುಖಸ್ಸ ಪೀತಿಯಾ ಅನಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಂ। ತೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಾನಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಿತಾಯ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಂ ಉದಕಂ ತಾರೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕನ್ತಾರಂ, ನಿರುದಕಮರುಟ್ಠಾನಂ। ವನಮೇವ ವನನ್ತಂ। ವನಚ್ಛಾಯಪ್ಪವೇಸನಉದಕಪರಿಭೋಗೇಸು ವಿಯ ಸುಖನ್ತಿ ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಕನ್ತಾರಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಘಮ್ಮಪರೇತೋ ತಸಿತೋ ಪಿಪಾಸಿತೋ ಪಟಿಪಥೇ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕತ್ಥ ಪಾನೀಯಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸೋ ‘‘ಅಟವಿಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾವ ಜಾತಸ್ಸರವನಸಣ್ಡೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಲಭಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾವ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ ಉಪ್ಪಲದಲನಾಳಪತ್ತಾದೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅಲ್ಲವತ್ಥೇ ಅಲ್ಲಕೇಸೇ ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ವನಕುಕ್ಕುಟವನಮೋರಾದೀನಂ ಸದ್ದಂ ಸುಣೇಯ್ಯ, ಜಾತಸ್ಸರಪರಿಯನ್ತೇ ಜಾತಮಣಿಜಾಲಸದಿಸಂ ನೀಲವನಸಣ್ಡಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಸರೇ ಜಾತಾನಿ ಉಪ್ಪಲಪದುಮಕುಮುದಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಚ್ಛಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಉದಕಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾತಸ್ಸರಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಯಥಾರುಚಿ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥೋ ಭಿಸಮುಳಾಲಪೋಕ್ಖರಾದೀನಿ ಖಾದಿತ್ವಾ ನೀಲುಪ್ಪಲಾದೀನಿ ಪಿಳನ್ಧಿತ್ವಾ ಮನ್ದಾಲವಮೂಲಾನಿ ಖನ್ಧೇ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಸಾಟಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಉದಕಸಾಟಕಂ ಆತಪೇ ಕತ್ವಾ ಸೀತಚ್ಛಾಯಾಯ ಮನ್ದಮನ್ದೇ ವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇ ನಿಪನ್ನೋವ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಾತಸ್ಸರವನಸಣ್ಡಸವನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉದಕದಸ್ಸನಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಕಾಲೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾರಮ್ಮಣೇ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾ ಪೀತಿ, ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಸೀತಚ್ಛಾಯಾಯ ಮನ್ದಮನ್ದೇ ವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ನಿಪನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಬಲಪ್ಪತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಸುಖಂ।
ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಸಮಯೇ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ರಸಾನುಭವನಸಮಯೇ ವನಚ್ಛಾಯಾದೀನಂ ಸವನದಸ್ಸನಸಮಯೇ ಪರಿಭೋಗಸಮಯೇ ಚ। ಪಾಕಟಭಾವತೋತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಭೂತಭಾವತೋ। ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿವೇಕಜನ್ತಿ ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಪೀತಿಸುಖಸದ್ದತೋ ಚ ಅತ್ಥಿಅತ್ಥವಿಸೇಸವತೋ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಕಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಥಾ ಅರಿಸಸೋತಿ। ದುತಿಯೇ ಪೀತಿಸುಖಮೇವ ವಿವೇಕಜಂ, ವಿವೇಕಜಂಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ
ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತೋ ಪಠಮನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ‘‘ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಮತ್ತಂ ವಾ ಪಠಮನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಠಮನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣಂ। ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮತ್ಥಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆದಿಂ ಪಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಂ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ಪಠಮಂ। ತೇನೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೫) ‘‘ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ಪಠಮಂ, ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಝಾಪೇತೀತಿ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ದಹತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗೋಚರನ್ತಿ ಕಸಿಣಾದಿಆಲಮ್ಬನಂ। ತನ್ತಿ ತಂ ಗೋಚರಂ। ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಸಹ ಉಪಚಾರೇನಾತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ। ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿನೋ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋ। ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋತಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ತಥಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಗ್ಗೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಥಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅವಿನಾಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವತೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ ತಥಲಕ್ಖಣಂ, ಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ತಥಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ವಿಸದಿಸೋದಾಹರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಧನೋ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞೋ ಅಪದೇಸಾರಹೋ ಹೋತೀತಿ ಧನತೋ ಪರಿಜನತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಧನವಾ ಪರಿಜನವಾ ಚ ಪುರಿಸೋ ಸಹ ಧನೇನ ವತ್ತತಿ ಪರಿಜನೇನ ಚಾತಿ ಸಧನೋ ಸಪರಿಜನೋತಿ ಅಪದೇಸಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಪದೇಸಾರಹೋ ಹೋತಿ ಸೇನಙ್ಗೇಸು ಏವ ಸೇನಾಸಮ್ಮುತೀತಿ ರಥಾದಿಸೇನಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಾಯ ಸೇನಾಯ ಅಭಾವೇಪಿ ರಥೇಹಿ ಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಸಹ ವತ್ತನತೋ ಸರಥಾ ಸಪತ್ತಿ ಸೇನಾತಿ ರಥಾದಿಸೇನಙ್ಗೇಸುಯೇವ ಸೇನಾವೋಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಝಾನಪಾಠೇ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಗಹಿತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾಯೇವ। ಸಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತನ್ತಿ ಇಧ ಅವುತ್ತೇಪೀತಿ ‘‘ಸಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನಪಾಠೇ ಅವುತ್ತೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪನ ಝಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಏವ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ
ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ-ಸಂಸದ್ದಾ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿರತ್ಥಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ಸಾತ್ಥಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಾದಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ವಾ ಸಾಧೇತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಇರಿಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಂ। ವುತ್ತಿನ್ತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಇರಿಯಾಪಥನ್ತರೇಹಿ ರಕ್ಖಣಂ ಪಾಲನಂ। ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ
ವೂಪಸಮಾತಿ ವೂಪಸಮಹೇತು। ವೂಪಸಮೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಹಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಕತಮೇಸಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಕಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಸ್ಸ ತಂತಂಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಂ ವೂಪಸಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಏವ ಚ ಝಾನಙ್ಗಭೂತಾ ತಥಾ ಕರೀಯನ್ತಿ, ನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ವೂಪಸಮಾಧಿವಚನಂ ಝಾನೇ ಆಗತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಏತೇನ ಏತಂ ಓಳಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ತಂಸಹಗತಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾದಿಕೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ವೂಪಸಮೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅಧಿಕವಚನಂ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಕಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತಾ, ತೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮೋ, ನ ಸಭಾವತೋ ಅನೋಳಾರಿಕಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದೀಪಿತೋ
ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಾದೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪನ-ಸದ್ದೋಪಿ ಅಪಿಸದ್ದತ್ಥೋ, ವಿಭಙ್ಗೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ।
ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ನೀಲಯೋಗತೋ ವತ್ಥಂ ನೀಲಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇತಿ ‘‘ಚೇತೋ ಸಮ್ಪಸಾದಯತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ। ಚೇತಸೋತಿ ಚ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪಕ್ಖೇ। ಚೇತಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ಯಾವ ನ ಪರೇ ಏಕಗತೇ ಕರೋಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಟ್ಠವಚನೋಪಿ ಏಕಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಟ್ಠೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ಏಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ‘‘ಏಕಾಕೀಹಿ ಖುದ್ದಕೇಹಿ ಜಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಸಹಾಯತ್ಥೋಪಿ ಏಕಸದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಸದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ಸಮಾಧಿ ಪನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಕರಣೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನದ್ವಯಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ಸ್ವಾಯಮತಿಸಯೋ ಯಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನವಸೇನ ಅನುಮಜ್ಜನಅನುಯುಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಪಗಮೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭೇನ…ಪೇ॰… ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಖುದ್ದಿಕಾ ಊಮಿಯೋ ವೀಚಿಯೋ, ಮಹತಿಯೋ ತರಙ್ಗಾ। ಸಮಾಧಿಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋತಿ ಸತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತೇ ವೀರಿಯಸಮತಾಯ ಚ ತೇನೇವ ಖೋತೇನ ಸಮ್ಪಸಾದಾಭಾವೇನ ಚ ಬಹಲೇ ವಿಯ ಜಲೇ ಮಚ್ಛೋ ಸಮಾಧಿಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಲಿಬೋಧಾಭಾವೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಖೋಭೋ ಏವ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಏವಂ ವುತ್ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಾಯ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ಯಸ್ಸಾ ಚ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ವಸೇನ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಚ ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ, ತಾಸಂ ಏವ ‘‘ಸದ್ದಹನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೭೪) ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸವಿಭಾವನವಸೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇನ। ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ, ಸಮ್ಪಸಾದನತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಚ, ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ತೇನ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ, ನನು ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ದಹನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೭೪) ಸದ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಚ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಣ್ಠಿತಿ ಅವಟ್ಠಿತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಝಾನಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಯೇನ ಸಮ್ಪಸಾದನೇನ ಯೋಗಾ ಝಾನಂ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ದಹನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತೇ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಝಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ತಂಯೋಗಾ ಝಾನೇ ತಂಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಚ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಏಕೋದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಏಕೋದಿಭಾವಂ ಝಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಏಕೋದಿವಡ್ಢನತಾ ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅವಿರೋಧೋ ಯುತ್ತೋ।
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಟೀಕಾಕಾರೇಹಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ‘‘ಯದಿ ಏಕೋದೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತದಾ ‘ಏಕೋದಿಭಾವ’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವಸದ್ದೋ ಏವ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಪಸಾದನಸದ್ದೋ ವಿಯ ಝಾನೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾನಿರಪೇಕ್ಖೋ ವಿಸುಂಯೇವೇಕೋ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಏಕಂ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದೀತಿ ತಥಾವಿಧಸಮಾಧಿಯುತ್ತಂ ಝಾನಚಿತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೋದಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಏಕೋದಿಭಾವೋತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಯೋ ಪನಾಯಂ ತೇಸಮಭಿನಿವೇಸೋ ‘‘ಏಕೋದೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಸತಿ ‘ಏಕೋದಿಭಾವ’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ
ಸನ್ತಾತಿ ಸಮಿತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಸಮಂ ಗಮಿತಾ ನಿರೋಧಿತಾ। ವೂಪಸನ್ತಾತಿ ತತೋ ಏವ ಸುಟ್ಠು ಉಪಸನ್ತಾ। ಅತ್ಥಙ್ಗತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿನಾಸಂ ಗತಾ। ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಿತಾತಿ ಗಮಿತಾ ವಿನಾಸಂ ಗತಾ। ಸೋಸಿತಾತಿ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಸೋಸಂ ಸುಕ್ಖಭಾವಂ ಗತಾ। ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾತಿ ವಿಗತನ್ತಾ ಕತಾ।
ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ। ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ತದತ್ಥದೀಪಕನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕಂ। ನ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಸ್ಸಾತಿ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖೋಭಸ್ಸ ವೂಪಸಮಾ ನ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚ ‘‘ಪುರಿಮಂ ವತ್ವಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮೂಪಾಯದೀಪಕೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನತಾಯ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವತಾಯ ಚ ಹೇತುದೀಪಕೇನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಭಾವಹೇತುದೀಪಕೇನ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ, ಕಿಂ ಪುನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರವಚನೇನ ಕತೇನಾತಿ? ನ, ಅದೀಪಿತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಹಿ ತಣ್ಹಾಪ್ಪಹಾನಂ ಏತೇಸಂ ವೂಪಸಮನಂ। ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಮುಖೇನ ಹಿ ತಂತಂಝಾನನಿಕನ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನಾದೀಹಿ ಪಕಾಸಿತಂ। ಯತೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿರತ್ತಭಾವದೀಪಕಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನಂ, ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಣ್ಹಾಪ್ಪಹಾನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಪಹೀನತಣ್ಹೇಸು ಚ ಫಲೇಸು ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತವಿತಕ್ಕವಿಚಾರತಣ್ಹಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಪುರಿಮೇನ ನ ನಿವಾರಿತೋ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಆವಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾದಿಅತಿಕ್ಕಮೋ ಚ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿತೋ’’ತಿ। ಪಠಮಮ್ಪೀತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ।
ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತೋತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ದುತಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇನ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಂ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೫೮೦) ‘‘ಝಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದೋ ‘‘ಪರಿಯಾಯೋಯೇವ ಚೇಸೋ’’ತಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಙ್ಗಿಕಮೇವೇತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ
ವಿರಜ್ಜನಂ ವಿರಾಗೋ। ತಂ ಪನ ವಿರಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಮುಖೇನ ಹೀಳನಂ ವಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಂ ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ವಿರಾಗಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅನ್ತರಾ, ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ಸಮುಚ್ಚಯೋ। ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಲಾಭಂ ವಿನಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ತತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯೋ। ತದಧಿಗಮಾಯಾತಿ ತತಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ।
ಉಪಪತ್ತಿತೋತಿ ಸಮವಾಹಿತಭಾವೇನ ಪತಿರೂಪತೋ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಸಮವಾಹಿತಮೇವ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ವಿಸದಾಯಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾಯ। ವಿಪುಲಾಯಾತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಮಹತಿಯಾ। ಥಾಮಗತಾಯಾತಿ ಪೀತಿವಿಗಮೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾವ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಮಯಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಚೇ? ನ ಕೇವಲಂ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾವ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ದಸವಿಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೩; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೮೪) ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧) ಏವಮಾಗತಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ಪನ ‘‘ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೩) ಏವಮಾಗತಾ ಅನಚ್ಚಾರದ್ಧನಾತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ –
‘‘ಕತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ? ಅಟ್ಠ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
‘‘ಕತಮಾ ಅಟ್ಠ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ? ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ನೀವರಣೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ರೂಪಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಂ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣಂ, ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
‘‘ಕತಮಾ
ಏವಮಾಗತಾ ನೀವರಣಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ನೀವರಣೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ, ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾತಿ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಾಭಿಮುಖೀಭೂತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪಹಾನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ। ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂತಿ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಕರಣೇನ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖನಾಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾದೀಸು ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಚ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಥಾಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತೇಭೂಮಕಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ। ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿನ್ತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ। ಗತಿನ್ತಿ ಯಾಯ ಗತಿಯಾ ಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿನ್ತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ। ಉಪಪತ್ತಿನ್ತಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ। ಜಾತಿನ್ತಿ ಜರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿಂ। ಜರಾಮರಣಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಏವ।
ಏತ್ಥ
ತತ್ಥ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚತೂಸು ಮಗ್ಗವಾರೇಸು ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚತೂಸು ಫಲವಾರೇಸು ಪನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಸುಞ್ಞತವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯಾತಿ ಇತರಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ, ತಥೇವ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಅನಿಮಿತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವುಟ್ಠಾನವಸಏನ ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸುಞ್ಞತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಚತಸ್ಸೋ, ತಥಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚತಸ್ಸೋ, ಸುಞ್ಞತವಿಹಾರಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಸಮಥಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಾ ಆಸನ್ನಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಬಲಪ್ಪತ್ತಂ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣಂ।
ಯಾ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೫೦) ಏವಮಾಗತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಸಞ್ಞಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೭೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೫೫) ಏವಮಾಗತಾ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಪಜಹತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ದಿಟ್ಠಸೋವತ್ತಿಕತ್ತಯಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಸು ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಆಗತಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೦; ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೩) ಏವಮಾಗತಾ ಅಗ್ಗಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಕ್ಖಪಾತಜನನೀ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ ಹೋತಿ। ತೇನ ತೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಪನಸ್ಸಾ ಅಯಂ ಭೇದೋ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕುಮಾರಯುವಥೇರಸೇನಾಪತಿರಾಜಾದಿವಸೇನ ಭೇದೋ ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ತಾಸು ಯತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ, ನ ತತ್ಥ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾದಯೋ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ, ನ ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚೇತಾಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ। ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಯಂ ಗೇಹಂ ಪವಿಟ್ಠಂ ಸಪ್ಪಂ ಅಜಪದದಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಯೇಸಮಾನಸ್ಸ ತಂ ಥುಸಕೋಟ್ಠಕೇ ನಿಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಪ್ಪೋ ನು ಖೋ, ನೋ’’ತಿ ಅವಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಸೋವತ್ತಿಕತ್ತಯಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಸ್ಸ ‘‘ಸಪ್ಪೋ, ನ ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಯಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ದಿಟ್ಠೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಭಾವಾದಿವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ। ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಜಪದೇನ ದಣ್ಡೇನ ಗಾಳ್ಹಂ ಸಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿನ್ತಾಹಂ ಇಮಂ ಸಪ್ಪಂ ಅವಿಹೇಠೇನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಇಮಿನಾ ಅಡಂಸಾಪೇನ್ತೋ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮುಞ್ಚನಾಕಾರಮೇವ ಪರಿಯೇಸತೋ ಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಯಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆದಿತ್ತೇ ವಿಯ ತಯೋ ಭವೇ ಪಸ್ಸತೋ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ। ಇತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾವ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ಪನೇಸಾ ವಿಚಿನನಗಹಣೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ। ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾಹಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಾ ಏವಾತಿ।
ಇಮಾಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಮಯಂ ದಸವಿಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋತಿ ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಭೂಮಿತೋ। ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲತೋ। ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತತೋ। ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ। ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಏಕಕ್ಖಣಕುಸಲತ್ತಿಕಸಙ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ‘‘ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಇತರಾ ನವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಬೋಜ್ಝಙ್ಗಝಾನಪಾರಿಸುದ್ಧಿತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಏಕಕ್ಖಣವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ, ತಥಾ ಸೇಸಾ, ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾಪೀತಿ ಏವಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ। ದಸಪೇತಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತ್ತಾರೋವ ಧಮ್ಮಾ ವೀರಿಯವೇದನಾತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ।
ಇದಾನಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾಯ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅನಾಭೋಗರಸಾತಿ ಪಣೀತಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅವನತಿಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಯಾಪಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸತಿಪಿ ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುಖೇ ಅಬ್ಯಾವಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಪಾರಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಖೋಭಂ ಉಪ್ಪಿಲವಞ್ಚ ಆವಹನ್ತೇಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ, ತದಭಾವತೋ ಇಧ ಪರಿಬ್ಯತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಇದಾನಿ ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ। ಸರತೀತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಾಧನತಮಾಹ। ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನಾತಿ। ಪುಗ್ಗಲೇನಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ। ಸರಣಂ ಚಿನ್ತನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಸರಣಲಕ್ಖಣಾ। ಸಮ್ಮುಸ್ಸನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನರಸಾ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ತತೋ ವಾ ಆರಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನನಂ, ಸಮ್ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ ಲಕ್ಖಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಲಕ್ಖಣಂ। ತೀರಣಂ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಗಮನಂ। ಪವಿಚಯೋ ವೀಮಂಸಾ। ಕಾಮಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿಪಿ ಸುಖುಮಾನೇವ, ಇಮಂ ಪನ ಉಪರಿಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಪನ ತೇಸಂ ಝಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಾ ಚ ಓಳಾರಿಕತಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಥೂಲಙ್ಗತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ‘‘ಬಹುಚೇತಸಿಕತಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಭೂಮಿಯಂ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭೂಮಿಯಂ ಗತಿ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗತಿ ಸುಖಾ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಝಾನೇಸು ಗತಿ ಸುಖಾ ಹೋತಿ। ಅಬ್ಯತ್ತಂ ತತ್ಥ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ ಕರೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪನ ಸುಖುಮತ್ತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಾಮಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಪೀತಿಸುಖೇಸು ಪೀತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ ಸುಖುಮತಾಯ ಇಧ ಸಾತಿಸಯೋ ಸತಿಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಧೇನುಂ ಪಿವತೀತಿ ಧೇನುಪಗೋ, ಧೇನುಯಾ ಖೀರಂ ಪಿವನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುನದೇವ ಪೀತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಸಿಯಾ ‘‘ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಅತಿಮಧುರಂ ಸುಖನ್ತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸುಖಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅತಿಮಧುರತಾ ಚಸ್ಸ ಪಹಾಸೋದಗ್ಯಸಭಾವಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ।
ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇಸಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಮಾಭೋಗೇನ ವಿನಾ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಆಹಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ‘‘ಸುಖಂ ವೇದಯಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾಭೋಗೇ ಅಸತಿಪಿ ನಾಮಕಾಯೇನ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ, ಕಾಯಿಕಸುಖಹೇತುರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ತಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಯಂ ವಾ ತನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ನಾಮಕಾಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಅತಿಪಣೀತೇನ ರೂಪೇನ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಫುಟೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ। ಫುಟತ್ತಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕೇನ ಫುಟ್ಠಸರೀರಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಫುಟ್ಠೇ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಏತೇಹಿ ಝಾನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸರೀರಸ್ಸ। ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋಪೀತಿ ಝಾನಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಿತೋಪಿ। ಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತರೂಪೇಹಿ ಅವಸೇಸತಿಸಮುಟ್ಠಿತರೂಪಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ। ಏತಮತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಚೇತಸಿಕಕಾಯಿಕಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ।
ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂಝಾನಹೇತೂ’’ತಿ। ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಕಿತ್ತನತ್ಥಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಕಿನ್ತೀತಿ ಪಸಂಸನಾಕಾರಪುಚ್ಛಾ। ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪರಮಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ತೇ। ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗೇನಾತಿ ಸುಖಸ್ಮಿಂ ಆಲಯೇನ। ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಸತಿಯಾ ಏವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ಸತಿಮಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಾ। ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತ್ತಾ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ। ಝಾನಕ್ಖಣೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಚೇತಸಿಕಸುಖಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸುಖಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತೋ ತತಿಯನ್ತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಥಾ
