॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥

ವಿನಯಪಿಟಕೇ

ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀ-ಟೀಕಾ (ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ)

೫. ಪಾಚಿತ್ತಿಯಕಣ್ಡಂ

೧. ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧. ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಖುದ್ದಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಖುದ್ದಕ-ಸದ್ದೋ ಬಹು-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ । ಬಹುಭಾವತೋ ಇಮಾನಿ ಖುದ್ದಕಾನಿ ನಾಮ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನವಸು ವಗ್ಗೇಸು, ತೇಸು ವಾ ಖುದ್ದಕೇಸು। ಕಾರಣೇನ ಕಾರಣನ್ತರಪಟಿಚ್ಛಾದನಮೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಯದಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪರೇನ ವುತ್ತೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ವದತಿ।

‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಂ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಮ್ಪಜಾನ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀತಿ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾನನ್ತೋ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ।

೨. ಜಾನಿತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಚ ಮುಸಾ ಭಣನೇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಚನಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಮುಸಾ ಭಣನೇ। ಭಣನಞ್ಚ ನಾಮ ಇಧ ಅಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಭೂತತಂ ಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಅಭೂತತಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪನಪಯೋಗೋ। ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಸಮ್ಪಜಾನ ಮುಸಾ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ತಂಹೇತು ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಈದಿಸೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೩. ವಿಸಂವಾದೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಂ, ವಞ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾಚಾ, ವಚನಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ…ಪೇ॰… ಚೇತನಾ’’ತಿ। ಪಭೇದಗತಾ ವಾಚಾತಿ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾ। ಏವಂ ಪಠಮಪದೇನ ಸುದ್ಧಚೇತನಾ…ಪೇ॰… ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ – ಸುದ್ಧಚೇತನಾ ವಾ ಸುದ್ಧಸದ್ದೋ ವಾ ಸುದ್ಧವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಾ ಮುಸಾವಾದೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಹಿತಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋತಿ। ಚಕ್ಖುವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಮಾರಮ್ಮಣಂ। ಘಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕೇನೇವ ನಯೇನಾ’’ತಿ।

೧೧. ಅವೀಮಂಸಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ। ಜಳತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣತಾಯ। ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗತೋತಿ ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮುಸಾವಾದೋ ಜಾತೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕೇಳಿಂ ಕುರುಮಾನೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ । ಜಾತಿಆದೀಹಿಯೇವ ಹಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ದವಕಮ್ಯತಾಯ ವದನ್ತಸ್ಸ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠೇಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ, ಹೀನಂ ವಾ ಜಾತಿಆದಿಹಿ।

ಉಜುಂ ವಾಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ, ವದೇ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ದವಾ’’ತಿ॥

ಚಿತ್ತೇನ ಥೋಕತರಭಾವಂಯೇವ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಬಹುಭಾವಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಗಾಮೋ ಏಕತೇಲೋ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಮುಸಾವಾದೋ ಜಾತೋ। ಚಾರೇಸುನ್ತಿ ಉಪನೇಸುಂ। ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತೇನ ಯಮತ್ಥಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಪಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ । ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನತ್ಥಂ ಮುಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಅಮೂಲಕೇನ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನುದ್ಧಂಸನತ್ಥಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಅನುದ್ಧಂಸನತ್ಥಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಮುಸಾ ಭಣಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಕೇವಲಂ ಮುಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಇಧ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ।

ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಕಣ್ಣಕಟುಕತಾಯ ಅಮನಾಪಂ ವದನ್ತಾ ಕಣ್ಣೇಸು ವಿಜ್ಝನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಓಮಸನ್ತೀತಿ ಓವಿಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ಪಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಅಭಿಭವನ್ತಿ।

೧೩. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನನ್ದಿವಿಸಾಲೋ ನಾಮ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತೀತತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ, ಕಿರಿಯಾಕಾಲವಚನಿಚ್ಛಾಯ ವಾ ವತ್ತಮಾನಪ್ಪಯೋಗೋ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇನ ಭೂತತಾವಗಮೋ ಸಿಯಾತಿ। ಪಚ್ಚೇಸೀತಿ ‘‘ಅಮನಾಪಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಹೇಟ್ಠಾರುಕ್ಖೇ ದತ್ವಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೇ ದತ್ವಾ। ಪುಬ್ಬೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾರಪ್ಪದೇಸಂ ಪುನ ಅರೇ ಪತ್ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉಜುಕಂ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಅರಸ್ಸ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸಂ ಪುನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅರೇ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ, ಪಠಮಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತನೇಮಿಪ್ಪದೇಸೇ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಿಥಿಲಕರಣನ್ತಿ ಸಿಥಿಲಕಿರಿಯಾ।

೧೫. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ। ತಚ್ಛಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಡ್ಢಕೀಕಮ್ಮಂ। ಕೋಟ್ಟಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ ಪಾಸಾಣಕೋಟ್ಟಕಕಮ್ಮಂ । ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಗಣನಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಸಙ್ಕೋಚೇನೇವ ಗಣನಾ। ಪಾದಸಿಕಮಿಲಕ್ಖಕಾದಯೋ ವಿಯ ನವನ್ತವಸೇನ ಗಣನಾ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಗಣನಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಕಲನಪಟುಪ್ಪಾದನವೋಕ್ಲನಭಾಗಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಿಣ್ಡಗಣನಾ ಗಹಿತಾ। ಯಸ್ಸ ಸಾ ಪಗುಣಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ರುಕ್ಖಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಏತ್ಥ ಪಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ। ಯಭ ಮೇಥುನೇತಿ ವಚನತೋ ಯ-ಕಾರ ಭ-ಕಾರೇ ಏಕತೋ ಯೋಜಿತೇ ಅಸದ್ಧಮ್ಮವಚನಂ ಹೋತಿ।

೧೬-೨೬. ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ ಉಪಸಗ್ಗಾದಿಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಚಣ್ಡಾಲಾದಿಪದಾನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೇಸುಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಚೋರೋಸೀತಿಆದೀನಂ ಪನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾತಿ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥೂನಂ ಅನಞ್ಞಭಾವತೋ ಯಥಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ತಥಾ ದವಕಮ್ಯತಾಯ ಪರಮ್ಮುಖಾ ವದನ್ತಸ್ಸಪಿ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ವಚನತ್ಥವಿಜಾನನಪಕತಿಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।

೩೫. ಅನುಸಾಸನಿಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವತೋ ಅನ್ತರಾ ಕೋಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಯಂ ಅಕ್ಕೋಸತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಅನಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನಂ, ‘‘ಮಂ ಅಕ್ಕೋಸತೀ’’ತಿ ಜಾನನಾ, ಅತ್ಥಪುರೇಕ್ಖಾರತಾದೀನಂ ಅಭಾವತಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೬. ತತಿಯೇ ಭಣ್ಡನಂ ಜಾತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ। ಸಮ್ಮನ್ತನನ್ತಿ ರಹೋ ಸಂಸನ್ದನಂ। ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದಿವಸೇನ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ ಕಲಹೋ ಜಾತೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಲಹಜಾತಾ। ಅನಾಪತ್ತಿಗಾಮಿಕಂ ವಿರುದ್ಧವಾದಭೂತಂ ವಿವಾದಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾ। ವಿಗ್ಗಹಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಕಥಾ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಾ। ಪಿಸತೀತಿ ಪಿಸುಣಾ, ವಾಚಾ, ಸಮಗ್ಗೇ ಸತ್ತೇ ಅವಯವಭೂತೇ ವಗ್ಗೇ ಭಿನ್ನೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿಸುಣಾ ಏವ ಪೇಸುಞ್ಞಂ। ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಿಸುಣೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪೇಸುಞ್ಞಂ। ಪಿಯಭಾವಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಕರಣವಾಚನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ‘‘ಪಿಯಸುಞ್ಞಕರಣತೋ ಪಿಸುಣಾ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ।

ಇಧಾಪಿ ‘‘ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ದಸವಿಧಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಪಾಳಿಮುತ್ತಕಾನಂ ಚೋರೋತಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ಪನ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ । ‘‘ಅನಕ್ಕೋಸವತ್ಥುಭೂತಂ ಪನ ಪೇಸುಞ್ಞಕರಂ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಂ ವಚನಂ ವಾ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ಉಪಸಂಹರನ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ದುಕ್ಕಟೇನೇತ್ಥ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅನಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪಸಂಹರಣಂ, ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಸು ಅಞ್ಞತರತಾ, ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫. ಚತುತ್ಥೇ ಏಕತೋತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ಪುರಿಮಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸದಿಸಂ ಪಚ್ಛಾಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸದಿಸಂ ‘‘ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚ-ಸದ್ದಂ ವದತಿ। ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋತಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕೋ ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋ। ಅಕ್ಖರಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಮೂಹೋ ಪದನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಂ ಪದಮಾಹ। ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಮೇವ ಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪಠಮಪದಂ ಪದಮೇವ, ದುತಿಯಂ ಅನುಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಾಥಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪದಗಣನಾಯಾತಿ ಗಾಥಾಪದಗಣನಾಯ। ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ। ರುನ್ತಿ ಓಪಾತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನುನಾಸಿಕೋ ಆಗಮವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ರೂ-ಕಾರಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಭಣ ಸಾಮಣೇರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಚೇ ರೂ-ಕಾರಂ ಅವತ್ವಾ ರು-ಇತಿ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ವದತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಭಣಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚ-ಸದ್ದಮತ್ತೇನೇವ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಏಕಮೇವಕ್ಖರಂ ವತ್ವಾ ಠಾನಂ। ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಹಿ ಮ-ಕಾರಮತ್ತಮೇವ ವತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತಂ ಭಣಾಪಿಯಮಾನೋ ಏ-ಕಾರಂ ವತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಚೇ, ಅನ್ವಕ್ಖರೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಅಪರಿಪುಣ್ಣಪದಂ ವತ್ವಾ ಠಿತೇ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನೇನ। ಪದೇಸು ಏಕಂ ಪಠಮಪದಂ ವಿರಜ್ಝತಿ, ದುತಿಯೇನ ಅನುಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ।

ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೭ ಆದಯೋ) ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೯ ಆದಯೋ) ಮಹಾವೇದಲ್ಲಞ್ಚ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೯ ಆದಯೋ) ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಭಾಸಿತಂ, ಅನುಮಾನಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೧ ಆದಯೋ) ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇನ, ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೦ ಆದಯೋ) ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ಥೇರಿಯಾ ಭಾಸಿತಂ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಗಧಭಾಸಾಯ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾರುಳ್ಹಂ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಇದಾನಿಪಿ ‘‘ಯಥಾಪಿ ದೀಪಿಕೋ ನಾಮ, ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೇ ಮಿಗೇ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೧.೫) ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಹಾರುಳ್ಹಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾಳಿನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ‘‘ಮಕ್ಕಟೀ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿಏವಮಾದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೬೬) ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಆಗತೋ। ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನುಪನಿಸ್ಸಿತಂ। ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರಸ್ಸ। ಮಗ್ಗಕಥಾದೀನಿ ಪಕರಣಾನಿ। ‘‘ಅಕ್ಖರೇನ ವಾಚೇತಿ, ಅಕ್ಖರಕ್ಖರೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಅಕ್ಖರಾಯ ವಾಚೇತಿ, ಅಕ್ಖರಕ್ಖರಾಯ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ।

೪೮. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಹ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ದಹರಭಿಕ್ಖು ನಿಸಿನ್ನೋ…ಪೇ॰… ಭಣತೋ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೀಸುಪಿ ಠಿತೇಸು ನಿಸಿನ್ನೇಸು ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭಣಾಮೀತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ। ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತತೋ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ। ‘‘ನಿಸಿನ್ನೇ ವಾಚೇಮೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ದೂರೇ ನಿಸಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಾಚೇಮೀತಿ ವಿಸುಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಭಣತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವ। ಏಕೋ ಪಾದೋ ನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಗುಣೋಯೇವ ಪಚ್ಛಾ ಅಸರನ್ತಸ್ಸ ನ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ‘‘ಏವಂ ಭಣಾಹೀ’’ತಿ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಓಪಾತೇತೀತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಧಮ್ಮಂ ಪದಸೋ ವಾಚನತಾ, ಏಕತೋ ಭಣನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೯-೫೦. ಪಞ್ಚಮೇ ವಿಕೂಜಮಾನಾತಿ ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ। ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ರೋದನ್ತಾ। ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥುನಿದಸ್ಸನಂ ವಾ। ತೇನ ನು ಖೋ ಪಾತಿತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಮುಸಾವಾದೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸನ್ದೇಹವಸೇನ ವಚನಂ ಮುಸಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗನ್ತ್ವಾತಿ ‘‘ಯಂ ಏತೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತಿ, ತಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಗನ್ತ್ವಾ।

೫೧. ದಿರತ್ತತಿರತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತೇನ ದಿರತ್ತ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಿರತ್ತಞ್ಹಿ ಸಹವಾಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ದಿರತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಿರತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಸುಂ ನ ಯೋಜೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉತ್ತರಿದಿರತ್ತತಿರತ್ತನ್ತಿ ಭಗವಾ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಸಙ್ಗಹಕರಣತ್ಥಾಯ ತಿರತ್ತಪರಿಹಾರಂ ಅದಾಸೀ’’ತಿ। ನಿರನ್ತರಂ ತಿರತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ ದಿರತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಿರತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾಸೇನ ಅನ್ತರಿಕಮ್ಪಿ ತಿರತ್ತಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ದಿರತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ತಿರತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ತೇನ ಅನನ್ತರಿಕಮೇವ ತಿರತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಯನಂ ಸೇಯ್ಯಾ, ಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿಪಿ ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹೀತಿ ಇಟ್ಠಕಸಿಲಾಸುಧಾತಿಣಪಣ್ಣಸಙ್ಖಆತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ। ವಾಚುಗ್ಗತವಸೇನಾತಿ ಪಗುಣವಸೇನ। ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏಕೂಪಚಾರೋತಿ ವಳಞ್ಜನದ್ವಾರಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸತಗಬ್ಭಂ ವಾ ಚತುಸ್ಸಾಲಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಉಪರಿಮತಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಭಿತ್ತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ತುಲಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಯಿತ್ವಾ ಪುನ ತೇನೇವ ಸುಸಿರೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಭಿತ್ತಿಅನ್ತರೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಪವಿಸಿತುಂ ಯೋಗ್ಗೇಪಿ ಉಪರಿಮತಲೇನ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಭಿತ್ತಿಕೇ ಸೇನಾಸನೇ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ತಥಾ ಪವಿಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇ ಸಮ್ಬದ್ಧಭಿತ್ತಿಕೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸಮ್ಬದ್ಧಭಿತ್ತಿಕೇ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದೇ ಸಯಿತಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇ ಸೇನಾಸನೇ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ಸಯಿತಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಉಪರಿಮತಲೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನಾನೂಪಚಾರೇತಿ ಯತ್ಥ ಬಹಿ ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿಮತಲಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ತಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಪರಿಮತಲೇಪಿ ಆಕಾಸಙ್ಗಣೇ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಛದನಬ್ಭನ್ತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಭಾಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಭಾಕಾರೇನ। ಅಡ್ಢಕುಟ್ಟಕೇ ಸೇನಾಸನೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಡ್ಢಕುಟ್ಟಕಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಏಕಂ ಪಸ್ಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಭಿತ್ತಿಯೋ ಬದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಭಿತ್ತಿಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಉಪಡ್ಢಂ ಉಪಡ್ಢಂ ಕತ್ವಾ ಭಿತ್ತಿಯೋ ಉಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ತಾದಿಸಂ ಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅಡ್ಢಕುಟ್ಟಕೇತಿ ಛದನಂ ಅಡ್ಢೇನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಕುಟ್ಟಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ। ‘‘ವಾಳಸಙ್ಘಾಟೋ ನಾಮ ಥಮ್ಭಾನಂ ಉಪರಿ ವಾಳರೂಪೇಹಿ ಕತಸಙ್ಘಾಟೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಬಹಿಗತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಪ್ಪದೇಸತೋ ಬಹಿಗತೇ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಬ್ಭೂಪಚಾರೇತಿ ಏತ್ಥ ಮಜ್ಝೇ ವಿವಟಙ್ಗಣವನ್ತಾಸು ಪಮುಖಮಹಾಚತುಸ್ಸಾಲಾಸು ಯಥಾ ಆಕಾಸಙ್ಗಣಂ ಅನೋತರಿತ್ವಾ ಪಮುಖೇನೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಗಬ್ಭೇ ಪವಿಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಏಕೇಕಗಬ್ಭಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಕುಟ್ಟಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಬ್ಭೂಪಚಾರಂ ನಾಮ, ಇದಂ ಪನ ತಾದಿಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಬ್ಭೂಪಚಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಗಬ್ಭೇ ಪವಿಸನ್ತೀತಿ ಗಬ್ಭೂಪಚಾರಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಕಾಸಙ್ಗಣಂ ಅನೋತರಿತ್ವಾ ಪಮುಖೇನೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸನ್ತಿ। ಅಥ ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಪರಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಹಿಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಸಮನ್ತಾ ಗಬ್ಭಭಿತ್ತಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚತುಸ್ಸಾಲವಸೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಪಿ ಸೇನಾಸನೇ ಗಬ್ಭಪಮುಖಂ ವಿಸುಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮನ್ತಾ ಠಿತಗಬ್ಭಭಿತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।

‘‘ನನು ಚ ‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’ತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸ್ಸಾಲವಸೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಪಿ ಸೇನಾಸನೇ ವಿಸುಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ವಾದಪರಿಮೋಚನತ್ಥಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಪಾಟೇಕ್ಕಸನ್ನಿವೇಸಾ ಏಕಚ್ಛದನಾ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಚತುಸ್ಸಾಲವಸೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಾ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ವಿಸುಂ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಂ ಏಕಮೇವ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಂ ಸನ್ಧಾಯ। ತಾದಿಸಾಯ ಹಿ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಯಾ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ನ ಚತುಸ್ಸಾಲವಸೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ಏಕಾಯ ಚ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಯಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಖುದ್ದಕಭಿತ್ತೀನಂ ಉಟ್ಠಾಪನಮತ್ತೇನಪಿ ಪಮುಖಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಚತುಸ್ಸಾಲವಸೇನ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಾಸು ಪನ ಗಬ್ಭಪಾಳೀಸು ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಗಬ್ಭಭಿತ್ತೀನಂ ವಸೇನಪಿ ಪಮುಖಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪಮುಖಂ, ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ, ಇತರತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ।

ಇದಾನಿ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ವಿನಾ ಜಗತಿಯಾ ಪಮುಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಾವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘‘ಯಞ್ಚ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಭೂಮಿಯಂ ವಿನಾ ಜಗತಿಯಾ ಪಮುಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತನ್ತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿನಾ ವತ್ಥುಂ ಭೂಮಿಯಂ ಕತಗೇಹಸ್ಸ ಪಮುಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತಂ। ಸಚೇ ಪನ ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಂ ಪಮುಖಂ ಹೋತಿ, ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದಸಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧಾಪಿ ಹಿ ಜಗತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಂ ಚೇಪಿ ಹೋತಿ, ಪಮುಖೇ ಸಯಿತೋ ಗಬ್ಭೇ ಸಯಿತಾನಂ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಜಗತಿಯಾ ಪಮಾಣಂ ವತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಚೇ ಜಗತಿಯಾ ಓತರಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಸಯಿತೋ, ಜಗತಿಯಾ ಉಪರಿ ಸಯಿತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಜಗತಿಯಾ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ಪಮಾಣಂ ವತ್ವಾ। ಏಕಸಾಲಾದೀಸು ಉಜುಕಮೇವ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ನಿವೇಸಿತೋ ಪಾಸಾದೋ ಏಕಸಾಲಸನ್ನಿವೇಸೋ। ದ್ವಿಸಾಲಸನ್ನಿವೇಸಾದಯೋಪಿ ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾಲಪ್ಪಭೇದದೀಪನಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತೋ ವಿಸೇಸೋ।

ಮಜ್ಝೇಪಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧತ್ತಾ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥಂ ಚೇಪಿ ಮಜ್ಝೇ ಪಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನಾನೂಪಚಾರಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಛಿದ್ದೇನ ಗೇಹಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಞ್ಚಾರಪ್ಪಹೋನಕಂ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಏಕೂಪಚಾರಂ ಹೋತಿ। ಕಿಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋವಿದ್ಧಸ್ತೋತಿ ಪಮುಖಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಞ್ಚನ್ನಂಯೇವ ಛದನಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ವದತಿ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಛದನೇನ ಛನ್ನಾ’’ತಿ।

೫೩. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಚ್ಛನ್ನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಚ್ಛನ್ನಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನಸೇನಾಸನಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅವಸಾನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ‘‘ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಚ ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನಸೇನಾಸನಂ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ ಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ, ಉದಾಹು ದುಕ್ಕಟೇನಾತಿ? ಲೋಕವಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸೇವ ಅನವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜತ್ತಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಚ್ಛನ್ನಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಅನಿವಾರಿತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಚ ಗರುಕೇಯೇವ ಠಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ಸತ್ತ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುಂ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।

ಸೇನಮ್ಬಮಣ್ಡಪವಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಕಿರ ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕೋ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೋ ಸಬ್ಬಅಪರಿಚ್ಛನ್ನೋ ಏವಂನಾಮಕೋ ಸನ್ನಿಪಾತಮಣ್ಡಪೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಜಗತಿಪರಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಮಣ್ಡಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬಅಪರಿಚ್ಛನ್ನತಾ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾಪೇತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನಾದೀನಿ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ – ಯಸ್ಸ ಚತೂಸು ಭಾಗೇಸು ಏಕೋ ಛನ್ನೋ, ಸೇಸಾ ಅಚ್ಛನ್ನಾ, ಇದಂ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನಂ। ಯಸ್ಸ ತೀಸು ಭಾಗೇಸು ದ್ವೇ ಛನ್ನಾ, ಏಕೋ ಅಚ್ಛನ್ನೋ, ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಚ್ಛನ್ನಂ। ಯಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ಭಾಗೇಸು ಏಕೋ ಛನ್ನೋ, ಏಕೋ ಅಚ್ಛನ್ನೋ, ಇದಂ ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ। ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನಾದೀನಿಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥುಕಸೇನಾಸನಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಹ ನಿಪಜ್ಜನಂ, ಚತುತ್ಥದಿವಸೇ ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನನ್ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೫. ಛಟ್ಠೇ ‘‘ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋಯೇವಾ’ತಿ ಚತುತ್ಥದಿವಸೇ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಯನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಹಿ ದ್ವೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ತೀಸುಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾ’ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಚ ಯುತ್ತತರಂ।

ಯಞ್ಚ ಇಧ ‘‘ಪಠಮದಿವಸೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಚತುತ್ಥದಿವಸೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ। ಸಮ್ಭಾವನೇ ವಾ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ಇಧ ಪಠಮದಿವಸೇಪಿ ತಾವ ಆಪತ್ತಿ, ದುತಿಯಾದಿದಿವಸೇ ಕಿಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೇಪಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಇಮಿನಾವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದಿವಸೇ ಆಪಜ್ಜನಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅಕಾರಣಮೇವ ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಮತಿತ್ಥೀ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತಾಪಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿಂ ನ ಜನೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಮಾತುಗಾಮೇ ನಿಪನ್ನೇ ಭಿಕ್ಖು ನಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ದಿವಾ ಸಯನ್ತಸ್ಸ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥುಕಸೇನಾಸನಂ, ತತ್ಥ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸಹ ನಿಪಜ್ಜನಂ, ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನನ್ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೬೦-೬೪. ಸತ್ತಮೇ ಘರಂ ನಯತೀತಿ ಘರಣೀ, ಘರನಾಯಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಘರಸಾಮಿನೀ’’ತಿ। ಸುಣ್ಹಾತಿ ಸುಣಿಸಾ। ನ ಯಕ್ಖೇನಾತಿಆದೀನಂ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುರಿಸವಿಗ್ಗಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೇನ ಯಕ್ಖೇನ ವಾ ಪೇತೇನ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನೇನ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಠಿತಾಯಪಿ ದೇಸೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅಕ್ಖರಾಯ ದೇಸೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚತೋ ಉತ್ತರಿ ‘ಇಮಂ ಪದಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಕ್ಖರಂ ವತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

