॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ವಿನಯಪಿಟಕೇ
ಪರಿವಾರ-ಅಟ್ಠಕಥಾ
ಸೋಳಸಮಹಾವಾರೋ
ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
ವಿಸುದ್ಧಪರಿವಾರಸ್ಸ
ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸರೀರಸ್ಸ, ಖನ್ಧಕಾನಂ ಅನನ್ತರಾ॥
ಸಙ್ಗಹಂ ಯೋ ಸಮಾರುಳ್ಹೋ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಗತಂ ನಯಂ।
ಹಿತ್ವಾ ದಾನಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅನುತ್ತಾನತ್ಥವಣ್ಣನಂ॥
೧. ತತ್ಥ ಯಂ ತೇನ ಭಗವತಾ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ತಾವ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಗಾರವಬಹುಮಾನವೇಗಸಮುಸ್ಸಿತಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋ ದಸ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ತೇನ ಭಗವತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲಂ ಜಾನತಾ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ದಸ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಸ್ಸತಾ; ಅಪಿಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹಿ ಜಾನತಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ, ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಛಹಿ ವಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾನನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯಾತೀತಾನಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತಾನಿ ಚಾಪಿ ರೂಪಾನಿ ಅತಿವಿಸುದ್ಧೇನ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಚ ಪಸ್ಸತಾ, ಅತ್ತಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾಯ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಪರಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ಕರುಣಾಪದಟ್ಠಾನಾಯ
೨. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಯಂ ತೇನ ಭಗವತಾ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇವಲಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಆಗತಸ್ಸ ಆದಿಪದಸ್ಸ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಣಮತ್ತಮೇವ, ‘‘ಕತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ; ಕಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಸುದಿನ್ನಂ ಕಲನ್ದಪುತ್ತಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಪುನಪಿ ಏತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ। ಏಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಏಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ದ್ವೇ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಮಕ್ಕಟಿವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ – ಇಮಾ ದ್ವೇ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತಿಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ಪನ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ದೋಸೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ; ಸಾ ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮವಸೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂಯೇವ ಆಗತಾ, ಅಞ್ಞತ್ರ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ಚೇವ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಜನಪದೇಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿ। ವಿನಯಧರಪಞ್ಚಮೇನ ಗಣೇನ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಾ, ಗುಣಙ್ಗುಣೂಪಾಹನಾ, ಧುವನಹಾನಂ, ಚಮ್ಮತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಯೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಏತ್ಥೇವ ಏತೇಹಿ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಜನಪದೇಸು। ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಛನ್ದಸೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇನಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಉಭತೋಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ನಾನಂ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ। ಅತ್ಥೇ ಪನ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ।
ನಿದಾನೋಗಧನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಸೋ ಆವಿಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತೀನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿದಾನೋಗಧಂ; ನಿದಾನೇ ಅನುಪವಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯೇನ ಉದ್ದೇಸೇನಾತಿ ನಿದಾನೋಗಧಂ ನಿದಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ತತ್ರಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತುನ್ನಂ ವಿಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಆದೀನಂ। ಪಠಮಾ ಹಿ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಚ ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಚ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕದಿಟ್ಠಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಆಜೀವಹೇತು ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಛ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಆಜೀವವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ಇತಿ ಇಮಾಸಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಪತ್ತೀನಂ ಇದಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಏಕೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ದ್ವಙ್ಗಿಕೇನ ಏಕೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನೇನ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಕಾಯೇನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯತೋ ಚ ಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ದ್ವೀಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮತೀತಿ ‘‘ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ ‘‘ಆಮ ಆಪನ್ನೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಾವದೇವ ಭಣ್ಡನಕಲಹವಿಗ್ಗಹಾ ವೂಪಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಹೋತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ವಾ ಪವಾರಣಾ ವಾ ಕಾತುಂ। ಇತಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮತಿ, ನ ಚ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕೋಚಿ ಉಪದ್ದವೋ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಉಪರಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಗ್ಗೇ ‘‘ನ ಕತಮೇನ ಸಮಥೇನ ಸಮ್ಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಥಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿನಯೋತಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಮಾತಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಭತ್ತೀತಿ ಪದಭಾಜನಂ ವುಚ್ಚತಿ; ವಿಭತ್ತೀತಿ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ। ಅಸಂವರೋತಿ ಸಂವರೋತಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ। ಯೇಸಂ ವತ್ತತೀತಿ ಯೇಸಂ ವಿನಯಪಿಟಕಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ಪಗುಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ತೇ ಏತಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಕೇನಾಭತನ್ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಾಳಿವಸೇನ ಚ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಯಾವ ಅಜ್ಜತನಕಾಲಂ ಕೇನ ಆನೀತನ್ತಿ। ಪರಮ್ಪರಾಭತನ್ತಿ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಆನೀತಂ।
೩. ಇದಾನಿ ಯಾಯ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಆನೀತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಾಲಿ ದಾಸಕೋ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪೋರಾಣಕೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ಗಾಥಾಯೋ ಠಪಿತಾ
ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕತಾಪತ್ತಿವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೫೭. ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೋ ಕತಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕತಾಪತ್ತಿವಾರೋ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಚತುನ್ನಂ ವಿಪತ್ತೀನಂ ಕತಿ ವಿಪತ್ತಿಯೋ ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ವಿಪತ್ತಿವಾರೋ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಕತಿಹಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಛನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಕತಿಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸಮುಟ್ಠಾನವಾರೋ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ಕತಮಂ ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಅಧಿಕರಣವಾರೋ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಮಥಾನಂ ಕತಿಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತೀ’’ತಿ ಆದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸಮಥವಾರೋ, ತದನನ್ತರೋ ಸಮುಚ್ಚಯವಾರೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ವಾರಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾ ಏವ।
೧೮೮. ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಕತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುನ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏಕೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾರೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಮಸದಿಸಾ ಏವ ಕತಾಪತ್ತಿವಾರಾದಯೋ ಸತ್ತ ವಾರಾತಿ ಏವಂ ಅಪರೇಪಿ ಅಟ್ಠ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾ ಏವ। ಇತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ, ಪುರಿಮಾ ಅಟ್ಠಾತಿ ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಸೋಳಸ ವಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತೋ ಪರಂ ತೇನೇವ ನಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗೇಪಿ
ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗೇ ಚ
ಸೋಳಸಮಹಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।