‘‘ಪುಬ್ಬೇವಾ’’ತಿ ‘‘ಕದಾ ಪನ ನೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ’’ತಿ। ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನ ಅವುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ನಾಮ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಪಾಟಿ। ತೇನ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನಾತಿ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ।
ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಝಾನೇಸ್ವೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಕತ್ಥ ಚ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನಿರೋಧಟ್ಠಾನಂ ನಿರೋಧಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ತೇನ ಕತ್ಥಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಝಾನಾನುಭಾವನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಸಯನಿರೋಧೋ ಸುಟ್ಠು ಪಹಾನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವೂಪಸಮೋ। ನಿರೋಧೋ ಪಹಾನಮತ್ತಂ। ನಾನಾವಜ್ಜನೇತಿ ಯೇನ ಆವಜ್ಜನೇನ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ, ತತೋ ಭಿನ್ನಾವಜ್ಜನೇ ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೇ ವಾ। ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಉಪಚಾರೋ ಏಕಾವಜ್ಜನೋ, ಇತರೋ ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೋ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತನತೋ। ವಿಸಮನಿಸಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲಮಥೋ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೋ। ಪೀತಿಫರಣೇನಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಫರಣರಸತ್ತಾ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಾ ಪಣೀತರೂಪಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನತೋ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಪಣೀತರೂಪಫುಟ್ಠಸರೀರಸ್ಸ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತಕಾಯತ್ತಾ ಕುತೋ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪಾದಿನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಪಹೀನಸ್ಸಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಇದಞ್ಚ ‘‘ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏತನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅತಿಚಿರಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ವಿಚಾರಯತೋ ಕಾಯೋಪಿ ಕಿಲಮಿ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಊಹಞ್ಞೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಖೇದಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಅಸ್ಸ ಪಹೀನಸ್ಸಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯದೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವದನ್ತೇನ ಝಾನಲಾಭೀನಮ್ಪಿ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಅನೀವರಣಸಭಾವೋ ಲೋಭೋ ವಿಯ ದೋಸೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ಪನ ತದಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪೀತಿ ವಿಯ ನ ದೂರೇತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾನಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರೇ ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಾದಿಸಾಯ ಆಸೇವನಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯಥಾ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಸದಿಸಾನುಪಸ್ಸನಾವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ।
ಸಮಾಹರೀತಿ ಸಮಾನೇಸಿ, ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖುಮಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ಅವಿಭೂತತಾಯ ಸುಖುಮಾ, ತತೋ ಏವ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ದುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ದುಟ್ಠಪಯೋಗಸ್ಸ, ದುದ್ದಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಏಸಾ ಗಾಹಯಿತುನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಪೋಹನನಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ಗಾಹಯಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಇದಮೇವ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಾದಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ದುಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಾದಯೋತಿ ಚ ಸೋಪಚಾರಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಯೋವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಪಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೨೧) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏತಾತಿ ಸುಖಾದಯೋ ವೇದನಾ। ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವಸನಗನ್ಧಾಲೇಪನಪುಪ್ಫಾಭರಣಸಮಾಲೇಪನಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಂ ರಾಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಸುಖಾದಿಘಾತೇನಾತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಪಹಾನೇನ।
ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖವಿದೂರಂ। ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಅಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನೇನ। ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತನ್ತಿ ಇದಂ ಇಧ ತತಿಯವೇದನಾಯ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಂ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೇನ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ। ತತೋ ಏವ ಮಜ್ಝತ್ತರಸಾ। ಅವಿಭೂತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಭೂತಾಕಾರಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಮಿಗಗತಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ತೇಹಿ ಅನುಮಾತಬ್ಬಾವಿಭೂತಾಕಾರೋಪಟ್ಠಾನಾ। ಸುಖನಿರೋಧೋ ನಾಮ ಇಧ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೋ, ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸುಖನಿರೋಧಪದಟ್ಠಾನಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನೇತಂ ಸಮಾಸಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾವಟಾಯ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಪಹಂಸನಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ ಸುವಿಸದಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಾ ನ ಅಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ। ಯದಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಇಧ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಕಥಂ ಸತಿಯೇವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸತಿಸೀಸೇನಾತಿ ಸತಿಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ, ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏವಮಪಿ ಕಸ್ಮಾ ಇಧೇವ ಸತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಾಭಿಭವನತೋ ಸಹಾಯಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಚ ಅಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತಥಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತದಭಾವತೋ ಇಧ ಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಭಿಭವಾತಿ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನತ್ತಾ। ಅತಿಕ್ಖತಾಯ ಚನ್ದಲೇಖಾ ‘‘ಸೋಮ್ಮಭಾವೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ವಾ ಸಭಾಗಾಯ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾ
೧೨. ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀ’’ತಿ। ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಭವೋಕ್ಕಮನತ್ಥತಾ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತಾಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕತಾ ಪನ ನಿರೋಧಪಾದಕತಾ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಆವೇಣಿಕಾ, ಸಾ ಕಥಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಪರಮ್ಪರಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಪದಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಾರಣಕಾರಣಮ್ಪಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ತಿಣೇಹಿ ಭತ್ತಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಯೋಜನನಿದ್ದೇಸೇ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತತ್ಥಾನೀತಿ ಇತ್ತಸಮಾಧತ್ಥಾನಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸೀಸೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತಾ ಸುಖಂ ದಿವಸಂ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಭವೋಕ್ಕಮನತ್ಥಾನೀತಿ ಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥಾನಿ। ಸತ್ತಾಹಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನತೋ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸತ್ತಾಹಮೇವ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ತಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣತೋ, ತಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಹಾರೂಪಜೀವೀನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಏಕದಿವಸಂ ಭುತ್ತಾಹಾರಸ್ಸ ಸತ್ತಾಹಮೇವ ಯಾಪನತೋ।
ಕಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೬೭-೮೬೮) ಪನಾಯಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಕೇ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕೇ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಥಞ್ಚಸ್ಸಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಹೋತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ಕಾ ಪನಾಯಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಯಾ ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧವಸೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ। ಕೇ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ಕೇ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಚ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತೋ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಪನ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಖೀಣಾಸವಾ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಚತುವೋಕಾರಭವೇ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ತತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ। ಕಸ್ಮಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಹುತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ಸುಖಂ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಕಥಞ್ಚಸ್ಸಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಿರೋಧಯತೋ ಏವಮಸ್ಸಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ಸಮಥವಸೇನೇವ ಉಸ್ಸಕ್ಕತಿ, ಸೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯೋಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಉಸ್ಸಕ್ಕತಿ, ಸೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯೋ ಪನ ಉಭಯವಸೇನೇವ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಿರೋಧೇತಿ, ಸೋ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ।
ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಕವಿಪಸ್ಸನಾ ಮನ್ದಾ ವಾ ತಿಕ್ಖಾ ವಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿಯೇವ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಪಸ್ಸನಾ ತಿಕ್ಖಾವ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಸದಿಸಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ನಾತಿಮನ್ದನಾತಿತಿಕ್ಖಾ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಸ ನಾತಿಮನ್ದಾಯ ನಾತಿತಿಕ್ಖಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ತತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ॰… ತತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರೇ ತಥೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಅಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ ನಾನಾಬದ್ಧಅವಿಕೋಪನಂ ಸಙ್ಘಪತಿಮಾನನಂ ಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನಂ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ನಾನಾಬದ್ಧಅವಿಕೋಪನನ್ತಿ ಯಂ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ನ ಹೋತಿ, ನಾನಾಬದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ವಾ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ವಾ ನಿವಾಸಗೇಹಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಪನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಜಾತಂ, ತಂ ಯಥಾ ನ ವಿಕುಪ್ಪತಿ, ಅಗ್ಗಿಉದಕವಾತಚೋರಉನ್ದೂರಾದೀನಂ ವಸೇನ ನ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಿದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಧಾನಂ
ಸಙ್ಘಪತಿಮಾನನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತಿಮಾನನಂ ಉದಿಕ್ಖನಂ, ಯಾವ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪತಿಮಾನನಂ ಏತಸ್ಸ ನ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ, ಪತಿಮಾನನಾವಜ್ಜನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ। ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಚೇ ಮಯಿ ಸತ್ತಾಹಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ಸಙ್ಘೋ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ಮಂ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಗನ್ತ್ವಾ ನ ಪಕ್ಕೋಸತಿ, ತಾವದೇವ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವುಟ್ಠಹತಿಯೇವ। ಯೋ ಪನ ಏವಂ ನ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಘೋ ಚೇ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಕುಹಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಞ್ಚಿ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪೇಸೇತಿ ‘‘ತಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಹೀ’’ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸವನೂಪಚಾರೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ತಂ ಆವುಸೋ ಪತಿಮಾನೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಗರುಕಾ ಹಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಣಾ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಪಠಮಮೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ।
ಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನನ್ತಿ
ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಜೀವಿತದ್ಧಾನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೇಸು ಕುಸಲೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅತ್ತನೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಪವತ್ತಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಹಿ ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ನಿರುಜ್ಝನಕೇ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಾವಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಮರಣಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ಮರಣಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಅನ್ತರಾವ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಅವಸೇಸಞ್ಹಿ ಅನಾವಜ್ಜಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಇದಂ ಪನ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಏವಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಥೇಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಂ ಫುಸತಿ
ಯಸ್ಮಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡುಪಸಙ್ಕಮನತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಚರಿಮಭವೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪುಬ್ಬಂ, ತದಾ ಪನ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮತ್ತಮೇವ ಅಹೋಸಿ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಪಾದಕಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ’’ನ್ತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭೇ ಏವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅಹೋಸಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಅಭಿಞ್ಞಾವಳಞ್ಜನಾದಿಅತ್ಥಂ। ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಆಕಙ್ಖಾಮತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಮೇವಾತಿ। ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಾಧಕನ್ತಿ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾದಿಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ। ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣದಾಯಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕತ್ತಾ ಏವ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣದಾಯಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ತಂಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ, ತದಧಿಗಮಸಮಕಾಲಮೇವ ಚ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಹತ್ಥಗತಾ ಅಹೇಸುಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೋತಿ।
‘‘ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಝಾನತ್ತಯಾಧಿಗಮಪಟಿಪಾಟಿಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಾನಸ್ಸ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಮೇತ’’ನ್ತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಗಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಯೇನ ಸಮಾಧಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಲದ್ಧೋ, ತದುಭಯನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಇಮಿನಾ ಕಮೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾದಿನಾ ಕಮೇನ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಆಗಮನಸಮಾಧಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಾನಂ ದೀಪೇತಿ, ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಮಾಧಿ ಏವ ಪನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪಧಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮುಪಕ್ಕಿಲೇಸಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾವಟಾಯ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ’’ತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಭವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪರಿಯೋದಾತತಾ ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಘಂಸನೇನ ಪಭಸ್ಸರತಾ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಪರಿಯೋದಾತೇ, ಪಭಸ್ಸರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಸುಖಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಘಾತೇನಾತಿ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ರಾಗದೋಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ। ‘‘ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ ರಾಗಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ದೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ರಾಗಾದಯೋ ಚೇತಸೋ ಮಲಾಸುಚಿಭಾವೇನ ‘‘ಅಙ್ಗಣಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲೇಸನಟ್ಠೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಙ್ಗಣತ್ತಾ ಏವ ಚ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಙ್ಗಣೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ವಿಬಾಧೀಯತಿ ಉಪತಾಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸುಟ್ಠು ಭಾವಿತತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ, ಆವಜ್ಜನಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ವಾ ಪರಿದಮನೇನ ವಸಂ ವತ್ತಿತುಂ ಉಪಗತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಸೇ ವತ್ತಮಾನಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮುದೂತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಸೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಗುಣಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಂ ವಿಯ ಚಮ್ಮಂ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಾ ವಿಯ ಚ ಲಾಖಾ ಮುದೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಮ್ಮಕ್ಖಮೇತಿ ವಿಕುಬ್ಬನಾದಿಇದ್ಧಿಕಮ್ಮಕ್ಖಮೇ। ತದುಭಯನ್ತಿ ಮುದುತಾಕಮ್ಮನಿಯದ್ವಯಂ।
ನಾಹನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧) ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋ। ಅಹನ್ತಿ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಚಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಂ। ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ। ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನೇನ ಭಾವಿತಂ ತಥಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣೇನ ಬಹುಲೀಕತಂ ಏವಂ ಸವಿಸೇಸಮುದುಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮುದು ಇದಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ತೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಏವಮಾಹ।
ಯಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧತಾದಯೋ ನ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ತತ್ಥ ಅವಟ್ಠಿತಂ ಇಧ ‘‘ಠಿತಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಸು ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾದೀಸು ಠಿತತ್ತಾ ಠಿತೇ, ಠಿತತ್ತಾಯೇವ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ। ಯಥಾ ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಂ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಹಿ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ‘‘ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಠಿತತ್ತಾ ಠಿತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಾರಣೇನ ಫಲಂ ನಿದ್ಧಾರೀಯತಿ, ಏವಂ ಫಲೇನಪಿ ಕಾರಣಂ ನಿದ್ಧಾರೀಯತೀತಿ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ಅವಟ್ಠಾನಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕಮ್ಮನಿಯತಾಯ ಚ ಸಮ್ಭವತಂ ಸದ್ಧಾದಿಬಲಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಸುಭಾವಿತಂ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಂಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಯಥಾವುತ್ತಸದ್ಧಾಬಲೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನ ಹೇತುನಾ। ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ನ ಚಲತಿ ನ ಕಮ್ಪತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಉಪರಿವಿಸೇಸಾವಹಭಾವೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ವೀರಿಯಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ವೀರಿಯಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಪರಿದಮನಸಾಧನೇನ ವೀರಿಯೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ಸತಿಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಾರೇ ಅಸಮ್ಮೋಸಾದಿಕಾಯ ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ಸಮಾಧಿಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತತ್ಥೇವ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸಾಧನೇನ ಸಮಾಧಾನೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಭಾವನಾಯ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ಓಭಾಸಗತನ್ತಿ ಞಾಣೋಭಾಸಸಹಗತಂ। ಓಭಾಸಭೂತೇನ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಾನಸಂವದ್ಧಿತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಯಾಥಾವತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ತತೋ ಉತ್ರಾಸನ್ತೋ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತೋ ತಂ ಅಭಿಭವತಿ, ನ ತೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರೇನ ನ ಇಞ್ಜತೀ’’ತಿ। ಏತೇನ ಞಾಣಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಬಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತತಾ ಪರಿಸುದ್ಧತಾ ಪರಿಯೋದಾತತಾ ಅನಙ್ಗಣತಾ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾ ಮುದುಭಾವೋ ಕಮ್ಮನಿಯತಾ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ। ಅಥ ವಾ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತೇ’’ತಿ ಇಮಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಿಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯೋ ವಿಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಅತ್ಥಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ।
ಕಾಮಂ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಏವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಧಿಗಮೋ, ವಿತಕ್ಕಾದಿವೂಪಸಮಾ ಏವ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಧಿಗಮೋ, ತಥಾಪಿ ನ ತಥಾ ತೇ ತೇಹಿ ದೂರೀಭೂತಾ, ಅಪೇತಾ ವಾ ಯಥಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತಸೋ ಮಲೀನಭಾವಸಙ್ಖೋಭಉಪ್ಪಿಲಾಭಾವಕರೇಹಿ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಿಪರಿಯೋದಾತತಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನೀವರಣ…ಪೇ॰… ಪರಿಯೋದಾತೇ’’ತಿ। ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇನ –
‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಝಾನಪಟಿಲಾಭಹೇತುಕಾನಂ ಝಾನಪಟಿಲಾಭಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ। ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಲಾಮಕಾನಂ। ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಅವಚರಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ‘ಅಹೋ ವತ ಮಮೇವ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಮಾನಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದೀನಂ। ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅಭಿಜ್ಝಾ ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಮಾನಾದಯೋ ಚ ತದೇಕಟ್ಠಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅನುವತ್ತಮಾನತ್ತಾ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಪನ ನೀವರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ। ಕಥಂ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಇಧ ವಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ? ‘ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ’ತಿ ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅಪರಾಮಟ್ಠಭಾವದಸ್ಸನತೋ। ಯೇ ಪನೇತ್ಥ ‘ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನ’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕೋಪಅಪ್ಪಚ್ಚಯಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಗಹಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನ’ನ್ತಿ ಪಾಠಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನ’ನ್ತಿ ಪಾಠೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ತಥಾ ಪಾಠಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ, ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾ ಚ ನೀವರಣಾ ಚೇವ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ, ತೇಸಂ
ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಮೇವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸೀಹಳಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ಚ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅತ್ಥೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ‘‘ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಅವಚರಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ಪವತ್ತಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕೋಪಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾಠೋ ಅಯುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತತೋಯೇವ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ।
ಇದ್ಧಿಪಾದಕಭಾವೂಪಗಮನೇನಾತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದಕಭಾವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಸ್ಸ ಉಪಗಮನೇನ। ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಇತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವವಸೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಭಾವನಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ। ಪಣೀತಭಾವೂಪಗಮನೇನಾತಿ ತತೋ ಏವ ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತತಾಯ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅತಿತ್ತಿಕರಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತಭಾವಸ್ಸ ಉಪಗಮನೇನ। ಉಭಯಞ್ಚೇತಂ ಭಾವನಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಕಾರಣವಚನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಣೀತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತೇತಿ। ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಇದಂ ಠಿತಿಯಾ ವಿಸೇಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಠಿತೇ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಠಿತೇ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ ಉಭಯಮೇಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ‘‘ಸಮಾಹಿತೇ’’ತಿ ಪನ ಇದಮ್ಪಿ ಏಕಮಙ್ಗಂ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪತೋ ವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ತಂನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಮ್ಹಿ ಯಂ ಞಾಣಂ ತದತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತಿಞಾಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅತೀತಭವವಿಸಯಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಜಾತೀಸೂ’’ತಿ। ನಿವಾಸಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ, ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತೋ ಚ ನಿವಸಿತಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ನಿವುತ್ಥತಾ ಚೇತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತತಾ, ತಥಾಭೂತಾ ಚ ತೇ ಅನು ಅನು ಭೂತಾ ಜಾತಾ ಪವತ್ತಾ, ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗತಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿವುತ್ಥಾತಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಾ ಅನುಭೂತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ ನಿವಾಸಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮಾ ವಾ ನಿವುತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಗೋಚರನಿವಾಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗೋಚರಭೂತಾಪಿ ಹಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಆಸೇವಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅನುಭೂತಾ ನಿವುತ್ಥಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ದುವಿಧಾ ಸಪರವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರತಾಯಾತಿ ಉಭಯೇಪಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಯೇ ತೇ ಗೋಚರನಿವಾಸೇನ
ತೇ ಚ ಖೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತಾಸು ಏವ ಜಾತೀಸು ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ತೇ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಹಿ ತೇ ವಿಞ್ಞಾತಾ, ತೇಸಂ ತದಾ ವತ್ತಮಾನಸನ್ತಾನಾನುಸಾರೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅತೀತೇ ಪವತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಂ। ‘‘ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕಾನುಸ್ಸರಣಾನಿ ಗಯ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇವ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾ ಛಿನ್ನಸಂಸಾರಮಗ್ಗತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ತೇಸಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಣಂ। ಸಾ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ಅತ್ತನೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅವಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಮ್ಪಿ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತಿಕವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಗಹಿತಂ, ಇಮೇ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದಯೋ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಅತೀತೇ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸಿಂಸು, ಏವಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಸುಂ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಸಚ್ಛಾಕಂಸು, ಏವಂ ವೇನೇಯ್ಯೇ ವಿನೇಸುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಗತಿ ಅತ್ಥೀತಿ। ಯೇ ಪನ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ಅತ್ತನೋವ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ, ತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇಪಿ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿಯೇವ। ಯಾಯ ಸತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಸಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಅಭಿನೀಹರಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಝಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸೇಸಿಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನಿನ್ನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಪೋಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಪಬ್ಭಾರಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗತ್ತಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಹಂಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ತದತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನೇಕವಿಧನ್ತಿ ನಾನಾಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಾದಿವಸೇನ ಬಹುವಿಧಂ। ಪಕಾರೇಹೀತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿಆಕಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ। ಸಹಯೋಗೇ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಣ್ಣಿತ’’ನ್ತಿ, ವಿತ್ಥಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿವಾಸನ್ತಿ ಅನ್ತೋಗಧಭೇದಸಾಮಞ್ಞವಚನಮೇತನ್ತಿ ತೇ ಭೇದೇ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿವುತ್ಥಸನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ। ಅನುದೇವಾತಿ ಅನು ಏವ, ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತೋ। ‘‘ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮನನ್ತರಭಾವಸರಣಂ ಅನುಸದ್ದೋ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮಿತಮತ್ತೇ ಏವ ಸರಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರಿತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಭೂತಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ।