೬೬. ‘‘ಏಕೋ ಗಾಥಾಪಾದೋತಿ ಇದಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಪದಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಂ ಧಮ್ಮಪದಂ ಜಾತಕಾದಿವತ್ಥುಂ ವಾತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಪೋರಾಣಂ ಸಙ್ಗೀತಿಆರುಳ್ಹಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾದಿಪಾಠಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದಮಿಳಾದಿಭಾಸನ್ತರೇನ ಯಥಾರುಚಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪದಸೋಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪುನ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನನಯೇನ ನಾನಾಇರಿಯಾಪಥೇನಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಚೇಪಿ ದೀಘನಿಕಾಯಂ ಕಥೇತೀತಿ ಯಾವ ನ ನಿಟ್ಠಾತಿ, ತಾವ ಪುನದಿವಸೇಪಿ ಕಥೇತಿ।

ದುತಿಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೂಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಅಕಿರಿಯಾ। ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಠಿತಸ್ಸ ಚ ವಿಞ್ಞೂಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ಉಪಚಾರೋ ಅನಿಯತೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಛನ್ನಂ ವಾಚಾನಂ ಉಪರಿ ದೇಸನಾ, ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಮಾತುಗಾಮೋ, ಇರಿಯಾಪಥಪಅವತ್ತನಾಭಾವೋ, ವಿಞ್ಞೂಪುರಿಸಾಭಾವೋ, ಅಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೭೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಅನ್ತರಾತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ಅತಿಕಡ್ಢಿಯಮಾನೇನಾತಿ ‘‘ವದಥ, ಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಧಿಗತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಪ್ಪೀಳಿಯಮಾನೇನ। ಅನತಿಕಡ್ಢಿಯಮಾನೇನಪಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ವಾ ಅಪುಚ್ಛಿತೇ ವಾ ತಥಾರೂಪೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ತೇನೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ದಹರಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪವದಿತೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಥೇರೋ ‘‘ಆವುಸೋ, ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ವಾಯಾಮಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ, ಖೀಣಾಸವೋ ತಯಾ ಉಪವದಿತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಥೇರೇನ ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತೇ, ಆವುಸೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ದಹರಭಿಕ್ಖು ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ। ‘‘ಕಾರಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಮೋಘಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜನಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಯ ಚ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿಯೇವ। ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಸೀಲಗುಣನ್ತಿ ಸುತಗುಣಂ ಪರಿಯತ್ತಿಗುಣಂ ಸೀಲಗುಣಞ್ಚ। ಉಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸ ಇಧ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೇನ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಟ್ಟಾನಮ್ಪಿ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಆದಿಅತ್ಥೇನ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಟ್ಟೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನೇವ ವದತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವಾ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ। ಅರಿಯಾನಮೇವ ಹಿ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಝಾನಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅಭೂತಾರೋಚನಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ಭೂತಾರೋಚನಪಚ್ಚಯಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭೂತಾರೋಚನಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ।

ಪುಬ್ಬೇ ಅವುತ್ತೇಹೀತಿ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕೇ ಅವುತ್ತೇಹಿ। ಇದಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಅಜಾನನವಸೇನ ಅಚಿತ್ತಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಅರಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಜಾನನ್ತಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಸತ್ಥುನೋ ಆಣಾವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾಯ ಬಲವಅಕುಸಲಭಾವತೋ ಝಾನಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇಹಿ ದ್ವಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಪನ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಲೋಭವಸೇನ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಪಿ ನ ಆರೋಚೇನ್ತೀತಿ ನತ್ಥಿ। ಇಧ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅಭಾವತೋ ‘‘ದ್ವಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭೂತತಾ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಆರೋಚನಂ, ತಙ್ಖಣವಿಜಾನನಾ, ಅನಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೭೮. ನವಮೇ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅತ್ಥೇ ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಸದ್ದೋಪಿ ‘‘ಅಯಂ ಏತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಯಂ ಯಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದೇನ ಅಭಿಧೀಯತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾತಿ ತತ್ರ ಪಾಳಿಯಂ ಅಯಂ ವಿಚಾರಣಾ, ತತ್ರ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವಾ ಅಯಂ ವಿಚಾರಣಾ। ತತ್ಥ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಮತಿ ಏವಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನೇ ವಿಯ ದುಕ್ಕಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಓಮಸವಾದೇನ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೇನಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ವಚನೇಯೇವ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾವ ಏತ್ಥ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮೇವ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

೮೦. ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ವುತ್ತತ್ತಾಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ।

೮೨. ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ। ‘‘ಸೇಸಾನೀತಿ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಹಿ ದಸೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಕತಿ ನು ಖೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ಕತ್ಥ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ? ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಮಣೇರಾನಂ ದಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತುಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೬)।

ತೇಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತೇಸುಯೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾದುಟ್ಠುಲ್ಲವಿಚಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದೀನಿ ವಿಸುಂ ತೇಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಅತ್ಥೀತಿ। ಅಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಿಂ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾಪಿ ಚೇತಂ ಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಹಿ ವದನ್ತೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದಿ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ದುಟ್ಠುಲ್ಲೋ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬರೂಪತ್ತಾ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಆದೀನಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮವತ್ಥುಪಕ್ಖಂ ಭಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಕಾಮತಾಯ ಆರೋಚೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಣೇರಸಾಮಣೇರೀಸಿಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸವತ್ಥುಕೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಆರೋಚನಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೪-೮೬. ದಸಮೇ ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ವದನ್ತಿ। ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ಮುಟ್ಠಿನಾ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಪ್ಪಮಾಣಾ। ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯಪಂಸುಂ ಅಪ್ಪಪಂಸುಞ್ಚ ಪಥವಿಂ ವತ್ವಾ ಉಪಡ್ಢಪಂಸುಕಾ ಪಥವೀ ನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಾವಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಉಪಡ್ಢಪಂಸುಕಾಯಪಿ ಪಥವಿಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾದೀಸು ಉಪಡ್ಢೇ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥುಕಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ಪಥವಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾಯ ತತಿಯಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ದ್ವೇಯೇವ ಹಿ ಪಥವಿಯೋ ವುತ್ತಾ ‘‘ಜಾತಾ ಚ ಪಥವೀ ಅಜಾತಾ ಚ ಪಥವೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ಅಞ್ಞತರಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಗರುಕೇಯೇವ ಠಾತಬ್ಬತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಏತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತುಂ। ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾದೀಸು ಪನ ಉಪಡ್ಢೇ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತಾದಿಸಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುನೋ ಸಬ್ಭಾವಾ।

‘‘ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ ವದತಿ, ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಇಮಂ ವಲ್ಲಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಪಥವೀಖಣನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪವತ್ತವೋಹಾರತ್ತಾ ಇಮಿನಾವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ। ಕುಟೇಹೀತಿ ಘಟೇಹಿ। ತನುಕಕದ್ದಮೋತಿ ಉದಕಮಿಸ್ಸಕಕದ್ದಮೋ। ಸೋ ಚ ಉದಕಗತಿಕತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ। ಓಮಕಚಾತುಮಾಸನ್ತಿ ಊನಚಾತುಮಾಸಂ। ಓವಟ್ಠನ್ತಿ ದೇವೇನ ಓವಟ್ಠಂ। ಅಕತಪಬ್ಭಾರೇತಿ ಅವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಾದಿಸೇ ಹಿ ವಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೋತಿ। ಮೂಸಿಕುಕ್ಕುರಂ ನಾಮ ಮೂಸಿಕಾಹಿ ಖಣಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಕತಪಂಸುರಾಸಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಓಮಕಚಾತುಮಾಸಓವಟ್ಠೋಯೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಓವಟ್ಠಏಕದಿವಸಾತಿಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ವಿಕೋಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇಪಿ ಚ ಗೋಕಣ್ಟಕೇ ಭೂಮಿತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಠಿತತ್ತಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಮತ್ಥಕತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಕಟ್ಠಾನೇ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾದೇಹಿ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಲೋಳಿತಕದ್ದಮಮ್ಪಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತೋತಿ ತತೋ ಪುರಾಣಸೇನಾಸನತೋ। ಇಟ್ಠಕಂ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿಆದಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉದಕೇನಾತಿ ಉಜುಕಂ ಆಕಾಸತೋಯೇವ ಪತನಕಉದಕೇನ। ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪತಿತೇನ ಉದಕೇನ ತೇಮಿತಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಚ್ಚಾಲೇತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ತೇನ ಅಪದೇಸೇನಾತಿ ತೇನ ಲೇಸೇನ।

೮೭-೮೮. ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಪಠಮಂ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ದಿನ್ನತ್ತಾ ‘‘ದಹತೂ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ। ಓವಟ್ಠಂ ಛನ್ನನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಓವಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಾ ಛನ್ನಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಜಾತಪಥವೀ, ಪಥವೀಸಞ್ಞಿತಾ, ಖಣನಖಣಾಪನಾನಂ ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ।

೨. ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋ

೧. ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೯. ಸೇನಾಸನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ। ಇಮಿನಾ ಪನ ವಚನೇನ ದಾರಕಸ್ಸ ತತ್ಥ ಉಪನೀತಭಾವೋ ತೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಆರದ್ಧೇ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಏಕಾ ತರುಣಪುತ್ತಾ ದೇವಧೀತಾ ಪುತ್ತಂ ಅಙ್ಕೇನಾದಾಯ ಠಿತಾ ತಂ ಯಾಚಿ ‘‘ಮಾ ಮೇ ಸಾಮಿ ವಿಮಾನಂ ಛಿನ್ದಿ, ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ಪುತ್ತಕಂ ಆದಾಯ ಅನಾವಾಸಾ ವಿಚರಿತು’’ನ್ತಿ। ಸೋ ‘‘ಅಹಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಈದಿಸಂ ರುಕ್ಖಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ನಾದಿಯಿ। ಸಾ ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ತಾವ ದಾರಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಓರಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುತ್ತಂ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಯ ಠಪೇಸಿ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಕ್ಖಿತ್ತಂ ಫರಸುಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ದಾರಕಸ್ಸ ಬಾಹಂ ಛಿನ್ದಿ। ಏವಞ್ಚ ಸಯಿತೋ ವಿಮಾನೇ ಸಯಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರುಕ್ಖಟ್ಠಕದಿಬ್ಬವಿಮಾನೇ ನಿಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ।

ರುಕ್ಖಟ್ಠಕದಿಬ್ಬವಿಮಾನೇತಿ ಚ ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಞ್ಹಿ ವಿಮಾನಂ ರುಕ್ಖಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ರುಕ್ಖಟ್ಠಕವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ರುಕ್ಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಯಾವ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಾವ ನ ನಸ್ಸತಿ। ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಪನ ಸಾಖಾಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಸು ಭಿನ್ನಾಸು ಸಬ್ಬಂ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಚ ವಿಮಾನಂ ಸಾಖಟ್ಠಕಂ, ತಸ್ಮಾ ರುಕ್ಖೇ ಛಿನ್ನೇ ತಂ ವಿಮಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಟ್ಠಂ, ತೇನೇವ ಸಾ ದೇವತಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಾ ಲದ್ಧೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಮಾನೇ ವಸಿ। ಬಾಹುಂ ಥನಮೂಲೇಯೇವ ಛಿನ್ದೀತಿ ಅಂಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಬಾಹಂ ಛಿನ್ದಿ। ಇಮಿನಾ ಚ ರುಕ್ಖದೇವತಾನಂ ಗತ್ತಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೇತಿ ರುಕ್ಖಪಕತಿಯಂ, ರುಕ್ಖಸಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುಕ್ಖಾನಂ ವಿಯ ಛೇದನಾದೀಸು ಅಕುಪ್ಪನಞ್ಹಿ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ನಾಮ।

ಉಪ್ಪತಿತನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ಭನ್ತನ್ತಿ ಧಾವನ್ತಂ। ವಾರಯೇತಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ನಾಮ ಛೇಕೋ ಸಾರಥಿ ಅತಿವೇಗೇನ ಧಾವನ್ತಂ ರಥಂ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ಪೇಸೇತಿ, ಏವಂ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕೋಧಂ ವಾರಯೇ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಮಹಂ ಸಾರಥಿಂ ಬ್ರೂಮಿ। ಇತರೋ ಪನ ರಾಜಉಪರಾಜಾದೀನಂ ರಥಸಾರಥಿಜನೋ ರಸ್ಮಿಗ್ಗಾಹೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಉತ್ತಮಸಾರಥೀತಿ।

ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಯೋತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧) ಯೋ ಯಾದಿಸೋ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನವೋ ವಾ ಮಜ್ಝಿಮೋ ವಾ ಥೇರೋ ವಾ। ಉಪ್ಪತಿತನ್ತಿ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ಪತಿತಂ, ಗತಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೋಧನ್ತಿ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಚರತೀತಿ ಆಘಾತೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೯) ನಯೇನ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ, ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನ ಚರತೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಿದ್ಧಾನಂ ನವನ್ನಮೇವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದಿನಾ ಅಟ್ಠಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಂ ಅಞ್ಞತರಾಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವಂ ಆಘಾತಂ। ವಿಸಟನ್ತಿ ವಿತ್ಥತಂ। ಸಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ವಿಸಂ। ಇವಾತಿ ಓಪಮ್ಮವಚನಂ। ಇ-ಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವ-ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಓಸಧೇಹೀತಿ ಅಗದೇಹಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ವಿಸತಿಕಿಚ್ಛಕೋ ವೇಜ್ಜೋ ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಂ ಫರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂ ಮೂಲಖನ್ಧತಚಪತ್ತಪುಪ್ಫಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇಹಿ, ನಾನಾಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಪಯೋಜೇತ್ವಾ ಕತೇಹಿ ವಾ ಓಸಧೇಹಿ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ವಿನೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಆಘಾತವತ್ಥುನಾ ಉಪ್ಪತಿತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಕೋಧಂ ವಿನಯನುಪಾಯೇಸು ತದಙ್ಗವಿನಯಾದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪಾಯೇನ ವಿನೇತಿ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ ಪಜಹತಿ ವಿನೋದೇತಿ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ। ಸೋ ಏವಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಾ ಕೋಧೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಓರಪಾರಸಞ್ಞಿತಾನಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಜಹಾತೀತಿ। ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಪಾರನ್ತಿ ತೀರಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಓರಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಸಂಸಾರಸಾಗರಸ್ಸ ಪಾರಭೂತಾನಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಅಥ ವಾ ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹಿ, ಸೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕೋಧಂ ವಿನೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ। ತತ್ಥ ಓರನ್ತಿ ಸಕತ್ತಭಾವೋ। ಪಾರನ್ತಿ ಪರತ್ತಭಾವೋ। ಓರಂ ವಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಪಾರಂ ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ। ತಥಾ ಓರಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ, ಪಾರಂ ದೇವಲೋಕೋ। ಓರಂ ಕಾಮಧಾತು, ಪಾರಂ ರೂಪಾರೂಪಧಾತು। ಓರಂ ಕಾಮರೂಪಭವೋ, ಪಾರಂ ಅರೂಪಭವೋ। ಓರಂ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಪಾರಂ ಅತ್ತಭಾವಸುಖುಪಕರಣಾನಿ। ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಓರಪಾರೇ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ‘‘ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಇಧತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ವಣ್ಣಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಓರಪಾರಭೇದಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ‘‘ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಉಪಮಂ ಆಹ ‘‘ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವತ್ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಕಾಮರೂಪೀ ಚ ಅಕಾಮರೂಪೀ ಚ। ಕಾಮರೂಪೀಪಿ ದುವಿಧೋ ಜಲಜೋ ಥಲಜೋ ಚ। ಜಲಜೋ ಜಲೇ ಏವ ಕಾಮರೂಪಂ ಲಭತಿ, ನ ಥಲೇ ಸಙ್ಖಪಾಲಜಾತಕೇ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೧೪೩ ಆದಯೋ) ಸಙ್ಖಪಾಲನಾಗರಾಜಾ ವಿಯ। ಥಲಜೋ ಥಲೇ ಏವ, ನ ಜಲೇ। ಸೋ ಜಜ್ಜರಭಾವೇನ ಜಿಣ್ಣಂ, ಚಿರಕಾಲತಾಯ ಪುರಾಣಞ್ಚಾತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ತಚಂ ಜಹನ್ತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಜಹತಿ ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಥಾಮೇನಾತಿ। ಸಜಾತಿ ನಾಮ ಸಪ್ಪಜಾತಿ ದೀಘತ್ತಭಾವೋ। ಉರಗಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಸಜಾತಿಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಂ ಚುತಿಯಂ ವಿಸ್ಸಟ್ಠನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇ ಸಜಾತಿಯಾ ಮೇಥುನಪಟಿಸೇವನೇ ಜಿಣ್ಣತಚಾಪನಯನೇ ಚಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯದಾ ತಚಂ ಜಹತಿ, ತದಾ ಸಜಾತಿಯಂಯೇವ ಠತ್ವಾ ಜಹತಿ। ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋಪಿ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಜಹತಿ। ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ನಾಮ ಯದಾ ಉಪಡ್ಢಟ್ಠಾನೇ ಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಉಪಡ್ಢಟ್ಠಾನೇ ಅಮುತ್ತೋ ಓಲಮ್ಬತಿ, ತದಾ ನಂ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತೋ ಜಹತಿ, ಏವಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಚ ದಣ್ಡನ್ತರಂ ವಾ ಮೂಲನ್ತರಂ ವಾ ಪಾಸಾಣನ್ತರಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಹತಿ। ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಹನ್ತೋಪಿ ಚ ಥಾಮಂ ಜನೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರಿತ್ವಾ ವೀರಿಯೇನ ವಙ್ಕಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋವ ಫಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಜಹತಿ। ಏವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಯೇನಕಾಮಂ ಪಕ್ಕಮತಿ।

ಏವಮೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಓರಪಾರಂ ಜಹಿತುಕಾಮೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಜಹತಿ ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಥಾಮೇನಾತಿ। ಸಜಾತಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೧) ವಚನತೋ ಸೀಲಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨)। ಏವಮೇತಿಸ್ಸಂ ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂ ಸಕತ್ತಭಾವಾದಿಭೇದಂ ಓರಪಾರಂ ಜಿಣ್ಣಪುರಾಣತ್ತಚಮಿವ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇನ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಧಿಮತ್ತಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಥಾಮಂ ಜನೇತ್ವಾ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬; ೪.೩೭) ವುತ್ತನಯೇನ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಉರಗೋ ವಿಯ ವಙ್ಕಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಉರಗೋ ವಿಯ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾಯ ವಾಯಮನ್ತೋ ಉರಗೋವ ಫಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಂ ಜನೇತ್ವಾ ಉರಗೋವ ತಚಂ ಓರಪಾರಂ ಜಹತಿ, ಜಹಿತ್ವಾ ಚ ಉರಗೋ ವಿಯ ಓಹಿತತಚೋ ಯೇನಕಾಮಂ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಓಹಿತಭಾರೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುದಿಸಂ ಪಕ್ಕಮತೀತಿ।

೯೦. ಭವನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಳ್ಹಮೂಲೇ ನೀಲಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಮಾನಕೇ ತರುಣಗಚ್ಛೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಹುವುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತೇ ಮಹನ್ತೇ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭವನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ‘‘ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ, ಅಹುವುನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಜಾತಾ ವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ। ರಾಸೀತಿ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ। ಭೂತಾನನ್ತಿ ತಥಾಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಾನಂ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಭೂತಾನಂ ಗಾಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಭೂತಸಞ್ಞಿತಾ ತೇಯೇವ ತಿಣರುಕ್ಖಲತಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಹರಿತಭಾವಮಾಪನ್ನಾ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾದಯೋ ದೇವತಾಹಿ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೂತಾನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ ಭೂತಾನಂ ಗಾಮೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ರುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಓಸಧಿಗಚ್ಛಲತಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ನನು ಚ ರುಕ್ಖಾದಯೋ ಚಿತ್ತರಹಿತತಾಯ ನ ಜೀವಾ, ಚಿತ್ತರಹಿತತಾ ಚ ಪರಿಪ್ಫನ್ದಾಭಾವತೋ ಛಿನ್ನೇಪಿ ರುಹನತೋ ವಿಸದಿಸಜಾತಿಕಭಾವತೋ ಚತುಯೋನಿಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ವುಡ್ಢಿ ಪನ ಪವಾಳಸಿಲಾಲವಣಾನಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ತೇಸಂ ಜೀವಭಾವೇ ಕಾರಣಂ, ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಸುಪನಂ ವಿಯ ಚಿಞ್ಚಾದೀನಂ, ತಥಾ ದೋಹಳಾದಯೋ, ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಛೇದನಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪತೋ ತಂನಿವಾಸಸತ್ತಾನುರಕ್ಖಣತೋ ಚ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಜೀವಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ ಮೋಘಪುರಿಸಾ ಮನುಸ್ಸಾ ರುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ।

೯೧. ‘‘ಮೂಲೇ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಅತ್ತನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ…ಪೇ॰… ನ ಸಮೇನ್ತೀ’’ತಿ। ವಿಜಾತ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ವಿ-ಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜಾತಾನೀ’’ತಿ। ವಿಜಾತ-ಸದ್ದೋ ಚ ‘‘ವಿಜಾತಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಸೂತವಚನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸೂತಾನೀ’’ತಿ। ಪಸೂತಿ ಚ ನಾಮೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಾನೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಾನಿ ಬೀಜಾನಿ ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ವತ್ತಮಾನೋ ಬೀಜಜಾತ-ಸದ್ದೋ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ರುಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಬೀಜೇಹಿ ಜಾತಾನಂ ರುಕ್ಖಲತಾದೀನಂಯೇವ ಭೂತಗಾಮತಾ ವುತ್ತಾ।

ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ತಾನಿ ಬೀಜಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಮೂಲಬೀಜನ್ತಿಆದೀಸು ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಫಳುಬೀಜನ್ತಿ ಪಬ್ಬಬೀಜಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸದಿಸಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿರುಹನಸಮತ್ಥೇ ಸಾರಫಲೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಬೀಜ-ಸದ್ದೋ। ತದತ್ಥಸಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮೂಲಾದೀಸುಪಿ ಕೇಸುಚಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮೂಲಾದಿತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಏಕೇನ ಬೀಜಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೀಜಬೀಜ’’ನ್ತಿ ‘‘ರೂಪರೂಪಂ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಯಥಾ। ಬೀಜತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಬೀಜಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕಾರಿಯೋಪಚಾರೇನ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ।

೯೨. ಬೀಜೇ ಬೀಜಸಞ್ಞೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಕಾರಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಭೂತಗಾಮಪರಿಮೋಚನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಭೂತಗಾಮತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ, ವಿಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಬೀಜಂ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಬೀಜಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಜಾತಾನಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ಬೀಜನ್ತಿ ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಂ ಬೀಜಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭೂತಗಾಮಸಞ್ಞಿತೇ ಬೀಜೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಬೀಜಜಾತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಬೀಜ-ಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾರುತನ್ತಿ ಯಥಾಪಾಳಿ।

ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಮೂಲೇ ಅಗ್ಗೇ ಮಜ್ಝೇ ವಾ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇಪಿ ಸರೀರೇ ಲಗ್ಗಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋವ ಉದಕತೋ ಉಟ್ಠಹತಿ, ‘‘ತಂ ಉದ್ಧರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ವಟ್ಟತಿ। ಉಪ್ಪಾಟಿತಾನೀತಿ ಉದ್ಧಟಾನಿ। ಬೀಜಗಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಭೂತಗಾಮತೋ ಪರಿಮೋಚಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅನನ್ತಕ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಸಪಮತ್ತಿಕಾ ಗಹಿತಾ। ನಾಮಞ್ಹೇತಂ ತಸ್ಸಾ ಸೇವಾಲಜಾತಿಯಾ । ಮೂಲಪಣ್ಣಾನಂ ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ‘‘ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಭೂತಗಾಮೋ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಭೂತಗಾಮಮೂಲೋ, ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ಮೂಲಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಭೂತಗಾಮಮೂಲಂ। ಬೀಜಗಾಮೋ ಹಿ ನಾಮ ಭೂತಗಾಮತೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಟ್ಠಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಬೀಜಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ‘‘ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದೀನಂ ಖಾಣು ಉದ್ಧಂ ಅವಡ್ಢನತೋ ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಖ್ಯುಪಗತನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಬೀಜತೋ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಭೂತಗಾಮತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಬೀಜಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ।

‘‘ಅಙ್ಕುರೇ ಹರಿತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ನೀಲಪಣ್ಣವಣ್ಣೇ ಜಾತೇ’’ತಿ, ನೀಲಪಣ್ಣಸ್ಸ ವಣ್ಣಸದಿಸೇ ವಣ್ಣೇ ಜಾತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನೀಲವಣ್ಣೇ ಜಾತೇ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಮೂಲಕಭೂತಗಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಾಳಿಕೇರಸ್ಸ ಆವೇಣಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವದತಿ। ‘‘ಪಾನೀಯಘಟಾದೀನಂ ಬಹಿ ಸೇವಾಲೋ ಉದಕೇ ಅಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಬೀಜಗಾಮಾನುಲೋಮತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಣ್ಣಕಮ್ಪಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಮೇವಾತಿ ನೀಲವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಮೇವ। ಸೇಲೇಯ್ಯಕಂ ನಾಮ ಸಿಲಾಯ ಸಮ್ಭೂತಾ ಏಕಾ ಸುಗನ್ಧಜಾತಿ। ‘‘ರುಕ್ಖತ್ತಚಂ ವಿಕೋಪೇತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ರುಕ್ಖೇ ಜಾತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಛತ್ತಕಂ ರುಕ್ಖತ್ತಚಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ರುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯದಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ರುಕ್ಖತೋ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ಪನ ರುಕ್ಖಚ್ಛವಿಂ ನ ವಿಕೋಪೇತಿ, ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಲ್ಲರುಕ್ಖತೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ರುಕ್ಖತ್ತಚಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕತೋ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನಾತಿ ಹತ್ಥಾನಂ ಅಸಂಯತಭಾವೇನ, ಹತ್ಥಚಾಪಲ್ಲೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾನೀಯಂ ನ ವಾಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ನಾಮಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ನಾಮಿತೇ ಪನ ಪಚ್ಛಾ ತತೋ ಲಭಿತ್ವಾ ನ ವಾಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಯೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಸಾಖಾ ರುಹತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯೇಸಂ ಸಾಖಾ ನ ರುಹತಿ, ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

೯೩. ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣವೋಹಾರೇಹಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಬೀಜಾನಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ಫುಟ್ಠಮತ್ತೇನ ನಖಾದೀಹಿ ವಿಲಿಖನಮತ್ತೇನ ಚ ಅವಿರುಳ್ಹೀಧಮ್ಮತಾ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಏವಂ ಕತೇಯೇವ ಸಮಣಾನಂ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಾದಯೋ ಸಮಣವೋಹಾರಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಸಮಣವೋಹಾರೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಬೀಜನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಾನಿಪಿ ಸಮಣಾನಂ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಪಣ್ಣತ್ತಿಭಾವತೋ ಸಮಣವೋಹಾರಾಇಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾನಿ। ಅಥ ವಾ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಾವತೋಯೇವ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪಿಯಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಪರಿಚಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಅಬೀಜಂ ನಾಮ ತರುಣಮ್ಬಫಲಾದಿ। ನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಂ ನಾಮ ಅಮ್ಬಪನಸಾದಿ, ಯಂ ಬೀಜಂ ನಿಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪುನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಕಾರಾಪನಸ್ಸ ಪಠಮಮೇವ ಕಥಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಭಾಸಾಯ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪಠಮಂ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಗ್ಗಿಆದಿನಾ ಫುಸನಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಿಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಖಾದಿನಾ ವಾ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ‘ಕಪ್ಪಿಯ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ವಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಏಕಂಯೇವ ಕಾರೇಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿಪಿ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಂ ಕತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ದಾರುಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ವಿಜ್ಝತಿ ವಾ ವಿಜ್ಝಾಪೇತಿ ವಾ, ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭತ್ತಸಿತ್ಥೇ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ತಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ರಜ್ಜುಆದೀನಂ ಭಾಜನಗತಿಕತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮರಿಚಪಕ್ಕಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಭತ್ತಸಿತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಫಲಾನಂಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ। ಭಿನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಬೀಜತೋ ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಟಾಹಸ್ಸ ಭಾಜನಗತಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।

ನಿಕ್ಖಾಮೇತುನ್ತಿ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ನಿಕ್ಖಾಮೇತುಂ। ‘‘ಸಚೇ ಏತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮ’’ನ್ತಿ ಸೇನಾಸನರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ಪಟಗ್ಗಿದಾನಾದಿಂ ಅತ್ತನಾಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ಇದಮ್ಪಿ ಏತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಏವಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ। ಪಟಗ್ಗಿದಾನಂ ಪರಿತ್ತಕರಣಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸೇನಾಸನರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಸಚೇ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಏತಂ ಅನುಲೋಮಂ ಸಿಯಾ, ಅತ್ತನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ…ಪೇ॰… ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧು’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಭೂತಗಾಮೋ, ಭೂತಗಾಮಸಞ್ಞಿತಾ, ವಿಕೋಪನಂ ವಾ ವಿಕೋಪಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೯೪-೯೮. ದುತಿಯೇ ಅಞ್ಞಂ ವಚನನ್ತಿ ಯಂ ಚೋದಕೇನ ಚುದಿತಕಸ್ಸ ದೋಸವಿಭಾವನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ವಚನೇನ ಪಟಿಚರತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತೀತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚರತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯಂ ಚೋದಕೇನ ಚುದಿತಕಸ್ಸ ದೋಸವಿಭಾವನಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಚೋದನಾಯ ಅಮೂಲಕಭಾವದೀಪಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಚರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಚರತೀತಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಚರತಿ, ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಚರತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ। ಕೋ ಆಪನ್ನೋತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ಚೋದನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಅಪರಮ್ಪಿ ಪನ ಚೋದನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಥಾಅಪನಾಮವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕಂ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನ ತವ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಗಮನಂ ಪುಚ್ಛಾಮ, ಆಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತತೋ ರಾಜಗಹಂ ಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ರಾಜಗಹಂ ವಾ ಯಾಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಂ ವಾ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತತ್ಥ ಮೇ ಸೂಕರಮಂಸಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾವ ಕಥಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತಿ’’ಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।

ಯದೇತಂ ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣವಸೇನ ಪವತ್ತವಚನಂ, ತದೇವ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವದತೀತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ತುಣ್ಹೀಭೂತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮನ್ತಿ ತುಣ್ಹೀಭಾವಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಅಞ್ಞವಾದಕಂ ಆರೋಪೇತೂತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಕಮ್ಮಂ ಆರೋಪೇತು, ಅಞ್ಞವಾದಕತ್ತಂ ವಾ ಇದಾನಿ ಕರಿಯಮಾನೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಆರೋಪೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಹೇಸಕಂ ಆರೋಪೇತೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿಹೇಸಕಕಮ್ಮಂ ವಿಹೇಸಕಭಾವಂ ವಾ ಆರೋಪೇತೂತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಅನಾರೋಪಿತೇ ಅಞ್ಞವಾದಕೇ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂಪಟಿಚರಣವಸೇನ ಯುಜ್ಜತಿ । ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತೇನ ಪನ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂಪಟಿಚರಣವಸೇನ ಅನಾರೋಪಿತೇ ಅಞ್ಞವಾದಕೇ ಮುಸಾವಾದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಆರೋಪಿತೇ ಇಮಿನಾವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆರೋಪಿತೇ ಅಞ್ಞವಾದಕೇ ಮುಸಾವಾದೇನ ಇಮಿನಾ ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯದ್ವಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಾ ಸಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂಪಟಿಚರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇನ ಆರೋಪಿತತಾ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ವತ್ಥುನಾ ವಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನತಾ, ಛಾದೇತುಕಾಮತಾಯ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಂ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೩. ತತಿಯೇ ಧಾತುಪಾಠೇ ಝೇ-ಸದ್ದೋ ಚಿನ್ತಾಯಂ ಪಠಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಾಮಕತೋ ವಾ ಚಿನ್ತಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಮೇವ ಚ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ಓಲೋಕನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಕ್ಖರಾಯ ವಾಚೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೪೬) ವಿಯ ‘‘ಛನ್ದಾಯಾ’’ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ।

೧೦೫. ಯೇನ ವಚನೇನಾತಿ ಯೇನ ‘‘ಛನ್ದಾಯ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಇದಂ ನಾಮ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ಯೇನ ಚ ಖಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಯೇನ ‘‘ಛನ್ದಾಯ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸವನೂಪಚಾರೇ ಠತ್ವಾ ಅವಣ್ಣಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ।

೧೦೬. ಅಞ್ಞಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇತೀತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಉಜ್ಝಾಪೇತಿ। ತಸ್ಸ ವಾ ತಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಖಿಯ್ಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಂ ಸಙ್ಘೇನ ಸಮ್ಮತಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಖಿಯ್ಯತಿ, ಅವಣ್ಣಂ ವದನ್ತೋ ವಾ ಪಕಾಸೇತಿ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಙ್ಘೇನ ಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮತಪುಬ್ಬೋ ಸಮ್ಮತೋತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ಉಜ್ಝಾಪನಂ ಖಿಯ್ಯನಞ್ಚ ಮುಸಾವಾದವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಕಟಟ್ಠಾನೇ ಚ ಇಮಿನಾವ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಜ್ಝಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಖಿಯ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ। ಅಥ ವಾ ಈದಿಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಮುಸಾವಾದತೋ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಮತತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಅಗತಿಗಮನಾಭಾವೋ , ತಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಕಾಮತಾ, ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಉಜ್ಝಾಪನಂ ವಾ ಖಿಯ್ಯನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಛ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೮-೧೧೦. ಚತುತ್ಥೇ ಹಿಮವಸ್ಸೇನಾತಿ ಹಿಮಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಪಞ್ಞಾತೇತಿ ಅಪ್ಪತೀತೇ, ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಣ್ಡಪೇ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾತಿ ವಚನತೋ ವಿವಟಙ್ಗಣೇಪಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಗೋಚರಪ್ಪಸುತಾತಿ ಗೋಚರಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ। ‘‘ಅಟ್ಠ ಮಾಸೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಾಸಂ ಚೇಪಿ ದೇವೋ ನ ವಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠ ಮಾಸೇತಿ ವಚನತೋ…ಪೇ॰… ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇತಿ ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ। ಅವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಞ್ಞಾತೇಪಿ ಅಟ್ಠ ಮಾಸೇ ಯತ್ಥ ಹೇಮನ್ತೇ ದೇವೋ ವಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಅಪರೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತೇತಿ ವಚನತೋ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಹೇಮನ್ತೇ ದೇವೋ ವಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಮಾಸೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ವಸ್ಸಾನೇಯೇವ ವಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಮಾಸಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ।

ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸೇ ಯತ್ಥ ಹೇಮನ್ತೇ ಹಿಮವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಟ್ಠೇವ ಮಾಸಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಾನಕಾಲೇ ಪಕತಿಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಓವಸ್ಸಕಮಣ್ಡಪೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಚ ಸನ್ಥರಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಹೇಮನ್ತಕಾಲೇ ಪಕತಿಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಓವಸ್ಸಕಮಣ್ಡಪಾದೀಸುಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಯತ್ಥ ಹಿಮವಸ್ಸೇನ ಸೇನಾಸನಂ ನ ತೇಮತಿ, ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇಪಿ ಪಕತಿಅಜ್ಝೋಕಾಸಾದೀಸು ವಟ್ಟತಿಯೇವ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಕಾಲಮೇಘಾದಸ್ಸನೇ, ಕಾಕಾದೀನಂ ನಿಬದ್ಧವಾಸರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪನ ಕದಾಚಿಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಪಠಮಮೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿ ಯತ್ಥ ಚ ಯದಾ ಚ ಸನ್ಥರಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮಿಧ ಅಜ್ಝೋಕಾಸಸಙ್ಖಮೇವ ಗತ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಸನ್ಥರಣಸನ್ಥರಾಪನಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಈದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಈದಿಸೇ ಚ ಪದೇಸೇ ಠಪೇಥಾ’’ತಿ ಅನುಜಾನನಮತ್ತೇನೇವ ಅಲನ್ತಿ ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಿಸುಂ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉದ್ಧಟಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೬೫-೬೭) ಪನ ಇಮಸ್ಸೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ನವವಾಯಿಮೋ ಸೀಘಂ ನ ನಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನವವಾಯಿಮೋ ವಾ’’ತಿ। ಓನದ್ಧಕೋತಿ ಚಮ್ಮೇನ ಓನದ್ಧೋ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕೋತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕಸ್ಸ ಪನ ಚೀವರಕುಟಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ನತ್ಥಿ। ಕಾಯಾನುಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥೇವ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಚ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಚೀವರಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೇವ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದಾಯಕೇಹಿ ದಾನಕಾಲೇಯೇವ ಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಬಲಂ ‘ಪಾದಪುಞ್ಛನಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ದಿನ್ನಂ ತಥೇವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಇಮಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಸೇನಾಸನಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇಪಿ ಯಥಾಸುಖಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ದಾಯಕೇಹಿ ದಿನ್ನಂ ಚೇ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಾಲೇ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪೇಸೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಸತಿ, ತಸ್ಸ ದೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪೇಸೇತಬ್ಬಂ।

ವಲಾಹಕಾನಂ ಅನುಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಗಿಮ್ಹಾನೇಪಿ ಮೇಘೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸೇನಾಸನಂ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಾದಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಾತಿ ನಿಸೀದನ್ತಾನಂ ಪಾದಪತನಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ। ‘‘ಬಹಿ ವಾಲುಕಾಯ ಅಗಮನನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾದಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಾ ವಾಲಿಕಾ ಹರಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ । ಕಚವರಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಹಿ ಛಟ್ಟೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಚವರಂ ಛಡ್ಡೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಾಲಿಕಾ ನ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಾತಿ ದೀಪೇತಿ।

೧೧೧. ಅನ್ತೋ ಸಂವೇಠೇತ್ವಾ ಬದ್ಧನ್ತಿ ಏರಕಪತ್ತಾದೀಹಿ ವೇಣಿಂ ಕತ್ವಾ ತಾಯ ವೇಣಿಯಾ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ವಿತ್ಥತಟ್ಠಾನೇಸು ಬಹುಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಂ, ತಾವ ಅನ್ತೋ ಆಕಡ್ಢನವಸೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕತಂ। ಕಪ್ಪಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಗಚ್ಛಾತಿ ವುತ್ತವಚನೇನ ಕಪ್ಪಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛತಿ। ಲೇಡ್ಡುಪಾತುಪಚಾರತೋ ಬಹಿ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಾದುದ್ಧಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಪಾದುದ್ಧಾರೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ದುತಿಯಪಾದುದ್ಧಾರೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಕತಿಕಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ। ಅನ್ತರಸನ್ನಿಪಾತೇತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇ।

ಆವಾಸಿಕಾನಂಯೇವ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೇಪಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂಯೇವ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದೇ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸು ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಾ ಅವತ್ವಾ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೇ ‘‘ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನ ಸನ್ಥರಣಸನ್ಥರಾಪನೇ ಸತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಣತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಂ ಉಸ್ಸಾರಕಸ್ಸ, ಇದಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಅನಾಣತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ತಸ್ಸ ಪಲಿಬೋಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅನಾಣತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಅನುಟ್ಠಾಪನೀಯತ್ತಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಆಗನ್ತುಕಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತೇಹಿ ವುಡ್ಢತರೇಹಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।

೧೧೨. ಭೂಮಿಯಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಾತಿ ಚಿಮಿಲಿಕಾಯ ಸತಿ ತಸ್ಸಾ ಉಪರಿ, ಅಸತಿ ಸುದ್ಧಭೂಮಿಯಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಾ। ಸೀಹಚಮ್ಮಾದೀನಂ ಪರಿಹರಣೇಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾ –

‘‘ನ , ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಚಮ್ಮಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ ಸೀಹಚಮ್ಮಂ ಬ್ಯಗ್ಘಚಮ್ಮಂ ದೀಪಿಚಮ್ಮಂ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೫೫) –

ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅನ್ತೋಪಿ ಮಞ್ಚೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಬಹಿಪಿ ಮಞ್ಚೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಮಞ್ಚಪೀಠೇಸು ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗೋಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಭೂಮತ್ಥರಣವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪರಿಹರಣೇಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯಥಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಪಾಸಾದಪರಿಭೋಗ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೩೨೦) ವಚನತೋ ಪುಗ್ಗಲಿಕೇಪಿ ಸೇನಾಸನೇ ಸೇನಾಸನಪರಿಭೋಗವಸೇನ ನಿಯಮಿತಂ ಸುವಣ್ಣಘಟಾದಿಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟಮಾನಮ್ಪಿ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಏವಮಿದಂ ಭೂಮತ್ಥರಣವಸೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಹರಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪರಿಹರಣೇಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಾರುಮಯಪೀಠನ್ತಿ ಫಲಕಮಯಮೇವ ಪೀಠಂ ವುತ್ತಂ। ಪಾದಕಥಲಿಕನ್ತಿ ಅಧೋತಪಾದಟ್ಠಪನಕಂ। ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ರಜನಂ ಪಚಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಪಟಿಸಾಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಥೇವೇ ಅಸತಿ ರಜನಕಮ್ಮೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಪಟಿಸಾಮೇತಬ್ಬಂ।

೧೧೩. ‘‘ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಸಾಮಣೇರೋ ವಾ ಆರಾಮಿಕೋ ವಾ ಲಜ್ಜೀ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಲಜ್ಜಿಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಓತಾಪೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘ಏತ್ತಕಂ ದೂರಂ ಗನ್ತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ನಾತಿದೂರಂ ಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಮಞ್ಚಾದೀನಂ ಸಙ್ಘಿಕತಾ, ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ದೇಸೇ ಸನ್ಥರಣಂ ವಾ ಸನ್ಥರಾಪನಂ ವಾ, ಅಪಲಿಬುದ್ಧತಾ, ಆಪದಾಯ ಅಭಾವೋ, ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಪನ ಅನಾಪುಚ್ಛಂ ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಸಾಮಣೇರೋ ವಾ ಆರಾಮಿಕೋ ವಾ ಲಜ್ಜೀ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪಲಿಬೋಧಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞತಿ, ತಥಾರೂಪಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಸೇನಾಸನಂ ತಸ್ಸ ಅನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಂ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾತಿಕ್ಕಮೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ದುತಿಯಪಾದಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಙ್ಗೇಸುಪಿ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಛ ಅಙ್ಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಓತಾಪೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಓತಾಪನವಿಸಯೇ ಏವ ಸಾಪೇಕ್ಖಗಮನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯದಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಗಮನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತತರಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ।

ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೧೬. ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಥಾವುತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ಮಞ್ಚಪೀಠೇಸು ಅತ್ಥರಿತಂ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಮೇವಾ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ನಾಮ ಪಾವಾರೋ ಕೋಜವೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೇನಾಸನತೋತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಸೇನಾಸನತೋ। ಯೋ ಕೋಚೀತಿ ತಸ್ಸ ಞಾತಕೋ ವಾ ಅಞ್ಞಾತಕೋ ವಾ ಯೋ ಕೋಚಿ।

೧೧೭. ಪರಿವೇಣನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಬ್ಭನ್ತರಂ। ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ‘‘ಅಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಮಣ್ಡಪೇ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಅಪರಿಚ್ಛನ್ನಮಣ್ಡಪೇ ವಾ ಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಾಪಿ ಬಹೂನಂ ಸನ್ನಿಪಾತಭೂತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭೋಜನಸಾಲಾಯಮ್ಪಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ। ನಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋರಾದೀಹಿ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯ।

೧೧೮. ಯೇನ ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ವಿನನ್ತಿ, ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಕವಾನಂ। ಸಿಲುಚ್ಚಯಲೇಣನ್ತಿ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ ಲೇಣಂ, ಪಬ್ಬತಗುಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ಖಾಯಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವತ್ಥುಅನುರೂಪವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಪಚಿಕಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಗಮಿಕವತ್ತಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೇನ ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕೇವಲಂ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಪುಚ್ಛನಂ ಪನ ವತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ವತ್ತಭೇದೇನ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನೇವ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ವಾ ಪಾಸಾಣತ್ಥಮ್ಭೇಸು ವಾ ಕತಸೇನಾಸನಂ ಯತ್ಥ ಉಪಚಿಕಾ ನಾರೋಹನ್ತಿ, ತಂ ಅನಾಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ತಾದಿಸೇ ಸೇನಾಸನೇ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಗಮಿಕವತ್ತವಸೇನ ಪನ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛತೋ ವತ್ತಭೇದೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಆಭೋಗೇನ ಮುತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ವಾ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗಮನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೋ ದುತಿಯಪಾದುದ್ಧಾರೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಇಧ ವಿಸುಂ ಆಪತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಅಕಾಲೇ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಮಞ್ಚಪೀಠಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿಕ್ಕಮೇ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಮಣ್ಡಪೇ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋಯೇವಾತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಇಧ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಯ್ಯಂ ಪನ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಉಭಯೇನಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ‘‘ಸಙ್ಘಿಕೇ ವಿಹಾರೇ ಸಙ್ಘಿಕಂಯೇವ ಸೇಯ್ಯಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಉಭೋಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಿಕೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸೇಯ್ಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಙ್ಘಿಕತಾ, ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ವಿಹಾರೇ ಸನ್ಥರಣಂ ವಾ ಸನ್ಥರಾಪನಂ ವಾ, ಅಪಲಿಬುದ್ಧತಾ, ಆಪದಾಯ ಅಭಾವೋ, ಅನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ದಿಸಾಪಕ್ಕಮನಂ, ಉಪಚಾರಸೀಮಾತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೧೯-೧೨೧. ಛಟ್ಠೇ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಸಮೀಪಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಬಹೂಪಕಾರತಂ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾದೀನಂ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ। ಸಮನ್ತಾ ದಿಯಡ್ಢೋ ಹತ್ಥೋತಿ ಮಜ್ಝೇ ಪಞ್ಞತ್ತಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।

೧೨೨. ಉಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಏಕವಿಹಾರೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸೇನಾಸನೇ। ಏಕಪರಿವೇಣೇತಿ ತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಬ್ಭನ್ತರೇ। ‘‘ಗಿಲಾನೋ ಪವಿಸತೀತಿಆದೀಸು ಅನಾಪತ್ತಿಕಾರಣಸಬ್ಭಾವತೋ ಗಿಲಾನಾದಿತಾಯ ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಪಚಾರಂ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಸಮ್ಬಾಧೇತುಕಾಮತಾಯ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾಯೇವಾ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಗಿಲಾನಾದಿಭಾವೋಪಿ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗೇಸು ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಪನ ‘‘ಸಙ್ಘಿಕವಿಹಾರತಾ, ಅನುಟ್ಠಾಪನೀಯಭಾವಜಾನನಂ, ಸಮ್ಬಾಧೇತುಕಾಮತಾ, ಉಪಚಾರೇ ನಿಸೀದನಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।

ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨೬. ಸತ್ತಮೇ ಕೋಟ್ಠಕಾನೀತಿ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಾನಿ। ‘‘ನಿಕ್ಖಮಾತಿ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