ಆರದ್ಧಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥೇತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿನ್ತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಭವಂ। ಸೋ ಹಿ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅನ್ತೋಗಧಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಇಧ ‘‘ಜಾತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಜಾಯತೀತಿ ಜಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಖನ್ಧಸನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಹಾಯಮಾನೋತಿ ಖೀಯಮಾನೋ ವಿನಸ್ಸಮಾನೋ। ಕಪ್ಪೋತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲೋ, ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಸಙ್ಖಾರವಸೇನಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಡ್ಢಮಾನೋ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಕಾಲಂ ಖೇಪೇತಿ, ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೯೦) ಆದೀಸು ಕಾಲಸ್ಸಪಿ ಖಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಸಂವಟ್ಟನಂ ವಿನಸ್ಸನಂ ಸಂವಟ್ಟೋ, ಸಂವಟ್ಟತೋ ಉದ್ಧಂ ತಥಾಠಾಯೀ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ। ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ತಂಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ। ವಿವಟ್ಟನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ವಡ್ಢನಂ ವಾ ವಿವಟ್ಟೋ।
ತೇಜೇನ ಸಂವಟ್ಟೋ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ। ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾತಿ ಸಂವಟ್ಟನಮರಿಯಾದಾ। ಸಂವಟ್ಟತೀತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ, ತೀಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಾಲೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಂ ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞಾಣಾದಿಞಾಣಾನುಭಾವೋ ಪುಞ್ಞಫಲಸಮುತ್ತೇಜಿತೋ ಸರಸೇನೇವ ಪರಿಜಮ್ಭತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತ’’ನ್ತಿ। ಆನುಭಾವೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಧ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಗತೋಪಿ ಕತಪರಿತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಠತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿತ್ತೇ ಕತೇ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತೇ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತ್ವೇವ ಪರಿತ್ತಾನುಭಾವೋ ತತ್ಥ ದೇವತಾಹಿ ಪರಿತ್ತಾನಂ ಯಂ ಯಾವತಾ ವಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸರೇನ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಅತ್ತನೋ ರೂಪದಸ್ಸನಞ್ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಯಾವತಾ ವಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣೇ ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತೇ। ಯಂ ಯಂ ಆಕಙ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಆಕಙ್ಖಮತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ ಯಂ ಯಂ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ಏಕಂ ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಂ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ತಿರಿಯತೋ ಸಂವಟ್ಟಮಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ। ಸಣ್ಠಹನ್ತನ್ತಿ ವಿವಟ್ಟಮಾನಂ ಜಾಯಮಾನಂ। ತಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ಚ ಸಣ್ಠಹನಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಧಿಕಾರೇ ಪಸಙ್ಗತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ನ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏವಂ ಪಸಙ್ಗೇನ ಸಂವಟ್ಟಾದಿಕೇ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾಧಿಗತಂ ತೇಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಪನೇತೇ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏತೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪಸಮುದಾಯತೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪಾದೀನಂ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ। ಅಮುಮ್ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ಚ ಅನಿಯಮತ್ಥೇನ ಇತರಾಸಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಮುಮ್ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿ ಇದಂ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಕತಿಪಯಕಾಲಂ ಭವಾದೀಸು ಸಂಸರಣಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ। ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ವಾ ವತ್ತಮಾನೇ ಯೇಸು ಭವಾದೀಸು ಇಮಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ, ತಂದಸ್ಸನಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭವೇ ವಾತಿಆದೀಸು ಕಾಮಾದಿಭವೇ ವಾ ಅಣ್ಡಜಾದಿಯೋನಿಯಾ ವಾ ದೇವಾದಿಗತಿಯಾ ವಾ ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀಆದಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಭಗವತೋ ವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಾದಿವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂನಾಮೋತಿ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ವಾ ಜೋತಿಪಾಲೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಾಹಾರೋ ವಾತಿ ಗಿಹಿಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ವಾತಿ ತಾಪಸಾದಿಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋತಿ ಸಯಮ್ಪತಿತಫಲಾಹಾರೋ। ಸಾಮಿಸನಿರಾಮಿಸಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮಿಸಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ, ನಿರಾಮಿಸಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿವೇಕಜಸಮಾಧಿಜಸುಖಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಹೇಟ್ಠಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋಯಂ, ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಲೋಪೋ ವಾ, ಅಮುತ್ರ ಅಮುತ್ರ ಆಸಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಂ ಅನುಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ। ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಾನುಸ್ಸರಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ, ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧೂಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅನನ್ತರನ್ತಿ ಅತೀತಾನನ್ತರಮಾಹ। ಅಮುತ್ರಾತಿ ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದಪಾದಿನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂ। ತಾಹಿ ದೇವತಾಹೀತಿ ತುಸಿತದೇವತಾಹಿ। ಏಕಗೋತ್ತೋತಿ ತುಸಿತಗೋತ್ತೇನ ಏಕಗೋತ್ತೋ। ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಾವತ್ಥಾಯಂ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಜನಕಂ ನಾಮ ಅಕುಸಲೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಅನುಪದ್ದುತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪುಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಪನ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲಾದೀಸು ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಕದಾಚಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ…ಪೇ॰… ಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಇದಂ ಮನುಸ್ಸವಸ್ಸಗಣನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದೇವಾನಂ ವಸ್ಸಗಣನಾಯ ಪನ ಚತುಸಹಸ್ಸಮೇವ।
ಇತೀತಿ ವುತ್ತತ್ಥನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಯಥಾರಹತೋ, ನ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಉದ್ದಿಸೀಯತೀತಿ ದಿಸ್ವಾವ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಅಯಂ ಕೋ ನಾಮೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಉದ್ದಿಸೀಯತಿ। ವಣ್ಣಾದೀಹೀತಿ ವಣ್ಣಾಹಾರವೇದಯಿತಾಯುಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ। ಸಾಮೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ। ತೇನ ಏವಮಾದಿಏವಂಪಕಾರನಾನತ್ತತೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸೋತಿ ಉದ್ದಿಸೀಯತಿ ಸತ್ತೋ ಏತೇನಾತಿ ಉದ್ದೇಸೋ ನಾಮಗೋತ್ತಂ। ಇತರೇ ಆಕಾರಾತಿ ಆಕರೀಯತಿ ದಿಸ್ವಾವ ಸತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಇತರೇ ವಣ್ಣಾದಯೋ ಆಕಾರಾ। ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಅವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಿತ್ಥಿಯಾತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ। ತೇ ಪನ ಕಮ್ಮವಾದಿನೋ ಕಿರಿಯವಾದಿನೋ ತಾಪಸಾದಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಏವ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ದುಬ್ಬಲಪಞ್ಞತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಯೋಗೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋಯೇವ ಚ ಬಲವಪಞ್ಞತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಮಹಾಸಾವಕೇ ಇತರೇ ಪಕತಿಸಾವಕಾ ಕಪ್ಪಸತಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೦೨) ‘‘ಪಕತಿಸಾವಕಾ ಕಪ್ಪಸತಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿಯೇವ ಬಲವಪಞ್ಞತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತ್ತಕೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಅಭಿನೀಹಾರೋತಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ತದಧಿಕಂ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಏವಂಪರಿಮಾಣೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತೇಸಂ ಮಹಾಸಾವಕಅಗ್ಗಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪುಞ್ಞಞಾಣಾಭಿನೀಹಾರೋ, ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಪಾರಮಿತಾ ಸಿದ್ಧಾ। ಯದಿ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣವಿಭವೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದತಾ ಆಪನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ವಚನತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಮ್ಪಿ ಸವಿಸಯೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ತಂ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಅತೀತೇ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಂ ಕಪ್ಪಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ತಾವ ಸರನ್ತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಜನಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸರಣಂ ಕಾಲವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣವಸೇನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಮೇವ ಸರನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಇರಿಯಾಪಥಪಟಿಪಾಟಿ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಚುತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏವ ಗಹಣವಸೇನ। ಯಥಾ ಪನ ಅನ್ಧಾ ಯಟ್ಠಿಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ತೇ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಸರನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಞ್ಹಿ ಅನ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಇಚ್ಛಿತಪ್ಪದೇಸೋಕ್ಕಮನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸಾವಕಾತಿ ಪಕತಿಸಾವಕಾಪಿ ಮಹಾಸಾವಕಾಪಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಾ। ಪಕತಿಸಾವಕಾಪಿ ಹಿ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನಾತಿ ಸೀಹಗತಿಪತನವಸೇನ। ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಜಾನಿತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸರನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸರನ್ತಿಯೇವ, ನ ನ ಸರನ್ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ನೇವ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಕಿಚ್ಚಂ, ನ ಚ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಙ್ಕಮನಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅನೇಕಾಸು ಕಪ್ಪಕೋಟೀಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವಾ ಉಪರಿ ವಾ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ತಂ ಪಾಕಟಮೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪೇಯ್ಯಾಲಪಾಳಿಂ ಪಠನ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ, ನ ಅನುಪದಂ, ಏವಂ ಅನೇಕಾಪಿ
ಅತೀತಭವೇ ಖನ್ಧಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧನಾಮಗೋತ್ತಾನಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ? ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸ’’ನ್ತಿ। ಮೋಹೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಟ್ಠೇನ ತಮೋ ವಿಯ ತಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸ್ವೇವ ಮೋಹೋ’’ತಿಆದಿ। ಓಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾತಬ್ಬತೋ ಕರಣಂ, ಓಭಾಸೋವ ಕರಣಂ ಓಭಾಸಕರಣಂ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಓಭಾಸಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಪಸಂಸಾವಚನನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಾನಂ ಬೋಧನತೋ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾತಿ ಏತೇನ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ವಿಜ್ಜಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಚಸ್ಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹಾಯಕಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದದ್ವಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ತಮೋ ವಿಹತೋ ವಿನಟ್ಠೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ ಆತಾಪೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯಾತಾಪೇನ ಆತಾಪಿನೋ’’ತಿ, ವೀರಿಯವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಪತಿವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಯಥಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಮಾದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಧಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ತಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾ
೧೩. ಚುತಿಯಾತಿ ಚವನೇ। ಉಪಪಾತೇತಿ ಉಪಪಜ್ಜನೇ। ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಚುತಿಕ್ಖಣಸಾಮನ್ತಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣಸಾಮನ್ತಾ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಯೇ ಪನ ಆಸನ್ನಚುತಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ಯೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಯೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನೇವ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿ ಚ ಉಪಪತ್ತಿ ಚ ಞಾಯತಿ। ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ತೇಜೋಕಸಿಣಂ ಓದಾತಕಸಿಣಂ ಆಲೋಕಕಸಿಣನ್ತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಕಸಿಣೇಸು
ಸೋ ಅಹನ್ತಿ ಸೋ ಕತಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಅಹಂ। ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾತಿ ದಿವಿ ಭವನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ದೇವಾನಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು, ತೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಚ ಹೀನೂಪಮಾದಸ್ಸನಂ ದೇವತಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುತೋಪಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ದೇವತಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುಚರಿತಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಬಹುಲತಾವಿಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿತಾಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ಚರಿತತ್ತಾ ಸುಚರಿತೇನ ದೇವೂಪಪತ್ತಿಜನಕೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹರುಹಿರಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾತರೋಗಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ। ಪಿತ್ತಾದೀಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಉಳಾರತಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸದೋಸರಹಿತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ತಿಣಾದಿದೋಸರಹಿತಂ ವಿಯ ಸಸ್ಸಂ ಉಳಾರಫಲಂ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಚಸ್ಸ ಫಲಂ ತಥಾ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸುಕ್ಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ। ದೂರೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುಖುಮಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸಮತ್ಥತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಸಾದಚಕ್ಖೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖು। ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಕುಸಲಭಾವನಾ ವೀರಿಯಭಾವನಾ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾ ವಿಸೇಸತೋ ವೀರಿಯಭಾವನಾ, ತಸ್ಸಾ ಆನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಞಾಣಮಯಂ ಚಕ್ಖು ಞಾಣಚಕ್ಖು। ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತತಾಯ ದೂರೇಪಿ ಸುಖುಮಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸಮತ್ಥತಾಯ ಚ ತಂಸದಿಸಮೇವ।
ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾ। ಇಮಿನಾ ಕಾರಣವಸೇನಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಭಾವಮಾಹ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾತಂ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಲೋಕಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾಪಿ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಸಿಣಾಲೋಕಾನುಗ್ಗಹೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಯಂ ಞಾಣಾಲೋಕಫರಣಭಾವೇನ ಚ ಮಹಾಜುತಿಕಭಾವತೋಪಿ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಜುತಿಕಮ್ಪಿ ಹಿ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಮಿದಂ ಬ್ಯಮ್ಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಮಹನೀಯಗಮನತ್ತಾ, ವಿಮ್ಹಯನೀಯಪ್ಪವತ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಮ್ಹಯನೀಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತರೂಪದಸ್ಸನತೋ। ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಪಞ್ಚಕಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಜುತಿಗತಿಅತ್ಥೇಸುಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ದಿವುಸದ್ದಂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಇದಂ ದಿಬ್ಬತಿ ಜೋತಯತೀತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ದಿಬ್ಬತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಪನ –
‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಾಯ
ಆಹ।
ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ರೂಪದಸ್ಸನಭಾವೇನ। ಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಯಥಾ ಮಂಸಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ। ಇದಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ತತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕಾರೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚಕ್ಖುಮಿವಾತಿಪಿ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುತ್ತಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಏತ್ಥೇ ವಾಯಂ ಸತ್ತೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಏವಮಿತರೇಪೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಝಾನಲಾಭೀ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕೋ ವಿಯ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಾನೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಲಾಭೀ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಸ್ಸರಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಅಹಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಪುಬ್ಬೇ ನಾಹೋಸಿಂ, ಸೋಮ್ಹಿ ಏತರಹಿ ಅಹುತ್ವಾ ಸತ್ತತಾಯ ಪರಿಣತೋ, ಸೇಸಾಪಿ ಸತ್ತಾ ತಾದಿಸಾಯೇವಾ’’ತಿ ಅಭಿನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಉಪಪಾತಮತ್ತಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ಚುತಿಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಕಾದಸಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿರಹತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾಹಾತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತೇ ಆಗತಪಾಳಿಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅನುರುದ್ಧೋ ನನ್ದಿಯೋ ಕಿಮಿಲೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಅನುರುದ್ಧಾ ತುಮ್ಹೇ ಕಿಂ ಇಮೇಹಿ ನ ಆಲುಳಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ಇಮೇಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಏಕಾದಸಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಲುಳಿತಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ –
‘‘ಅಹಮ್ಪಿ
‘‘ಸೋ ಖೋ ಅಹಂ ಅನುರುದ್ಧಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಆತಾಪೀ ಪಹಿತತ್ತೋ ವಿಹರನ್ತೋ ಓಭಾಸಞ್ಚೇವ ಸಞ್ಜಾನಾಮಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ, ಸೋ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ। ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅನುರುದ್ಧಾ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಕೋ ನು ಖೋ ಹೇತು, ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನ’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅನುರುದ್ಧಾ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಅಮನಸಿಕಾರೋ ಖೋ ಮೇ ಉದಪಾದಿ, ಅಮನಸಿಕಾರಾಧಿಕರಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ಸಮಾಧಿ ಚವಿ, ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚುತೇ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ, ಸೋಹಂ ತಥಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಥಾ ಮೇ ಪುನ ನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನ ಅಮನಸಿಕಾರೋ’’’ತಿ –
ಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೪೧) ದೇಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಖೋ ಅಹಂ ಅನುರುದ್ಧಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೨೪೧) ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನು ಖೋ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪನ ಮೇ ರೂಪಾನಿ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು, ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಾನಿ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತುಣ್ಹೀ ಭವತಿ, ತಂ ತುಣ್ಹೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ। ಥಿನಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ। ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಹಿ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಛಮ್ಭಿತತ್ತನ್ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಯಥಾರದ್ಧಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಿಲನ್ತಿ ‘‘ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಭಯಂ ಪಕತಿಯಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಅದಿಟ್ಠೇ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸದಿಸೇ ಕಿಂನಾಮ ಭಯ’’ನ್ತಿ ಭಯಸ್ಸ ವಿನೋದನವಸೇನ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಕೋಸಲ್ಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ। ದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ। ‘‘ಮಯಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಾನಂ ವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಗಾಳ್ಹಂ ವೀರಿಯಂ
ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಮಮ ವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋತೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪುನ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ। ಅತಿಲೀನವೀರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಮಮ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಏವಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಪುನ ವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ। ಅಭಿಜಪ್ಪಾತಿ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದೇವಸಙ್ಘಂ ಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾ। ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಹೋತೂ’’ತಿ ಹಿ ಅಭಿನಿವಿಸನವಸೇನ ಜಪ್ಪತೀತಿ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ, ತಣ್ಹಾ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕಜಾತಿಕಂ ರೂಪಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ನಾನಾವಿಧಂ ರೂಪಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಸಞ್ಞಾತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ। ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ಇಟ್ಠಂ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಂ ವಾ ಏಕಜಾತಿಕಮೇವ ರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಥಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಾನಂ ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ, ಅತಿವಿಯ ಉತ್ತರಿ ಕತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಪೇಕ್ಖನಂ ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ। ಓಭಾಸನ್ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಓಭಾಸಂ। ನ ಚ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮೋಭಾಸಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಸುತತಾಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ। ರೂಪಾನಿ ಹಿ ಖೋ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ತೇನ ಪರಿಕಮ್ಮೋಭಾಸೇನ ಫರಿತ್ವಾ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ವಿಸಯಭೂತಾನಿ ರೂಪಗತಾನಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ।
ಏವಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ –
‘‘ಕೇವಲಮ್ಪಿ ರತ್ತಿಂ ಕೇವಲಮ್ಪಿ ದಿವಂ ಕೇವಲಮ್ಪಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅನುರುದ್ಧಾ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಕೋ ನು ಖೋ ಹೇತು, ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯ್ವಾಹಂ
ಏವಮಾದಿಪಾಳಿಂ
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇದನ್ತಿ ಮಾನುಸಕಂ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗೋಚರಭೂತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ। ತದಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ದಿಬ್ಬತಿರೋಕುಟ್ಟಸುಖುಮಾದಿಭೇದಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕಂ। ಏವರೂಪಂ ತಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ರೂಪದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಚರಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ಪಕತಿಯಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವಿಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಂ ವಿಸಯಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸಯಿಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾನುಸಕಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಮಂಸಚಕ್ಖಾತಿಕ್ಕಮೋ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಾತಿಕ್ಕಮೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನಪಿ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಖಣಸ್ಸ ಅತಿಇತ್ತರತಾಯ ಅತಿಸುಖುಮತಾಯ ಕೇಸಞ್ಚಿ ರೂಪಸ್ಸ, ಅಪಿಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ, ತಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತಂ, ನ ಚ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ಮಹಗ್ಗತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಭಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಚುತೂಪಪಾತಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ।
ಯದಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತರೂಪದಸ್ಸನತೋ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಗಹಣಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಭಾವತೋ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತೇ ಚವಮಾನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವರೂಪೇತಿ ನ ಚುತೂಪಪಾತಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮೋಹೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ ನಿಹೀನಂ ನಿಹೀನಫಲಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ಮೋಹೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಚ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಹೀನಾನಂ ಜಾತಿಕುಲಭೋಗಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಹೀಳಿತೇತಿ ಗರಹಿತೇ। ಓಹೀಳಿತೇತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಗರಹಿತೇ। ಉಞ್ಞಾತೇತಿ ಲಾಮಕಭಾವೇನ ಞಾತೇ। ಅವಞ್ಞಾತೇತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಲಾಮಕಭಾವೇನ ವಿದಿತೇ। ಅಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಮೋಹೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತೋ ಕಥಿತೋ, ತೇನ ಚ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಬ್ಬಿಪರೀತೇತಿ ತಸ್ಸ ಹೀಳಿತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ವಿಪರೀತೇ, ಅಹೀಳಿತೇ ಅನೋಹೀಳಿತೇ ಅನುಞ್ಞಾತೇ ಅನವಞ್ಞಾತೇ ಚಿತ್ತೀಕತೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸುವಣ್ಣೇತಿ ಸುನ್ದರವಣ್ಣೇ। ದುಬ್ಬಣ್ಣೇತಿ ಅಸುನ್ದರವಣ್ಣೇ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅದೋಸದೋಸೂಪನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಅದೋಸೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾದೀಹಿ ಪರಿಭಾವಿತಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಭಿರೂಪೇ ವಿರೂಪೇತಿ ‘‘ಸುಗತಿಗತೇ’’ತಿ, ಸುಗತಿಂ ಉಪಪನ್ನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯಾ ಸತ್ತಾ ವದಞ್ಞೂ ವಿಗತಮಚ್ಛೇರಾ ಅಲೋಭೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಸುಗತಾ ಸಮಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಅಡ್ಢೇ ಮಹದ್ಧನೇ’’ತಿ। ದುಕ್ಖಂ ಗತಿಂ ಗತಾ ದುಗ್ಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಗ್ಗತಿಗತೇ’’ತಿ। ಲೋಭಜ್ಝಾಸಯಾ ಸತ್ತಾ ಲುದ್ಧಾ ಮಚ್ಛರಿನೋ ಲೋಭೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ದುಗ್ಗತಾ ದುರೂಪಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ದಲಿದ್ದೇ ಅಪ್ಪನ್ನಪಾನೇ’’ತಿ। ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಫಲಾವಹಭಾವೇನ ಕತಂ। ಯಥಾ ಕತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕತಂ ಉಪಚಿತಂ। ಚವಮಾನೇತಿಆದೀಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಸಯಮುಖೇನ ವಿಸಯಿಬ್ಯಾಪಾರಮಾಹ। ಪುರಿಮೇಹೀತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಆದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ‘‘ಚವಮಾನೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನಾತಿ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಾಕ್ಯೇನ। ಪಜ್ಜತಿ ಞಾಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಇಮಿನಾತಿ ಹಿ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ।
ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇನೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೋತಿ ನೇರಯಿಕಸತ್ತೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ಠಿತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಲಾಭೀ। ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ತೇಸಂ ನೇರಯಿಕಾನಂ ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಕಿಂ ನು ಖೋತಿಆದಿ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿದಸ್ಸನಂ। ಏವಂ ಪನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ। ಯೇಸಂ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಉಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುನಾಮಕಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತ್ಥ ಯಂ ತೇನ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ, ತಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ ವಿನಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚೇತಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಭಾವೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ। ದೇವಾನಂ ದಸ್ಸನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನೇರಯಿಕದೇವಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭೀ ಅಞ್ಞಗತಿಕೇಸುಪಿ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿಆದಿ, ‘‘ಸುಗತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಚ। ತಂ ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಯಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ತಂಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಫಾರುಸಕವನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚಿತ್ತಲತಾವನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಯಥಾ ಚಿಮಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಚ ಇಮಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಪೀತಿ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾಭಾವಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಾನೇವ ಹಿ ಇಮಾನೀ’’ತಿ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭೀ ನಿರಯಾದಿಅಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನೇರಯಿಕಾದಿಕೇ ಸತ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ತೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಯೂಹಿತಂ ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಯಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ತಾದಿಸೇನ ಸಮಾದಾನೇನ ತಜ್ಜೇನ ಚ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಪರಿಕ್ಖತೇ ಚಿತ್ತೇ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರಂ ಅನಾಗತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಞಾತುಕಾಮೋ, ತಂ ತಂ ಓದಿಸ್ಸ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತೇನ ತೇನ ಅತೀತೇ ಏತರಹಿ ವಾ ಆಯೂಹಿತಂ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣೇನ ‘‘ಇಮಾನಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ।
ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಪೂತಿಕತ್ತಾ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಚೋಪನಕಾಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತುಪಚಿತಂ, ಅಸತಿ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದೇ ವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಗಚ್ಛನತೋ ಸೋ ತೇನ ಸಹಿತೋಯೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ’’ತಿ। ಅನತ್ಥಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿಯ ಪುತ್ತಾನಂ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ವಿಯ ಚ ನಿಸ್ಸಿತಕಾನಂ ಅತ್ಥಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ಗರಹಕಾ ಉಪವಾದಕಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಗುಣಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸನೇನ, ವಿನಾಸನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುನಾಪಿ ಉಪವಾದೋ ಗುಣಪರಿಧಂಸನಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಗುಣಾತಿ ಪನೇತ್ಥ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸೀಲಪರಿಧಂಸನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ಇಮೇಸಂ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಣಧಮ್ಮೋತಿ ಚ ಸೀಲಸಂಯಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಜಾನಂ ವಾತಿ ಯಂ ಉಪವದತಿ, ತಸ್ಸ ಅರಿಯಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋ ವಾ। ಅಜಾನಂ ವಾತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ವಾ। ಜಾನನಾಜಾನನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಅರಿಯಭಾವೋ ಏವ ಪಮಾಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭಯಥಾಪಿ ಅರಿಯೂಪವಾದೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅರಿಯೋತಿ ಪನ ಅಜಾನತೋ ಅದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ತತ್ಥ ಅರಿಯಗುಣಭಾವಂ ಪವೇದೇನ್ತಸ್ಸ ಗುಣಪರಿಧಂಸನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅರಿಯೂಪವಾದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆನನ್ತರಿಯಸದಿಸತ್ತಾ ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸತೇಕಿಚ್ಛಂ ಪನ ಹೋತಿ ಖಮಾಪನೇನ, ನ ಆನನ್ತರಿಯಂ ವಿಯ ಅತೇಕಿಚ್ಛಂ।
ತಸ್ಸ ಚ ಆವಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಭಾರಿಯಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ। ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛೀತಿ ತಂ ಥೇರಂ, ತಂ ವಾ ಕಿರಿಯಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿ। ಅತಿಚ್ಛಾತೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಖುದಾಭಿಭೂತೋ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಸಮಣಾನಂ ಸಾರುಪ್ಪಮಸಾರುಪ್ಪಂ, ಲೋಕಸಮುದಾಚಾರಮತ್ತಂ ವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನ ಗರಹತೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಲಜ್ಜಿತಬ್ಬಕಂ ಅಕಾಸೀತಿ ‘‘ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಏವಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಮಯಂ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಥೇರೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತೇ ಆವುಸೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಇತರೋಪಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ। ಥೇರೋ ತಂ ಕರುಣಾಯಮಾನೋ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋ ತಯಾ ಉಪವದಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿ ಅಕಾಸಿ। ತೇನಸ್ಸ ತಂ ಪಾಕತಿಕಂ ಅಹೋಸೀತಿ ತೇನ ಅಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ನಾಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬೇವ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅಪಾಯಗಾಮೀನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನಭಾವತೋ ಸಗ್ಗಾವರಣಮಸ್ಸ ಕಾತುಮಸಮತ್ಥಮೇವ ತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಅತ್ತನಾ ವುಡ್ಢತರೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಖಮಾಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಂ। ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ದೋಸೇನಪಿ ನಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಸೇಸಅರಿಯಾ ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ಸಂವರಣತ್ಥಾಯ ನ ಖಮಾಪೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಸೋ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ। ಅತ್ತನಾ ವುಡ್ಢತರೋ ಹೋತಿ, ಠಿತಕೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೧೧) ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸಚೇ ದಿಸಾಪಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇ ವಾ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಖಮಾಪೇತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ನಾಪಿ ಗನ್ತುಂ, ನ ಪೇಸೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಚೇ ನವಕತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಸಚೇ ವುಡ್ಢತರಾ, ವುಡ್ಢೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಅವಚಂ, ಖಮತು ಮೇ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ಖಮಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಸಮ್ಮುಖಾ ಅಖಮನ್ತೇಪಿ ಏತದೇವ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಇದಂ ಪನ ಪರಮ್ಪಿ ತತ್ಥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೧೧) ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸಚೇ ಏಕಚಾರಿಕಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ, ನೇವಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ, ನ ಗತಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಅವಚಂ, ತಂ ಮೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಅನುಸ್ಸರತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಹೋತಿ, ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸೋ ವಕ್ಖತಿ ‘ತುಮ್ಹೇ ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥ, ಥೇರೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಖಮತಿ, ಚಿತ್ತಂ ವೂಪಸಮೇಥಾ’ತಿ। ತೇನಪಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಗತದಿಸಾಭಿಮುಖೇನ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಖಮತೂ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಪರಿನಿಬ್ಬುತಮಞ್ಚಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಕತಿಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಕತೇ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತೀತಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಗ್ಗಾವರಣಂ ಮಗ್ಗಾವರಣಞ್ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಚರಿಯಾಪಿಟಕೇ ಮಾತಙ್ಗಚರಿತಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೬೪) –
‘‘ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವನಸಮಿದ್ಧಾಹಿ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಪರಿಪೂರಿತಾಹಿ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾಹಿ ಸುಸಙ್ಖತಸನ್ತಾನೇ ಮಹಾಕರುಣಾಧಿವಾಸೇ ಮಹಾಸತ್ತೇ ಅರಿಯೂಪವಾದಕಮ್ಮಅಭಿಸಪಸಙ್ಖಾತಂ ಫರುಸವಚನಂ ಸಂಯುತ್ತಂ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಖೇತ್ತವಿಸೇಸಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯಫರುಸತಾಯ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಹುತ್ವಾ ಸಚೇ ಸೋ ಮಹಾಸತ್ತಂ ನ ಖಮಾಪೇತಿ, ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಂ ಜಾತಂ। ಖಮಾಪಿತೇ ಪನ ಮಹಾಸತ್ತೇ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಂ ಆಪಜ್ಜಿ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಭಾವತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅರಿಯೂಪವಾದಪಾಪಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮತಾ’’ತಿ –
ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ಖಮಾಪಿತೇ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ನೇವ ಸಗ್ಗಾವರಣಂ ನ ಮೋಕ್ಖಾವರಣಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ವಿಪರೀತಂ ದಸ್ಸನಮೇತೇಸನ್ತಿ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ। ಸಮಾದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ ಯೇಸಂ ತೇ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಹೇತುಅತ್ಥಂ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪರೇ ಕಮ್ಮೇಸು ಸಮಾದಾಪಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ। ತಯಿಮಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯೇ ಚ…ಪೇ॰… ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿಆದಿ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಅಥ ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ಸೀಲಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಂಸಿಕಾ ಅಞ್ಞಾರಾಧನಾ, ಇತರೇಸಂ ಅನೇಕಂಸಿಕಾ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ। ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಪದಾ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಏವಂ ಅವಿರಜ್ಝನಕನಿಪ್ಫತ್ತಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಥಾ ತಂ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವೀ, ಏವಮಿದಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ತಂ ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೯) ಅರಿಯೂಪವಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪುನ ಏವರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ನ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ವಾಚಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ, ‘‘ಪುನ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇತಿ ಯಥಾ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ, ಏವಂ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋಯೇವ, ನಾಸ್ಸ ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ವಿಬನ್ಧೋ। ತತ್ರಾಯಂ ಯುತ್ತಿ – ನಿರಯೂಪಗೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ತದಾದಾಯಕಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಂ ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಚನೇನ ತದಾದಾಯಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ಅರಿಯೂಪವಾದೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋವ, ಪಹಾನೇನ ಪನ ಅಚ್ಚಯಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಖಮಾಪನೇನ ನ ಅನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ ಯಥಾ ತಂ ವುಟ್ಠಿತಾ ದೇಸಿತಾ ಚ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಪಾಪಂ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ಸಂಸಾರಖಾಣುಭಾವೋಪಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ।
‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವನೇತ್ತಿಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯೋ ತಿಟ್ಠತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧. ೧೪೭), ಅಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ ಇಧ ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ’’ತಿ। ಅವೀತರಾಗಸ್ಸ ಮರಣತೋ ಪರಂ ನಾಮ ಭವನ್ತರೂಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ। ಯೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೇನೇವ ಕಾಯೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಾ’’ತಿ। ಏತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಸುಖನ್ತಿ ಅಯೋ, ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾ ಅಯಾ’’ತಿ। ಆಯನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಸುಖಾನೀತಿ ಆಯೋ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಖಸಾಧನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಾನಂ ವಾ ಆಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ’’ತಿ। ವಿವಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವಿಗತೋ ವಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿವಸಾ, ಅವಸವತ್ತಿನೋತಿ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಿತೋ ಅಯೋ’’ತಿ।
ನಾಗರಾಜಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅಸುರಸದಿಸನ್ತಿ ಪೇತಾಸುರಸದಿಸಂ। ಸೋ ಹೀತಿ ಸೋ ಅಸುರಕಾಯೋ। ಸಬ್ಬಸಮುಸ್ಸಯೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುಸ್ಸಯೇಹಿ, ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿರಾಸಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಸೋಭನಂ ವಾ ಚರಿತಂ ಅನವಜ್ಜತ್ತಾತಿ ಸುಚರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನಾತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ। ‘‘ಇತೋ ಭೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೮೩) ವಚನತೋ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ ಸುಗತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಗತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥತೋ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾ
೧೪. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ನಾನಾನಯತೋ ವಿಭಾವಿತಾ। ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಪಭೇದಗಮನತೋ ನಾನಾನಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಂ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸಣ್ಹಸುಖುಮತರಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಮಹಾವಜಿರಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೇನ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಪಭೇದಸ್ಸ ಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನಾ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ದೇವಸಿಕಂ ಸತ್ಥು ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೋ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜುಸಾಯಂ
ಆಸವಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣಂ। ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರ ಚೇತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಖಯೇತಿ ಚ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ, ನ ವಿಸಯೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ತದಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸರಸಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧೋತಿ ಚ ಯಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸರೂಪಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಂ। ಯಂ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾತಿ ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಭೂತಂ ಆಗಮ್ಮ। ತದುಭಯವತೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪತ್ತಿ ತದುಭಯಸ್ಸ ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಪತ್ವಾತಿ ವಾ ಪಾಪುಣನಹೇತು। ಅಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ತೇ ವಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸ್ಸ। ಸಮ್ಪಾಪಕನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಾಪಕಂ।
ಕಿಲೇಸವಸೇನಾತಿ ‘‘ಪರಿಯಾಯತೋ’’ತಿ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಆಸವಾನಂಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಗಹಣಂ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಾಯಾ’’ತಿ ಆರದ್ಧತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಆಸವವಿಮುತ್ತಿಸೀಸೇನೇವ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ಇಧ ಕಥಿತೋತಿ ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ತದಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಅಭಿಸಮಯಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಸೋ ಚ ಕಾಮಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣತೋ ಪರಂ ಯಾವಜ್ಜತನಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕೋ ಏವ, ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಪನಸ್ಸ ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತಂ ಫಲಕ್ಖಣೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಫಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋತಿ ವಾ ಹೇತುನಿದ್ದೇಸೋಯಂ। ಜಾನನಹೇತು ದಸ್ಸನಹೇತು ಕಾಮಾಸವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ಥಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಭವಾಸವಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಯ ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಸಮವರೋಧೋತಿ ದಿಟ್ಠಾಸವಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವತೋ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿಆದಿಂ ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀತಿ ಆದೀಹಿ ತಸ್ಸ ಭೂಮಿ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ। ಭೂಮಿನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕತಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದನಾ ಕತಾ, ತಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ನ ತಾವಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ತಾವಸ್ಸ ಅತೀತಾ ಜಾತಿ ಖೀಣಾತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ನ ಖೀಣಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೀಣತ್ತಾ’’ತಿ। ನ ಅನಾಗತಾ ಅಸ್ಸ ಜಾತಿ ಖೀಣಾತಿ ಯೋಜನಾ। ನ ಅನಾಗತಾತಿ ಚ ಅನಾಗತತ್ತಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲೇಸೇನ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಾಗತೇ ವಾಯಾಮಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಹಿ ಪಯೋಗೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನಾವಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಾಗತವಿಸೇಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಖೇಪನೇ ವಾಯಾಮೋಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಯಾ ಪನಾ’’ತಿ ಹಿ ಆದಿನಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅನಾಗತಜಾತಿಯಾ ಏವ ಹೇತುವಿನಾಸನದ್ವಾರೇನ ಖೀಣಭಾವೋ ಪಕಾಸೀಯತಿ। ಏಕಚತುಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಸೂತಿ ಭವತ್ತಯಗ್ಗಹಣಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಜಾತಿಯಾ ಖೀಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಜಾತಿಂ। ಸೋತಿ ಭಗವಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ನಾಮ ಇಧ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾನುಗುಣಾ ಪವತ್ತಿ, ಇತರಸಚ್ಚೇಸು ಚ ನೇಸಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನಾ’’ತಿ। ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಕಾರಾ ಇತ್ಥಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ, ತದತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇ ಪನ ಪಕಾರಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಯೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂಸೋಳಸಕಿಚ್ಚಭಾವಾಯಾ’’ತಿ। ತೇ ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಮಗ್ಗಾನುಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ‘‘ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಾಯ ವಾ’’ತಿ। ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಪರೋ ನಯೋ – ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ। ತೇನಾಯಮತ್ಥೋ – ಇತ್ಥತ್ತಾಯ ಇತ್ಥಮ್ಭಾವತೋ ಇಮಸ್ಮಾ ಏವಂಪಕಾರಾ ಇದಾನಿ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಾ ಅಪರಂ ಅನಾಗತಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ಮಯ್ಹಂ ನತ್ಥಿ, ಇಮೇ ಪನ ಚರಿಮತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಛಿನ್ನಮೂಲಕಾ ರುಕ್ಖಾ ವಿಯ। ಅಪರಿಞ್ಞಾತಮೂಲಕಾ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಕಥಾ॰ ೨೯೬; ಮಹಾನಿ॰ ೭)। ತೇ ಪನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಚರಿಮಕವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ಅನುಪಾದಾನೋ ವಿಯ ಜಾತವೇದೋ ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ।
ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಪಠಮದುತಿಯಞಾಣದ್ವಯಾಧಿಗಮಂ ವಿಯ ಕೇವಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಸರೂಪತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಜಾತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಹಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪಠಮವಿಜ್ಜಾಯ ಜಾತೋಯೇವ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುಡ್ಢೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಜಾತೋತಿ। ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣೇನ ಅತೀತಂಸಞಾಣನ್ತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಸಭಾಗತಾಯ ತಬ್ಭಾವೀಭಾವತೋ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣೇನ ಅತೀತಂಸಞಾಣಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಅತೀತಂಸಞಾಣನ್ತಿ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಖಾತೇ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮ್ಹಿಯೇವ ಚ ಠಿತಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸಿದ್ಧಿತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ಸಪರಿಭಣ್ಡೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೋ ಚ ಅನಾಗತಂಸೋ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಂ, ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣಂ। ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮೇನೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣದಸಬಲಞಾಣಆವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾನಂ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಇಜ್ಝನತೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ಸಕಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದೇಸನಾನುಮೋದನಕಥಾ
೧೫. ಪೀತಿವಿಪ್ಫಾರಪರಿಪುಣ್ಣಗತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಯಚಿತ್ತೋ। ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧೀಸದ್ದಸ್ಸ ಯೋಗತೋ ಹಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ವಿಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರೋ ಚಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತತರೋ ಮನೋರಮೋ, ತಾದಿಸೋ ಚ ಸುನ್ದರೋ ಭದ್ದಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಕೋತಿ ದೇವನಾಗಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬಾದೀಸು ಕೋ ಕತಮೋ। ಮೇತಿ ಮಮ। ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ। ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ। ಯಸಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏದಿಸೇನ ಪರಿವಾರೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ। ಜಲನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತೇನ ಕಮನೀಯೇನ ಅಭಿರೂಪೇನ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಛವಿವಣ್ಣೇನ ಸರೀರವಣ್ಣನಿಭಾಯ। ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾತಿ ದಸಪಿ ದಿಸಾ ಪಭಾಸೇನ್ತೋ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಏಕೋಭಾಸಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿರೂಪೇತಿ ಉಳಾರರೂಪೇ ಸಮ್ಪನ್ನರೂಪೇ।
ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭೋ ಗೋತಮ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭೋ ಗೋತಮಾತಿ ವಚನದ್ವಯಸ್ಸ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಯೇ ಕೋಧೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಚೋರೋ ಚೋರೋ, ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಭಯೇ ಆಮೇಡಿತಂ। ‘‘ವಿಜ್ಝ ವಿಜ್ಝ, ಪಹರ ಪಹರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕೋಧೇ। ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿಆದೀಸು ಪಸಂಸಾಯಂ। ‘‘ಗಚ್ಛ ಗಚ್ಛ, ಲುನಾಹಿ ಲುನಾಹೀ’’ತಿಆದೀಸು ತುರಿತೇ। ‘‘ಆಗಚ್ಛ ಆಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕೋತೂಹಲೇ। ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೪೪) ಅಚ್ಛರೇ। ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಥಾಯಸ್ಮನ್ತೋ, ಅಭಿಕ್ಕಮಥಾಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೨೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೧) ಹಾಸೇ। ‘‘ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ, ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸೋಕೇ। ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ॰ ೨೦; ಚೂಳವ॰ ೩೩೨) ಪಸಾದೇ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಗರಹಾಯಂ। ‘‘ಅಭಿರೂಪಕ ಅಭಿರೂಪಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಮ್ಮಾನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನಯಿದಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ವಚನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿದಂ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥಮತ್ತದಸ್ಸನಂ ವಾ ಏತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದೋಸನಾಸನತೋತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನತೋ। ಗುಣಾಧಿಗಮನತೋತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪನತೋ। ಯೇ ಗುಣೇ ದೇಸನಾ ಅಧಿಗಮೇತಿ, ತೇಸು ಪಧಾನಭೂತಾ ಗುಣಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ತೇ ಪಧಾನಭೂತೇ ಗುಣೇ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಾಜನನತೋ ಪಞ್ಞಾಜನನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸದ್ಧಾಪಮುಖಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ ಗುಣಾ, ಪಞ್ಞಾಪಮುಖಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಸಾತ್ಥತೋತಿಆದೀಸು ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥತೋ, ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನತೋ। ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗತಾಯ ಉತ್ತಾನಪದತೋ, ಸಣ್ಹಸುಖುಮಭಾವೇನ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ಥತಾಯ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತೋ। ಸಿನಿದ್ಧಮುದುಮಧುರಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗತಾಯ ಕಣ್ಣಸುಖತೋ, ವಿಪುಲವಿಸುದ್ಧಪೇಮನೀಯತ್ಥತಾಯ ಹದಯಙ್ಗಮತೋ। ಮಾನಾತಿಮಾನವಿಧಮನೇನ ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸನತೋ, ಥಮ್ಭಸಾರಮ್ಭನಿಮ್ಮದ್ದನೇನ ಅಪರವಮ್ಭನತೋ। ಹಿತಾಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರೇಸಂ ರಾಗಪರಿಳಾಹಾದಿವೂಪಸಮನೇನ ಕರುಣಾಸೀತಲತೋ, ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರವಿಧಮನೇನ ಪಞ್ಞಾವದಾತತೋ। ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುತಾಯ ಆಪಾಥರಮಣೀಯತೋ, ಪುಬ್ಬಾಪರಾವಿರುದ್ಧಸುವಿಸುದ್ಧತ್ಥತಾಯ ವಿಮದ್ದಕ್ಖಮತೋ। ಆಪಾಥರಮಣೀಯತಾಯ ಏವ ಸುಯ್ಯಮಾನಸುಖತೋ, ವಿಮದ್ದಕ್ಖಮತಾಯ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ ಚ ವೀಮಂಸಿಯಮಾನಹಿತತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನಿವತ್ತನತೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ಮಿಚ್ಛಾವಾದವಿಧಮನತೋ, ಸಮ್ಮಾವಾದಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ, ಅಕುಸಲಮೂಲಸಮುದ್ಧರಣತೋ, ಕುಸಲಮೂಲಸಂರೋಪನತೋ, ಅಪಾಯದ್ವಾರಪಿಧಾನತೋ, ಸಗ್ಗಮಗ್ಗದ್ವಾರವಿವರಣತೋ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವೂಪಸಮನತೋ, ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತನತೋತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಧೋಮುಖಠಪಿತನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಧೋಮುಖಂ ಠಪಿತಂ। ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತನ್ತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಂ ಜಾತಂ। ಉಗ್ಘಾಟೇಯ್ಯಾತಿ ವಿವಟಂ ಕರೇಯ್ಯ। ಹತ್ಥೇ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ವಾ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಅವತ್ವಾ ಹತ್ಥೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹಂ ಏಸ ಮಗ್ಗೋ, ಏವಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ। ಕಾಳಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸೀತಿ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಚಾತುದ್ದಸೀ ಕಾಳಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸೀ। ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಂ ಉಕ್ಕುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನಾಧಾರಭೂತಂ ಭಾಜನಂ ಆಧಾರಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಉಕ್ಕುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತತಾಯ ಸದ್ಧಮ್ಮವಿಮುಖಂ ಅಧೋಮುಖಠಪಿತತಾಯ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಪದದ್ವಯಂ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ। ಕಾಮಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಾ ನೀವರಣಭಾವತೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಸತ್ತೇ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಗಹನಪಟಿಚ್ಛನ್ನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬೋ ಅಪಾಯಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ ಕುಚ್ಛಿತೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಕತ್ವಾ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ತದುಭಯಪಟಿಪಕ್ಖತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಪ್ಪಿಆದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಪದೀಪೋ ನ ತಥಾ, ಉಜ್ಜಲೋ ಯಥಾ ತೇಲಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತೇಲಪಜ್ಜೋತಗ್ಗಹಣಂ। ಏತೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತುಕ್ಕುಜ್ಜನಪಟಿಚ್ಛನ್ನವಿವರಣಾದಿಉಪಮೋಪಮಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಹಿ, ಏತೇಹಿ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅರಸರೂಪತಾದೀನಂ ಅತ್ತನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಟಿಪಾದನಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಿಭಾವನಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿಜ್ಜತ್ತಯವಿಭಾವನಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣವಿಭಾವನಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಧಮ್ಮೋ ಪಕಾಸಿತೋ’’ತಿ।
ದೇಸನಾನುಮೋದನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಸನ್ನಾಕಾರಕಥಾ