೧೨೮. ಅಲಜ್ಜಿಂ ನಿಕ್ಕಡ್ಢತೀತಿಆದೀಸು ಪಠಮಂ ಅಲಜ್ಜೀಆದಿಭಾವೇನ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಕೋಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸಙ್ಘಿಕವಿಹಾರೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಭಾವಾದಿವಿನಿಮುತ್ತತಾ, ಕೋಪೇನ ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಂ ವಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨೯-೧೩೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಉಪರಿಮತಲೇ ಪದರಾನಂ ಅಸನ್ಥರಿತತ್ತಾ ‘‘ಉಪರಿಅಚ್ಛನ್ನತಲಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಸಙ್ಘಿಕೋ ವಿಹಾರೋ , ಅಸೀಸಘಟ್ಟಾ ವೇಹಾಸಕುಟಿ , ಹೇಟ್ಠಾ ಸಪರಿಭೋಗತಾ, ಅಪಟಾಣಿದಿನ್ನೇ ಆಹಚ್ಚಪಾದಕೇ ನಿಸೀದನಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೩೫. ನವಮೇ ‘‘ಮಹಲ್ಲಕೋ ನಾಮ ವಿಹಾರೋ ಸಸಾಮಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯ ಕುಟಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ‘‘ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಮ್ಪೀ’’ತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಸುವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕವಾಟಂ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥವಿತ್ಥಾರತೋ ಊನಕಂ ವಾ ಹೋತು ಅಧಿಕಂ ವಾ, ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಂಯೇವ ಓಕಾಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಯಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇತಿ ಯಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ। ಸಾ ಅಪರಿಪೂರಉಪಚಾರಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ವಿವರಿಯಮಾನಂ ಕವಾಟಂ ಯಂ ಭಿತ್ತಿಂ ಆಹನತಿ, ಸಾ ಸಮನ್ತಾ ಕವಾಟವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಮಾಣಉಪಚಾರರಹಿತಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಲೋಕಂ ಸನ್ಧೇತಿ ಪಿಧೇತೀತಿ ಆಲೋಕಸನ್ಧಿ। ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛಾದಾಪೇಸಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲಿಮ್ಪಾಪೇಸೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಲೇಪಂ ಅನುಜಾನನ್ತೇನ ಚ ದ್ವಾರಬನ್ಧಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇಯೇವ ಪದೇಸೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲೇಪಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲಿಮ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಲಿಮ್ಪಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಭಿತ್ತಿಯಂ ಮತ್ತಿಕಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಚತುತ್ಥಲೇಪೇ ದಿನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ತೀಸುಪಿ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲೇಪದಾನಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಅನುರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಂವಿಧಾತಬ್ಬಂ। ಅಪ್ಪಹರಿತೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಭಾವತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹರಿತೇ’’ತಿ। ಪತನೋಕಾಸೋತಿ ಪತನೋಕಾಸತ್ತಾ ತತ್ರ ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪರಿ ಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಚೇ ಹರಿತೇ ಠಿತೋ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ವಚನೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ – ಸಚೇ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾದೀನಿ ನ ಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ವಿಹಾರೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಾರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ।

೧೩೬. ಏಕೇಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಉಜುಕಮೇವ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಛಾದನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಏಕವಾರಂ ಛಾದಿತೇ ತಂ ಛದನಂ ಏಕಮಗ್ಗನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನ ಛಾದನೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛಾದಾಪೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಛದನಂ ಛದನೂಪರಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಚ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೇ ಛದನಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಂ ಛದನಂ ‘‘ಏವಂ ಛಾದೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಠಮಂ ತಾವ ಏಕವಾರಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪುನ ಛದನದಣ್ಡಕೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದುತಿಯವಾರಂ ತಥೇವ ಛಾದೇತಬ್ಬಂ, ತತಿಯವಾರಚತುತ್ಥವಾರೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಠಮವಾರೇಯೇವ ತಯೋಪಿ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಚತುತ್ಥತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ನ ಸಮೇತಿ। ತತಿಯಾಯ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತಿಯಾಯಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ, ತತಿಯಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಛಾದಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಛದನಾನಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಪರಿಯಾಯಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚತುತ್ಥೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ವಾತಿ ಚ ತಥಾ ಛಾದೇನ್ತಾನಂ ಚತುತ್ಥಂ ಛಾದನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರತಾ, ಅತ್ತನೋ ವಾಸಾಗಾರತಾ, ಉತ್ತರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೪೦. ದಸಮೇ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ‘‘ಸಿಞ್ಚೇಯ್ಯ ವಾ ಸಿಞ್ಚಾಪೇಯ್ಯ ವಾ’’ತಿ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಪ್ಪಾಣಕಂ ಉದಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅತ್ತನೋ ನಹಾನಪಾನಾದಿಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

ಸಪ್ಪಾಣಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ‘‘ಪರಿಭೋಗೇನ ಪಾಣಕಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಪಿ ಸಿಞ್ಚನಸಿಞ್ಚಾಪನಂ ‘‘ಪದೀಪೇ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಪಟಙ್ಗಾದಿಪಾಣಕಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಂ ವಿಯ ವಿನಾಪಿ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ । ಉದಕಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಣಕತಾ, ‘‘ಸಿಞ್ಚನೇನ ಪಾಣಕಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ, ತಾದಿಸಮೇವ ಚ ಉದಕಂ, ವಿನಾ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ತಿಣಾದೀನಂ ಸಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಸೇನಾಸನವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ।

ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋತಿಪಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ।

೩. ಓವಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೪೪. ಭಿಕ್ಖುನಿವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಕಥಾನುಸಾರೇನಾತಿ ‘‘ಸೋ ಥೇರೋ ಕಿಂಸೀಲೋ ಕಿಂಸಮಾಚಾರೋ ಕತರಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಕಥಾನುಸಾರೇನ। ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ನಿರಾಮಿಸೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾ ಕಥಾ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಗ್ಗಮಗ್ಗಗಮನೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಗಮನೇತಿ ದೀಪೇತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತನ್ತಿ ತಿರೋಕರಣಭೂತಂ, ಬಾಧಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ಹಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಾನಂ ಬಾಧಿಕಾವ ಹೋತಿ। ಸಮಿದ್ಧೋತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ। ಸಹಿತತ್ಥೋತಿ ಯುತ್ತತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾದಿಯೋಗತೋ ಗಮ್ಭೀರೋ। ಬಹುರಸೋತಿ ಅತ್ಥರಸಾದಿಬಹುರಸೋ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧರಸಆವಹನತೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸಂಯುತ್ತೋ।

೧೪೫-೧೪೭. ಪರತೋತಿ ಪರತ್ಥ, ಉತ್ತರಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರೋನ್ತೋವಾತಿ ಪರಿಬಾಹಿರೇ ಕರೋನ್ತೋಯೇವ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ । ತಞ್ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ, ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಪಿದಹನಂ। ಯೇನ ಹಿ ತೇ ಸಂವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಸಂವರೋ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಂವುತೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಪಿಹಿತಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೋ। ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಮಙ್ಗೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ । ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ವಿಹರತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ।

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ। ಸೀಲಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿಆದೀನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ತತ್ಥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧೧) ಸೀಲನ್ತಿ ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಪರಿಯೋಸಾನೇನ ಇಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಧಮ್ಮತೋ ಏತಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಏವ ವಾ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ। ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨) ಚ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೀಲಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೯) ಚ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ತದೇತಂ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಆದಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ, ಉತ್ತಿಯ, ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ? ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಜುಕಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೮೨)।

ಯಥಾ ಹಿ ನಗರವಡ್ಢಕೀ ನಗರಂ ಮಾಪೇತುಕಾಮೋ ಪಠಮಂ ನಗರಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ವೀಥಿಚತುಕ್ಕಸಿಙ್ಘಾಟಕಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸೋಧೇತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪನ ರಜಕೋ ಪಠಮಂ ತೀಹಿ ಖಾರೇಹಿ ವತ್ಥಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ವತ್ಥೇ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ರಙ್ಗಜಾತಂ ಉಪನೇತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಛೇಕೋ ಚಿತ್ತಕಾರೋ ರೂಪಂ ಲಿಖಿತುಕಾಮೋ ಆದಿತೋ ಭಿತ್ತಿಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆದಿತೋವ ಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ‘‘ಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತದೇತಂ ಚರಣಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಚರಣಂ। ‘‘ಚರಣಾ’’ತಿ ಪಾದಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಛಿನ್ನಚರಣಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದಿಸಂಗಮನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಜಾಯತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಪಾದಸ್ಸೇವ ಜಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಯಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಖಣ್ಡಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಾಯ ಞಾಣಗಮನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ತಂ ಅಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಅಖಣ್ಡಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಾಯ ಞಾಣಗಮನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತದೇತಂ ಸಂಯಮನವಸೇನ ಸಂಯಮೋ, ಸಂವರಣವಸೇನ ಸಂವರೋತಿ ಉಭಯೇನಪಿ ಸೀಲಸಂಯಮೋ ಚೇವ ಸೀಲಸಂವರೋ ಚ ಕಥಿತೋ। ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಂಯಮೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮವಿಪ್ಫನ್ದನಂ, ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಸಂಯಮೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಸಂಯಮೋ, ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪವೇಸನದ್ವಾರಂ ಸಂವರತಿ ಪಿದಹತೀತಿ ಸಂವರೋ। ಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ಮುಖಭೂತಂ ವಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಹಾರೋ ಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಫರತಿ, ಏವಂ ಯೋಗಿನೋಪಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ಸೀಲಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಪಮುಖೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಮೋಕ್ಖಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪಮೋಕ್ಖಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ। ವಾಚಸಿಕೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ। ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋತಿ ತದುಭಯಂ। ಇಮಿನಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಂವುತೋತಿ ಪಿಹಿತೋ, ಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಪಿಹಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಂವುತದ್ವಾರಂ ಗೇಹಂ ‘‘ಸಂವುತಗೇಹಂ ಪಿಹಿತಗೇಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿಧ ಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ‘‘ಸಂವುತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಂವರೇನ। ಉಪೇತೋತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನಿ।

ಇರಿಯತೀತಿಆದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ಕಥಿತೋ। ತತ್ಥ ಇರಿಯತೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ ಇರಿಯತಿ। ತೇಹಿ ಇರಿಯಾಪಥಚತುಕ್ಕೇಹಿ ಕಾಯಸಕಟವತ್ತನೇನ ವತ್ತತಿ। ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥದುಕ್ಖಂ ಅಪರೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಭಾವೇನ ಸರೀರರಕ್ಖಣತೋ ಪಾಲೇತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಅಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇ ವತ್ತನತೋ ಯಪೇತಿ। ತೇನ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಯಾಪನತೋ ಯಾಪೇತಿ। ಚಿರಕಾಲವತ್ತಾಪನತೋ ಚರತಿ। ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಜೀವಿತಹರಣತೋ ವಿಹರತಿ।

ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಪಟಿಸೇಧಕೇನಾತಿ –

‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇಳುದಾನೇನ ವಾ ಪತ್ತದಾನೇನ ವಾ ಪುಪ್ಫ ಫಲ ಸಿನಾನದನ್ತಕಟ್ಠದಾನೇನ ವಾ ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಮುಗ್ಗಸೂಪ್ಯತಾಯ ವಾ ಪಾರಿಭಟಯತಾಯ ವಾ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕೇನ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ವಾ ಬುದ್ಧಪಟಿಕುಟ್ಠೇನ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಚಾರೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೩) –

ಏವಂ ವುತ್ತಅನಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಮಿಚ್ಛಾಜೀವಪಟಿಪಕ್ಖೇನ।

ನ ವೇಳುದಾನಾದಿನಾ ಆಚಾರೇನಾತಿ –

‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ನ ವೇಳುದಾನೇನ ನ ಪತ್ತ ನ ಪುಪ್ಫ ನ ಫಲ ನ ಸಿನಾನ ನ ದನ್ತಕಟ್ಠ ನ ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾಯ ನ ಮುಗ್ಗಸೂಪ್ಯತಾಯ ನ ಪಾರಿಭಟಯತಾಯ ನ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕೇನ ನ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಬುದ್ಧಪಟಿಕುಟ್ಠೇನ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೩) –

ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ನ ವೇಳುದಾನಾದಿನಾ ಆಚಾರೇನ।

ವೇಸಿಯಾದಿಅಗೋಚರಂ ಪಹಾಯಾತಿ –

‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇಸಿಯಗೋಚರೋ ವಾ ಹೋತಿ ವಿಧವ ಥುಲ್ಲಕುಮಾರಿ ಪಣ್ಡಕ ಭಿಕ್ಖುನಿ ಪಾನಾಗಾರಗೋಚರೋ ವಾ, ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ರಾಜೂಹಿ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತೇಹಿ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕೇಹಿ ಅನನುಲೋಮಿಕೇನ ಸಂಸಗ್ಗೇನ, ಯಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾನಿ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಅನೋಪಾನಭೂತಾನಿ ಅಕ್ಕೋಸಕಪರಿಭಾಸಕಾನಿ ಅನತ್ಥಕಾಮಾನಿ ಅಹಿತಕಾಮಾನಿ ಅಫಾಸುಕಕಾಮಾನಿ ಅಯೋಗಕ್ಖೇಮಕಾಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಪಾಸಕಾನಂ ಉಪಾಸಿಕಾನಂ, ತಥಾರೂಪಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಸೇವತಿ ಭಜತಿ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಗೋಚರೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೧೪) –

ಏವಮಾಗತಂ ವೇಸಿಯಾದಿಅಗೋಚರಂ ಪಹಾಯ।

ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಕುಲಾದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಗೋಚರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ। ಕತಮೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ? ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸುತಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಅನುಸಿಕ್ಖಮಾನೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಅಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ। ಕತಮೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಂವುತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಹತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಸ್ಸಂ, ನ ರಥಂ, ನ ಪತ್ತಿಂ, ನ ಇತ್ಥಿಂ, ನ ಪುರಿಸಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಉದ್ಧಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಧೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ದಿಸಾವಿದಿಸಂ ವಿಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ। ಕತಮೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ? ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಯತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ? ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೨), ಅಯಂ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ। ಇತಿ ಅಯಂ ತಿವಿಧೋ ಗೋಚರೋ ಇಧ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು ವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು ವಜ್ಜೇಸು। ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಸೀಲೋತಿ ಪರಮಾಣುಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಲಹುಕಂ ವಾ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಭಾವೋ। ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ।

ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸೋತಬ್ಬತೋ ಸುತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ತಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಸುತಧರೋ, ಸುತಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಇತೋ ಗಹಿತಂ ಏತ್ತೋ ಪಲಾಯತಿ, ಛಿದ್ದಘಟೇ ಉದಕಂ ವಿಯ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಾ ವಾಚೇತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಯಂ ನ ಸುತಧರೋ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಹಿತಕಾಲಸದಿಸಮೇವ ಹೋತಿ, ದಸಪಿ ವೀಸತಿಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನ ನಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಸುತಧರೋ ನಾಮ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯದಸ್ಸ ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಅವಿನಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ನಿಚಿಯತೀತಿ ಸನ್ನಿಚಯೋ, ಸುತಂ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತಂ ಸನ್ನಿಚಿತಂ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸುತಂ ಹದಯಮಞ್ಜುಸಾಯಂ ಸನ್ನಿಚಿತಂ ಸಿಲಾಯ ಲೇಖಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಘಟೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಚ ಸಾಧು ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಯಂ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ॰… ಅವಿನಾಸಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।

ಧಾತಾತಿ ಪಗುಣಾ ವಾಚುಗ್ಗತಾ। ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ಉಗ್ಗಹಿತಬುದ್ಧವಚನಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲಿಕಂ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಸುಕಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವದತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪಗುಣಂ ಪಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ ಗಙ್ಗಾಸೋತಸದಿಸಂ ಭವಙ್ಗಸೋತಸದಿಸಞ್ಚ ಅಕಿತ್ತಿಮಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಸುಕಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಮೇವ ಕಥೇತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಾತಾ’’ತಿ। ವಾಚಾಯ ಪಗುಣಾ ಕತಾತಿ ಸುತ್ತದಸಕವಗ್ಗದಸಕಪಣ್ಣಾಸದಸಕವಸೇನ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ, ದಸ ಸುತ್ತಾನಿ ಗತಾನಿ, ದಸ ವಗ್ಗಾನಿ ಗತಾನೀತಿಆದಿನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತೇಕದೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಸುತ್ತಮತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಚಸಾ ಪರಿಚಯೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ವಗ್ಗಾದಿವಸೇನೇವ। ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಮನಸಾ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಿತಾ, ಭಾಗಸೋ ನಿಜ್ಝಾಯಿತಾ ಚಿನ್ತಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ।

ದ್ವೇ ಮಾತಿಕಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಮಾತಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಮಾತಿಕಾ ಚ। ವಾಚುಗ್ಗತಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ತಿಸ್ಸೋ ಅನುಮೋದನಾತಿ ಸಙ್ಘಭತ್ತೇ ದಾನಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಅನುಮೋದನಾ, ವಿಹಾರಾದಿಮಙ್ಗಲೇ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದಿಅನುಮೋದನಾ, ಮತಕಭತ್ತಾದಿಅವಮಙ್ಗಲೇ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಅನುಮೋದನಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಅನುಮೋದನಾ । ಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಪರಿವಾರಾವಸಾನೇ ಕಮ್ಮವಗ್ಗೇ ವುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಮುಖೇನ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚತುದ್ದಿಸೋ, ಚತುದ್ದಿಸೋಯೇವ ಚಾತುದ್ದಿಸೋ, ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ದಿಸಾ ಅರಹತಿ, ಚತೂಸು ವಾ ದಿಸಾಸು ಸಾಧೂತಿ ಚಾತುದ್ದಿಸೋ।

ಅಭಿವಿನಯೇತಿ ಸಕಲೇ ವಿನಯಪಿಟಕೇ। ವಿನೇತುನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತುಂ। ‘‘ದ್ವೇ ವಿಭಙ್ಗಾ ಪಗುಣಾ ವಾಚುಗ್ಗತಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪಮುಟ್ಠಂ, ಇತರಸ್ಸ ಪಗುಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಹಿ ಜನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿವತ್ತನಕ್ಖಮಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ। ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ವಾ ತಯೋ ವಗ್ಗಾತಿ ಮಹಾವಗ್ಗತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಗಾಥಕವಗ್ಗೋ ನಿದಾನವಗ್ಗೋ ಖನ್ಧಕವಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ವಗ್ಗಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಪದಮ್ಪಿ ಸಹ ವತ್ಥುನಾ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾತಕಭಾಣಕೇನ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಜಾತಕಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಧಮ್ಮಪದಮ್ಪಿ ಸಹ ವತ್ಥುನಾ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ।

ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸುನ್ದರಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾಚಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಚೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದೀನಂ…ಪೇ॰… ವಾಚಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯಾತಿ ಠಾನಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಿಕ್ಖಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅನೂನತಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಪದಮೇವ ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಂ ಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದಿದಸವಿಧಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಹಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದೀನಂ ಯಥಾವಿಧಾನವಚನೇನಾ’’ತಿ, ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಅಥ ವಾ ಪಜ್ಜತಿ ಞಾಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ನಾಮಾದಿ। ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ತೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ।

ಅಪಿಚ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಸತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಉಪಾರಮ್ಭಕರಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಮಂ ಕಥೇತಿ, ತದತ್ಥಂ ಓತಾರೇತಿ, ಏವಂ ಇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಖಿಪನ್ತೋ ಏಕಪಸ್ಸೇನೇವ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಕಾಲಂ ಞತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹತಿ, ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುತ್ತಂ ಪನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಥಾ ಅಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವತೋ। ಯೋ ಪನ ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನೇವ ಸುತ್ತನ್ತರಮ್ಪಿ ಆನೇನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಾ ಅನುಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖನ್ತೋ ಆಚರಿಯೇಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ತುಲಿಕಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಸುವವತ್ಥಿತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಗಮ್ಭೀರಮಾತಿಕಾಯ ಉದಕಂ ಪೇಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಗಮ್ಭೀರಮತ್ಥಂ ಗಮೇನ್ತೋ ವಗ್ಗಿಹಾರಿಗತಿಯಾ ಪದೇ ಪದಂ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೋ ಸಿನ್ಧವಾಜಾನೀಯೋ ವಿಯ ಏಕಂಯೇವ ಪದಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಂವಣ್ಣನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಕಥಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವತೋ। ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ಕಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಪುರೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತೇನೇತಂ ಭಾಸಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಪುರೇ ಪುಣ್ಣಭಾವೇ ಭವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರೇ ವಾ ಭವತ್ತಾ ಪೋರಿಯಾ ನಾಗರಿಕಿತ್ಥಿಯಾ ಸುಖುಮಾಲತ್ತನೇನ ಸದಿಸಾತಿ ಪೋರೀ, ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢನಾರೀ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿಪಿ ಪೋರೀ, ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿ ನಗರವಾಸೀನಂ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಗರವಾಸಿನೋ ಹಿ ಯುತ್ತಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಿತಿಮತ್ತಂ ‘‘ಪಿತಾ’’ತಿ, ಭಾತಿಮತ್ತಂ ‘‘ಭಾತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವರೂಪೀ ಹಿ ಕಥಾ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಾ ಹೋತಿ ಮನಾಪಾ, ತಾಯ ಪೋರಿಯಾ।

ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಾಯ ಸನ್ದಿಟ್ಠವಿಲಮ್ಬಿತಾದಿದೋಸರಹಿತಾಯ। ಅಥ ವಾ ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕಂ ನಿರನ್ತರಂ ಏಕರಸಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ವಾಚಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ನಾಮ। ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ಆರಭಿತ್ವಾ ಆರದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತುರಿತತುರಿತೋ ಅರಣಿಂ ಮನ್ಥೇನ್ತೋ ವಿಯ ಉಣ್ಹಖಾದನೀಯಂ ಖಾದನ್ತೋ ವಿಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅನುಸನ್ಧಿಪುಬ್ಬಾಪರೇಸು ಗಹಿತಂ ಗಹಿತಮೇವ, ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪುರಾಣಪಣ್ಣನ್ತರೇಸು ಚರಮಾನಂ ಗೋಧಂ ಉಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಹರನ್ತೋ ಓಸಾಪೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛತಿ । ಪುರಾಣಪಣ್ಣನ್ತರೇಸು ಹಿ ಪರಿಪಾತಿಯಮಾನಾ ಗೋಧಾ ಕದಾಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಕದಾಚಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಕತ್ಥಚಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಕಾಲೇನ ಸೀಘಂ, ಕಾಲೇನ ಸಣಿಕಂ, ಕಾಲೇನ ಮನ್ದಂ, ಕಾಲೇನ ಮಹಾಸದ್ದಂ, ಕಾಲೇನ ಖುದ್ದಕಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಪೇತಸ್ಸ ಮುಖತೋ ನಿಚ್ಛರಣಕಅಗ್ಗಿ ಕಾಲೇನ ಜಲತಿ ಕಾಲೇನ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏವಂ ಪೇತಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಪರಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾತುಕಾಮಾಯ ಪುನ ಆರಭತಿ। ಯೋಪಿ ಕಥೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾಯತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಭಾನತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕೇನಚಿ ರೋಗೇನ ನಿತ್ಥುನನ್ತೋ ವಿಯ ಕನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಕಥೇತಿ, ಇಮೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕಥಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ಸುಖೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಭಾವತೋ। ಯೋ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠಿತೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹಂ ಅಮುಞ್ಚನ್ತೋ ಯಥಾ ಚ ಆಚರಿಯಾ ತಂ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ, ತೇನೇವ ನಯೇನ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಥಾಪಬನ್ಧಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ನದೀಸೋತೋ ವಿಯ ಪವತ್ತೇತಿ, ಆಕಾಸಗಙ್ಗಾತೋ ಭಸ್ಸಮಾನಉದಕಂ ವಿಯ ನಿರನ್ತರಕಥಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ಕಥಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ।

ಅನೇಲಗಳಾಯಾತಿ ಏಲಗಳವಿರಹಿತಾಯ। ಕಸ್ಸಚಿ ಹಿ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಏಲಂ ಗಳತಿ, ಲಾಲಾ ಪಗ್ಘರತಿ, ಖೇಳಫುಸಿತಾನಿ ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಾಚಾ ಏಲಗಳಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಿಯಾತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಸಿತತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅತ್ಥಞಾಪನೇ ಸಾಧನಾಯ।

ವಾಚಾವ ಕರಣನ್ತಿ ವಾಕ್ಕರಣಂ, ಉದಾಹಾರಘೋಸೋ। ಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಕರಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಕ್ಕರಣೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಧುರಸ್ಸರೋ’’ತಿ। ಹೀಳೇತೀತಿ ಅವಜಾನಾತಿ। ಮಾತುಗಾಮೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮನಂ ಅಪಾಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನವಡ್ಢನಕೋ’’ತಿ। ವಟ್ಟಭಯೇನ ತಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಯೋಬ್ಬನಮದಾದಿಮತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಸಂಸಾರಭಯೇನ ತಾಸೇತ್ವಾ। ಗಿಹಿಕಾಲೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಿಹಿಕಾಲೇ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಮೇಥುನೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀದೂಸಕೋ ಹೋತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಮೇವ ವದತಿ। ಸಿಕ್ಖಮಾನಾಸಾಮಣೇರೀಸು ಪನ ಮೇಥುನೇನಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀದೂಸಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಮಾನಾಸಾಮಣೇರೀಸು ಮೇಥುನಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಕಾಸಾಯವತ್ಥವಸನಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ದುಸ್ಸೀಲಾಸು ಭಿಕ್ಖುನೀಸಿಕ್ಖಮಾನಾಸಾಮಣೇರೀಸು ಗರುಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ಯಾ ಯಾ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಅಸ್ಸೋಸುಂ, ತಾ ತಾ ತಥೇವ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।

ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಹಙ್ಗೇಹಿ ಅಸಮನ್ನಾಗತಂ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಮನ್ನೇನ್ತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಭಿಕ್ಖು ಪನ ಸಮ್ಮತೋಯೇವ ಹೋತಿ।

೧೪೮. ಗರುಕೇಹೀತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬೇಹಿ। ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ‘‘ಓವದತೀ’’ತಿ ವಾ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ವದತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗಾ ವಾ ಪಞ್ಚಸತಸಾಕಿಯಾನಿಯೋ ವಾ।

೧೪೯. ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಚೇ ಭೂಮಿ ಮನಾಪಾ ಹೋತಿ, ಆಸನಂ ಅಪಞ್ಞಾಪೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಮಾತುಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪತ್ತಿಮೋಚನತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಸಮ್ಮತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಾಟಿಪದೇ ಓವಾದತ್ಥಾಯ ಸಬ್ಬಾಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಆಗನ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ಸಮಗ್ಗಾತ್ಥ ಭಗಿನಿಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಆಗಮನಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಆಗತಾತ್ಥಾ’’ತಿ। ಗಿಲಾನಾಸು ಅನಾಗತಾಸುಪಿ ಗಿಲಾನಾನಂ ಅನಾಗಮನಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಆಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥಾಹಿ ಚ ಸಬ್ಬಾಹಿ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಸಮಗ್ಗಾಮ್ಹಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಾತಿಆದೀಸು ಯತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ವನ್ದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಠಿತಾಯ ಏವ ಕಾಯಂ ಪುರತೋ ನಾಮೇತ್ವಾ ‘‘ವನ್ದಾಮಿ ಅಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಅನ್ತರಘರನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಗರದ್ವಾರಸ್ಸ ಬಹಿಇನ್ದಖೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತೋಗಾಮೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಘರುಮ್ಮಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತೋಗೇಹಂ। ಇಧ ಪನ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅನ್ತರಘರೇ ವಾ’’ತಿ ಅನ್ತೋಗೇಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಅನ್ತೋಗಾಮಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ।

ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ವಸಥ ಅಯ್ಯೇ, ಮಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆನೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ಸದ್ದಹನ್ತೀಹಿ ವಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನ ನಿಮನ್ತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಗನ್ತುಕಾಮಾತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಮನ್ತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಗನ್ತುಕಾಮಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥೇವ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯತೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯತೋ। ಯಾಚಿತ್ವಾತಿ ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಆನೀತಓವಾದೇನೇವ ಮಯಮ್ಪಿ ವಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ। ಆಗತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಓವಾದೇನ ವಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತಬ್ಬಂ। ಅಭಿಕ್ಖುಕಾವಾಸೇ ವಸನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಚೋದನಾಮುಖೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ವದತಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿ। ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾಪಿ ಆಪತ್ತೀತಿ ವಸ್ಸಾನುಪಗಮಮೂಲಂ ಆಪತ್ತಿಂ ವದತಿ। ಇತರಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿಕಾರಣಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಸಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಾ ವಸ್ಸಾನುಪಗಮಮೂಲಾ ಆಪತ್ತಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೇಪಿ ಆವಾಸೇ ಈದಿಸಾಸು ಆಪದಾಸು ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆಪದಾಸು ಹಿ…ಪೇ॰… ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಇತರಾಯ ಪನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಕಾರಣೇ ಅಸತಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ವಸ್ಸಂ ನ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಸನ್ತೇಸು ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಸು ವಸ್ಸಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಪವಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪವಾರೇನ್ತೀನಂ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ। ಸಚೇ ದೂರೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಹೋತಿ ನವಮಿಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪವಾರೇತುಂ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ನವಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಅಗಚ್ಛನ್ತೀನಂ ಅನಾಪತ್ತಿ।

ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛನಂ ಉಪೋಸಥಪುಚ್ಛಾ, ಸಾಯೇವ ಕ-ಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಪುಚ್ಛಕನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೋಸಥಪುಚ್ಛನ’’ನ್ತಿ। ಉಪೋಸಥೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಕದಾ, ಅಯ್ಯ, ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ‘‘ಸ್ವೇ, ಭಗಿನಿ, ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖೂ ಕದಾಚಿ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಪನ್ನರಸಿಕಂ ವಾ ಚಾತುದ್ದಸೀಉಪೋಸಥಂ, ಚಾತುದ್ದಸಿಕಂ ವಾ ಪನ್ನರಸೀಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ದಿವಸೇ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಉಪೋಸಥೋ ಕತೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿಪಿ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಕ್ಖಸ್ಸ ತೇರಸಿಯಂಯೇವ ಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಚೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಯಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ಪನ್ನರಸಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ, ‘‘ಪನ್ನರಸಿಕೋ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಓವಾದತ್ಥಾಯಾತಿ ಓವಾದಯಾಚನತ್ಥಾಯ। ಪಾಟಿಪದದಿವಸತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಓವಾದಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ದುತಿಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಓವಾದಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಸವನಮೇವಾ’’ತಿ ಅಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿರನ್ತರಂ ವಿಹಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನದೀಪನತ್ಥಂ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸಿತಾ। ಓವಾದಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಓವಾದಂ ಯಾಚಿತುಂ ಗಚ್ಛತಿ। ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ತೀಹಿ। ಕರಣತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ।

ಪಾಸಾದಿಕೇನಾತಿ ಪಸಾದಜನಕೇನ ನಿದ್ದೋಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾ। ಸಮ್ಪಾದೇತೂತಿ ತಿವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮ್ಪಾದೇತು। ಸಚೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕಂಯೇವ ದಿಸ್ವಾ ತಾಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಓವಾದೋ ಯಾಚಿತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತೇನ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ? ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚವಸೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವಾದಂ ಯಾಚಮಾನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೇ ‘‘ಏವಂ ವದೇಹೀ’’ತಿ ಓವಾದಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ ಅತ್ತನಾ ವತ್ವಾ ಪುನ ಸಯಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ತಾಹೀ’’ತಿ ಏತಂ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ।

ಏಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾತಿ ಇದಂ ಬಹೂಹಿ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇಹಿ ಏಕಾಯ ಏವ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸಾಸನಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ದುತಿಯಿಕಾಯ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಬಹೂಹಿ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇಹೀತಿ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಗಾಮೇ ಬಹೂಹಿ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇಹಿ। ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ ಚ ಅಯ್ಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾನಾಉಪಸ್ಸಯೇಹಿ ಸಾಸನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗತಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಞ್ಚ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಪಮಾಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇನ ನಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಯ್ಯಾನಂ ಅಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನಪೀತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಘುಪೋಸಥವಸೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಞತ್ತಿಠಪನಕೇನ ಇತರೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏಕಪುಗ್ಗಲೇನಪಿ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಓವಾದಯಾಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಾಟಿಪದೇ ಆಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕೋಚೀ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ಸಚೇ ಸಯಮೇವ, ‘‘ಸಮ್ಮತೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಇಮಂ ವಿಧಿಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಇಧ ಬಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।

೧೫೦. ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞೀ ವಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ವಗ್ಗಸಞ್ಞೀ ಓವದತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ವಗ್ಗಾದಿಭಾವನಿಮಿತ್ತೇಸು ದುಕ್ಕಟೇಸು ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಮೂಲಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ನವಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಸಮ್ಮತತಾ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣೂಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಓವಾದವಸೇನ ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮಭಣನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಅತ್ಥಙ್ಗತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೫೩. ದುತಿಯೇ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮುನಾತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ತೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣೇನ। ಪಥೇಸೂತಿ ಉಪಾಯಮಗ್ಗೇಸು। ಅರಹತೋ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಇದಞ್ಚ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋ ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಹೇತುಅತ್ಥತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಹೇತು ಸಿಕ್ಖನಹೇತು ಚ ಅಧಿಚೇತಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಕಾತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಚೇತಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಮುನಿನೋ ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋತಿ ಏತೇಹಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ಮುನಿನೋತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ಮೋನಪಥೇಸು ಸಿಕ್ಖತೋತಿ ಏತೇನ ತಾಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಿಕ್ಖಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ, ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿಆದೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಆನಿಸಂಸಾ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಕೋಕನುದನ್ತಿ ಪದುಮವಿಸೇಸನಂ ಯಥಾ ‘‘ಕೋಕಾಸಯ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಕಿರ ಬಹುಪತ್ತಂ ವಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅತಿವಿಯ ಸುಗನ್ಧಞ್ಚ ಹೋತಿ। ‘‘ಕೋಕನುದಂ ನಾಮ ಸೇತಪದುಮ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾತೋತಿ ಪಗೇವ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಕೋಕನುದಸಙ್ಖಾತಂ ಪದುಮಂ ಪಾತೋ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯಂ ಫುಲ್ಲಂ ವಿಕಸಿತಂ ಅವೀತಗನ್ಧಂ ಸಿಯಾ ವಿರೋಚಮಾನಂ, ಏವಂ ಸರೀರಗನ್ಧೇನ ಗುಣಗನ್ಧೇನ ಚ ಸುಗನ್ಧಂ ಸರದಕಾಲೇ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಆದಿಚ್ಚಮಿವ ಅತ್ತನೋ ತೇಜಸಾ ತಪನ್ತಂ ಅಙ್ಗೇಹಿ ನಿಚ್ಛರಣಜುತಿತಾಯ ಅಙ್ಗೀರಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸಾತಿ।

ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರಮಿದಂ ಸಾಸನಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಿಕಾ, ತ್ವಞ್ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುದ್ಧಂ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಚೋಳಖಣ್ಡಂ। ತದಾ ಕಿರ ಭಗವಾ ‘‘ನ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮಮ ಸಾಸನೇ ಅಭಬ್ಬೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಮಾ ಸೋಚಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ತಂ ಬಾಹಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ‘‘ಹನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಂ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತೋ ‘ರಜೋಹರಣಂ ರಜೋಹರಣ’ನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅದಾಸಿ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇಕತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ।

ಸೋ ಕಿರ ಪುಬ್ಬೇ ರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ನಗರಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಲಾಟತೋ ಸೇದೇ ಮುಚ್ಚನ್ತೇ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಸಾಟಕೇನ ನಲಾಟಂ ಪುಞ್ಛಿ, ಸಾಟಕೋ ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಅಹೋಸಿ । ಸೋ ‘‘ಇಮಂ ಸರೀರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏವರೂಪೋ ಪರಿಸುದ್ಧಸಾಟಕೋ ಪಕತಿಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಜಾತೋ, ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನಸ್ಸ ರಜೋಹರಣಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತೋ। ರಜಂ ಹರತೀತಿ ರಜೋಹರಣಂ। ಸಂವೇಗಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಂ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಸಂವೇಗಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ। ಸೋ ಹಿ ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮಜ್ಜನ್ತೋ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಂ ವತ್ಥಂ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ದೋಸೋ, ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪನಾಯಂ ದೋಸೋ’’ತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಂ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಞ್ಚ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಪಅಪಾಟಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಸಮೀಪಂ ಪಾಪೇಸಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭೀ’’ತಿ। ಓಭಾಸಗಾಥಂ ಅಭಾಸೀತಿ ಓಭಾಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಕಭಾಸಿತಗಾಥಾ ಓಭಾಸಗಾಥಾ, ತಂ ಅಭಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋತಿ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಂ ಅಭಾಸೀ’’ತಿ ಇಧೇವ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೮೬) ಪನ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರವತ್ಥು) ಥೇರಗಾಥಾಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೬೬) –

‘‘ರಾಗೋ ರಜೋ ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತಿ।

ರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ರಜೋತಿ।

ಏತಂ ರಜಂ ವಿಪ್ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾ।

ವಿಹರನ್ತಿ ತೇ ವಿಗತರಜಸ್ಸ ಸಾಸನೇ॥

‘‘ದೋಸೋ…ಪೇ॰… ಸಾಸನೇ॥

‘‘ಮೋಹೋ ರಜೋ ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತಿ।

ಮೋಹಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ರಜೋತಿ।

ಏತಂ ರಜಂ ವಿಪ್ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾ।

ವಿಹರನ್ತಿ ತೇ ವಿಗತರಜಸ್ಸ ಸಾಸನೇತಿ॥ –

ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಓಭಾಸಗಾಥಾ ಅಭಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಚೇತಸೋತಿ ಚ ಅಯಂ ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉದಾನಗಾಥಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಂ। ಥೇರಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉದಾನಗಾಥಾಸು ಅಯಂ ಅನಾರುಳ್ಹಾ, ‘‘ಏಕುದಾನಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಅಯಂ ಉದಾನಗಾಥಾ’’ತಿ (ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಏಕುದಾನಿಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ) ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಏವಮಾಗತತ್ತಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರಸ್ಸಪಿ ಅಯಂ ಉದಾನಗಾಥಾ ಓಭಾಸಗಾಥಾವಸೇನ ಚ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಅಭಬ್ಬೋ ತ್ವನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅನುಕಮ್ಪಾವಸೇನ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಿಂ ಸಙ್ಘಿಕವಿಹಾರಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಭಬ್ಬೋ ಹಿ ಥೇರೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ತಂ ಕಾತುಂ, ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಥೇರೇನ ಏವಂ ಕತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

೧೫೬. ಓವದನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಗರುಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಓವದನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮತಸ್ಸಪಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅತ್ಥಙ್ಗತಸೂರಿಯತಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣೂಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಓವದನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅತ್ಥಙ್ಗತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೬೨. ತತಿಯಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸ್ಸಯೂಪಗಮನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣೂಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಗರುಧಮ್ಮೇಹಿ ಓವದನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಆಮಿಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೬೪. ಚತುತ್ಥೇ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದಕ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ‘‘ಮಙ್ಕುಕತ್ತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಅಯಸಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪನ ವಸೇನ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಜ್ಝಾಪನಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚೀವರಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಙ್ಘೇನ ಅಸಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿವಚನತೋ ‘‘ಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ಸಙ್ಘೇನ ವಾ ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಚ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ವಿಪ್ಪವಸಿತುಕಾಮೇನ ‘‘ಯಾವಾಹಂ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಾವ ತೇ ಭಾರೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋ ತಸ್ಸಾಭಾವತೋ ಸಙ್ಘೇನ ವಾ ತಥೇವ ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತೋ ಅಟ್ಠಹಿ ಗರುಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ಓವದಿತುಂ ಲಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖು, ಅಸಮ್ಮತೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವದೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಗೇವ ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಪಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

೧೬೮. ಅನಾಪತ್ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಚೀವರಹೇತು…ಪೇ॰… ಓವದನ್ತಂ ಭಣತೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದನ್ತಂ ‘‘ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ‘‘ನ ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಿನೋ ಪನ ದುಕ್ಕಟಂ, ನ ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದನ್ತಂ ಪನ ‘‘ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಣನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಧಮ್ಮೇನ ಲದ್ಧಸಮ್ಮುತಿತಾ, ಅನಾಮಿಸನ್ತರತಾ, ಅವಣ್ಣಕಾಮತಾಯ ಏವಂ ಭಣನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಆಮಿಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೯. ಪಞ್ಚಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।

೬. ಚೀವರಸಿಬ್ಬಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೭೫. ಛಟ್ಠೇ ಸಚೇ ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ತಂ ಚೀವರಂ ಆದಿತೋವ ಪಾರುಪೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಉಜ್ಝಾಪೇಯ್ಯುಂ, ತತೋ ಮಹಾಜನೋ ಪಸ್ಸಿತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ಯಥಾಸಂಹಟಂ ಹರಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।

೧೭೬. ನೀಹರತೀತಿ ಸಕಿಂ ನೀಹರತಿ। ಯೇಪಿ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಿತಕಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಿನವತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾವಸೇನ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಕರಣಂ। ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಮಾದಾನವಸೇನ ದುಕ್ಕಟಂ। ವಞ್ಚೇತ್ವಾತಿ ‘‘ತವ ಞಾತಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ವಾ। ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಅಞ್ಞಾತಿಕಸಞ್ಞಿನೋ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ನಿಯೋಜಿತತ್ತಾ’’ತಿ । ‘‘ಇದಂ ತೇ ಮಾತು ಚೀವರ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಅವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಇದಂ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬೇಹೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಸಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ।

೧೭೯. ಉಪಾಹನತ್ಥವಿಕಾದಿನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಂ ಚೀವರಂ ನಿವಾಸೇತುಂ ವಾ ಪಾರುಪಿತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸನ್ತಕತಾ, ನಿವಾಸನಪಾರುಪನೂಪಗತಾ, ವುತ್ತನಯೇನ ಸಿಬ್ಬನಂ ವಾ ಸಿಬ್ಬಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಚೀವರಸಿಬ್ಬಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಸಂವಿದಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೮೧. ಸತ್ತಮೇ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀನಂ ಚೋರಾ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿಂಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪತ್ತಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀನಂ ಪತ್ತಚೀವರ’’ನ್ತಿ। ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋತಿ ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ। ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಚ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಗಚ್ಛಾಮ ಭಗಿನಿ, ಗಚ್ಛಾಮ ಅಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಪುಬ್ಬಕಂ ಸಂವಿಧಾನಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಗಚ್ಛಾಮ ಅಯ್ಯ, ಗಚ್ಛಾಮ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಪುಬ್ಬಕಂ। ಏಕದ್ಧಾನಮಗ್ಗನ್ತಿ ಏಕಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ, ಏಕತೋ ವಾ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ। ಹಿಯ್ಯೋತಿ ಸುವೇ। ಪರೇತಿ ತತಿಯದಿವಸೇ।

೧೮೨-೧೮೩. ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋತಿ ಪಾದಗಮನವಸೇನ ಪಕ್ಖಗಮನವಸೇನ ವಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ । ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಟ್ಠಾನಂ ಚತುಕ್ಕಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಟ್ಠಾನಂ ಸಿಙ್ಘಾಟಕಂ। ‘‘ಗಾಮನ್ತರೇ ಗಾಮನ್ತರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಗಾಮೋ ಗಾಮನ್ತರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕ್ಖಮನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸಂವಿಧಾಯಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸಂವಿದಹಿತೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನ ಸೇಸಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಸತಿ ಗಾಮೇ ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ। ಯತ್ಥ ಹಿ ಅದ್ಧಯೋಜನಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞೋ ಗಾಮೋ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅದ್ಧಯೋಜನಬ್ಭನ್ತರೇ ಪನ ಗಾಮೇ ಸತಿ ಗಾಮನ್ತರಗಣನಾಯ ಏವ ಆಪತ್ತಿ।

೧೮೫. ರಟ್ಠಭೇದೇತಿ ರಟ್ಠವಿಲೋಪೇ। ಚಕ್ಕಸಮಾರುಳ್ಹಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಂ ಸಕಟಚಕ್ಕಂ ವಾ ಸಮಾರುಳ್ಹಾ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ , ಅವಿಸಙ್ಕೇತಂ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಅನಾಪದಾ, ಗಾಮನ್ತರೋಕ್ಕಮನಂ ವಾ ಅದ್ಧಯೋಜನಾತಿಕ್ಕಮೋ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಮಾತುಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ।

ಸಂವಿದಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ನಾವಾಭಿರುಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೮೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಲೋಕಸ್ಸಾದಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರಾ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಏವಮಿಮೇ…ಪೇ॰… ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಾವಾಯ ಕೀಳನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಉದ್ಧಂಗಾಮಿನಿಂ ವಾ ಅಧೋಗಾಮಿನಿಂ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಸಿದ್ಧೋ।

೧೮೯. ನದಿಯಾ ಕುತೋ ಗಾಮನ್ತರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತಸ್ಸಾ ಸಗಾಮಕತೀರಪಸ್ಸೇನ…ಪೇ॰… ಅದ್ಧಯೋಜನಗಣನಾಯಾತಿ ಏಕೇಕಪಸ್ಸೇನೇವ ಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಾದಿಸಿಕಾಯ ನದಿಯಾ ಮಜ್ಝೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಗಾಮನ್ತರಗಣನಾಯ ಅದ್ಧಯೋಜನಗಣನಾಯ ಚ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸೂತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ‘‘ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಿಧಾಯ ನಾವಂ ಅಭಿರುಹನ್ತಸ್ಸ ನದಿಯಂಯೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಾಪಿಸಮುದ್ದಾದೀಸು ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಲೋಕಸ್ಸಾದಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರಾ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕೇಚಿ ‘‘ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯ ಹಿ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾಪಿ ಗಾಮನ್ತರೋಕ್ಕಮನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನಾತಿಕ್ಕಮೇ ವಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀಪಿ ಹುತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ । ಯದಿ ಹಿ ಸೋ ಸಂವೇಗಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯ, ನಿದ್ದಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಯೇನಿದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ ತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ।

ನಾವಾಭಿರುಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಪರಿಪಾಚಿತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೯೪. ನವಮೇ ಪಟಿಯಾದಿತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ। ಞಾತಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಪವಾರಿತಾ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಞ್ಞಾತಕಾ ಅಪ್ಪವಾರಿತಾ ಚ ಸಿಯುಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಞಾತಕಾ ಪವಾರಿತಾ ಚೇ, ವಟ್ಟತಿ।

೧೯೭. ಪಾಪಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಕ್ಖುಪಚ್ಛೇದಾಯ ಇದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಭೋಜನೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪಞ್ಚ ಭೋಜನಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ದುಕ್ಕಟಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಭಿಕ್ಖುನಿಪರಿಪಾಚಿತಭಾವೋ, ಜಾನನಂ, ಗಿಹಿಸಮಾರಮ್ಭಾಭಾವೋ, ಓದನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರತಾ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪರಿಪಾಚಿತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೯೮. ದಸಮೇ ಉಪನನ್ದಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಅಚೇಲಕವಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಹೋತಿ, ಉಪನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆರಬ್ಭ ಪಞ್ಞತ್ತೇಸು ಪನ ಚತುತ್ಥಭಾವತೋ ‘‘ಉಪನನ್ದಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವತ್ಥುತೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಏವ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆಪತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಉಪರಿ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆಪತ್ತಿ ವಿಸುಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖುನಿವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ।

೪. ಭೋಜನವಗ್ಗೋ

೧. ಆವಸಥಪಿಣ್ಡಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೦೬. ಭೋಜನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ವಾ ಯೋಜನಂ ವಾ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ತತ್ತಕಂ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ತಾವತಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಲದ್ಧಭಿಕ್ಖಸ್ಸ ಇತೋ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇಮೇಸಂಯೇವಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಾಸಣ್ಡಾನಂಯೇವ। ಏತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಸಣ್ಡೇ ಏತ್ತಕಾನಂ। ಏಕದಿವಸಂ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕದಿವಸಂ ಸಕಿಂಯೇವ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏಕದಿವಸಂ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪುನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಂ ಭುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಪುನ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

೨೦೮. ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾತಿ ಇದಂ ಅದ್ಧಯೋಜನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಗತಟ್ಠಾನೇತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪುನ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಗಮನೇ ಆಗಮನೇ ಚ ಪಠಮಂ ಭೋಜನಂ ಅವತ್ವಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಏಕದಿವಸಂ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಏಕದಿವಸನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭೋಜನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ, ಗಮನದಿವಸೇ ಪನ ಆಗಮನದಿವಸೇ ಚ ‘‘ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭೋಜನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗಹೇತುಮೇವ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಆವಸಥಪಿಣ್ಡತಾ, ಅಗಿಲಾನತಾ, ಅನುವಸಿತ್ವಾ ಭೋಜನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಆವಸಥಪಿಣ್ಡಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಗಣಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೦೯. ದುತಿಯೇ ಅಭಿಮಾರೇತಿ ಅಭಿಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ನಿಯೋಜಿತೇ ಧನುದ್ಧರೇ। ಗುಳ್ಹಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋತಿ ಅಪಾಕಟೋ। ಪವಿಜ್ಝೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ನನು ರಾಜಾನಮ್ಪಿ ಮಾರಾಪೇಸೀತಿ ವಚನತೋ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಜಾತಸತ್ತುನೋ ಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪರತೋ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ –

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಞ್ಞೋ ಮಾಗಧಸ್ಸ ಸೇನಿಯಸ್ಸ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೋ ಆಜೀವಕೇಸು ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಆಜೀವಕೋ ಯೇನ ರಾಜಾ ಮಾಗಧೋ ಸೇನಿಯೋ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಮಾಗಧಂ ಸೇನಿಯಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಂ ಏತದವೋಚ…ಪೇ॰… ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ನಾಧಿವಾಸೇನ್ತೀ’’ತಿ –

ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಆಜೀವಕೋ ತಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅದಾಸಿ, ಪಚ್ಛಾ ಅಜಾತಸತ್ತುಕಾಲೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ತಂ ದಾನಂ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಂ ವತ್ಥು ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಆಜೀವಕೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ದೂತಂ ಪಾಹೇಸೀ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ತತೋ ಪಭುತಿ ಸೋ ಆಜೀವಕೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಅಜಾತಸತ್ತುಕಾಲೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಯಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ದೂತಂ ಪಾಹೇಸಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।

೨೧೫. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸದಿಸಂ ರಜ್ಜಂ ವಿರಜ್ಜಂ, ತತೋ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ವಾ ಜಾತಾ, ಭವಾತಿ ವಾ ವೇರಜ್ಜಾ, ತೇ ಏವ ವೇರಜ್ಜಕಾ। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಗೋತ್ತಚರಣಾದಿವಿಭಾಗೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕೇ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಾನಾವಿಧೇಹಿ ಅಞ್ಞರಜ್ಜೇಹಿ ಆಗತೇತಿ ರಜ್ಜಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾ ವುತ್ತಾ।

೨೧೭-೨೧೮. ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಗಣಭೋಜನಂ ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಪಾಕಟನ್ತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಣಭೋಜನಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ…ಪೇ॰… ನಿಮನ್ತಿತಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ನಿಮನ್ತನವಸೇನೇವ ಪದಭಾಜನೇ ಗಣಭೋಜನಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವತ್ಥುಅನನುರೂಪಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ನಿಮನ್ತನವಸೇನೇವ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತೀತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ತಂ ಪನೇತಂ ಗಣಭೋಜನಂ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಸವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭೋಜನಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಅದ್ಧಾನಗಮನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಾವಾಭಿರುಹನವತ್ಥುಸ್ಮಿಞ್ಚ ‘ಇಧೇವ, ಭನ್ತೇ, ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯಸ್ಮಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ‘ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಗಣಭೋಜನಂ ನ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಓದನಂ ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವಾ ಭೋಜನನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ವುತ್ತೇ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ‘‘ಇಧೇವ, ಭನ್ತೇ, ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಓದನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ವತ್ವಾವ ತೇ ಏವಂ ನಿಮನ್ತೇಸುನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಗಣವಸೇನ ವಾ ನಿಮನ್ತಿತತ್ತಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತತರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

ಏಕತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಏಕತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಭತ್ತಂ ದೇಹೀತಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ತ್ವಂ ಏಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭತ್ತಂ ದೇಹಿ, ತ್ವಂ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಪಸವತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಗಹಣೇ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ, ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಪಣೀತಭೋಜನಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಸಂವಿದಹತಿ। ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಅನುವಾತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ದಣ್ಡಕೇನ ವಾ ಘಟ್ಟೇತಿ। ಸುತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ವಟ್ಟೇತಿ। ವಲೇತೀತಿ ದಣ್ಡಕೇ ವಾ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಆವಟ್ಟೇತಿ। ‘‘ಅಭಿನವಸ್ಸೇವ ಚೀವರಸ್ಸ ಕರಣಂ ಇಧ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಪುರಾಣಚೀವರೇ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಆಗತೇ ನ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ವಚನತೋ ಸಚೇ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ಚತ್ತಾರೋಯೇವ ಚ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಾ ಯಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

೨೨೦. ಗಣಭೋಜನಾಪತ್ತಿಜನಕನಿಮನ್ತನಭಾವತೋ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯನಿಮನ್ತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಪವೇಸೇತ್ವಾತಿ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ। ಗಣೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಗಣೋ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಪನ ಗಣಪೂರಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಗಿಲಾನೋ ವಾ ಚೀವರಕಾರಕೋ ವಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನೇನ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ಭುತ್ವಾ ಗತೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಅಗತೇಸುಪಿ ಭೋಜನಕಿಚ್ಚೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ । ತಾನಿ ಚ ತೇಹಿ ಏಕತೋ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಯೇಹಿ ಭೋಜನೇಹಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥಿ, ತಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಏಕತೋ ನ ಗಹಿತಾನಿ ಏಕೇನ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಮಹಾಥೇರೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ದೂತಸ್ಸ ಪುನ ಪಟಿಪಥಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವಚನಭಯೇನ ‘‘ಗಾಮದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅನ್ತರವೀಥಿಆದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಿತಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಘರದ್ವಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನಿವತ್ತಥಾತಿ ವುತ್ತಪದೇ ನಿವತ್ತಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ನಿವತ್ತಥಾ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಗಣಭೋಜನತಾ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಗಣಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೨೧. ತತಿಯೇ ಕುಲಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಂ ದಿಯ್ಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಭತ್ತಪಟಿಪಾಟಿ ಅಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಅನ್ತರಾ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಚಾರವಸೇನಾತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ। ನ ಹಿ ಸೋ ಬದರಮತ್ತಮೇವ ದೇತಿ, ಉಪಚಾರವಸೇನ ಪನ ಏವಂ ವದತಿ। ಬದರಚುಣ್ಣಸಕ್ಖರಾದೀಹಿ ಪಯೋಜಿತಂ ‘‘ಬದರಸಾಳವ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

೨೨೬. ವಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನೇವ ತಂ ಭತ್ತಂ ಅಸನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ವಿಕಪ್ಪನಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ಠಪಿತಂ। ಪರಿವಾರೇ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಅನುಜಾನನಮ್ಪಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯಂ ಪಚ್ಛಾ ವದನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಪರಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಮೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತದಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಥೇರೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಂ ನಾಕಾಸಿ, ಭಗವತಾ ಚ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾ ನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚಸು ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ‘ಮಯ್ಹಂ ಭತ್ತಪಚ್ಚಾಸಂ ತುಯ್ಹಂ ದಮ್ಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ವಿಕಪ್ಪೇಮೀ’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ವಾ ‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ದಮ್ಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ವಿಕಪ್ಪೇಮೀ’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ವಾ ಪಠಮನಿಮನ್ತನಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿಮನ್ತಿತಕುಲೇ ಲದ್ಧಭಿಕ್ಖತೋ ಏಕಸಿತ್ಥಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝೋಹರತಿ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

೨೨೯. ಪಞ್ಚಹಿ ಭೋಜನೇಹಿ ನಿಮನ್ತಿತಸ್ಸ ಯೇನ ಯೇನ ಪಠಮಂ ನಿಮನ್ತಿತೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭೋಜನತೋ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಭೋಜನಂ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಮೂಲನಿಮನ್ತನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಉಪರಿ, ತಂ ಉಪರಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಹತ್ಥಂ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಹತ್ಥಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಖೀರಸ್ಸ ರಸಸ್ಸ ಚ ಭತ್ತೇನ ಅಮಿಸ್ಸಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪರಿ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಖೀರಂ ವಾ ರಸಂ ವಾ ಪಿವತೋ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಮಹಾಉಪಾಸಕೋತಿ ಗೇಹಸಾಮಿಕೋ। ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಆಪತ್ತೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ‘ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವಿಭಾವಿತೋ’’ತಿ ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇ ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯನಿಮನ್ತನೇನ ನಿಮನ್ತೇನ್ತಿ। ‘‘ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಭೋಜನೇನ ನಿಮನ್ತಿತೋ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಏತಂ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಪಠಮಂ ಲದ್ಧಭಾವೇ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಕಪ್ಪವಸೇನ ‘‘ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪರಮ್ಪರಭೋಜನತಾ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಕಾಣಮಾತಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೩೦-೨೩೧. ಚತುತ್ಥೇ ಕಾಣಾಯ ಮಾತಾತಿ ಕಾಣಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ದಾರಿಕಾಯ ಮಾತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ಕಾಣಾ ನಾಮ ಜಾತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ ಕಿರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಹರಕಾಲೇ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಸಿನೇಹವಸೇನ ‘‘ಅಮ್ಮ ಕಾಣೇ, ಅಮ್ಮ ಕಾಣೇ’’ತಿ ವೋಹರಿಂಸು, ಸಾ ತದುಪಾದಾಯ ಕಾಣಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಮಾತಾ ‘‘ಕಾಣಮಾತಾ’’ತಿ ಪಾಕಟಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ। ಪಟಿಯಾಲೋಕನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ದಿಸಂ, ಪಚ್ಚಾದಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

೨೩೩. ಪೂವಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಲೇಖತೋ ಉಪರಿಟ್ಠಿತಪೂವಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ‘‘ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಪೂರಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಲೇಖಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪತ್ತಪೂರೇ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ।

೨೩೫. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಥಾ ಆಗತಭಾವಮತ್ತದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ। ತತುತ್ತರಿಗಹಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಹಿ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಪೂರೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪಮಾಣಯುತ್ತಗ್ಗಹಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಿತೋ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಹೇಟ್ಠಾ ತತುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೨೬) ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ಪಕತಿಯಾವ ಬಹುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾರಣಾ ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಪಾಥೇಯ್ಯಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಪಟಿಯಾದಿತ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ। ಅತ್ತನೋಯೇವ ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ದೇಹೀ’’ತಿ ವಚನೇನಪಿ ಆಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ । ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಪೂವಮನ್ಥತಾ, ಅಸೇಸಕತಾ, ಅಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಗಮನತಾ, ನ ಞಾತಕಾದಿತಾ, ಅತಿರೇಕಪಟಿಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಕಾಣಮಾತಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಪಠಮಪವಾರಣಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೩೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಭುತ್ತಾವೀತಿ ಭುತ್ತಾವಿನೋ ಭುತ್ತವನ್ತೋ, ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪವಾರಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತೂಸು ಪವಾರಣಾಸು ಯಾವದತ್ಥಪವಾರಣಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪವಾರಣಾ ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ’’ತಿ। ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹಿ ಪವಾರಣಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಪವಾರಣಾ, ಪಚ್ಚಯಪವಾರಣಾ , ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪವಾರಣಾ, ಯಾವದತ್ಥಪವಾರಣಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತೀಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪವಾರೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೦೯) ಅಯಂ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಪವಾರಣಾ। ಪಕಾರೇಹಿ ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ವಾರೇತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಕೇ ಭಜಾಪೇತಿ ಭತ್ತೇ ಕರೋತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪವಾರಣಾ, ಆಪತ್ತಿವಿಸೋಧನಾಯ ಅತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗೋಕಾಸದಾನಂ। ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಪವಾರಣಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘಂ ಚಾತುಮಾಸಂ ಭೇಸಜ್ಜೇನ ಪವಾರೇತು’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೦೩) ಚ, ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಪುನ ಪವಾರಣಾಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ನಿಚ್ಚಪವಾರಣಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೦೬) ಚ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯಪವಾರಣಾ ಪವಾರೇತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಇಚ್ಛಾಪೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ, ಚೀವರಾದೀಹಿ ಉಪನಿಮನ್ತನಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ‘‘ಪವಾರಿತೋ ನಾಮ ಅಸನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಭೋಜನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತೋ ಅಭಿಹರತಿ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏಸೋ ಪವಾರಿತೋ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೩೯) ಅಯಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪವಾರಣಾ। ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನತಾದಿಪಞ್ಚಙ್ಗಸಹಿತೋ ಭೋಜನಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಹೇತ್ಥ ಪಕಾರಯುತ್ತಾ ವಾರಣಾತಿ ಪವಾರಣಾ। ‘‘ಪಣೀತೇನ ಖಾದನೀಯೇನ ಭೋಜನೀಯೇನ ಸಹತ್ಥಾ ಸನ್ತಪ್ಪೇಸಿ ಸಮ್ಪವಾರೇಸೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೩) ಅಯಂ ಯಾವದತ್ಥಪವಾರಣಾ। ಯಾವದತ್ಥಂ ಭೋಜನಸ್ಸ ಪವಾರಣಾ ಯಾವದತ್ಥಪವಾರಣಾ।

೨೩೭. ತಿ-ಕಾರಂ ಅವತ್ವಾ…ಪೇ॰… ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಿ-ಕಾರೇ ಪನ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಕತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ।

೨೩೮-೨೩೯. ಪವಾರಿತೋತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಿತೋ। ಯೋ ಹಿ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಪರಿವೇಸಕೇನ ಉಪನೀತಂ ಭೋಜನಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸೋ ತೇನ ಪವಾರಿತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪನ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಪವಾರಣೋ ಕತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪದೇನ ‘‘ಭುತ್ತಾವೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ವಿಸುಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ಪವಾರಣಾ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಂ ಆಹರತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತೋ ಅಭಿಹರತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ಅಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಾ ಪವಾರಣಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।

ಅಮ್ಬಿಲಪಾಯಾಸಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖೀರಪಾಯಾಸಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಅಮ್ಬಿಲಪಾಯಾಸಗ್ಗಹಣೇನ ತಕ್ಕಾದಿಅಮ್ಬಿಲಸಂಯುತ್ತಾ ಘನಯಾಗು ವುತ್ತಾ। ಖೀರಪಾಯಾಸಗ್ಗಹಣೇನ ಖೀರಸಂಯುತ್ತಾ ಯಾಗು ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಪವಾರಣಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ಅನತಿರಿತ್ತಭೋಜನಾಪತ್ತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ ನ ಸಾಧೇತಿ। ಕತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅನತಿರಿತ್ತಭೋಜನಾಪತ್ತಿನಿಬನ್ಧನೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಕತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪವಾರಣಂ ನ ಜನೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಯಾಗು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪವಾರಣಜನಕಯಾಗುಯಾಪಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಪವಾರಣಂ ಜನೇತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರತೋ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಯಾಗುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಕಾರಣೇನ ನ ಸಮೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಅಯಾಗುಕೇ ನಿಮನ್ತನೇ ಉದಕಕಞ್ಜಿಕಖೀರಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮದ್ದಿತಂ ಭತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿ, ‘ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಯಾಗುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಸುಂ ಯಾಗುಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪವಾರಣಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಖೀರಾದೀಹಿ ಸಂಮದ್ದಿತಂ ಭತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಾಗುಯಾ ಚ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪರತೋ ‘‘ಯೇನಾಪುಚ್ಛಿತೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಕಾರಣೇನಪಿ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸುಯೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಚ ನ ಸಮೇತಿ। ಸಚೇ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಮಚ್ಛಮಂಸಖಣ್ಡಸ್ಸ ನಹಾರುನೋ ವಾ ಸಬ್ಭಾವಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಾಹೀತಿ ಪುಥುಕಾಹಿ।

ಸಾಲಿವೀಹಿಯವೇಹಿ ಕತಸತ್ತೂತಿ ಯೇಭುಯ್ಯನಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಸತ್ತ ಧಞ್ಞಾನಿ ಪನ ಭಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕತೋಪಿ ಸತ್ತುಯೇವ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಙ್ಗುವರಕ…ಪೇ॰… ಸತ್ತುಸಙ್ಗಹಮೇವ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಸತ್ತುಮೋದಕೋತಿ ಸತ್ತುಯೋ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಕತೋ ಅಪಕ್ಕೋ ಸತ್ತುಗುಳೋ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನಭಾವಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಮುಖೇ ಸಾಸಪಮತ್ತಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ನ ಪವಾರೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಪವಾರೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಚೇ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಲಾಭಂ ಅತ್ತನೋ ಅಪಾಪುಣನ್ತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಪವಾರೇತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ। ಅಲಜ್ಜಿಸನ್ತಕಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋಪಿ ನ ಪವಾರೇತಿ। ಅವತ್ಥುತಾಯಾತಿ ಅನತಿರಿತ್ತಾಪತ್ತಿಸಾಧಿಕಾಯ ಪವಾರಣಾಯ ಅವತ್ಥುಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ । ಯಞ್ಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಆಪತ್ತಿಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತಂ ‘‘ಪವಾರಣಾಯ ಅವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಉಪನಾಮೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಯಾಭಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಹತ್ಥಪಾಸತೋ ಬಹಿ ಠಿತಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ದಾತುಕಾಮಾಭಿಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ದೂರಭಾವೇನೇವ ಪವಾರಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಥೇರಸ್ಸಪಿ ದೂರಭಾವಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವಾರಣಾಯ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥೇರಸ್ಸ ದೂರಭಾವತೋ’’ತಿ ಆಹ, ನ ಪನ ಥೇರಸ್ಸ ಅಭಿಹಾರಸಬ್ಭಾವತೋ। ಸಚೇಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೋ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಅವತ್ವಾ ಆಧಾರಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಅಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ದೂತಸ್ಸ ಚ ಅನಭಿಹರಣತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೇನ ‘ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ‘ಸಚೇ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗತೋ ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪನಾಮೇತ್ವಾ ‘ಇಮಂ ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ವಾಚಾಭಿಹಾರಸ್ಸ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।

ಪರಿವೇಸನಾಯಾತಿ ಭತ್ತಗ್ಗೇ। ಅಭಿಹಟಾವ ಹೋತೀತಿ ಪರಿವೇಸಕೇನೇವ ಅಭಿಹಟಾ ಹೋತಿ। ತತೋ ದಾತುಕಾಮತಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಗಣ್ಹನ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ದಾತುಕಾಮತಾಯ ಅಭಿಹಟತ್ತಾ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಅಭಿಹಟಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ‘‘ದಾತುಕಾಮಾಭಿಹಾರೇ ಸತಿ ಕೇವಲಂ ‘ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಹಣಮೇವ ಅಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ‘ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೇಪಿ ಅಗಣ್ಹನ್ತೇಪಿ ದಾತುಕಾಮಾಭಿಹಾರೋವ ಅಭಿಹಾರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಹಣಸಮಯೇ ವಾ ಅಗ್ಗಹಣಸಮಯೇ ವಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಅಸತಿ ತಸ್ಸ ದಾತುಕಾಮಾಭಿಹಾರೇ ಗಹಣಸಮಯೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

‘‘ರಸಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಅಪವಾರಣಜನಕಸ್ಸ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಚ್ಛರಸಂ ಮಂಸರಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಮಚ್ಛಸ್ಸ ರಸಂ ಮಚ್ಛರಸಮಿಚ್ಚೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ಮಚ್ಛೋ ಚ ಮಚ್ಛರಸಞ್ಚ ಮಚ್ಛರಸನ್ತಿ ಏವಂ ಪವಾರಣಜನಕಸಾಧಾರಣನಾಮವಸೇನಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾವ ಹೋತಿ। ಪರತೋ ಮಚ್ಛಸೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಇದಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಅವತ್ವಾಪಿ ಪವಾರಣಪಹೋನಕಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಹಟಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕರಮ್ಬಕೋತಿ ಮಿಸ್ಸಕಾಧಿವಚನಮೇತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞೇನ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋ ‘‘ಕರಮ್ಬಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಸಚೇಪಿ ಮಂಸೇನ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತೋವ ಹೋತಿ, ‘‘ಕರಮ್ಬಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಅಪವಾರಣಾರಹಸ್ಸ ನಾಮೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಮಂಸಕರಮ್ಬಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಮಂಸಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪವಾರಣಾವ ಹೋತಿ।

‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥುನೋ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋಪಿ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಅಯಾಗುಕೇ ನಿಮನ್ತನೇ ಉದಕಕಞ್ಜಿಕಖೀರಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮದ್ದಿತಂ ಭತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿ, ‘ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಯಾಗುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಸುಂ ಯಾಗುಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪವಾರಣಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ‘‘ಯೇನಾಪುಚ್ಛಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಕಾರಣಂ ಪನೇತ್ಥ ದುದ್ದಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೇ ತಾವ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಯಾಗುಮಿಸ್ಸಕಂ ನಾಮ ಭತ್ತಮೇವ ನ ಹೋತಿ, ಖೀರಾದಿಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕರಮ್ಬಕೇ ವಿಯ ಪವಾರಣಾಯ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಯಾಗು ಬಹುತರಾ ವಾ ಹೋತಿ ಸಮಸಮಾ ವಾ, ನ ಪವಾರೇತಿ। ‘ಯಾಗು ಮನ್ದಾ, ಭತ್ತಂ ಬಹುತರಂ, ಪವಾರೇತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದುದ್ದಸ’’ನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಾಗುಮಿಸ್ಸಕಂ ನಾಮ ಭತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾಯ ಏವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘ಇಧ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದುದ್ದಸ’’ನ್ತಿ।

ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದುದ್ದಸಂ, ಏವಂ ಪರತೋ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಾರಣಂ ದುದ್ದಸಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಪವಾರಣಪ್ಪಹೋನಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪಬಹುಭಾವೋ ಪವಾರಣಾಯ ಭಾವಾಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಪವಾರಣಜನಕಸ್ಸ ನಾಮಗ್ಗಹಣಮೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಞ್ಚ ಕರಮ್ಬಕೇನ ನ ಸಮಾನೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನ ಸಂಸನ್ದಿಯಮಾನಂ ನ ಸಮೇತಿ। ಯದಿ ಹಿ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕೇಯೇವ ರುಳ್ಹಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಭತ್ತಂ ಬಹುತರಂ ವಾ ಸಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪತರಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಪವಾರೇತಿಯೇವ, ಏವಂ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಪ್ಪತರೇಪಿ ಭತ್ತೇ ಪವಾರಣಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಮಿಸ್ಸಕನ್ತಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕೇಯೇವ ರುಳ್ಹತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕನ್ತಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕೇಯೇವ ರುಳ್ಹವೋಹಾರತ್ತಾ ಇದಂ ಪನ ‘ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಅಥ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕೇ ರುಳ್ಹಂ ನ ಹೋತಿ, ಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಅಯಾಗುಕೇ ನಿಮನ್ತನೇ ಖೀರಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮದ್ದಿತಂ ಭತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪವಾರಣಾ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಭತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಹೋತು ಬಹು ವಾ, ಪವಾರಣಾ ಏವ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕೇ ರುಳ್ಹಂ ವಾ ಹೋತು ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಂ ವಾ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಕಿಮೇತ್ಥ ಕಾರಣಚಿನ್ತಾಯ, ಈದಿಸೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಪಮಾಣೇನೇವ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ।

‘‘ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ದೇತೀತಿ ಭತ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಠಿತಂ ರಸಾದಿಂ ವಿಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಕೇನಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಭತ್ತಸಿತ್ಥಂ ನ ಪತತಿ, ತಥಾ ಗಾಳ್ಹಂ ಹತ್ಥೇನ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾಪಿ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಯಾಗುಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾಗುಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಾಗುಮಿಸ್ಸಕಂ ಭತ್ತಮ್ಪಿ ದೇನ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಬಹುಖೀರರಸಾದೀಸು ಭತ್ತೇಸು ‘‘ಖೀರಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಖೀರಾದೀನಿ ವಾ ದೇತು ಖೀರಾದಿಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಪವಾರಣಾಯ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ ತೇನಾಕಾರೇನ ದೇನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಪನ ಭತ್ತಮಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ಪವಾರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಕಾರಣನ್ತರಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ।

ಸಚೇ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಾದೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಸೀದತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕಾಸನಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾವ ಸುಖೇನ ನಿಸೀದಿತುಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ…ಪೇ॰… ನಿಸೀದನಕಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಸನಂ ಅಚಾಲೇತ್ವಾತಿ ಪೀಠೇ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸತೋ ಆನಿಸದಮಂಸಂ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ, ಅನುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವಿಯ ಠಾನಾಚಾವನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ।

ಅಕಪ್ಪಿಯಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕಪ್ಪಿಯಕತಸ್ಸೇವ ಅನತಿರಿತ್ತಭಾವತೋ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮೂಲಫಲಾದಿಯೇವ ಅತಿರಿತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಂ ಪನ ಪತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅತಿರಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಂ ಪನ ಮೂಲಫಲಾದಿಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೇನ ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತಿರಿತ್ತಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ।

ಸೋ ಪುನ ಕಾತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭಾಜನೇ ಕರಿಯಮಾನಂ ಪಠಮಂ ಕತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಪುನ ಸೋಯೇವ ಕಾತುಂ ನ ಲಭತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಲಭತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪನ ಭಾಜನೇ ತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನ ಅಕತಂ, ತೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಯಞ್ಚ ಅಕತಂ, ತಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತೇನಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ನ ಕೇವಲಂ ಅಞ್ಞೇನ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಕತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಕತಂ। ಪೇಸೇತ್ವಾತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪೇಸೇತ್ವಾ। ಇಮಸ್ಸ ವಿನಯಕಮ್ಮಭಾವತೋ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಿತಂ ನ ಕಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಚೇ ಪನ ಆಮಿಸಸಂಸಟ್ಠಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಮುಖಗತೇನಪಿ ಅನತಿರಿತ್ತೇನ ಆಮಿಸೇನ ಸಂಸಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ , ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಪವಾರಿತೇನ ಭೋಜನಂ ಅತಿರಿತ್ತಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೇನಪಿ ಯಥಾ ಅಕತೇನ ಮಿಸ್ಸಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮುಖಞ್ಚ ಹತ್ಥಞ್ಚ ಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಪ್ಪವಾರಿತಸ್ಸ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಯಾಮಕಾಲಿಕಾದೀನಿ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಪವಾರಿತಸ್ಸ ಪನ ಪವಾರಣಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ…ಪೇ॰… ಅಜ್ಝೋಹಾರೇ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ।

೨೪೧. ಕಾಯೇನ ಭುಞ್ಜನತೋ ವಾಚಾಯ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಅತಿರಿತ್ತಂ ಅಕಾರಾಪನತೋ ಚ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಕಾಯವಾಚತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪವಾರಿತಭಾವೋ, ಆಮಿಸಸ್ಸ ಅನತಿರಿತ್ತತಾ, ಕಾಲೇ ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪಠಮಪವಾರಣಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ದುತಿಯಪವಾರಣಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಛಟ್ಠೇ ಸಾಧಾರಣಮೇವಾತಿ ‘‘ಹನ್ದ ಭಿಕ್ಖು ಖಾದ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪವಾರಣಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ। ‘‘ಭುತ್ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇ। ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಇದಞ್ಚ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪವಾರಿತತಾ, ಪವಾರಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ಆಸಾದನಾಪೇಕ್ಖತಾ, ಅನತಿರಿತ್ತೇನ ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರಣಾ, ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುತಿಯಪವಾರಣಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ವಿಕಾಲಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೪೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಗ್ಗಸಮಜ್ಜೋತಿ ಉತ್ತಮಂ ನಚ್ಚಂ। ತಂ ಕಿರ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ಠತ್ವಾ ಏಕಂ ದೇವತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕರೋನ್ತಿ। ನಟಾನಂ ನಾಟಕಾನಿ ನಟನಾಟಕಾನಿ, ಸೀತಾಹರಣಾದೀನಿ। ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ। ಅದಂಸೂತಿ ‘‘ವಿಹಾರಂ ನೇತ್ವಾ ಖಾದಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಅದಂಸು।

೨೪೮-೨೪೯. ಮೂಲಕಮೂಲಾದೀನಿ ಉಪದೇಸತೋಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತಂ ತಂ ನಾಮಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮೋಹೋಯೇವ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಕ್ಖಾಮ। ಖಾದನೀಯತ್ಥನ್ತಿ ಖಾದನೀಯೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ। ನೇವ ಫರನ್ತೀತಿ ನ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ। ತೇಸು ತೇಸು ಜನಪದೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಂ ಸೇಸಜನಪದೇಸುಪಿ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ರುಕ್ಖವಲ್ಲಿಆದೀನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತೋಪಥವೀಗತೋತಿ ಸಾಲಕಲ್ಯಾಣೀಖನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಕಪ್ಪಿಯಾನೀತಿ ಮೂಲಖನ್ಧತಚಪತ್ತಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಪ್ಪಿಯಾನಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ನಾಮವಸೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಯನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಚ್ಛಿವಾದೀನಂ ಅಪರಿಪಕ್ಕಾನೇವ ಫಲಾನಿ ಯಾವಜೀವಿಕಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರಿಪಕ್ಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಹರೀತಕಾದೀನಂ ಅಟ್ಠೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಿಞ್ಜಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಕಪಾಲಾನಿ ಯಾವಜೀವಿಕಾನೀತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಮಿಞ್ಜಮ್ಪಿ ಯಾವಜೀವಿಕನ್ತಿ ಏಕೇ। ಹಿಙ್ಗೂತಿ ಹಿಙ್ಗುರುಕ್ಖತೋ ಪಗ್ಘರಿತನಿಯ್ಯಾಸೋ। ಹಿಙ್ಗುಜತುಆದಯೋಪಿ ಹಿಙ್ಗುವಿಕತಿಯೋ ಏವ। ತತ್ಥ ಹಿಙ್ಗುಜತು ನಾಮ ಹಿಙ್ಗುರುಕ್ಖಸ್ಸ ದಣ್ಡಪತ್ತಾನಿ ಪಚಿತ್ವಾ ಕತನಿಯ್ಯಾಸೋ, ಹಿಙ್ಗುಸಿಪಾಟಿಕಂ ನಾಮ ಹಿಙ್ಗುಪತ್ತಾನಿ ಪಚಿತ್ವಾ ಕತನಿಯ್ಯಾಸೋ। ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತಕನ್ತಿ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಸಿಲೇಸೋ। ತಕಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪತ್ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸಿಲೇಸೋ। ತಕಪಣ್ಣಿನ್ತಿ ಪಲಾಸೇ ಭಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕತಸಿಲೇಸೋ। ‘‘ದಣ್ಡತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸಿಲೇಸೋ ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ವಿಕಾಲತಾ, ಯಾವಕಾಲಿಕತಾ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ವಿಕಾಲಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೫೨-೩. ಅಟ್ಠಮೇ ತಾದಿಸನ್ತಿ ಅಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಯಾವಕಾಲಿಕಂ ವಾ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಾಮಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಯಾವಕಾಲಿಕೇ ಏವ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಅಥ ಖೋ ಯಾಮಕಾಲಿಕೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನನು ಚ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ನೇವ ಖಾದನೀಯೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಂ, ನ ಭೋಜನೀಯೇಸು। ತೇನೇವ ಪದಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ಖಾದನೀಯಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಭೋಜನಾನಿ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಖಾದನೀಯಂ ನಾಮ। ಭೋಜನೀಯಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಭೋಜನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಖಾದೇಯ್ಯ ವಾ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಾಮಕಾಲಿಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಪದಭಾಜನೇ ಖಾದನೀಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಖಾದಿತಬ್ಬಞ್ಹಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದನೀಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಚ ಯಾಮಕಾಲಿಕೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ ಪಾತಬ್ಯಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಯಾಮೇ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಾಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಯಾಮಕಾಲಿಕೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ ತದಹುಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಯಾಮೇ ಕಪ್ಪತಿ, ಯಾಮಾತಿಕ್ಕನ್ತೇ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೫) ಇಮಿನಾಪಿ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ। ತೇನೇವ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಞೂಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಯಾಮಕಾಲಿಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ವುತ್ತಂ।

ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇತಿ ಗಹಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹಿ ತಂ, ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪತ್ತಂ। ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಾಗುಯಾ ಉಪರಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ। ತೇಲವಣ್ಣೇ ಪತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ನಿಸ್ನೇಹಭಾವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಘಂಸನ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣವಸೇನೇವ ಲೇಖಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಯಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಹಿ ದುತಿಯದಿವಸೇ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಿರಪೇಕ್ಖದಾನೇನ ವಾ ವಿಜಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಅವಿಜಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಪರಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಅದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ನಿರಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ವಿಜಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುತಿಯದಿವಸೇ ವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪತ್ತೋ ದುದ್ಧೋತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ? ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಸಯಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ತುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ನ ಸಮ್ಮಾ ಧೋವಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪಿತೇ ಪತ್ತೇ ಲಗ್ಗಮ್ಪಿ ಅವಿಜಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ಠತ್ವಾ ‘ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿರಾಲಯಭಾವೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ವಿಜಹಿತೇಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಜಹತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಸನ್ನಿಧಿಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತಿ ವಿಜಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸದಿಸತ್ತಾ। ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದಹಿತೇಯೇವ ಚ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕರತ್ತಂ ವೀತಿನಾಮಿತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।

ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ನಿಹಿತೇಸು ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಯಾವಜೀವಿಕೇಸು ಪುರೇಭತ್ತಮ್ಪಿ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರಣೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಾಮಕಾಲಿಕೇಪಿ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರಣೇ ವಿಸುಂ ದುಕ್ಕಟೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರತೋ ದುಕ್ಕಟೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ। ಪಕತಿಆಮಿಸೇತಿ ಓದನಾದಿಕಪ್ಪಿಯಾಮಿಸೇ। ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಾಮಿಸೇನ ಮುಖೇನ ಅಜ್ಝೋಹರತೋ ದ್ವೇತಿ ಹಿಯ್ಯೋ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಅಜ್ಜ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಸಾಮಿಸೇನ ಮುಖೇನ ಭುಞ್ಜತೋ ಸನ್ನಿಹಿತಯಾಮಕಾಲಿಕಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಸನ್ನಿಹಿತೇನ ಸಂಸಟ್ಠಆಮಿಸಪಚ್ಚಯಾ ಏಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ। ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪೀತಿ ಸಾಮಿಸೇನ ನಿರಾಮಿಸೇನಾತಿ ವುತ್ತವಿಧಾನದ್ವಯೇ। ದುಕ್ಕಟಂ ವಡ್ಢತೀತಿ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವಡ್ಢತಿ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟಞ್ಚ ವಡ್ಢತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಮಂಸೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಸೇಸಅಕಪ್ಪಿಯಮಂಸೇಸು ದುಕ್ಕಟಂ ವಡ್ಢತಿ।

೨೫೫. ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಾ ತಾವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ನಿಹಿತತ್ತಾ ಪುರೇಭತ್ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಸನ್ನಿಹಿತಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಯಾವಕಾಲಿಕಯಾಮಕಾಲಿಕತಾ, ಸನ್ನಿಧಿಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಪಣೀತಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೫೭-೨೫೯. ನವಮೇ ಪಣೀತಸಂಸಟ್ಠಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ಪಣೀತಭೋಜನಾನಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಆಜಞ್ಞಯುತ್ತೋ ರಥೋ ‘‘ಆಜಞ್ಞರಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪಣೀತಸಂಸಟ್ಠಾನಿ ಸತ್ತಧಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ‘‘ಪಣೀತಭೋಜನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಯೇಹಿ ಪನ ಪಣೀತೇಹಿ ಸಂಸಟ್ಠಾನಿ, ತಾನಿ ‘‘ಪಣೀತಭೋಜನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸಪ್ಪಿ ನವನೀತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೇಸಂ ಮಂಸಂ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥುಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಪ್ಪಿಯವತ್ಥುಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪಿಆದೀನಿ ನ ಕಪ್ಪನ್ತಿ। ಏಕಞ್ಹಿ ಮನುಸ್ಸವಸಾತೇಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖೀರಸಪ್ಪಿನವನೀತವಸಾತೇಲೇಸು ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸಪ್ಪಿಭತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಪ್ಪಿಸಂಸಟ್ಠಂ ಭತ್ತಂ ಸಪ್ಪಿಭತ್ತಂ, ಸಪ್ಪಿ ಚ ಭತ್ತಞ್ಚ ಸಪ್ಪಿಭತ್ತನ್ತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಸಾಲಿಭತ್ತಂ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸೇವ ದಳ್ಹತರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ತುಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಏವ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಪಮಾಣಂ।

ಮೂಲನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಹಿಯೇವ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕಪ್ಪಿಯಸಪ್ಪಿನಾ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಪ್ಪಿನಾತಿ ಚ ಇದಂ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸಪ್ಪಿನಾ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸಪ್ಪಿನಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ನಾನಾವತ್ಥುಕಾನೀತಿ ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ।

೨೬೧. ಮಹಾನಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ –

‘‘ಅಗಿಲಾನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಚತುಮಾಸಪಚ್ಚಯಪವಾರಣಾ ಸಾದಿತಬ್ಬಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪುನಪವಾರಣಾಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ನಿಚ್ಚಪವಾರಣಾಯ, ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೦೬) –

ಇದಂ ಮಹಾನಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ಇಮಿನಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಸಙ್ಘವಸೇನ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ಸಚೇ ತತ್ಥ ರತ್ತೀಹಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕತೋ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕಾಯೇವ ರತ್ತಿಯೋ ಏತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ। ಅಥ ತತೋ ರತ್ತಿಪರಿಯನ್ತತೋ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಪರಿಯನ್ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿ ನ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣೀಯೇನ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಅಞ್ಞಭೇಸಜ್ಜಕರಣೀಯೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಗಿಲಾನೋ ಗಿಲಾನಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ನ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣೀಯೇನ ಭೇಸಜ್ಜಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮಹಾನಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತಾನಿ ಪಾಟಿದೇಸನೀಯವತ್ಥೂನೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಸಪ್ಪಿಆದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾನಿ ಪನ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಪ್ಪಿಆದೀನಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತಿಯನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥೂನಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಪಾಟಿದೇಸನೀಯವತ್ಥೂನಿ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪಣೀತಭೋಜನತಾ, ಅಗಿಲಾನತಾ, ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಲಾಭೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪಣೀತಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ದನ್ತಪೋನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೬೩. ದಸಮೇ ಅಯ್ಯವೋಸಾಟಿತಕಾನೀತಿ ಪಿತುಪಿಣ್ಡಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಉಮ್ಮಾರೇತಿ ಸುಸಾನೇ ಕತಗೇಹಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹಸ್ಸ ವಾ ಉಮ್ಮಾರೇ। ಘನಬದ್ಧೋತಿ ಘನಮಂಸೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ಕಥಿನಸಂಹತಸರೀರೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

೨೬೪. ಮುಖದ್ವಾರನ್ತಿ ಗಲನಾಳಿಕಂ। ಆಹಾರನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಯಾವಕಾಲಿಕಾದಿಂ। ಆಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯ। ಮುಖೇನ ವಾ ಪವಿಟ್ಠಂ ಹೋತು ನಾಸಿಕಾಯ ವಾ, ಗಲೇನ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಪವೇಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನಾಹಾರೇಪಿ ಉದಕೇ ಆಹಾರಸಞ್ಞಾಯ ದನ್ತಪೋನೇ ಚ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಆಹಟಂ ಇದನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅದಿನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿಂಸೂ’’ತಿ। ಉದಕಞ್ಹಿ ಯಥಾಸುಖಂ ಪಾತುಂ ದನ್ತಕಟ್ಠಞ್ಚ ದನ್ತಪೋನಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ರಸಂ ಗಿಲಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇಪಿ ದನ್ತಕಟ್ಠರಸೋ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸತಿ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಅನಜ್ಝೋಹರನ್ತೇನ ಪನ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಂ ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।

೨೬೫. ಅಕಲ್ಲಕೋತಿ ಗಿಲಾನೋ ಸಹತ್ಥಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮುಖೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಚ್ಚಾರಣಮತ್ತನ್ತಿ ಉಕ್ಖಿಪನಮತ್ತಂ। ಏಕದೇಸೇನಪೀತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾಪಿ ಫುಟ್ಠಮತ್ತೇನ। ತಂ ಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ವೇಣುಕೋಟಿಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾ। ಸಚೇಪಿ ಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಮೇವ ಘಟಂ ದಾಯಕೇನ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠತ್ವಾ ಘಟಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಿನ್ನವೇಣುಕೋಟಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಉಭಯಕೋಟಿಬದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಅಪೀಳೇತ್ವಾ ಪಕತಿಯಾ ಪೀಳಿಯಮಾನಉಚ್ಛುರಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅಭಿಹಾರೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಪೀಳಿಯಮಾನಾ ಉಚ್ಛುತೋ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ರಸಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ದೋಣಿಕಾಯ ಸಯಂ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ಉಚ್ಛುರಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಆವರಿತ್ವಾ ಆವರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು।

ಅಸಂಹಾರಿಮೇತಿ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪುರಿಸೇನ ಅಸಂಹಾರಿಯೇ। ‘‘ತಿನ್ತಿಣಿಕಾದಿಪಣ್ಣೇಸೂ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಾಖಾಸು ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ರುಹತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಞ್ಛಿತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪತ್ತೇ ಪತಿತರಜನಚುಣ್ಣಞ್ಹಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಅಪರಿಹಟಭಾವತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಸ್ಸ ಅನುರೂಪೇನ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದತ್ವಾ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನ ಪರಸನ್ತಕಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅದತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।

ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದೇತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದೇತಿ। ಕಞ್ಜಿಕನ್ತಿ ಖೀರರಸಾದಿಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದ್ರವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಹತ್ಥತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಪುನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಉಗ್ಗಹಿತಕಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥತೋ ಅಮೋಚೇನ್ತೇನೇವಾ’’ತಿ। ಆಲುಲೇನ್ತಾನನ್ತಿ ಆಲೋಲೇನ್ತಾನಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಆಹರಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅಭಿಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಪಠಮತರಂ ಉಳುಙ್ಕತೋ ಥೇವಾ ಪತ್ತೇ ಪತನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಥಾ ಪಠಮತರಂ ಪತಿತಥೇವೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಅಪನೇನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಾ ಪತಿತಥೇವೇಪಿ ಅಭಿಹಟತ್ತಾ ನೇವತ್ಥಿ ದೋಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಚರುಕೇನಾತಿ ಖುದ್ದಕಭಾಜನೇನ। ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾಪಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇ ಫುಸಾಪಿತೇ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಮ್ಪಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ನಯೋ। ತಥಾ ಚ ತತ್ಥ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇ ತಂಪಟಿಬದ್ಧೇ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವ ವುತ್ತಂ।

ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗತಂ, ತೇನ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತಸ್ಮಾ। ತಂ ದಿವಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಿತಕಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಮುಖದ್ವಾರಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ‘‘ತಂ ದಿವಸಂ…ಪೇ॰… ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ತಂ ದಿವಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾ ಠಪಿತಂ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಮುಖದ್ವಾರಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಉಗ್ಗಹಿತಕಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹಿ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ। ‘‘ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಪರಿಭೋಗೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ತಂ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಪತತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಗಣಭೋಜನಾದೀಸು ಗಿಲಾನಾದೀನಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾನಂ ಗಣಭೋಜನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಗವತಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದನತ್ಥಂ ಅನುಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಂ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಪತತೀ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚತೂಸುಪಿ ಕಾಲಿಕೇಸು ಅಯಂ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಸತ್ಥಕೇನಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸತ್ಥಕೇನ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಉಗ್ಗಹಿತಪಚ್ಚಯಾ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ವಾ ದೋಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ತಂ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಪರಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ। ಇಮಿನಾವ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ದಿನ್ನಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪತ್ತಸಮ್ಮಕ್ಖನಾದಿಅತ್ಥಂ ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಹಟತೇಲಾದಿಂ ಸಚೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ಪನ ಸಾಮಂ ಗಹಿತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಿತಕಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಮುಖದ್ವಾರಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಭೋಗತ್ಥಮೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ದಿನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಸಿಙ್ಗೀಲೋಣಕಪ್ಪೋ ವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಣಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ರುಹನತೋ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಮ್ಪಿ ಸಚೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ದಿನ್ನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಇಧ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ದಿನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಿಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ‘‘ನ ಹಿ ತಂ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಪರಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ಗಹಿತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಪಟಿಗ್ಗಹಣಙ್ಗೇಸು ‘‘ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹಣಞ್ಹಿ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸತಿಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ‘ನ ಹಿ ತಂ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಪರಿಹರನ್ತೀ’ತಿ ಇಧ ಅಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಪರಿಹರಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಉದುಕ್ಖಲಮುಸಲಾನಿ ಖಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉದುಕ್ಖಲಮುಸಲಾನಂ ಖಯೇನ ಪಿಸಿತಕೋಟ್ಟಿತಭೇಸಜ್ಜೇಸು ಸಚೇ ಆಗನ್ತುಕವಣ್ಣೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ।

ಸುದ್ಧಂ ಉದಕಂ ಹೋತೀತಿ ರುಕ್ಖಸಾಖಾದೀಹಿ ಗಳಿತ್ವಾ ಪತನಉದಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪತ್ತೋ ವಾಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪತ್ತಗತಂ ಛುಪಿತ್ವಾ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಲಗ್ಗೇನ ಆಮಿಸೇನ ದೋಸಾಭಾವತ್ಥಂ ಪತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಭೋಗತ್ಥಮೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಪತತಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕರಣತೋ ಹತ್ಥಗತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಜಹತಿ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಪನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಸಮಯೇಯೇವ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಹತ್ಥಗತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಜಹತಿ। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಾಯ ಓದನಂ ಪಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೇಪಿ ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಯಮೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪನತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಜಹತಿ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನೇವ ಠಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಜಹತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಭಾವತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಮಣೇರ…ಪೇ॰… ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ।

ಪಟಿಗ್ಗಹಣೂಪಗಂ ಭಾರಂ ನಾಮ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಕ್ಖೇಪಾರಹಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಅಞ್ಞೇನ ಹತ್ಥೇನ ಪಿದಹನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಪಿದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಮಾಣೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಮಚ್ಛಿಕವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಸಾಖಾಯ ಲಗ್ಗರಜಂ ಪತ್ತೇ ಪತತಿ, ಸುಖೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸಾಖಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಭೋಗತ್ಥಮೇವಿಧ ಪಟಿಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಮೂಲಪಟಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಮಚ್ಛಿಕವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಸತೀತಿ ಚಾಟಿಯಾ ವಾ ಕುಣ್ಡಕೇ ವಾ ಅಸತಿ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ತಂಯೇವ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯಭಣ್ಡಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ। ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ಅನುಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಥೇರಸ್ಸ ದೇತಿ। ತುಯ್ಹಂ ಯಾಗುಂ ಮಯ್ಹಂ ದೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ವತ್ವಾ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋಪಿ ಪತ್ತಂ ತಸ್ಸ ದೇತಿ। ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸಾಮಣೇರೋತಿಆದಿಪತ್ತಪರಿವತ್ತನಕಥಾಯ। ಕಾರಣಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಾತುಆದೀನಂ ತೇಲಾದೀನಿ ಹರನ್ತೋ ತಥಾರೂಪೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಅಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಲಭತಿ, ಏವಮಿಧ ಪತ್ತಪರಿವತ್ತನಂ ಅಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಗಹಿತತಣ್ಡುಲೇಸು ಪರಿಕ್ಖೀಣೇಸು ಅವಸ್ಸಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಮಣೇರಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವಿತಕ್ಕುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪನ ಛಾಯತ್ಥಾಯ ವಾ ಗಹಣೇ ಪರಿಭೋಗಾಸಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧದತ್ತತ್ಥೇರೇನಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಮಾತಾಪಿತೂನಮತ್ಥಾಯ, ತೇಲಾದಿಹರತೋಪಿ ಚ।

ಸಾಖಂ ಛಾಯಾದಿಅತ್ಥಾಯ, ಇಮೇಸಂ ನ ವಿಸೇಸತಿ॥

‘‘ತಸ್ಮಾ ಹಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ, ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ ತು ಕಾರಣಂ।

ತಸ್ಸ ಸಾಲಯಭಾವಂ ತು, ವಿಸೇಸಂ ತಕ್ಕಯಾಮ ತ’’ನ್ತಿ॥

ಇದಮೇವೇತ್ಥ ಯುತ್ತತರಂ ಅವಸ್ಸಂ ತಥಾವಿಧವಿತಕ್ಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ನ ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಂ ಸೋಧೇತುನ್ತಿ। ಮಾತಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಹರಣೇ ಪನ ನಾವಸ್ಸಂ ತಥಾವಿಧವಿತಕ್ಕುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿತಕ್ಕಂ ಸೋಧೇತುಂ। ಯತ್ಥ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಂ ಸೋಧೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತತ್ಥ ನೇವತ್ಥಿ ದೋಸೋ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿತಕ್ಕಂ ಸೋಧೇತುಂ, ತತೋ ಲದ್ಧಂ ಖಾದಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ।