ಪಸನ್ನಾಕಾರನ್ತಿ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಾರಂ। ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ನಾಯಂ ಗಮಿಸದ್ದೋ ನೀಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ‘‘ಗೋತಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ‘‘ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸರಣನ್ತಿ ಪಟಿಸರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ। ಪರಾಯಣಭಾವೋ ‘‘ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ ಹಿತಸ್ಸ ಚ ವಿಧಾತಾ’’ತಿ। ಅಘಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖತೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಪಾಪತೋತಿ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸರಣನ್ತಿ ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ತದಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಜನಂ ತಥಾ ಜಾನನಂ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿಆದೀಸು ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅತ್ಥವಚನಂ। ಭಜನಂ ವಾ ಸರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ, ಸೇವನಾ ಸನ್ತಿಕಾವಚರತಾ, ಪಯಿರುಪಾಸನಂ ವತ್ತಪ್ಪಟಿವತ್ತಕರಣೇನ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅನಞ್ಞಸರಣತಂಯೇವ ದೀಪೇತಿ। ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಕಥಂ ಬುಜ್ಝಾಮೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಅಧಿಗತಮಗ್ಗೇ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧೇತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಫಲಟ್ಠಾ ಏವ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ನನು ಚ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ಏವ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ಇತರೇ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಾಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಏವ ‘‘ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನೇನ ಹಿ ಅಪಾಯವಿನಿಮುತ್ತಸಮ್ಭವೋ। ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಸುತ್ತಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ‘‘ವಿತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಹೇತುತಾಯಾತಿ ಉಭಯಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುತ್ತೋ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ತಥಾಪಿ ಅರಿಯಫಲಾನಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನಾನುಗುಣತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ಚ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನಿಯ್ಯಾನಧಮ್ಮಸಮಧಿಗಮಹೇತುತಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತನಯೇನ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿ ಏವ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಾಠಾರುಳ್ಹೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ರಾಗವಿರಾಗೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋತಿ ಕಾಮರಾಗೋ ಭವರಾಗೋತಿ ಏವಮಾದಿಭೇದೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ರಾಗೋ ವಿರಜ್ಜತಿ ಪಹೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ರಾಗವಿರಾಗೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ। ಅನೇಜಮಸೋಕನ್ತಿ ಫಲನ್ತಿ ಏಜಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲನ್ತಿ ಅವಿರೋಧದೀಪನತೋ ಕೇನಚಿ ಅವಿರುದ್ಧಂ, ಇಟ್ಠಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಪಗುಣರೂಪೇನ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ, ಪಕಟ್ಠಗುಣವಿಭಾವನತೋ ವಾ ಪಗುಣಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞೀ ಪಗುಣಂ ನಭಾಸಿಂ, ಧಮ್ಮಂ ಪಣೀತಂ ಮನುಜೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೩; ಮಹಾವ॰ ೯)। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಥಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನಾತಿ ‘‘ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ, ತಥಾರೂಪೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೨) ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಸೀಲಾನಞ್ಚ ಸಂಹತಭಾವೇನ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಹತೋತಿ ಘಟಿತೋ, ಸಮೇತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಹಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ದೂರೇ ಠಿತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಂಹತಾ ಏವ। ಅಟ್ಠ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಧಮ್ಮದಸಾ ತೇತಿ ಪುರಿಸಯುಗಳವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಅಟ್ಠೇವ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಧಮ್ಮದಸಾ। ತೀಣಿ ವತ್ಥೂನಿ ಸರಣನ್ತಿ ಗಮನೇನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಗಮನೇನ ಚ ತೀಣಿ ಸರಣಗಮನಾನಿ। ಪಟಿವೇದೇಸೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಹದಯಙ್ಗತಂ ವಾಚಾಯ ಪವೇದೇಸಿ।
ಪಸನ್ನಾಕಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸರಣಗಮನಕಥಾ
ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ‘‘ಸರಣಗಮನೇಸು ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಸರಣಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತೇನ ವಿನಾ ಸರಣಗಮನಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತತ್ಥ ಸರಣನ್ತಿ ಪದತ್ಥತೋ ತಾವ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ। ಹಿಂಸತ್ಥಸ್ಸ ಹಿ ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನೇತಂ ಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ವಟ್ಟಭಯಂ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಹನತಿ, ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರತನತ್ತಯಸ್ಸೇವೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಸರಣಗಮನಂ ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ತೋ ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ‘‘ಏತಾನಿ ಮೇ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಸರಣಂ, ಏತಾನಿ ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪೇತಿ ಭಜತಿ ಸೇವತಿ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಏವಂ ವಾ ಜಾನಾತಿ, ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ತಾವ ಸರಣಂ, ಸರಣಗಮನಂ, ಯೋ ಚ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ತಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸರಣಗಮನಪ್ಪಭೇದೇ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸರಣಗಮನಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಲೋಕಿಯಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದನೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಕಲೇಪಿ ರತನತ್ತಯೇ ಇಜ್ಝತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಚತುಸಚ್ಚಾಧಿಗಮೋ ಏವ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ, ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯಮಾನೋಯೇವ ಸರಣಗಮನತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪನ ಸಾವಕಗೋಚರಭೂತಾ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ, ತಥಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಕಲೇಪಿ ರತನತ್ತಯೇ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ
ತಯಿದಂ ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಂ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತತಿ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನೇನ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಯ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಪಣಿಪಾತೇನಾತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಅತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇಮಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿತ್ಥರಣತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ। ತಪ್ಪರಾಯಣತಾ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಂ ಬುದ್ಧಪರಾಯಣೋ ಧಮ್ಮಪರಾಯಣೋ ಸಙ್ಘಪರಾಯಣೋತಿ ಮಂ ಧಾರೇಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಪ್ಪರಾಯಣಭಾವೋ। ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನಂ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’ತಿ ಮಂ ಧಾರೇಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮೋ। ಪಣಿಪಾತೋ ನಾಮ ‘‘ಅಜ್ಜ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ‘ಅಹಂ ಅಭಿವಾದನಂ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಂ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ತಿಣ್ಣಂ ವತ್ಥೂನಂ ಕರೋಮೀ’ತಿ ಮಂ ಧಾರೇಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಪರಮನಿಪಚ್ಚಕಾರೋ। ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಗಹಿತಂಯೇವ ಹೋತಿ ಸರಣಗಮನಂ।
ಅಪಿಚ ‘‘ಭಗವತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋಯೇವ ಮೇ ಅತ್ತಾ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಮೇ ಜೀವಿತಂ, ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಬುದ್ಧೋ ಮೇ ಸರಣಂ ಲೇಣಂ ತಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸತ್ಥಾರಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಗತಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಞ್ಚ ವತಾಹಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಭಗವನ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೪) ಏವಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಂ ವಿಯ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
‘‘ಸೋ
ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸುಧಮ್ಮತಂ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೯೪)।
‘‘ತೇ ಮಯಂ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮ, ಗಾಮಾ ಗಾಮಂ ನಗಾ ನಗಂ…ಪೇ॰… ಸುಧಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೨) –
ಏವಮ್ಪಿ ಆಳವಕಸಾತಾಗಿರಹೇಮವತಾದೀನಂ ಸರಣಗಮನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನನು ಚೇತೇ ಆಳವಕಾದಯೋ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಆಗತಸರಣಗಮನಾ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಸರಣಗಮನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಮಗ್ಗೇನಾಗತಸರಣಗಮನೇಹಿಪಿ ‘‘ಸೋಹಂ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಿ ಗಾಮಾ ಗಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೯೪) ತೇಹಿ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಕಾರಸ್ಸ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದೇಸು ಸಿರಸಾ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದಾನಿ ಮುಖೇನ ಚ ಪರಿಚುಮ್ಬತಿ, ಪಾಣೀಹಿ ಚ ಪರಿಸಮ್ಬಾಹತಿ, ನಾಮಞ್ಚ ಸಾವೇತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಅಹಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಅಹಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೪) ಏವಮ್ಪಿ ಪಣಿಪಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಸೋ ಪನೇಸ ಞಾತಿಭಯಾಚರಿಯದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಹೇತುಕೇನ ಪಣಿಪಾತೇನ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಹಿ ಞಾತಿಭಯಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಣಿಪಾತೇಹಿ। ಸೇಟ್ಠವಸೇನೇವ ಹಿ ಸರಣಂ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೇಟ್ಠವಸೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಸಾಕಿಯೋ ವಾ ಕೋಲಿಯೋ ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಞಾತಕೋ’’ತಿ ವನ್ದತಿ, ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸರಣಂ। ಯೋ ವಾ ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ರಾಜಪೂಜಿತೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಅವನ್ದಿಯಮಾನೋ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭಯೇನ ವನ್ದತಿ, ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸರಣಂ। ಯೋಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಸರಮಾನೋ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ವಾ –
‘‘ಏಕೇನ ಭೋಗಂ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ದ್ವೀಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಯೋಜಯೇ।
ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ನಿಧಾಪೇಯ್ಯ, ಆಪದಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬೫) –
ಏವರೂಪಿಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಆಚರಿಯೋ ಮೇ’’ತಿ ವನ್ದತಿ, ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಸರಣಂ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಪನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ವಾ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪಣಿಪಾತಮೇವ ಕರೋತಿ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವನ್ದತಿ, ತೇನೇವ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ ಸರಣಂ।
ಏವಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸರಣಗಮನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸರಣಗಮನಫಲಕಥಾ
ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ವಿಪಾಕಫಲಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸಕಲಸ್ಸ ಪನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸರಣಂ ಗತೋ।
ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ॥
‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಮುಪ್ಪಾದಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಂ।
ಅರಿಯಞ್ಚಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ದುಕ್ಖೂಪಸಮಗಾಮಿನಂ॥
‘‘ಏತಂ ಖೋ ಸರಣಂ ಖೇಮಂ, ಏತಂ ಸರಣಮುತ್ತಮಂ।
ಏತಂ ಸರಣಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೦-೧೯೨)।
ಅಪಿಚ ನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಗಮನಾದಿವಸೇನ ಪೇತಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸುಖತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ಪಿತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ಅರಹನ್ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೬)।
ಲೋಕಿಯಸ್ಸ
‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ,
ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ।
ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ,
ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ॥(ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭)।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅಸೀತಿಯಾ ದೇವತಾಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ…ಪೇ॰… ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತಂ ಖೋ ಸಕ್ಕಂ ದೇವಾನಮಿನ್ದಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಏತದವೋಚ ‘ಸಾಧು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಬುದ್ಧಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧಸರಣಗಮನಹೇತು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹನ್ತಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ ಸುಖೇನ ಯಸೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ ರಸೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೧)।
ಏಸ ನಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಘೇ ಚ।
ಅಪಿಚ ವೇಲಾಮಸುತ್ತಾದಿವಸೇನಪಿ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಫಲವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ವೇಲಾಮಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೦) ‘‘ಕರೀಸಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿರೂಪಿಯಪಾತಿಕಂಸಪಾತೀನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ರೂಪಿಯಸುವಣ್ಣಹಿರಞ್ಞಪೂರಾನಂ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಹತ್ಥಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಅಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ರಥಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧೇನುಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಕಞ್ಞಾಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ವತ್ಥಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಅಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಚ ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಸತ್ತಮಾಸಾಧಿಕಾನಿ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತವೇಲಾಮಮಹಾದಾನತೋ ಏಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲತರಂ, ತತೋ ಸತಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ದಿನ್ನದಾನತೋ ಏಕಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ತತೋ
‘‘ಯಂ, ಗಹಪತಿ, ವೇಲಾಮೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ದಾನಂ ಅದಾಸಿ ಮಹಾದಾನಂ, ಯೋ ಚೇಕಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಭೋಜೇಯ್ಯ, ಇದಂ ತತೋ ಮಹಪ್ಫಲತರ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೦) –
ಆದಿ। ಏವಂ ಸರಣಗಮನಫಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸರಣಗಮನಫಲಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸರಣಗಮನಸಂಕಿಲೇಸಭೇದಕಥಾ
ತತ್ಥ ಚ ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಂ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮಹಾಜುತಿಕಂ, ನ ಉಜ್ಜಲಂ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಅಪರಿಯೋದಾತಂ ಹೋತಿ, ನ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಅನುಳಾರಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣಾನಂ ಅಜಾನನಂ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹೋ। ‘‘ಬುದ್ಧೋ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸಂಸಯೋ। ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಗುಣಾನಂ ಅಗುಣಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನೇನ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪನ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಚ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ದುವಿಧೋ ಭೇದೋ ಸಾವಜ್ಜೋ ಅನವಜ್ಜೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜೋ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರಾದೀಸು ಅತ್ತನಿಯ್ಯಾತನಾದೀಹಿ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅನಿಟ್ಠಫಲೋ। ಅನವಜ್ಜೋ ಪನ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಹೋತಿ। ಲೋಕಿಯಞ್ಹಿ ಸರಣಗಮನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಾದಾನಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗಹಿತಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಕಂ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಭೇದೇನ ಭೇದೋ, ಸೋ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಫಲೋ। ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪನ ನೇವತ್ಥಿ ಭೇದೋ। ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸತೀತಿ। ಏವಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚ ಭೇದೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವೋದಾನಂ ನ ಗಹಿತಂ, ನನು ವೋದಾನವಿಭಾವನಾಪಿ ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಾಯ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಂ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ಥತೋ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಹಿತಂ। ಯಾನಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಕಾರಣಾನಿ ಅಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ‘‘ಸೋ ಪನ ಇಧ ವುಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸರಣವಣ್ಣನತೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಸರಣವಣ್ಣನತೋ।
ಸರಣಗಮನಸಂಕಿಲೇಸಭೇದಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾ
ಏವಂ ಧಾರೇತೂತಿ ಏವಂ ಜಾನಾತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಕೋ ಉಪಾಸಕೋತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಉಪಾಸಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಹೇತುಪುಚ್ಛಾ। ತೇನ ಕೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಉಪಾಸಕಸದ್ದೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಉಪಾಸಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವಕಾರಣಂ। ಕಿಮಸ್ಸ ಸೀಲನ್ತಿ ಕೀದಿಸಂ ಅಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಸೀಲಂ, ಕಿತ್ತಕೇನ ಸೀಲೇನಾಯಂ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೋ ಆಜೀವೋತಿ ಕೋ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ। ಸೋ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಹೋತೀತಿ ಸೋಪಿ ವಿಭಜೀಯತಿ। ಕಾ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಕಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಆಜೀವಸ್ಸ ವಾ ವಿಪತ್ತಿ। ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಹಿ ವಿಧಿ ವಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ। ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕೋ ಉಪಾಸಕೋತಿ ಖತ್ತಿಯಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ತಿಸರಣಂ ಗತೋ ಗಹಟ್ಠೋ। ಸರಣಗಮನಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ನ ಜಾತಿಆದಿವಿಸೇಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತೋ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗತೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಉಪಾಸಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೩೩)।
ಕಸ್ಮಾ ಉಪಾಸಕೋತಿ ರತನತ್ತಯಉಪಾಸನತೋ। ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ತತ್ಥ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಆದರಗಾರವಬಹುಮಾನಾದಿಯೋಗೇನ ಪಯಿರುಪಾಸನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಂ ಉಪಾಸತೀತಿ ಉಪಾಸಕೋ। ಧಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಂ ಉಪಾಸತೀತಿ ಉಪಾಸಕೋ।
ಕಿಮಸ್ಸ ಸೀಲನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ವೇರಮಣಿಯೋ। ವೇರಮಣಿಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೇರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಮನನತೋ ಹನನತೋ ವಿನಾಸನತೋ ವೇರಮಣಿಯೋ ಪಞ್ಚ ವಿರತಿಯೋ ವಿರತಿಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಉಪಾಸಕೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತಿ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ, ಮುಸಾವಾದಾ, ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಉಪಾಸಕೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೩೩)।
ಕೋ ಆಜೀವೋತಿ ಪಞ್ಚ ಮಿಚ್ಛಾವಣಿಜ್ಜಾ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಣಿಜ್ಜಾ ಉಪಾಸಕೇನ ಅಕರಣೀಯಾ। ಕತಮಾ ಪಞ್ಚ? ಸತ್ಥವಣಿಜ್ಜಾ ಸತ್ತವಣಿಜ್ಜಾ
ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ಥವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಆವುಧಭಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಾ ಯಥಾಕತಂ ವಾ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಕಯೋ। ಸತ್ತವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಮನುಸ್ಸವಿಕ್ಕಯೋ। ಮಂಸವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಸೂನಕಾರಾದಯೋ ವಿಯ ಮಿಗಸೂಕರಾದಿಕೇ ಪೋಸೇತ್ವಾ ಮಂಸಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಯೋ। ಮಜ್ಜವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಜ್ಜಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಕಯೋ। ವಿಸವಣಿಜ್ಜಾತಿ ವಿಸಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಕಯೋ। ತತ್ಥ ಸತ್ಥವಣಿಜ್ಜಾ ಪರೋಪರೋಧನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅಕರಣೀಯಾ ವುತ್ತಾ, ಸತ್ತವಣಿಜ್ಜಾ ಅಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರಣತೋ, ಮಂಸವಿಸವಣಿಜ್ಜಾ ವಧಹೇತುತೋ, ಮಜ್ಜವಣಿಜ್ಜಾ ಪಮಾದಟ್ಠಾನತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಾ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಯಾ ತಸ್ಸೇವ ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಆಜೀವಸ್ಸ ಚ ವಿಪತ್ತಿ ಭೇದೋ ಕೋಪೋ ಪಕೋಪೋ ಚ, ಅಯಮಸ್ಸ ವಿಪತ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಯಾಯ ಏಸ ಚಣ್ಡಾಲೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಮಲಞ್ಚ ಪಟಿಕುಟ್ಠೋ ಚ, ಸಾಪಿಸ್ಸ ವಿಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಉಪಾಸಕೋ ಉಪಾಸಕಚಣ್ಡಾಲೋ ಚ ಹೋತಿ ಉಪಾಸಕಮಲಞ್ಚ ಉಪಾಸಕಪಟಿಕುಟ್ಠೋ ಚ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ದುಸ್ಸೀಲೋ ಹೋತಿ, ಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಿಕೋ ಹೋತಿ, ಮಙ್ಗಲಂ ಪಚ್ಚೇತಿ, ನೋ ಕಮ್ಮಂ
ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಾಸಕಪಟಿಕುಟ್ಠೋತಿ ಉಪಾಸಕನಿಹೀನೋ। ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲೇಸು ಚ ಸದ್ಧಾವಿಪರಿಯಾಯೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ। ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲವಿಪತ್ತಿಆಜೀವವಿಪತ್ತಿವಸೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ। ‘‘ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನಾ ಇದಂ ನಾಮ ಮಙ್ಗಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಬಾಲಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಕೋತೂಹಲಸಙ್ಖಾತೇನ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತಮಙ್ಗಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಿಕೋ। ಮಙ್ಗಲಂ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಾದಿಭೇದಂ ಮಙ್ಗಲಮೇವ ಪತ್ತಿಯಾಯತಿ। ನೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ನೋ ಪತ್ತಿಯಾಯತಿ। ಇತೋಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಇತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಬಾಹಿರಕಸಮಯೇ। ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ದಕ್ಖಿಣಾರಹಸಞ್ಞೀ ಗವೇಸತಿ। ಪುಬ್ಬಕಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ದಾನಮಾನನಾದಿಕಂ ಕುಸಲಕಿರಿಯಂ ಪಠಮತರಂ ಕರೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪಅಯೇಸನಪುಬ್ಬಕಾರೇ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಾ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಾವ ತಸ್ಸ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಚ ಆಜೀವಸಮ್ಪದಾ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಯೇ ಚಸ್ಸ ರತನಭಾವಾದಿಕರಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಉಪಾಸಕೋ ಉಪಾಸಕರತನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಉಪಾಸಕಪದುಮಞ್ಚ ಉಪಾಸಕಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಚ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ, ನ ಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಿಕೋ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚೇತಿ, ನೋ ಮಙ್ಗಲಂ, ನ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಇಧ ಚ ಪುಬ್ಬಕಾರಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಸಾನಂ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ಉಪಾಸಕೋವ ರತನಂ ಉಪಾಸಕರತನಂ, ಗುಣಸೋಭಾಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸುಗನ್ಧತಾಹಿ ಉಪಾಸಕೋವ ಪದುಮಂ ಉಪಾಸಕಪದುಮಂ, ತಥಾ ಉಪಾಸಕಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವಿಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಏವಮಿದಂ ‘‘ಕೋ ಉಪಾಸಕೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಪಕಿಣ್ಣಕಸ್ಸ ಇಧ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಂ ಅತಿಭಾರಿಯಕರಣತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಆದಿಮ್ಹೀತಿ ಕೋಟಿಯನ್ತಿ ಪರಿಯನ್ತಕೋಟಿಯಂ। ವಿಹಾರಗ್ಗೇನಾತಿ ಓವರಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಇದಂ ಪನಸಫಲಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂತಂವಸನಟ್ಠಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಜತನ್ತಿ ಅಜ್ಜ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಣೇಹಿ ಉಪೇತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾವ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಜೀವಿತೇನಪಹಂ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ಪಟಿಪೂಜೇನ್ತೋ ಸರಣಗಮನಞ್ಚ ರಕ್ಖಾಮೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಹಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಾಣೇಹಿ ಉಪೇತನ್ತಿ ಹಿ ಯಾವ ಮೇ ಪಾಣಾ ಧರನ್ತಿ, ತಾವ ಸರಣಂ ಉಪೇತಂ, ಉಪೇನ್ತೋ ನ ವಾಚಾಮತ್ತೇನ ನ ಏಕವಾರಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಮತ್ತೇನ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಣಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಯಾವಜೀವಂ ಉಪೇತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಧಿವಾಸೇತೂತಿ ಸಾದಿಯತು, ತಂ ಪನ ಸಾದಿಯನಂ ಮನಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೂ’’ತಿ। ಕಾಯಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾಯಮೇವ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಂ ಸೀಸಾದಿ ಕಾಯಙ್ಗಂ, ಸೀಸಾದಿ ಸರೀರಾವಯವನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಾಚಙ್ಗನ್ತಿ ‘‘ಹೋತು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಾಚಾಯ ಅಙ್ಗಂ ಅವಯವಂ। ವಾಚಙ್ಗಸ್ಸ ಚೋಪನಂ ವಾಚಾಯ ಪವತ್ತನಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇಯೇವ। ಖನ್ತಿಂ ಚಾರೇತ್ವಾತಿ ಖನ್ತಿಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ, ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಖನ್ತಿಂ ಧಾರೇತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರುಚಿಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚೀಭೇದೇನ ಅಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಕಥಂ ‘‘ಸಚೇ ಮೇ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿ। ಆಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕುಸಲತಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಜಾನನೇ ಛೇಕತಾಯ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನೇ ಕುಸಲತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಹತ್ಥೇಸು ದಸನ್ನಂ ನಖಾನಂ ಸಮೋಧಾನೇನ ಏಕೀಭಾವೇನ ಸಮುಜ್ಜಲನ್ತಂ। ಅಞ್ಜಲಿನ್ತಿ ಹತ್ಥಪುಟಂ। ಪಟಿಮುಖೋಯೇವಾತಿ ಅಭಿಮುಖೋಯೇವ, ನ ಭಗವತೋ ಪಿಟ್ಠಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ।
ಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಥಾ
೧೬. ಸುಸಸ್ಸಕಾಲೇಪೀತಿ ಅತಿಸಮಗ್ಘೇಪೀತಿ ಅತಿಸಯೇನ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇಪಿ, ಯದಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದತ್ವಾ ಬಹುಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಲಿಆದಿ ಧಞ್ಞಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ, ಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಿ ಅಪರಣ್ಣಂ। ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತಂ ಈಹಿತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವೀಹಿತಿಕಾತಿ ಮಜ್ಝಪದಲೋಪೀಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋಯಮೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತಈಹಿತಿಕಾ’’ತಿ। ಈಹನಂ ಈಹಿತನ್ತಿ ಈಹಿತಸದ್ದೋಯಂ ಭಾವಸಾಧನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಈಹಿತಂ ನಾಮ ಇರಿಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಇರಿಯಾತಿ ಕಿರಿಯಾ। ಕಸ್ಸ ಪನೇಸಾ ಕಿರಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಇರಿಯಾ’’ತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಈಹಾ’’ತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಈಹಿತಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲಚ್ಛಾಮ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಲಚ್ಛಾಮ ನು ಖೋತಿ ಇದಂ ದುಗ್ಗತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಜೀವಿತುಂ ವಾ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ ನು ಖೋ, ನೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಇಸ್ಸರಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖಮಾನಾತಿ ಯಾಚಮಾನಾ। ‘‘ದುಹಿತಿಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದ್ವಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ದು-ಸದ್ದಾದೇಸೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಈಹಿತಂ ಏತ್ಥ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೋಚಿ ಪಯೋಗೋ ಸುಖೇನ ಕಾತುನ್ತಿ ದುಹಿತಿಕಾ, ದುಕ್ಕರಜೀವಿತಪ್ಪಯೋಗಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದು-ಸದ್ದೇ ವಾ ಉಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿತಿಕಾತಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಬ್ಯಾಧಿ ರೋಗೋತಿ ಏತಾನಿ ‘‘ಆತುರತಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವೇವಚನಾನಿ। ತೇನ ಸೇತಟ್ಟಿಕಾ ನಾಮ ಏಕಾ ರೋಗಜಾತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಪನ ರೋಗೋ ಪಾಣಕದೋಸೇನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏಕೋ ಕಿರ ಪಾಣಕೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿನ್ನಖೀರ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ವುತ್ತಸಸ್ಸನ್ತಿ ವಪಿತಸಸ್ಸಂ। ತತ್ಥಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ। ಸಲಾಕಾಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಲಾಕಾವುತ್ತಾ, ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಲಾಕಾ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಯಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ವಾಪಿತಂ, ತಂ ಸಲಾಕಾಮತ್ತಮೇವ ಅಹೋಸಿ, ಫಲಂ ನ ಜಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಲಾಕಾವುತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ವುತ್ತಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಲಾಕಾಯಾತಿ ವೇಳುವಿಲೀವತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಕತಸಲಾಕಾಯ। ಧಞ್ಞವಿಕ್ಕಯಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕನ್ತಿ ಧಞ್ಞಂ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೀತಿ ಧಞ್ಞವಿಕ್ಕಯಕಾ, ತೇಸಂ ಸಮೀಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಯಕೇಸೂತಿ ಧಞ್ಞಗಣ್ಹನಕೇಸು। ಕಿಣಿತ್ವಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ। ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನೇತಿ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಸ್ಸ ಸಮೀಪಟ್ಠಾನೇ, ಧಞ್ಞಮಿನನಟ್ಠಾನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ವಣ್ಣಜ್ಝಕ್ಖನ್ತಿ ಕಹಾಪಣಪರಿಕ್ಖಕಂ। ನಸುಕರಾ ಉಞ್ಛೇನ ಪಗ್ಗಹೇನ ಯಾಪೇತುನ್ತಿ ಪಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪತ್ತೋ। ತೇನ ಪಗ್ಗಹೇನ ಪತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಯಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಗ್ಗಹೇನ ಯೋ ಉಞ್ಛೋ’’ತಿಆದಿ। ನಸುಕರಾತಿ ಸುಕರಭಾವೋ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ನಸುಕರಾ। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾತಿ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣಹೇತು। ಹೇತುಅತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ತ್ವಾಸದ್ದಮೇಕೇ ಇಚ್ಛನ್ತಿ।
ಉತ್ತರಾಪಥತೋ ಆಗತಾ, ಉತ್ತರಾಪಥೋ ವಾ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಉತ್ತರಾಹಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉತ್ತರಾಪಥವಾಸಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಉತ್ತರಾಪಥಕಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಾ ಪಾಳಿಪಾಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉತ್ತರಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಭಣ್ಡಂ ಆಹರನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಾಹಕಾ, ಉತ್ತರಂ ವಾ ಅಧಿಕಂ ಅಗ್ಘಂ ನೇನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಾಹಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾನಂ ಉಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನೇತಿ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಕರಟ್ಠಾನೇ। ವೇರಞ್ಜನ್ತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ। ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಮನ್ದಿರನ್ತಿ ಅಸ್ಸಸಾಲಂ। ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸೂತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಕತತ್ತಾ ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾಯೋತಿ ಪಾಕಟಾ ಅಹೇಸುಂ। ಏವಂ ಕತಾನಞ್ಚ ಅಸ್ಸಸಾಲಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ದಸನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಅಸ್ಸಾನಂ ವಸನೋಕಾಸೋ ಏಕೇಕಾ ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅದ್ಧಾನಕ್ಖಮಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಘಕಾಲಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಖಮಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಗಙ್ಗಾಯ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ ಅಪ್ಪತಿರೂಪದೇಸೋ, ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ ಪತಿರೂಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ತೇ’’ತಿಆದಿ। ಗಙ್ಗಾಯ ದಕ್ಖಿಣತೀರಜಾತಾ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥಮನುಸ್ಸಾ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಂ ಮಮಾಯನ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪಟಿಯಾದೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ। ನಿಚ್ಚಭತ್ತಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ನಿಚ್ಚಭತ್ತಾಕಾರೇನ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ವಾ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ವಾ ಸಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ। ನನು ಚ ವಿಹಾರೇ ನಿಸೀದನ್ತಾಪಿ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾವ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿವಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಹಾರನಿವಾಸನಪರಿವತ್ತನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಹಾರನಿವಾಸನಪರಿವತ್ತನಞ್ಚ ವಿಹಾರೇ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೇ ನಿವತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುನ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಮಯೇ ಚಾಲೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ತೇ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿವತ್ಥಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ। ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯಾತಿ ಪತ್ತಞ್ಚ ಚೀವರಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ। ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ಹತ್ಥೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಧಾರಣಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥಯೋಜನಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಪತ್ತಂ ಹತ್ಥೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
ಗತಗತಟ್ಠಾನೇತಿ ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾಸು ಸಮ್ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ಉದುಕ್ಖಲೇ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಯಮೇವ ಏವಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಮೇವಂ ಲದ್ಧಂ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇಹಿ ಯಾಗುಂ ವಾ ಭತ್ತಂ ವಾ ಪಚಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಾ ಪಚಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಥೇರಾನಂ ಕೋಚಿ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏವಂ ಕಾತುಂ ಸಾರುಪ್ಪಂ ನ ಹೋತೀತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಭಾಜನಾದಿಪರಿಹರಣವಸೇನ ಬಹುಭಣ್ಡಿಕತಾಯ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಲ್ಲಹುಕವುತ್ತಿತಾ’’ತಿ। ಸಕಂ ಸಕಂ ಪಟಿವೀಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ। ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಿರುಸ್ಸಾಹಾ। ತದುಪಿಯನ್ತಿ ತದನುರೂಪಂ। ಪಿಸತೀತಿ ಚುಣ್ಣೇತಿ। ಪುಞ್ಞಞಾಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮನಾಪತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞವತಾ’’ತಿಆದಿ। ನನ್ತಿ ನಂ ಪತ್ಥಪುಲಕಂ। ‘‘ನ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭಗವತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ। ‘‘ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ನೇವ ಲದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕದಾ ಪನ ಥೇರೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೨೧೯-೨೨೩) – ಏಕದಾ ಕಿರ ಭಗವಾ ನಾಗಸಮಾಲತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ದ್ವೇಧಾಪಥಂ ಪತ್ತೋ। ಥೇರೋ ಮಗ್ಗಾ ಉಕ್ಕಮ್ಮ ‘‘ಭಗವಾ ಅಹಂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಥ ನಂ ಭಗವಾ ‘‘ಏಹಿ ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಿನಾ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ‘‘ಹನ್ದ ಭಗವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಹಂ ಇಮಿನಾ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಛಮಾಯಂ ಠಪೇತುಂ ಆರದ್ಧೋ। ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ಆಹರ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೋ। ತಸ್ಸಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇತರೇನ ಮಗ್ಗೇನ
ಏಕದಾ ಪನ ಭಗವಾ ಮೇಘಿಯತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಚೀನವಂಸಮಿಗದಾಯೇ ಜನ್ತುಗಾಮಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಮೇಘಿಯೋ ಜನ್ತುಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ನದೀತೀರೇ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಅಮ್ಬವನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಭಗವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಹಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಮ್ಬವನೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಭಗವತಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ನಿವಾರಿಯಮಾನೋಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಅನ್ವಾಸತ್ತೋ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ‘‘ಇದಮೇವ ತೇ ಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಯಿತ್ವಾ ನಿವಾರಯಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ಥ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದಾನಿಮ್ಹಿ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ‘ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛಾಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಮಯ್ಹಂ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ ಉದಪಾದಿ। ಅಥಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹೇಯೇವ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇಸಿಂ, ನನು ಮಾದಿಸೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ವಟ್ಟತಿ, ಅಹಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅಲಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯಸ್ಸಂ ದಿಸಾಯಂ ತ್ವಂ ವಿಹರಸಿ, ಅಸುಞ್ಞಾಯೇವ ಸಾ ದಿಸಾ, ತವ ಓವಾದೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಓವಾದಸದಿಸೋ, ನ ಮೇ ತಯಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ। ಏತೇನೇವುಪಾಯೇನ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಸೀತಿಮಹಾಸಾವಕಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು। ಸಬ್ಬೇ ಭಗವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ।
ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ತುಣ್ಹೀಯೇವ ನಿಸೀದಿ। ಅಥ ನಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹಂಸು ‘‘ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚತಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ಯಾಚಾಹೀ’’ತಿ। ಯಾಚಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆವುಸೋ ಕೀದಿಸಂ ಹೋತಿ, ಕಿಂ ಮಂ ಸತ್ಥಾ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಚೇ ರೋಚೇಸ್ಸತಿ, ‘‘ಆನನ್ದೋ ಮಂ ಉಪಟ್ಠಾತೂ’’ತಿ ವಕ್ಖತೀತಿ। ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನನ್ದೋ ಅಞ್ಞೇನ ಉಸ್ಸಾಹೇತಬ್ಬೋ, ಸಯಮೇವ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಉಟ್ಠೇಹಿ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ದಸಬಲಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚಾಹೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಥೇರೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಚತಸ್ಸೋ ಚ ಆಯಾಚನಾತಿ ಅಟ್ಠ ವರೇ ಯಾಚಿ।
ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ ನಾಮ ‘‘ಸಚೇ ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಂ ಪಣೀತಂ ಚೀವರಂ ನ ದಸ್ಸತಿ
ಚತಸ್ಸೋ ಆಯಾಚನಾ ನಾಮ ‘‘ಸಚೇ, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ಮಯಾ ಗಹಿತಂ ನಿಮನ್ತನಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಸಚಾಹಂ ತಿರೋರಟ್ಠಾ ತಿರೋಜನಪದಾ ಭಗವನ್ತಂ ದಟ್ಠುಂ ಆಗತಪರಿಸಂ ಆಗತಕ್ಖಣೇ ಏವ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಯದಾ ಮೇ ಕಙ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ತಥಾ ಯಂ ಭಗವಾ ಮಯ್ಹಂ ಪರಮ್ಮುಖಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಯ್ಹಂ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಏವಾಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಂ ಪನೇತ್ಥ, ಆನನ್ದ, ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಆಹ ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ಸದ್ಧಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಓಕಾಸಂ ಅಲಭನ್ತಾ ಮಂ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘ಸ್ವೇವ, ಭನ್ತೇ ಆನನ್ದ, ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಘರೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಥಾ’ತಿ। ಸಚೇ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಇಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪರಿಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಙ್ಖಞ್ಚ ವಿನೋದೇತುಂ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ ‘ಕಿಂ ಆನನ್ದೋ ದಸಬಲಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಏತ್ತಕಮ್ಪಿಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಭಗವಾ ನ ಕರೋತೀ’ತಿ। ಭಗವತೋ ಚ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘ಅಯಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಗಾಥಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಇದಂ ಜಾತಕಂ ಕತ್ಥ ದೇಸಿತ’ನ್ತಿ। ಸಚಾಹಂ ತಂ ನ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ ‘ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ, ಆವುಸೋ, ನ ಜಾನಾಸಿ, ಕಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಛಾಯಾ ವಿಯ ಭಗವನ್ತಂ ನ ವಿಜಹನ್ತೋ ದೀಘರತ್ತಂ ಚಿರಂ ವಿಚರೀ’ತಿ। ತೇನಾಹಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ದೇಸಿತಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುನ ಕಥನಂ ಇಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ। ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಆಯಾಚನಾ ಯಾಚಿ। ಭಗವಾಪಿಸ್ಸ ಅದಾಸಿ। ಏವಂ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಹೋಸಿ।
ತಸ್ಸೇವ ಠಾನನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ ಪೂರಿತಾನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಫಲಂ ಪಾಪುಣಿ, ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹಿ। ಥೇರೋ ಹಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ದುವಿಧೇನ ಉದಕೇನ ತಿವಿಧೇನ ದನ್ತಕಟ್ಠೇನ ಪಾದಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಪಿಟ್ಠಿಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣಸಮ್ಮಜ್ಜನೇನಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ವೇಲಾಯ ಸತ್ಥು ಇದಂ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧಾ’’ತಿ। ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಯತುಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅನಿಯತುಪಟ್ಠಾಕಾ ಪನ ಭಗವತೋ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಬಹೂ ಅಹೇಸುಂ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕದಾಚಿ ನಾಗಸಮಾಲತ್ಥೇರೋ’’ತಿಆದಿ। ಞಾತಿ ಚ ಸೋ ಪಸತ್ಥತಮಗುಣಯೋಗತೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಚಾತಿ ಞಾತಿಸೇಟ್ಠೋ। ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಯಮೇವ ಪತಿರೂಪೋತಿ ಆಪದಾಸು ಆಮಿಸಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ದಾನಂ ನಾಮ ಞಾತಕೇನೇವ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಮಾರಾವಟ್ಟನಾಯಾತಿ ಮಾರೇನ ಕತಚಿತ್ತಾವಟ್ಟನಾಯ, ಮಾರಾನುಭಾವೇನ ಸಞ್ಜಾತಚಿತ್ತಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಮೋಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತಿಟ್ಠನ್ತು…ಪೇ॰… ತಮ್ಪಿ ಮಾರೋ ಆವಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ ಫುಸ್ಸಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕತುಪಚಿತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ತದಾ ಲದ್ಧೋಕಾಸವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಪದಾನೇ –
‘‘ಫುಸ್ಸಸ್ಸಾಹಂ ಪಾವಚನೇ, ಸಾವಕೇ ಪರಿಭಾಸಯಿಂ।
ಯವಂ ಖಾದಥ ಭುಞ್ಜಥ, ಮಾ ಚ ಭುಞ್ಜಥ ಸಾಲಯೋ॥
‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ತೇಮಾಸಂ ಖಾದಿತಂ ಯವಂ।
ನಿಮನ್ತಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ, ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸಿಂ ತದಾ’’ತಿ॥ (ಅಪ॰ ಥೇರ ೧.೩೯.೮೮-೮೯)।
ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಪರಿಯೋನದ್ಧಚಿತ್ತೋ, ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆವಟ್ಟಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಗಮಿಂಸೂತಿ ಮಾರೇನ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಗತೇ ಪಚ್ಛಾ ಆಗಮಿಂಸು। ಅವಿಸಹತಾಯಾತಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ। ಅಭಿಹಟಭಿಕ್ಖಾಯಾತಿ ಪಚಿತ್ವಾ ಅಭಿಹರಿಯಮಾನಭಿಕ್ಖಾಯ। ನಿಬದ್ಧದಾನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಚಭತ್ತವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಠಪಿತದಾನಸ್ಸ। ಅಪ್ಪಿತವತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚತುಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವಿಹಾರಂ ನೇತ್ವಾ ದಿನ್ನವತ್ಥುನೋ। ನ ವಿಸಹತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಭಿಹಟಭಿಕ್ಖಾಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಅಭಿಹಟಭಿಕ್ಖಾನೀಹಾರೇನ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಾಯ ಪಭಾಯ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯ ಚ ನಿಪ್ಪಭಾಕರಣಂ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪ್ಪದೇಸಂ ಪತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ನಾಮ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಆವರಣಂ।
ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ಭಗವಾ ಉದುಕ್ಖಲಸದ್ದನ್ತಿ ಕಿಂ ಸಯಮೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉದುಕ್ಖಲಸದ್ದಂ ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ‘‘ಪತ್ಥಪತ್ಥಪುಲಕಂ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಪಯೋಜನಸಾಧಕಂ। ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತೇತಿ ಅನತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೇ ವಚನೇ। ಘಾತಾಪೇಕ್ಖಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಯೇನ ಘಾತೋ ನಿಪ್ಫಾದೀಯತಿ, ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಘಾತೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನೇವ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಘಾತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಏವಮಾಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಚನಸ್ಸ ಚ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ತಮ್ಮೂಲಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಆಕರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪತಾಯ ಸಮರಿಯಾದಂ ಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಫಲಂ ನಿಪ್ಫತ್ತೇತೀತಿ ಆಕಾರೋ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ। ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ। ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕತವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ, ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಕಾಸನಞ್ಚ ಕಿಮತ್ಥಮಿದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಅನುಜಾನನತ್ಥಂ।
ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಏತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಇದಂ ಪಸಂಸಾಯಂ ಆಮೇಡಿತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಸಮ್ಪಹಂಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ದ್ವೀಸು ಆಕಾರೇಸೂತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ದ್ವೀಸು ಕಾರಣೇಸು। ಏಕಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಕಾರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಏವಂದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇತಿ ಏವಂ ದುಕ್ಖೇನ ಲಭಿತಬ್ಬಾ ಭಿಕ್ಖಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏವಂದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ಕಾಲೇ, ದೇಸೇ ವಾ। ದುಲ್ಲಭಪಿಣ್ಡೇತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದೀಪನಂ। ಭಾಜನಾದಿಪರಿಹರಣವಸೇನ ಬಹುಭಣ್ಡಿಕತಾಯ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಾಯ ಸಲ್ಲಹುಕವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಏತ್ತಕಮೇವ ಅಲಂ ಯಾಪೇತುನ್ತಿ ಉತ್ತರಿ ಪತ್ಥನಾಭಾವತೋ ಪನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಸಲ್ಲೇಖೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ ವಿಜಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಅಭಾವೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ ‘‘ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಭಿಕ್ಖಾಭಾವೋಯೇವ ಹಿ ತಂನಿಮಿತ್ತಚಿತ್ತವಿಘಾತಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಲೋಭೋ ವಿಜಿತೋತಿ ಆಮಿಸಹೇತು ರತ್ತಿಚ್ಛೇದವಸ್ಸಚ್ಛೇದಸಮುಟ್ಠಾಪಕೋ ಲೋಲುಪ್ಪಾದೋಪಿ ತೇಸಂ ನಾಹೋಸೀತಿ ಆಮಿಸಲೋಲತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಭೋ ವಿಜಿತೋ। ಇಚ್ಛಾಚಾರೋ ವಿಜಿತೋತಿ ‘‘ಆಮಿಸಹೇತು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಗುಣವಣಿಜ್ಜಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಇಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಇಚ್ಛಾಚಾರೋ ವಿಜಿತೋ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಿನ್ತಾ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನಪ್ಪುನಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಪನ ಚಿತ್ತಪೀಳಾಪಿ ನಾಹೋಸೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಿಘಾತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾತಿ ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯವಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹಿ ಅರುಣುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ನ ಕತೋ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚವಸೇನಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಗತತ್ತಾ। ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋತಿ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೯೯) ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕರತ್ತಿಚ್ಛೇದವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಾಯ ಅನಿಮನ್ತಿತೇನ ಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ನ ಕತೋ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯವಸೇನ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಕಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಸಙ್ಖಾತೇ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಕಾರಣೇ ಸತಿ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದಸ್ಸಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಕಾರಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚೇನ ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಂ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಾಧಿಕಾರೇ –
‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ವಸ್ಸೂಪಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗಾಮೋ ಚೋರೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಸಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇನ ಗಾಮೋ ತೇನ ಗನ್ತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೦೧) –
ಏತ್ಥ ‘‘ಸಚೇ ಗಾಮೋ ಅವಿದೂರಗತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಮೇವ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಸಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ದೂರಗತೋ, ಸತ್ತಾಹವಾರೇನ ಅರುಣೋ ಉಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬೋ। ನ ಸಕ್ಕಾ ಚೇ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಸಭಾಗಟ್ಠಾನೇ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೦೧) ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನಪಿ ಸಂಸನ್ದನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಗಾಮೇ ವುಟ್ಠಿತೇ
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಕೇನಚಿ –
‘‘ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ, ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ ಏಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ನ ಕತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕೇ। ವಿನಯಧರಾ ಪನ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ತಂ ಪನ ಸಯಂ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಮೋಹುಪ್ಪಾದನಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ವಿನಯಧರಾನಂ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತಿ
ನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಗುಣೇ ಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನಾದಿಗುಣವಸೇನ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ। ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕುಚ್ಛಿಪಟಿಜಗ್ಗನೇ ಸತಿ ತಥಾಪವತ್ತಇಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವತೋ ಆಜೀವಸುದ್ಧಿಯಾ ಚ ಅಭಾವತೋ ಪುನ ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ।
ಕಿಂ ಇದನ್ತಿ ಗರಹಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಾಲಿತಣ್ಡುಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ ಮಂಸೇನ ಉಪಸಿತ್ತಂ ಓದನಂ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಂ। ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ಅವಞ್ಞಾತಕರಣವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ, ಲಾಮಕಂ ನಿಹೀನಂ ಕತ್ವಾ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಓಞ್ಞಾತಂ ಅವಞ್ಞಾತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ನಿಹೀನಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತಂ ಓಞ್ಞಾತಂ। ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಅಯಂ ಜನಪದೋ। ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಪೂರಿತಾಯ ಸುದುಕ್ಕರಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ತುಮ್ಹೇ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇಮಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಪಟಿಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾದಯೋ ವುತ್ತಾ। ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನ್ತರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮಜ್ಝೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಓಮಾನನ್ತಿ ಅತಿಮಾನಂ। ಅತಿಮಾನೋಯೇವ ಹೇತ್ಥ ನಿಹೀನತಾಯ ‘‘ಓಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ಹೀಳೇತ್ವಾ ಮಞ್ಞನಂ। ತುಮ್ಹೇಹಿ, ಆನನ್ದ, ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ವಿಜಿತಂ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ಲದ್ಧಂ, ತೇನೇವ ತುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಪತ್ಥನಾಯ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಚ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವಿಜಿತಂ ಅಭಿಭೂತಂ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ ತತ್ಥ ಪತ್ಥನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ।
ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಸೀಹನಾದಕಥಾ
೧೭. ಆಯಸ್ಮಾತಿ ವಾ ದೇವಾನಂಪಿಯಾತಿ ವಾ ಭದ್ರಭವನ್ತಿ ವಾ ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರೋ ಏಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ। ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾ ಹಿ ಪರಂ ಪಿಯೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಾ ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ವಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸಮ್ಬೋಧನವಸೇನ ಆವುಸೋತಿ, ತಿರೋಕ್ಖಂ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮುದಾಚಾರೋ। ತಯಿದಂ ಪಿಯವಚನಂ ಗರುಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಸೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗರುಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸಾಧಿವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ। ಗುಣಮಹತ್ತತಾಯ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ, ನ ಚೂಳಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾ ಚ ಸೋ ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯಾ’’ತಿ। ಪಪ್ಪಟಕೋಜನ್ತಿ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಂ ಉದಕಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತೇ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಉದಕೋಘೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೇ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೇ ಸಞ್ಜಾತಕದ್ದಮಪಟಲಸದಿಸಂ ಅತಿಮಧುರಪಥವೀಮಣ್ಡಂ। ನ ಮೇ ತಂ ಅಸ್ಸ ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ತಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಕರಣಂ ನ ಮೇ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ಯಥಾ ಭಗವಾ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಕರೋತಿ, ಏವಮಹಮ್ಪೀತಿ ಭಗವತಾ ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಮಾನೇನ ಕತಂ ವಿಯ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಯುಗಗ್ಗಾಹೋ ವಿಯ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಪರೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಯುಗಂ ಯುಗಳಂ ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಗಾಹೋ, ತಸ್ಸ ಮಮ ವಾ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಗಹಣಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹೋ।
ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಂ। ಸಾ ಪನೇತ್ಥ ರಸಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಮಧುರಂ ಸಾದುರಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತಿವಿಧಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗೀಮಧುರವಸೇನ। ತತ್ಥ –
‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ।
ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೪.೧) –
ಇದಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಪರಿಪುಣ್ಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪನ್ನಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೧) ಇದಂ ಸಮಙ್ಗೀಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಸಮಙ್ಗೀಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪನ್ನೋ ಗತೋ ಉಪಗತೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತತ್ರಸ್ಸ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೮) ಇದಂ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉಪಪನ್ನಫಲೋತಿ ಬಹುಫಲೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಸ್ಸ। ಓಪಮ್ಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಉಪಮಾಯ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅನೀಳಕನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸಂ। ನಿದ್ದೋಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಮಕ್ಖಿಕಾದಿರಹಿತತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಮಕ್ಖಿಕಾತಿ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ। ಮಕ್ಖಿಕಾಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಮಕ್ಖಿಕಣ್ಡಕಮ್ಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸೇವತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಣ್ಡಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಕ್ಖಿಕಾಹಿ ತಾಸಂ ಅಣ್ಡಕೇಹಿ ಏತಂ ಕಿರ ಮಧೂತಿ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಹಿ ಕತಮಧು। ಸಬ್ಬಮಧೂಹೀತಿ ಮಹಾಮಕ್ಖಿಕಭಮರಮಕ್ಖಿಕಾದಿಕತೇಹಿ। ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಪಸತ್ಥತಮಂ। ಸುರಸನ್ತಿ ಸೋಭನರಸಂ। ಓಜವನ್ತನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಮೋಜಸಮ್ಪನ್ನಂ।
ಆಯಾಚನವಚನಮೇತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸಮ್ಪಹಂಸನಾದಿಅತ್ಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಏಕಂ ಹತ್ಥನ್ತಿ ಏಕಂ ಪಾಣಿತಲಂ। ‘‘ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಪಥವೀಸದಿಸಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ನು ಖೋ ಪಥವೀ, ಉದಾಹು ನ ಅಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಗಮೋ, ಪವತ್ತಿತಮಹಾಆಯೋ ಮಹಾಗಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ವಾ ಏಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೋ’’ತಿ। ಇದ್ಧಿಬಲೇನೇವ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಾದಿಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಗರಹನ್ತಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಗರಹನ್ತಾ। ಉಪವದನ್ತಾತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಾ।
ನನು ಚ ಉತ್ತರಕುರುಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಮನಂ ಪಟಿಸೇಧೇತ್ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕಾರಣಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಮೇತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿಪಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಉತ್ತರಕುರುಗಮನಮ್ಪಿ ಭಗವತಾ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಕಾರಣಂ ಇಧಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ವಿಪಲ್ಲಾಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಇದಂ ಇಧ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ಥೋಪಿ ಚಸ್ಸ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ಏವಂ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇ ಗುಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಪ್ಪಟಕೋಜಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂಸೂ’’ತಿ, ತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತೇ ಗುಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಉತ್ತರಕುರುಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂಸೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಏಕೇನ ಪದವೀತಿಹಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪದಸ್ಸ ವೀತಿಹರಣಂ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪದವೀತಿಹಾರೋ, ಪದನಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೇನ ಪದನಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಕೇನ ಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಮಗಮನೇನ ಮಾತಿಕಾಮತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಮುಟ್ಠಿರತನಪ್ಪಮಾಣಂ ಮಾತಿಕಾಮತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಸೀಹನಾದಕಥಾ।
ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಕಥಾ
೧೮. ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ
‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು, ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪತರಾನಿ ಚೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಅಹೇಸುಂ, ಬಹುತರಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಠಹಿಂಸು। ಕೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು, ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಏತರಹಿ ಬಹುತರಾನಿ ಚೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪತರಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ಏವಮೇತಂ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಹೋತಿ, ಸತ್ತೇಸು ಹಾಯಮಾನೇಸು ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಅನ್ತರಧಾಯಮಾನೇ ಬಹುತರಾನಿ ಚೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪತರಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ನ ತಾವ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಯಾವ ನ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಘೇ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ –
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೫) ವಿಯ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತೇಸುಪಿ ತತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ತಾವ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧೇವ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಚನಂ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ‘‘ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ ನ ಕತೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಬ್ಭಾವೇ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಚೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಆಯಾಚನೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ। ರಹೋಗತಸ್ಸಾತಿ ರಹೋ ಜನವಿವಿತ್ತಂ ಠಾನಂ ಉಪಗತಸ್ಸ। ತೇನ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಭಾವೇನ ಥೇರಸ್ಸ ಕಾಯವಿವೇಕಮಾಹ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಚಾರತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿಯಾ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಲೀನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅವಿಸಟಚಿತ್ತಸ್ಸ। ತೇನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಣಿಕಾಭಾವೇನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಮಾಹ। ಚಿರನ್ತಿ ಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಚಿರಾತಿ ಚಿರಕಾಲಯುತ್ತಾ ಠಿತಿ ಅಭೇದೇನ ವುತ್ತಾ।
ಏತಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಏತಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಥೇರವಾದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಜಾನಮಾನೋಪಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೋಳಸವಿಧಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಅನುಪದಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೯೩) –
‘‘ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ಪುಥುಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ಹಾಸಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ಜವನಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ –
ಏವಮಾಗತಾ ಮಹಾಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ಛ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾಸಂ ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಂ ಸಾವಕವಿಸಯೇ ಉಕ್ಕಟ್ಠಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಭಗವಾ ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಂ ಸತ್ತನ್ನಂಯೇವ ಬುದ್ಧಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಭಾವಂ ಕಥೇಸಿ, ನ ಬುದ್ಧವಂಸದೇಸನಾಯಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ, ತತೋ ವಾ ಪನ ಭಿಯ್ಯೋತಿ? ಯೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸಾಸನಂ ಏಕಂಸತೋ ನಿಚ್ಛಯೇನ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಧರತಿ, ನ ಅನ್ತರಹಿತಂ, ತೇ ಏವ ಕಿತ್ತೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಂಯೇವ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಭಾವಂ ಇಧ ಕಥೇಸಿ। ತೇಸಂಯೇವ ಹಿ ಸಾವಕಾ ತದಾ ಚೇವ ಏತರಹಿ ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ। ಸಿದ್ಧತ್ಥತಿಸ್ಸಫುಸ್ಸಾನಂ ಕಿರ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾವಕಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಉಪಕಾದಯೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಂಸು, ನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಾವಕಾ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಅಟ್ಠಂಸೂತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪುಬ್ಬಾಚರಿಮನಿಯಮೋ ಪನ ಅಪರಾಪರಂ ಸಂಸರಣಕಸತ್ತಾವಾಸವಸೇನ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ನ ತೇನೇತಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೯. ಅಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಇಧ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಅಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತಾಯ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತಾಯ ಚ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾಪರತ್ತಾ ಚೋದನಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉಭಯಮೇತಂ ಕಾರಣಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಹಿನೋತಿ ತೇನ ‘‘ತೇನ ತಸ್ಸ ಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕತ್ತುಸಾಧನೋಪಿ ಹೇತುಸದ್ದೋ ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಹಿನೋತಿ ಫಲಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಹೇತೂತಿ। ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಏತಿ ಪವತ್ತತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಿಲಾಸುನೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾ ಅಹೇಸುಂ, ನಿರುಸ್ಸಾಹಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನ ನಿರುಸ್ಸಾಹತಾ ನ ಆಲಸಿಯವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಆಲಸಿಯಕಿಲಾಸುನೋ’’ತಿ, ಆಲಸಿಯವಸೇನ ಕಿಲಾಸುನೋ ನಾಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆಲಸಿಯಂ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಥಿನಮಿದ್ಧವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಭಾವಮಾಹ। ಓಸನ್ನವೀರಿಯತಾ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ‘‘ಆಲಸಿಯಾಭಾವೇಪಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಅನ್ನಭಾರನೇಸಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂಯೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿರುಸ್ಸಾಹತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಕೇನೇವ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಓಸನ್ನವೀರಿಯಾತಿ ಓಹೀನವೀರಿಯಾ, ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಸ್ಸನ್ನವೀರಿಯಾತಿ ಅಧಿಕವೀರಿಯಾ, ಮಹುಸ್ಸಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇಗೇನಾತಿ ಜವೇನ। ಧಮ್ಮೇ ಗರು ಏತೇಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಗರುನೋ। ಧಮ್ಮೇ ಗಾರವಮೇತೇಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಗಾರವಾ। ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಅಸೀತಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಸತ್ತತಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ವೇಸ್ಸಭುಸ್ಸ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ಕಿರ ಕಾಲೇ ದೀಘಾಯುಕಾ ಸತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಭಿಸಮೇನ್ತೀತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ।
ನಿದ್ದೋಸತಾಯಾತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮದೋಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮, ೧೯೪) ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಸೇನ ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂಯೇವ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಆಣಾಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಓಸಾನದಿವಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಸಕಿಂ ಸಕಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಪೇಕ್ಖಮಿದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಉಪೋಸಥಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕತಮಂ ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬನ್ಧುಮತಿಯಾ ರಾಜಧಾನಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಸಿಪತನಂ ‘‘ಖೇಮೇ ಮಿಗದಾಯೇ’’ತಿ।
ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾನಿ ದಸಪಿ ವೀಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೀತಿ ವಿಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಾನಿ ದಸಪಿ ವೀಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತಿ। ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದ್ವಾದಸಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಗಣ್ಹನಕಾ ಮಹಾವಿಹಾರಾ ಅಭಯಗಿರಿಚೇತಿಯಪಬ್ಬತಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರಸದಿಸಾ ಚ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪೋಸಥಾರೋಚಿಕಾತಿ ಉಪೋಸಥಾರೋಚನಕಾ। ತಾ ಕಿರ ದೇವತಾ ಏಕಮ್ಹಿ ವಸ್ಸೇ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತಿ ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಖೋ, ಮಾರಿಸಾ, ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ, ಪಞ್ಚ ದಾನಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಸೇಸಾನಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಬನ್ಧುಮತೀ ರಾಜಧಾನೀ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾಯಾ’’ತಿ। ತಥಾ ದ್ವೀಸು ವಸ್ಸೇಸು ನಿಕ್ಖನ್ತೇಸು ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತಾನಿ ಖೋ, ಮಾರಿಸಾ, ದ್ವೇ ವಸ್ಸಾನಿ ‘‘ಮಾರಿಸಾ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಾನುಭಾವಾತಿ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಸಾನುಭಾವಾ। ತೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೇ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪಾಚೀನಸಮುದ್ದನ್ತೇತಿ ಪಾಚೀನಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಸಮೀಪದೇಸೇ। ಗಮಿಯವತ್ತನ್ತಿ ಗಮಿಕೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸೇನಾಸನಪಟಿಜಗ್ಗನಾದಿವತ್ತಂ। ಉಪೋಸಥಗ್ಗನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಕರಣಟ್ಠಾನಂ। ಗತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಚ ಗತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ।
ಖನ್ತೀ ಪರಮನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೮೫) ಪರೂಪವಾದಂ ಪರಾಪಕಾರಂ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಗುಣೋಪರೋಧಂ ಖಮತಿ ಸಹತಿ ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಖನ್ತಿ। ಸಾ ಪನ ಸೀಲಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಸವಿಸೇಸಂ ತಪತಿ ಸನ್ತಪತಿ ವಿಧಮತೀತಿ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋ। ತಿತಿಕ್ಖನಂ ಖಮನಂ ತಿತಿಕ್ಖಾ। ಖನ್ತಿಯಾಯೇವೇತಂ ವೇವಚನಂ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಖಮಾಯಂ ತಿತಿಕ್ಖಾಸದ್ದಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ತಿತಿಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ನಾಮ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾತಿ ಭವೇನ ಭವನ್ತರಂ ವಿನಾತಿ ಭವನಿಕನ್ತಿಭಾವೇನ ಸಂಸಿಬ್ಬತಿ, ಸತಣ್ಹಸ್ಸೇವ ವಾ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಭಾವತೋ ಫಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿನಾತಿ ಸಂಸಿಬ್ಬತೀತಿ
ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿರಹಿತತ್ತಾ ಪರಂ ಉಪಘಾತೇತಿ ಬಾಧತಿ ವಿಹಿಂಸತಿ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪಬ್ಬಾಜನತೋ। ಚತುತ್ಥಪಾದೋ ಪನ ತತಿಯಪಾದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ಅನತ್ಥನ್ತರತ್ತಾ। ‘‘ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ನ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಪರೂಪಘಾತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ’’ತಿ ವೇವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಸೀಲೂಪಘಾತೀ। ಸೀಲಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ‘‘ಪರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಸದ್ದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಞ್ಞೂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಯೋ ಚ ಸಮಣೋ ಪರಂ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವಿನಾಸಕೋ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಪರಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಡಂಸಮಕಸಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಸೋ ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಪಾಪಮಲಸ್ಸ ಅಪಬ್ಬಾಜಿತತ್ತಾ ಅನೀಹಟತ್ತಾ। ‘‘ಪಬ್ಬಾಜಯಮತ್ತನೋ ಮಲಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೮೮) ಇದಞ್ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಲಕ್ಖಣಂ
ಅಪಿಚ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸನ್ತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಕಥಾಯ ಚ ಸೀಲಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ದೋಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆದಿತೋ ‘‘ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಟಿಹನನೂಪಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಿತಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಇಟ್ಠಸ್ಸ, ತದುಭಯೇನಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರತಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರತಿಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತಣ್ಹಾವಾನಸ್ಸ ವೂಪಸಮನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ। ತತ್ಥ ಖನ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಿತಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಆಸಯವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೋ। ತಥಾ ಖನ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪರಾಪರಾಧಸಹತಾ, ತಿತಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪರೇಸು ಅನಪರಜ್ಝನಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏವಂ ಕಾರಣಮುಖೇನ ಅನ್ವಯತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನಂ ಪರಂ ಪಾಣಿಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ವಿಹೇಠನಞ್ಚ ‘‘ಪರೂಪಘಾತೋ ಪರಂ ವಿಹೇಠನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಾವಹರಣಂ ಪರಾಮಸನಂ ವಿಸಂವಾದನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಭೇದನಂ ಫರುಸವಚನೇನ ಮಮ್ಮಘಟ್ಟನಂ ನಿರತ್ಥಕವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಪರಸನ್ತಕಾಭಿಜ್ಝಾನಂ ಉಚ್ಛೇದಚಿನ್ತನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಞ್ಚ ಉಪಘಾತೋ ಪರವಿಹೇಠನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಕರಣೇನ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಣೋ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ। ಕರಣಞ್ಹಿ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಕರಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ। ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕಕುಸಲಸ್ಸ। ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ‘‘ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ತೇಸಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಭೂತೇ ತೇಭೂಮಿಕಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಬೋಧೇತಿ। ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಂ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮೋ ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜೋತನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಸೋಧನಂ। ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಯೋದಪೀಯತಿ ನಾಮ, ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ಪರಿಯೋದಪಿತಂ ಹೋತಿ ಪುನ ಪರಿಯೋದಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಪರಿಯೋದಪನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಇತಿ ಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ
ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅನುಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪವದನಂ। ಅನುಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಾಕರಣಂ ಮನಸಾಪಿ ಪರೇಸಂ ಅನತ್ಥಚಿನ್ತನಾದಿವಸೇನ ಉಪಘಾತಕರಣಸ್ಸ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಯಂ ತಂ ಪಅತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅತಿಪಮೋಕ್ಖಂ ಉತ್ತಮಂ ಸೀಲಂ, ಪಾತಿ ವಾ ಸುಗತಿಭಯೇಹಿ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯೇಹಿ, ಯೋ ವಾ ನಂ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ। ಸಂವರೋತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವರೋ। ಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಮಾಣಞ್ಞುತಾ। ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ಜನಸಙ್ಘಟ್ಟವಿರಹಿತಂ ನಿಜ್ಜನಸಮ್ಬಾಧಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ। ಏತ್ಥ ದ್ವೀಹಿಯೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಆಯೋಗೋ ಚ, ಅನುಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನುಪವದನಂ ಅನುಪಘಾತನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸಂವರೋ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನಸೇವನಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ।
ಇಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಗಾಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಾವ ಸಾಸನಪರಿಯನ್ತಾತಿ ಧರಮಾನಕಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಸಾಸನಪರಿಯನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯಾವ ಬುದ್ಧಾ ಧರನ್ತಿ, ತಾವ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾಯೇವ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಸಾವಕಾ। ಪಠಮಬೋಧಿಯಂಯೇವ ಉದ್ದೇಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಠಮಬೋಧಿ ಚೇತ್ಥ ವೀಸತಿವಸ್ಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ‘‘ಭಗವತೋ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸನ್ತರೇ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಬೋಧಿ ನಾಮ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ವಸ್ಸೇಸು ಆದಿತೋ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಠಮಬೋಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಮಜ್ಝೇ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮಬೋಧಿ, ಅನ್ತೇ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಬೋಧೀನಂ ಸಮಪ್ಪಮಾಣತಾ ಸಿಯಾತಿ ತಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಂ। ಪನ್ನರಸತ್ತಿಕೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪೂರೇನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪನ್ನರಸವಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣಾಯ ಪಠಮಬೋಧಿಯಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸೇಸುಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸನ್ತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ।
ನನು ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲತೋ ಪನ ಪಭುತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇತಿ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೇತಿ ಮಿಗಾರಸೇಟ್ಠಿನೋ ಮಾತುಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ ಮಿಗಾರಮಾತಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾಯ ವಿಸಾಖಾಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾಯ ಕಾರಿತೇ ಪಾಸಾದೇ। ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಹೇತುಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅನವಕಾಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಉಭಯೇನಪಿ ಕಾರಣಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ।
ತೇಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ। ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಾನಂ ಸುಭದ್ದಸದಿಸಾನಂ ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದಿವಸೇನೇವ ವಿವಿಧಾ ಕುಲಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಚ್ಚನೀಚಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾದಿಕುಲವಸೇನ ವಾತಿ ಉಚ್ಚನೀಚಕುಲವಸೇನ ಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾದಿಕುಲವಸೇನ ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವಾ ಉಚ್ಚಕುಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ನೀಚಕುಲತಾ। ಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾದಿಕುಲವಸೇನ ವಾತಿ ಉಳಾರತರತಮಉಪಭೋಗವನ್ತಾದಿಕುಲವಸೇನ। ಉಳಾರಾತಿಸಯಜೋತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಪುನ ಉಳಾರಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಳಾರಾನುಳಾರಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚಿರಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಪರಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಯದಿ ಸಮಾನಜಾತಿಆದಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕುಲಾನುಗತಗನ್ಥಂ ವಿಯ ನ ನಾಸೇಯ್ಯುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮ್ಪಿ ಅಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಇಮೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಸಮಾನಜಾತಿಆದಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಾಸೇಸುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಏಕನಾಮಾ…ಪೇ॰… ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಹೇಠೇನ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕವಾರೇಪಿ ‘‘ನಾನಾನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸತಿಪಿ ತೇಸಂ ನಾನಾಜಚ್ಚಾದಿಭಾವೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನೇವ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ವಿನೇತಬ್ಬಸತ್ತಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸಾಯೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಹಿ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ವಗ್ಗಸಙ್ಗಹಪಣ್ಣಾಸಸಙ್ಗಹಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಂಯುತ್ತಾದಿಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೇಥ, ಮಾ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಯಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಾಯ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಿಧಿವಸೇನ ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿತಾಕಾರಪರಾಮಸನಂ, ಸಾ ಚ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ ಅತ್ಥಆನಿಸಂಸಸ್ಸ ಆದೀನವಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿತಕ್ಕೇಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಭತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಅಲೋಭೋ, ನೀವರಣೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ, ಅಸುಭಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಕಞ್ಚಿಪಿ ನ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮೇತ್ತಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ। ಸೋ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ, ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ಅಧಿಗತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ವಿಹಿಂಸಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ನ ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾ, ಕರುಣಾ। ತಾಯ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ। ಸೋ ಕರುಣಾಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಕರುಣಾಭಾವನಾವಸೇನ ಅಧಿಗತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ।
ನನು ಚ ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿರಹತೋ ನೇಸಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಇಮೇಸಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಹಿ ಅಲೋಭೋ ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ ನಿಯಮಿತಪರಿಣತಸಮುದಾಚಾರಾದಿವಸೇನ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಭವನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಲದ್ಧಾವಸರೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅದೋಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋ ತಸ್ಸೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಭಾವೋ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ಸತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಭಾವೇ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅವಿಹೇಠನಜಾತಿಕತಾಯ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಭಾವೋ ಚ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ। ತೇ ಇತರೇ
ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕಾಮೇಹಿ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಕಾಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ। ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ। ತೇಸು ದ್ವೇ ಸತ್ತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಹಿ ಪಿಯೇ ಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪಿಯೇ ಅಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ವಿನಾಸನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತು ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತು ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತನಕಾಲೇ ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ನನು ಯೇ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ, ತೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತೇ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕತಾಯ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸಯಾ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ। ಯೇ ಪನ ನ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾಯೋಗತೋ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವೇಹೀತಿ ಕತ್ಥುಅತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಂ, ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಸವೇಹಿ ಕತ್ತುಭೂತೇಹಿ ಅನುಪಾದಾಯ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿತಾನೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಯೇಹಿ ಆಸವೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಏವ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ। ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ। ನ ತೇ ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ತೇ ಆಸವಾ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ನ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸು ವಿಮೋಚೇಸುಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ, ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನಂ। ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾತಿ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ಆಸವಾ। ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮೋಚೇಸುಂ। ವಿಕಸಿತಚಿತ್ತಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಸಾತಿಸಯಞಾಣರಸ್ಮಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸಮ್ಫುಲ್ಲಚಿತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ। ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕೇ ವನಸಣ್ಡೇ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಾಪೇಕ್ಖಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ, ತತ್ರಾ’’ತಿ। ಕತನ್ತಿ ಭಾವಸಾಧನವಾಚಿ ಇದಂ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಹೋತಿ, ಭಿಂಸನಕಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ। ಭಿಂಸನಸ್ಸ ಕರಣಂ ಕಿರಿಯಾ ಭಿಂಸನಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ।
ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಭಿಂಸಯತೀತಿ ಭಿಂಸನೋ, ಭಿಂಸನೋ ಏವ ಭಿಂಸನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಭಿಂಸನಕತ್ತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಭಿಂಸನಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಿಂಸನಕಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ। ಯೇಭುಯ್ಯಗ್ಗಹಣಂ ಲೋಮವನ್ತವಸೇನಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಲೋಮವಸೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹುತರಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಪುರಿಸಯುಗವಸೇನಾತಿ ಪುರಿಸಕಾಲವಸೇನ, ಪುರಿಸಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಕೋ ಸುಭದ್ದಸದಿಸೋ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಸಕಲಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಂ…ಪೇ॰… ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇಯೇವ ಪುರಿಸಯುಗಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಸಾನಂ ಯುಗಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ಪುರಿಸಯುಗಂ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪುರಿಸೋವ ಪುರಿಸಯುಗಂ। ಧರಮಾನೇ ಭಗವತಿ ಏಕಂ ಪುರಿಸಯುಗಂ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಏಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಪುರಿಸಯುಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಪನ ಭಗವತಿ ಏಕಮೇವ ಪುರಿಸಯುಗಂ ಅಸೀತಿಯೇವ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೦. ಸಾವಕಯುಗಾನೀತಿ ಸಾವಕಾ ಏವ ಸಾವಕಯುಗಾನಿ। ಅಸಮ್ಭುಣನ್ತೇನಾತಿ ಅಪಾಪುಣನ್ತೇನ। ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಜಾಯನತ್ಥಂ ಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಸ್ಸ।
೨೧. ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಕಥಾನಂ ಕಿಂ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ, ಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಯಾಚೀಯತೀತಿ ಯಾಚನಾ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಯಾಚನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾ, ತಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾಪೇಕ್ಖಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಯಾಚಿಯಮಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಅಪೇಕ್ಖಂ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಾಚನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಪನಂ ವುತ್ತಂ, ಯಾಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಯಾಚಿಯಮಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕಾಲನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಕಾಲಂ।
ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಕರಣೇ ಅನೀಯಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಯೇಸು ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಪರೂಪವಾದಾದಯೋ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಆಪಾಯಿಕಾ ಅಪಾಯದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ। ತೇ ಆಸವನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ। ನೇಸನ್ತಿ ಪರೂಪವಾದಾದಿಆಸವಾನಂ। ತೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮಾ। ಅಸತಿ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಕೋ ದೋಸೋ, ಯೇನೇವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮದೋಸಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಯದಿ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅಕ್ಕೋಸನಂ ಪರೂಪವಾದೋ, ಪರೇಹಿ ವಚನೇಸು ದೋಸಾರೋಪನಂ ಪರೂಪಾರಮ್ಭೋ, ಸಮ್ಮುಖಾ ಗರಹನಂ ಗರಹದೋಸೋ।
ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಪಲಿವೇಠೇಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಥಂ-ಸದ್ದಯೋಗೇ ಅನಾಗತಪ್ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅನ್ವಾಯಿಕೋತಿ ಅನುವತ್ತಕೋ। ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಭೋಗರಾಸಿಂ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮೇತೇ’’ತಿ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಞಾತೀ, ಪಿತಾಮಹಪಿತುಪುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿವಟ್ಟನಟ್ಠೇನ ಪರಿವಟ್ಟೋ, ಞಾತೀಯೇವ ಪರಿವಟ್ಟೋ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟೋ। ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮತಾಯ ಸನ್ತುಟ್ಠಾತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನೇ ಪರಮತಾಯ ಉತ್ತಮತಾಯ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ, ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಿಯೇಸನೇ ಸಲ್ಲೇಖವಸೇನ ಪರಮತಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವೇ ಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮೇವ ವಾ ಪರಮಂ ಪರಮಾ ಕೋಟಿ ಏತೇಸಂ ನ ತತೋ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸಾಮಿಸಜಾತಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮತಾ, ತಸ್ಸಂ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮತಾಯ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ। ತೇಸು ನಾಮ ಕೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಲೋಕಾಮಿಸಭೂತನ್ತಿ ಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಲೋಕಾಮಿಸಭೂತಂ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖೇಪೇನೇವಾತಿ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮುಖೇನೇವ। ಏತನ್ತಿ ಮೇಥುನಾದೀನಂ ಅಕರಣಂ। ಥಾಮನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಬಲನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥಂ ಞಾಣಬಲಂ। ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಕುಪ್ಪಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಏತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ ನ ಯಥಾಠಾನೇ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕುಸಲೋತಿ ತಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲಸ್ಸ ಅಪರಿಜಾನನತೋ ಅಕುಸಲೋ ಅಛೇಕೋ। ಅವುದ್ಧಿ ಅನಯೋ, ಬ್ಯಸನಂ ದುಕ್ಖಂ। ಪಟಿಕಚ್ಚೇವಾತಿ ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದನತೋ ಪಠಮಮೇವ। ಸಞ್ಛವಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸೋಭನಚ್ಛವಿಂ ಕತ್ವಾ। ಬಾಲವೇಜ್ಜೋತಿ ಅಪಣ್ಡಿತವೇಜ್ಜೋ। ಲೋಹಿತಕ್ಖಯಞ್ಚ ಮಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಅಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ರೋಗಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾತಿ ಫಾಸುಂ ಕತ್ವಾ। ಸಕೇ ಆಚರಿಯಕೇತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಆಚರಿಯಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಭಾವೇ, ಆಚರಿಯಕಮ್ಮೇ ವಾ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ವಿದಿತಾನುಭಾವೋತಿ ಪಾಕಟಾನುಭಾವೋ।
ವಿಪುಲಭಾವೇನಾತಿ ಸಾಸನೇ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಾದಿಹೇತುಕಾ ಸಾಸನೇ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಲಾಭಗ್ಗಮಹತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರಾದಿಲಭಿತಬ್ಬಪಚ್ಚಯೋ ಲಾಭೋ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಂ ಮಹತ್ತಂ ಪಣೀತತಾ ಬಹುಭಾವೋ ವಾ। ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ। ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಅನುಪಾಯೇನ ಅಭಿನಿವಿಸಮಾನಾ, ವಿಪರೀತತೋ ಜಾನಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಸೇನ ರಸಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಭಾವೇನ ಸಭಾವಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ, ಅನುಞ್ಞಾತಪಚ್ಚತ್ಥರಣಾದೀಸು ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಪಾದಿನ್ನಫಸ್ಸರಸೇಪಿ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾಯ ಅನುಪಾದಿನ್ನಫಸ್ಸರಸೇನ ಉಪಾದಿನ್ನಫಸ್ಸರಸಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ, ಸಮಾನಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ‘‘ತಥಾಹಂ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ ಆಜಾನಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ೪೧೮) ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಕತ್ವಾ ದೀಪೇನ್ತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ‘‘ನಿರಬ್ಬುದೋ ಹಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೧) ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸಞ್ಞಿತೇ ಅತ್ಥೇ। ಕಥಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ಚೋರಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಹಿ ಅಸ್ಸಮಣಾವ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಳಕಧಮ್ಮಯೋಗಾತಿ ದುಸ್ಸೀಲತಾಸಙ್ಖಾತಪಾಪಧಮ್ಮಯೋಗತೋ। ಪಭಸ್ಸರೋತಿ ಪಭಸ್ಸರಸೀಲೋ। ಸಾರೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಸಾರಭೂತತ್ತಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣಾ ‘‘ಸಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಸಬ್ಬಪರಿತ್ತಗುಣೋತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ನಿಹೀನಗುಣೋ, ಅಪ್ಪಗುಣೋ ವಾ। ಸೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಮಗ್ಗಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ। ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವನತೋ ಪೇಲ್ಲನತೋ ಸೋತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತೋತಿ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಪುಗ್ಗಲಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧ ಆಪನ್ನಸದ್ದೋ ‘‘ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೮೮) ವಿಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ। ಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ಸೋತೋತಿ ನಾಮಂ ದಿನ್ನಂ, ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತೇ ಪನ ಸರಸತೋವ ನಾಮಲಾಭೋ ಸಿಯಾ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಮಗ್ಗಸೋತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಆಪನ್ನೋ।
ವಿರೂಪಂ ವಿನಿಪಾತೋ, ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಖಿಪನಕೋ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಭಾವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಪಾಯೇಸು ವಿನಿಪಾತನಸಭಾವೋ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಪಾಯೇಸು ಖಿಪನಕೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಅಪಾಯೇಸು ಅತ್ತಾನಂ ವಿನಿಪಾತನಸಭಾವೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಪಾಯೇಸು ವಿನಿಪಾತನಸಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಅವಿನಿಪಾತನಧಮ್ಮತಾಯ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಪಾಯಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ। ವಿನಿಪಾತನಸಭಾವೋತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾವೋ। ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಯತೋತಿ ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತತೋ ಸತ್ತಮಭವತೋ ಉಪರಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಧಮ್ಮತಾಯ ನಿಯತೋ। ಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಾ ಸಮ್ಬೋಧಿ। ಸಮ್ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಚ ಇಧ ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಏವ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಂ ಅವಸ್ಸಂ ಸಮ್ಪಾಪಕೋ’’ತಿ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಂ ಅವಸ್ಸಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಾಪಕೋ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ।
ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಕಥಾ
೨೨. ಅನುಧಮ್ಮತಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನುಗತೋ ಧಮ್ಮೋ। ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ‘‘ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಗಮ್ಯಮಾನತಾಯ ನ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು। ತತ್ಥ ಜನಪದಚಾರಿಕನ್ತಿ ಜನಪದೇಸು ಚರಣಂ, ಚರಣಂ ವಾ ಚಾರೋ, ಸೋ ಏವ ಚಾರಿಕಾ, ಜನಪದೇಸು ಚಾರಿಕಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಾ। ತಂ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಜನಪದಗಮನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಕ್ಕಮನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನೋ ನ ಪಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಚಾರಿಕಾಪಕ್ಕಮನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಚಾರಿಕಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೫೪; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೫೪) ದುವಿಧಾ ತುರಿತಚಾರಿಕಾ ಚೇವ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾ ಚ। ತತ್ಥ ದೂರೇಪಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಬೋಧನತ್ಥಾಯ ಸಹಸಾ ಗಮನಂ ತುರಿತಚಾರಿಕಾ ನಾಮ, ಸಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭಗವಾ ಹಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮುಹುತ್ತೇನ ತಿಗಾವುತಮಗಮಾಸಿ, ಆಳವಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ತಿಂಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಸ್ಸ, ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಸ್ಸ ಪನ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಂ, ಮಹಾಕಪ್ಪಿನಸ್ಸ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ, ಧನಿಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸತ್ತಯೋಜನಸತಾನಿ ಅಗಮಾಸಿ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ವನವಾಸೀತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ತಿಗಾವುತಾಧಿಕಂ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ ಅಗಮಾಸಿ, ಅಯಂ ತುರಿತಚಾರಿಕಾ। ಯಂ ಪನ ಗಾಮನಿಗಮನಗರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದೇವಸಿಕಂ ಯೋಜನಅಡ್ಢಯೋಜನವಸೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಚರಿಯಾದೀಹಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾ ನಾಮ। ಇಮಂ ಪನ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಭಗವಾ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಂ ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲಂ ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಣ್ಡಲಾನಂ ‘‘ಮಹಾಮಣ್ಡಲಂ ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಮಣ್ಡಲಂ, ಇತರೇಸಂ ವಾ ಮಣ್ಡಲಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲಂ, ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಮಣ್ಡಲಾನಂ ಕಿಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಂ ನವಯೋಜನಸತಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನವಯೋಜನಸತಿಕಮ್ಪಿ ಠಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವ, ತತೋ ಪರಂ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ತುರಿತಚಾರಿಕಾವಸೇನ ಅಗಮನತೋ। ಯಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗತಗತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಸಮನ್ತತೋ ಯೋಜನಸತಂ ಏಕಕೋಲಾಹಲಂ ಹೋತಿ, ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಆಗತಾ ನಿಮನ್ತೇತುಂ ಲಭನ್ತಿ, ಇತರೇಸು ದ್ವೀಸು ಮಣ್ಡಲೇಸು ಸಕ್ಕಾರೋ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಂ ಓಸರತಿ, ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ತೇಸು ತೇಸು ಗಾಮನಿಗಮೇಸು ಏಕಾಹಂ ದ್ವೀಹಂ ವಸನ್ತಾ ಮಹಾಜನಂ ಆಮಿಸಪಟಿಗ್ಗಹೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಧಮ್ಮದಾನೇನ ಚ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ಕುಸಲಂ ವಡ್ಢೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಾಮನಿಗಮಾದೀಸು ಮಹಾಜನಂ ಆಮಿಸಪಟಿಗ್ಗಹೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ತರುಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ತರುಣಾ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದನೇ ಞಾಣಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇ ಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಮಥಸ್ಸ ತರುಣಭಾವೋ ಪನ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ತರುಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲೇ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣೇನ ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲೇ ಚಾರಿಕಂ ಚರಿತುಕಾಮಾ ಚಾತುಮಾಸಂ ವಸಿತ್ವಾವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ।
ಪವಾರಣಾಸಙ್ಗಹಂ ದತ್ವಾತಿ ಅನುಮತಿದಾನವಸೇನ ದತ್ವಾ। ಮಾಗಸಿರಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇತಿ ಮಾಗಸಿರಮಾಸಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇ। ಇದಞ್ಚೇತರಹಿ ಪವತ್ತವೋಹಾರವಸೇನ ಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಅಪರಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ। ತೇಹಿ ವಿನೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ವಿನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿನೇಯ್ಯಸತ್ತಾತಿ ಚ ಚಾರಿಕಾಯ ವಿನೇತಬ್ಬಸತ್ತಾ। ಮಾಗಸಿರಮಾಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ಫುಸ್ಸಮಾಸಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತುಮಾಸವುತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ ಅಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮಯಮಾನಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಮಾಸಂ ವಾ ದ್ವಿತಿಚತುಮಾಸಂ ವಾ ತತ್ಥೇವವಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವಾರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲೋಕಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಚರನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ
ಅಪಿಚ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ ಜಙ್ಘವಿಹಾರವಸೇನ ಸರೀರಫಾಸುಕತ್ಥಾಯ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲಾಭಿಕಙ್ಖನತ್ಥಾಯ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಪಾಕಗತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ಬೋಧನತ್ಥಾಯಾತಿ। ಅಪರೇಹಿಪಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಧಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಮಹತಾ ಧಮ್ಮವಸ್ಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸನ್ತಪ್ಪೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ವಾ। ಅಪರೇಹಿಪಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ, ಮುಸಾವಾದಾ, ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ ವಿರಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ। ಅಪರೇಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ದುತಿಯಂ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ। ಅಪರೇಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾತಿ।
ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತಾ ವಿಯ ಚರನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಮಾಲಾಕಾರೋ ಬಹುಂ ಪುಪ್ಫಗಚ್ಛಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ಚಿರಮ್ಪಿ ಠತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಸುಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ತಂ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ಏವಮೇವ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಯತ್ಥ ಗಾಮನಿಗಮಾದೀಸು ವಿನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಚಿರಮ್ಪಿ ವಸನ್ತಾ ತೇ ವಿನೇತ್ವಾ ವಿನೇಯ್ಯಸುಞ್ಞಗಾಮಾದೀಸು ಪಪಞ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ತಂ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬಹುವಿನೇಯ್ಯಕೇಸು ಗಾಮಾದೀಸು ವಸನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋಯೇವ ಚ ಅತಿಖುದ್ದಕೇಪಿ ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯವನ್ತಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ತಾವ ಬಹುಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಸತ್ತಮಾಸಪರಿಯನ್ತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಿ।
ಸನ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ಸನ್ತಂ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಭೂತಾಯ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾ। ಇದಞ್ಚ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸತ್ತಸಮವಲೋಕನನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಫರಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಜಾಲಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಸಮೋಲೋಕನಂ। ಬುದ್ಧಾ ಕಿರ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಯೇ ಸತ್ತಾ ಭಬ್ಬಾ ಪರಿಪಾಕಞಾಣಾ ಅಜ್ಜಯೇವ ಮಯಾ ವಿನೇತಬ್ಬಾ, ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸಮನ್ನಾಹರನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಸಹ ಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಬಹೂ ವಾ ತದಾ ವಿನಯೂಪಗಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ। ಏವಂ ಆಪಾಥಮಾಗತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಂ ಪುಬ್ಬಹೇತುಂ ಸಮ್ಪತಿವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ। ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಕತೇ ಪಠಮಂ ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಭಾವೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸರಣಗಮನಾದಿವಸೇನ ಕಞ್ಚಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ವೀಮಂಸಮಾನಾ ಪುಬ್ಬುಪನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ।
ಓತಿಣ್ಣೇತಿ ಆರೋಚಿತೇ, ಪರಿಸಮಜ್ಝಂ ವಾ ಓತಿಣ್ಣೇ। ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ। ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ದ್ವೇ ವಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ ಉಪಕಟ್ಠವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಕಾಲೇ ಚ ಪವಾರಣಾಕಾಲೇ ಚ। ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ದಸಪಿ ವೀಸಮ್ಪಿ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ವಗ್ಗವಗ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಭಗವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿತ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ವಿಚರಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಥ ತೇ ‘‘ಭಗವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ಆಗತಮ್ಹ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನೋ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚನ್ತಿ। ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಚರಿಯವಸೇನ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದೇತಿ, ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ‘‘ಉದ್ದೇಸೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾ ಇದಂ ತುಯ್ಹಂ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಪನ ಭಾಜನಭೂತಂ ಕಾತುಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿಗಮಾಯ ‘‘ಪುರೇ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ…ಪೇ॰… ಉಪರಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ।
ಆಯಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಆ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಆಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಾಮಾತಿ ಆಗಚ್ಛ ಯಾಮಾ’’ತಿ, ಏಹಿ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆನನ್ದಾತಿ ಭಗವಾ ಸನ್ತಿಕಾವಚರತ್ತಾ ಥೇರಂ ಆಲಪತಿ, ನ ಪನ ತದಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಭಾವತೋ। ಪಞ್ಚಸತಪರಿಮಾಣೋ ಹಿ ತದಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ। ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ಗಣ್ಹಥಾವುಸೋ ಪತ್ತಚೀವರಾನಿ, ಭಗವಾ ಅಸುಕಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆರೋಚೇತಿ। ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸೀ’’ತಿ ಇಧ ಭಗವತೋತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಮನ್ತನವಚನಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಪಟಿಅಸ್ಸೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತೋತಿ ಪನ ಇದಂ ಪತಿಸ್ಸವಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸುಣೋತೀ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಮುಖವಚನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಣೀ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಮುಖಾಭಿಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಸುಣಿ, ನ ಉದಾಸಿನೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತಸ್ಸ ‘‘ನಗರದ್ವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ಸುವಣ್ಣರಸಪಿಞ್ಜರಾಹಿ ರಸ್ಮೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ರಸ-ಸದ್ದೋ ಉದಕಪರಿಯಾಯೋ, ಪಿಞ್ಜರ-ಸದ್ದೋ ಹೇಮವಣ್ಣಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸುವಣ್ಣಜಲಧಾರಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾಹಿ ರಸ್ಮೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮುಜ್ಜೋತಯಮಾನೋತಿ ಓಭಾಸಯಮಾನೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ವೇರಞ್ಜಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ। ಭಗವನ್ತಂ ಉಪನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋ, ಭಗವತೋ ಸಮೀಪೇ ನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಯಾ ನಿಮನ್ತಿತಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದಾತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಾತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ। ನೋ ಅಸನ್ತೋತಿ ನೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಕಿನ್ತು ವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ವಿನಾ ವಾ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತೋ ಏತ್ಥ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ನೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ನತ್ಥಿ। ನೋತಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಕೇಸಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಹೂತವಿತ್ತೂಪಕರಣಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿತ್ತೀತಿ ತುಟ್ಠಿ, ವಿತ್ತಿಯಾ ಉಪಕರಣಂ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ, ತುಟ್ಠಿಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಹೂತಂ ಧನಧಞ್ಞಜಾತರೂಪರಜತನಾನಾವಿಧಾಲಙ್ಕಾರಸುವಣ್ಣಭಾಜನಾದಿಭೇದಂ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಮೇತೇಸನ್ತಿ ಪಹೂತವಿತ್ತೂಪಕರಣಾ, ತೇಸಂ ಪಹೂತವಿತ್ತೂಪಕರಣಾನಂ ಮಚ್ಛರೀನಂ ಯಥಾ ಅದಾತುಕಾಮತಾ, ಏವಂ ನೋ ಅದಾತುಕಾಮತಾಪಿ ತಂ ಕುತೇತ್ಥ ಲಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಘರಾವಾಸೇ। ದುತಿಯೇ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ತನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಾಮಸನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತೇಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ, ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ ವಾ। ದುತಿಯೇ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಯನ್ತಿ ಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಲಂ ಘರಾವಾಸಪಲಿಬೋಧಚಿನ್ತಾಯಾತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನೇತಂ ಘರಾವಾಸಪಲಿಬೋಧೇನ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಮಾರಾವಟ್ಟನೇನಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ। ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪಾಯಾತಿ ಯಾದಿಸೀ ತದಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ, ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ತದಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಕೇವಲಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಕುಸಲೇ ತತ್ಥಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಸಮಾದಪಿತೇ। ನನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ। ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರೂಪರಿ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಂ ಆಪಾದೇತ್ವಾ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಜನನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹತೋ ಏವರೂಪಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾ ಚ ನಿಯಮತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಭಾವಂ ಆಪಾದೇತ್ವಾ।
ಯದಿ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಸೇಸಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿ? ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯದಿಪಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ, ಆಯತಿಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಧಮ್ಮಕಥಾ ಅಹೋಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ನಿರತ್ಥಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅತ್ಥಿ। ತೇಮಾಸಿಕೋಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋತಿ ತೇಮಾಸಂ ದಾತಬ್ಬೋಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ। ಯಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ।
೨೩. ಬುದ್ಧಪರಿಣಾಯಕನ್ತಿ ಬುದ್ಧೋ ಪರಿಣಾಯಕೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಪರಿಣಾಯಕೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ। ತಂ ಬುದ್ಧಪರಿಣಾಯಕಂ, ಬುದ್ಧಜೇಟ್ಠಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾವದತ್ಥಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಾವ ಅತ್ಥೋ, ತಾವ ಭೋಜನೇನ ತದಾ ಕತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಾತುಂ ಉಪನೀತಭಿಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನಾಮ ಹತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ಮುಖವಿಕಾರೇನ ವಚೀಭೇದೇನ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಓನೀತೋ ಪತ್ತತೋ ಪಾಣಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣೀತಿ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣವಿಸಯೋಯಂ ಸದ್ದೋ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತತೋ ಓನೀತಪಾಣಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಓನಿತ್ತಪತ್ತಪಾಣಿ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಓನಿತ್ತಂ ನಾನಾಭೂತಂ ವಿನಾಭೂತಂ ಆಮಿಸಾಪನಯನೇನ ವಾ ಸುಚಿಕತಂ ಪತ್ತಂ ಪಾಣಿತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಓನಿತ್ತಪತ್ತಪಾಣಿ ಪತ್ತುಣ್ಣಪಟ್ಟಪಟೇ ಚಾತಿ ಪತ್ತುಣ್ಣಪಟೇ ಚ ಪಟ್ಟಪಟೇ ಚ। ತತ್ಥ ಪತ್ತುಣ್ಣಪದೇಸೇ ಭವಾ ಪತ್ತುಣ್ಣಾ, ಕೋಸಿಯವಿಸೇಸಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಪಟ್ಟಾನಿ ಪನ ಚೀನಪಟಾನಿ। ಆಯೋಗಾದೀಸು ಆಯೋಗೋತಿ ಪಟಿಆಯೋಗೋ, ಅಂಸಬದ್ಧಕಂ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದೀಸು। ಭೇಸಜ್ಜತೇಲಾನನ್ತಿ ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಪಾಕೇನ ಸಾಧಿತತೇಲಾನಂ। ತುಮ್ಬಾನೀತಿ
ಮಹಾಯಾಗಂ ಯಜಿತ್ವಾತಿ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ। ಸಪುತ್ತದಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ। ತೇಮಾಸನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ‘‘ತೇಮಾಸಂ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಜೇವ ಸುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ತಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಕುರುಮಾನೋ’’ತಿ। ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ।
ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನಭಿರತಿಪರಿತಸ್ಸಿತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯಂ ಯಥಾರುಚಿತಂ ವಾಸಂ ವಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಭಿರನ್ತಂ ಅಭಿರತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಅಭಿರನ್ತಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಅಭಿರುಚಿಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಅಸ್ಸಾದಪರಿಯಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದವತ್ಥುವಿಗಮನೇನ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿ, ತಯಿದಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಪಗೇವ ಬುದ್ಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಕತ್ಥಚಿ ವಸಿತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಮನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ, ವಿನೇಯ್ಯವಿನಯನತ್ಥಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ವಿನೇಯ್ಯವಿನಯತ್ಥಮೇವ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಯಥಾರುಚಿ। ಸೋರೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಚಾರಿಕಾಯ ವೀಥಿಭೂತಾನಿ ಸೋರೇಯ್ಯನಗರಾದೀನಿ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ। ಪಯಾಗಪತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಾಮಸ್ಸಪಿ ಅಧಿವಚನಂ ತಿತ್ಥಸ್ಸಪಿ। ಗಙ್ಗಂ ನದಿನ್ತಿ ಗಙ್ಗಂ ನಾಮ ನದಿಂ। ತದವಸರೀತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನ ಅವಸರಿ ತದವಸರೀ’’ತಿ।
ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಸಾದಂ ಜನೇತೀತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ। ತತ್ರಿದಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತ್ರಾತಿ ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖಂ, ಇದನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣವಚನಾಪೇಕ್ಖಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾಯಾ’’ತಿ, ತತ್ರ ಯಾ ಸಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರತೋತಿ ನಿದಾನವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದದೀಪನತೋತಿ ನಿದಾನಪ್ಪಭೇದದೀಪನತೋ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದದೀಪನತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಬಾಹಿರನಿದಾನಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದನಿದಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ನಿದಾನಪ್ಪಭೇದದೀಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಥೇರವಾದಪ್ಪಕಾಸನಂ ಪನ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದದೀಪನಂ। ಪರಸಮಯವಿವಜ್ಜನತೋತಿ ‘‘ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಮೇತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ನಾಸೇಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೩೮೪) ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಪರೇಸಂ ಲದ್ಧಿನಿರಾಕರಣತೋ, ತತೋಯೇವ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಸಕಸಮಯವಿಸುದ್ಧಿತೋ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಸೋಧನತೋತಿ ಪಾಠಸೋಧನೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಸೋಧನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪದನಿಪ್ಫತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಸೋಧನಂ। ವಿಭಙ್ಗನಯಭೇದದಸ್ಸನತೋತಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದಿಪದಭಾಜನಸ್ಸ ಅನುರೂಪವಸೇನ ನಯಭೇದದಸ್ಸನತೋ। ಸಮ್ಪಸ್ಸತನ್ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ, ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಾಸಾದಿಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪಸಾದಾವಹಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ। ಸಮ್ಪಸ್ಸತಂ ವಿಞ್ಞೂನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾತ್ವೇವ ಪವತ್ತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಸ ಕೇನ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ।
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ
ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ।
ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।