ನಿಚ್ಚಾಲೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ನಿಚ್ಚಾಲೇತ್ವಾ ಸಕ್ಖರಾ ಅಪನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಆಧಾರಕೇ ಪತ್ತೋ ಠಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಪತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚಾಲೇತೀತಿ ವಿನಾ ಕಾರಣಂ ಚಾಲೇತಿ। ಸತಿಪಿ ಕಾರಣೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಭೋಗಾರಹಂ ಚಾಲೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧೇ ಆಮಕಮಂಸಂ ಆಮಕಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪) ತಾದಿಸೇ ಆಬಾಧೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಆಮಕಮಂಸಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಆಮಕಮಂಸಪಟಿಗ್ಗಹಣಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸೀಹವಿಘಾಸಾದಿಂ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿತಕ್ಕಂ ಸೋಧೇತುನ್ತಿ ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ದೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಮಯಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ।

ಸಚೇ ಪನ ಮೂಲೇಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೇ ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ದದೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕರೋತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಾಮಣೇರಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿರುಚಿತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕರೋತಿ। ಗಹಿತಾವಸೇಸನ್ತಿ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಗಹಿತಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅವಸೇಸಂ। ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಇದಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ। ಇಧ ಗಹಿತಾವಸೇಸಂ ನಾಮ ತೇನ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪುನ ಠಪಿತಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತದಹು ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತೇನೇವ ‘‘ಯಾವಕಾಲಿಕೇನ ಯಾವಜೀವಿಕಸಂಸಗ್ಗೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಪನ ಪುರಿಮದಿವಸೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಾಮಿಸೇನ ಮುಖೇನ ತಸ್ಸಾ ವಟ್ಟಿಯಾ ಧೂಮಂ ಪಿವಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸಮುದ್ದೋದಕೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸಮುದ್ದೋದಕೇನ। ಯಸ್ಮಾ ಕತಕಟ್ಠಿ ಉದಕಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಲಗ್ಗತೀತಿ ಮುಖೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಉದಕೇ ಸುಕ್ಖೇ ಸೇತವಣ್ಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ಲಗ್ಗತಿ। ಪಾನೀಯಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಅತ್ಥಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ। ಸಚೇ ಪನ ಪೀತಾವಸೇಸಂ ತತ್ಥೇವ ಆಕಿರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ವಿಯೂಹಿತ್ವಾ, ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಮಹಾಭೂತೇಸೂತಿ ಸರೀರನಿಸ್ಸಿತೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು। ಪತತೀತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪತತಿ। ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪತಿತಮೇವ ಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಇತರಂ। ಅಲ್ಲದಾರುಂ ರುಕ್ಖತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಿಕತ್ಥಾಯ ಪಥವಿಂ ಖಣಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಪ್ಪದಟ್ಠಕ್ಖಣೇಯೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಸತಿ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇ ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞದಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತಾ, ಅನನುಞ್ಞಾತತಾ, ಧೂಮಾದಿಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾಭಾವೋ, ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದನ್ತಪೋನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಭೋಜನವಗ್ಗೋ ಚತುತ್ಥೋ।

೫. ಅಚೇಲಕವಗ್ಗೋ

೧. ಅಚೇಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೭೩. ಅಚೇಲಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ತೇಸನ್ತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಭಾಜನೇ। ಇತೋತಿ ಪತ್ತತೋ। ಸಚೇ ತಿತ್ಥಿಯೋ ವದತೀತಿ ‘‘ಪಠಮಮೇವ ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಭಿಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಆಕಿರಥಾ’’ತಿ ವದತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯತಾ, ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯತಾ , ಅಜ್ಝೋಹರಣತ್ಥಾಯ ಸಹತ್ಥಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾಜನೇ ದಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅಚೇಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಉಯ್ಯೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೭೪. ದುತಿಯಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಅನಾಚಾರಂ ಆಚರಿತುಕಾಮತಾ, ತದತ್ಥಮೇವ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಯ್ಯೋಜನಾ, ಏವಂ ಉಯ್ಯೋಜೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಾತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಯ್ಯೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಸಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೮೦. ತತಿಯೇ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟೋತಿ ದ್ವಾರಬಾಹಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಖುದ್ದಕಂ ನಾಮ ಸಯನಿಘರಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಞ್ಚಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಾನಂ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟತೋ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೇ ಸಯನಿಘರೇ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟತೋ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಿಟ್ಠಿವಂಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಚ ಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಮಜ್ಝಾತಿಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಕತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಟ್ಠಿವಂಸಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾ ವಾ ಕತಸ್ಸ। ಸಚಿತ್ತಕನ್ತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸೀದನಚಿತ್ತೇನ ಸಚಿತ್ತಕಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪರಿಯುಟ್ಠಿತರಾಗಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾನಂ ಸನ್ನಿಹಿತತಾ, ಸಯನಿಘರತಾ, ದುತಿಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಭಾವೋ, ಅನುಪಖಜ್ಜ ನಿಸೀದನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೮೪-೨೮೯. ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

೬. ಚಾರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೯೮. ಛಟ್ಠೇ ಪಕತಿವಚನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತೇನ ಸೋತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ಪಕತಿವಚನಂ ನಾಮ। ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಅಹಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಘರಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಚಾರಿತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ಈದಿಸೇನ ವಚನೇನ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ನಿಮನ್ತನಸಾದಿಯನಂ, ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛನಾ, ಭತ್ತಿಯಘರತೋ ಅಞ್ಞಘರಪ್ಪವೇಸನಂ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾನತಿಕ್ಕಮೋ, ಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಆಪದಾನಂ ವಾ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಚಾರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಮಹಾನಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೦೩. ಸತ್ತಮೇ ಮಹಾನಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ಭಾತಾ ಭಗವತೋ ಚೂಳಪಿತು ಪುತ್ತೋ। ಸುದ್ಧೋದನೋ ಸಕ್ಕೋದನೋ ಸುಕ್ಕೋದನೋ ಧೋತೋದನೋ ಅಮಿತೋದನೋತಿ ಇಮೇ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಜನಾ ಭಾತರೋ। ಅಮಿತಾ ನಾಮ ದೇವೀ ತೇಸಂ ಭಗಿನೀ, ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ತಸ್ಸಾ ಪುತ್ತೋ। ತಥಾಗತೋ ಚ ನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಚ ಸುದ್ಧೋದನಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ, ಮಹಾನಾಮೋ ಚ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೋ ಚ ಸುಕ್ಕೋದನಸ್ಸ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಅಮಿತೋದನಸ್ಸ। ಸೋ ಭಗವತೋ ಕನಿಟ್ಠೋ, ಮಹಾನಾಮೋ ಮಹಲ್ಲಕತರೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಅರಿಯಸಾವಕೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾನಾಮೋ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ।

೩೦೫-೩೦೬. ಪಾಳಿಯಂ ಅಜ್ಜಣ್ಹೋತಿ ಅಜ್ಜ ಏಕದಿವಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಅಜ್ಜನೋ’’ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ। ಕಾಲಂ ಆಹರಿಸ್ಸಥಾತಿ ಸ್ವೇ ಹರಿಸ್ಸಥ। ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯಾತಿ ಸಚೇ ತತ್ಥ ರತ್ತೀಹಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕತೋ ಹೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾಯೇವ ವಾ ರತ್ತಿಯೋ ಏತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ, ತತೋ ರತ್ತಿಪರಿಯನ್ತತೋ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಪರಿಯನ್ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯ। ‘‘ಇಮೇಹಿ ತಯಾ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಪವಾರಿತಮ್ಹ, ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಇಮಿನಾವ ಭೇಸಜ್ಜೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಮ್ಪಿ ಗಿಲಾನೋವ ಲಭತಿ।

೩೧೦. ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘಪವಾರಣಾಯಮೇವಾಯಂ ವಿಧಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪುಗ್ಗಲಿಕಾಯ ಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸಙ್ಘಪವಾರಣತಾ , ಭೇಸಜ್ಜವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಗಿಲಾನತಾ, ಪರಿಯನ್ತಾತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಮಹಾನಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೧೧. ಅಟ್ಠಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾ, ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ, ಅನುಞ್ಞಾತೋಕಾಸತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಸ್ಸನಂ, ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಪದಾಯ ವಾ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಸೇನಾವಾಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೧೭. ನವಮಸಿಕ್ಖಾಪದಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ತಿರತ್ತಾತಿಕ್ಕಮೋ, ಸೇನಾಯ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ, ಗಿಲಾನತಾದೀನಂ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸೇನಾವಾಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಉಯ್ಯೋಧಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೨೨. ದಸಮೇ ಕತಿ ತೇ ಲಕ್ಖಾನಿ ಲದ್ಧಾನೀತಿ ತವ ಸರಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ ಕಿತ್ತಕಾ ಜನಾ ತಯಾ ಲದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಿತ್ತಕಾ ತಯಾ ವಿದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಯ್ಯೋಧಿಕಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ, ಅನುಞ್ಞಾತೋಕಾಸತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಸ್ಸನಂ, ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಪದಾಯ ವಾ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಯ್ಯೋಧಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಅಚೇಲಕವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ।

೬. ಸುರಾಪಾನವಗ್ಗೋ

೧. ಸುರಾಪಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೨೬-೩೨೮. ಸುರಾಪಾನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವತಿಯಾತಿ ಗಾಮಪರಿಕ್ಖೇಪವತಿಯಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪಿಟ್ಠಸುರಾದೀಸು ಪಿಟ್ಠಂ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಜ್ಜಂ ಉದಕಂ ದತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಕತಾ ಪಿಟ್ಠಸುರಾ। ಏವಂ ಪೂವೇ ಓದನೇ ಚ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಜ್ಜಂ ಉದಕಂ ದತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಕತಾ ಪೂವಸುರಾ ಓದನಸುರಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಕಿಣ್ಣಾ’’ತಿ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಸುರಾಯ ಬೀಜಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೇ ಸುರಾಮೋದಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕತಾ ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಹರೀತಕೀಸಾಸಪಾದಿನಾನಾಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಸಂಯೋಜಿತಾ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾ।

ಮಧುಕತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಿಪುಪ್ಫರಸೋ ಚಿರಪರಿವಾಸಿತೋ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ। ಪನಸಾದಿಫಲರಸೋ ಫಲಾಸವೋ। ಮುದ್ದಿಕಾರಸೋ ಮಧ್ವಾಸವೋ। ಉಚ್ಛುರಸೋ ಗುಳಾಸವೋ। ಹರೀತಕಾಮಲಕಕಟುಕಭಣ್ಡಾದಿನಾನಾಸಮ್ಭಾರಾನಂ ರಸೋ ಚಿರಪರಿವಾಸಿತೋ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತೋ। ಬೀಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಸಮ್ಭಾರೇ ಪಟಿಯಾದೇತ್ವಾ ಚಾಟಿಯಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತಕಾಲತೋ, ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದೀನಂ ಪುಪ್ಫರಸಸ್ಸ ಗಹಿತಅಭಿನವಕಾಲತೋಯೇವ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ।

೩೨೯. ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಅನೇಕೇಹಿ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತೋ ಅಮಜ್ಜಭೂತೋ ಆಸವವಿಸೇಸೋ। ವಾಸಗ್ಗಾಹಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಸುಗನ್ಧಿಭಾವಗ್ಗಾಹಾಪನತ್ಥಂ। ಅಚಿತ್ತಕಂ ಲೋಕವಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಮಜ್ಜಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಾನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸುರಾಪಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಅಙ್ಗುಲಿಪತೋದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೩೦. ದುತಿಯೇ ಭಿಕ್ಖುನೀಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಾಮಸನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅಙ್ಗುಲಿಪತೋದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಹಸಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೩೫. ತತಿಯಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪರಿಗೋಪ್ಫಕತಾ, ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕೀಳನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಹಸಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಅನಾದರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೪೪. ಚತುತ್ಥೇ ಗಾರಯ್ಹೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಚ್ಛುರಸೋ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಕಸಟೋ ಯಾವಜೀವಿಕೋ, ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಸಮವಾಯೋ ಉಚ್ಛುಯಟ್ಠಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಕಾಲೇ ಉಚ್ಛುಯಟ್ಠಿಂ ಖಾದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಗುಳಹರೀತಕಂ ವಿಯಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಗಾರಯ್ಹಾಚರಿಯವಾದೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಲೋಕವಜ್ಜೇ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಲೋಕವಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಯೋ ಆಚರಿಯವಾದೋ, ಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ಪವೇಣಿಯಾ ಆಗತಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಪವೇಣಿಯಾ ಆಗತೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ವಚನಂ, ಅನಾದರಿಯಕರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅನಾದರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಭಿಂಸಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೪೫. ಪಞ್ಚಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸವನವಿಸಯೇ ಭಿಂಸಾಪೇತುಕಾಮತಾಯ ವಾಯಮನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಭಿಂಸಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಜೋತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೫೦. ಛಟ್ಠೇ ಭಗ್ಗಾ ನಾಮ ಜನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ‘‘ಭಗ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗ್ಗಾತಿ ಜನಪದಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಸುಸುಮಾರಗಿರೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ನಗರಸ್ಸ ಮಾಪನತ್ಥಂ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೇನ ನಗರಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನದಿವಸೇ ಅವಿದೂರೇ ಸುಸುಮಾರೋ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ ಗಿರಂ ನಿಚ್ಛಾರೇಸಿ। ಅಥ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ನಗರೇ ಮಾಪಿತೇ ತಮೇವ ಸುಸುಮಾರಗಿರಣಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಸುಮಾರಗಿರಂತ್ವೇವಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸುಸುಮಾರಸಣ್ಠಾನತ್ತಾ ಸುಸುಮಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಗಿರಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸುಸುಮಾರಗಿರಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ‘ಸುಸುಮಾರಗಿರೀ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ, ನಾಮಮೇತಂ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಸುಮಾರಗಿರನ್ತಿ ನಗರಸ್ಸ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಭೇಸಕಳಾತಿ ಘಮ್ಪಣ್ಡನಾಮಕೋ ಗಚ್ಛವಿಸೇಸೋ। ಕೇಚಿ ‘‘ಸೇತರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಬಹುಲತಾಯ ಪನ ತಂ ವನಂ ಭೇಸಕಳಾವನನ್ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ‘‘ಭೇಸಗಳಾವನೇ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ಭೇಸೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಯಕ್ಖೋ ಅಯುತ್ತಕಾರೀ, ತಸ್ಸ ತತೋ ಗಳಿತಟ್ಠಾನತಾಯ ತಂ ವನಂ ಭೇಸಗಳಾವನಂ ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಕೇಚಿ।

೩೫೨. ಜೋತಿಕರಣೇತಿ ಅಗ್ಗಿಕರಣೇ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಗಿಲಾನತಾ, ಅನುಞ್ಞಾತಕರಣಾಭಾವೋ, ವಿಸಿಬ್ಬೇತುಕಾಮತಾ, ಸಮಾದಹನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಜೋತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ನಹಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೫೭. ಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನಾತಿ ಅಮಕ್ಖಿತೇನ, ಅನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓರೇನದ್ಧಮಾಸಂ ನಹಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ನಹಾತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅದ್ಧಮಾಸೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೇ ನಹಾಯೇಯ್ಯ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೋ, ಊನಕದ್ಧಮಾಸೇ ನಹಾನಂ, ಸಮಯಾನಂ ವಾ ನದೀಪಾರಗಮನಸ್ಸ ವಾ ಆಪದಾನಂ ವಾ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ನಹಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ದುಬ್ಬಣ್ಣಕರಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೬೮. ಅಟ್ಠಮೇ ‘‘ಚಮ್ಮಕಾರನೀಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿನೀಲ’’ನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಚಮ್ಮಕಾರಾ ಉದಕೇ ತಿಪುಮಲಂ ಅಯಗೂಥಞ್ಚ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚಮ್ಮಂ ಕಾಳಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ಚಮ್ಮಕಾರನೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಅಕತಕಪ್ಪತಾ, ಅನಟ್ಠಚೀವರಾದಿತಾ, ನಿವಾಸನಂ ವಾ ಪಾರುಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುಬ್ಬಣ್ಣಕರಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ವಿಕಪ್ಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೭೪. ನವಮೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಣನ್ತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕತಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಂ। ಯೇನ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಕತನ್ತಿ ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಕತಂ। ತಿಂಸಕವಣ್ಣನಾಯನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವಣ್ಣನಾಯಂ। ಪರಿಭೋಗೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾಪನೇನ ವಚೀಕಮ್ಮಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸಾಮಂ ವಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ, ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಚೀವರತಾ, ಪರಿಭೋಗೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ವಿಕಪ್ಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಚೀವರಅಪನಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೭೭. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾನಂ ಪತ್ತಾದೀನಂ ಅಪನಿಧಾನಂ, ವಿಹೇಸೇತುಕಾಮತಾ ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಚೀವರಅಪನಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಸುರಾಪಾನವಗ್ಗೋ ಛಟ್ಠೋ।

೭. ಸಪ್ಪಾಣಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೮೨. ಸಪ್ಪಾಣಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಉಸುಂ ಸರಂ ಅಸ್ಸತಿ ಖಿಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋ, ಧನುಸಿಪ್ಪಕುಸಲೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧನುಗ್ಗಹಾಚರಿಯೋ’’ತಿ। ಪಟಿಸತ್ತುವಿಧಮನತ್ಥಂ ಧನುಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹಾ, ತೇಸಂ ಆಚರಿಯೋ ಧನುಗ್ಗಹಾಚರಿಯೋ। ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ವತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ತೇ ಪಾಣಾ ನ ಮರನ್ತಿ, ಏವಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿನಾ ಸೇನಾಸನೇ ವತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಙ್ಗಾನಿಪಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ।

ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೮೭. ದುತಿಯೇ ಉದಕಸಣ್ಠಾನಕಪ್ಪದೇಸೇತಿ ಯತ್ಥ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಉದಕಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಸಹಸಾ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಾದಿಸೇ ಪದೇಸೇ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಿಞ್ಚನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯಾನೇವ।

ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಉಕ್ಕೋಟನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೯೨. ತತಿಯೇ ಯಥಾಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ದೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮೇನ ಅಧಿಕರಣಂ ನಿಹತಂ, ತಂ ಸುನಿಹತಮೇವ। ಸಚೇ ವಿಪ್ಪಕತೇ ಕಮ್ಮೇ ಪಟಿಕ್ಕೋಸತಿ, ತಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಇತರಥಾ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕುಪ್ಪತಿ, ಕಾರಕಾನಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ನಿಹತಭಾವೋ, ಜಾನನಾ, ಉಕ್ಕೋಟನಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಕ್ಕೋಟನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೯೯. ಚತುತ್ಥೇ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯೋ ಆಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸೇವ। ಆರೋಚೇತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಮೇವ ಮಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರೋಚೇಸೀತಿ ವದತಿ। ವತ್ಥುಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಆಪನ್ನಪುಗ್ಗಲೋ। ಯೇನಸ್ಸ ಆರೋಚಿತನ್ತಿ ಯೇನ ದುತಿಯೇನ ಅಸ್ಸ ತತಿಯಸ್ಸ ಆರೋಚಿತಂ। ಕೋಟಿ ಛಿನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ದುತಿಯೇನ ತತಿಯಸ್ಸ ಆರೋಚಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪುನ ತೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಟಿ ಛಿನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ।

೪೦೦. ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಚ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ಅಯಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೨) ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲೋ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ, ಸೇಸಾನಿ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲೋ, ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲಅತ್ತಕಾಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಆರೋಚನೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನೇ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ನ ಸಮೇತಿ। ಅವಿರೋಧಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪನ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾಪತ್ತಿಜಾನನಂ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಕಾಮತಾಯ ನಾರೋಚೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೦೨. ಪಞ್ಚಮೇ ರೂಪಸುತ್ತನ್ತಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕಾನಂ ಸುತ್ತಂ। ದುರುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಕ್ಕೋಸವಸೇನ ದುರುತ್ತಾನಂ, ದುರುತ್ತತ್ತಾಯೇವ ದುರಾಗತಾನಂ। ವಚನಪಥಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನಮೇವ ತದತ್ಥಂ ಞಾತುಕಾಮಾನಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮಾನಞ್ಚ ಪಥೋತಿ ವಚನಪಥೋ। ದುಕ್ಖಮಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಖಮಿತಬ್ಬಾನಂ।

೪೦೪. ಗಬ್ಭೇ ಸಯಿತಕಾಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀಸತಿಮಂ ವಸ್ಸಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭವೀಸೋ। ಹಾಯನವಡ್ಢನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಮಾಸೇಸು ಅಧಿಕೇಸು ಉತ್ತರಿಹಾಯನಂ, ಊನೇಸು ವಡ್ಢನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸನ್ತಿ ದ್ವಾದಸಮಾಸೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ವಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಜಾತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಂ। ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ವಸ್ಸೂಪಗಮನದಿವಸೇ। ‘‘ತಿಂಸರತ್ತಿದಿವೋ ಮಾಸೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೧; ೮.೪೩; ವಿಭ॰ ೧೦೨೩) ವಚನತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಸ್ಸಂ ಉಕ್ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ವಸ್ಸಂ ಉದ್ಧಂ ಕಡ್ಢನ್ತಿ, ತತಿಯೇ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಏಕಮಾಸಂ ಅಧಿಕಮಾಸವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಾ ವಸ್ಸಂ ಉದ್ಧಂ ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತತಿಯೋ ಸಂವಚ್ಛರೋ ತೇರಸಮಾಸಿಕೋ ಹೋತಿ, ಸಂವಚ್ಛರಸ್ಸ ಪನ ದ್ವಾದಸಮಾಸಿಕತ್ತಾ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ವಸ್ಸೇಸು ಅಧಿಕಮಾಸೇ ವಿಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ಮಾಸಾ ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋತಿ ಛಮಾಸತೋ। ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಧಿಕಮಾಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಾ ಹುತ್ವಾ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ತೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂಯೇವ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಧಿಕಮಾಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಣಿತತ್ತಾ ಸೇಸವಸ್ಸದ್ವಯಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಕಾನಿ ದಿವಸಾನಿ ಹೋನ್ತೇವ, ತಾನಿ ಅಧಿಕದಿವಸಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ದ್ವೀಸು ವಸ್ಸೇಸು ಅಧಿಕದಿವಸಾನಿ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ತತಿಯೇ ವಸ್ಸೇ ವಸ್ಸುಕ್ಕಡ್ಢನವಸೇನ ಅಧಿಕಮಾಸೇ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇಯೇವ ಅತಿರೇಕಮಾಸಸಮ್ಭವತೋ। ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ವಸ್ಸೇಸು ಅತಿರೇಕದಿವಸಾನಿ ನಾಮ ವಿಸುಂ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ।

ನನು ಚ ‘‘ತೇ ದ್ವೇ ಮಾಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಮ್ಹಿ ಪುನ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ವಸ್ಸೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಹಿ-ಸದ್ದತ್ಥೇ, ಏತ್ಥ ಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಂ ಸಾಮಣೇರಂ ನಿಕ್ಖಮನೀಯಪುಣ್ಣಮಾಸಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೀ’ತಿ, ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಮಾಸೇಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಕಮಾಸೇಸು ದ್ವೀಸು ಗಹಿತೇಸು ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಗಬ್ಭಮಾಸಾಪಿ ಗಣನೂಪಗಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಏಕವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಜಾತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಸಮಾನೋ ಗಬ್ಭಮಾಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಹೋತಿ।

೪೦೬. ಅಞ್ಞಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತೀತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಕಮ್ಮವಾಚಾಚರಿಯೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸತಾ, ಊನಕಸಞ್ಞಿತಾ, ಉಪಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೦೭. ಛಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಕಭಾವೋ, ಜಾನನಂ, ಸಂವಿಧಾನಂ, ಅವಿಸಙ್ಕೇತೇನ ಗಮನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪೧೨. ಸತ್ತಮೇ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

೮. ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೧೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಬಾಧಯಿಂಸೂತಿ ಹನಿಂಸು। ತಂತಂಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ವೇಮಜ್ಝೇ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅನತ್ಥೋ। ಅನತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರಾಯೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ಅನ್ತರಾಯಂ ವಾ ಫಲಂ ಅರಹನ್ತಿ, ಅನ್ತರಾಯಸ್ಸ ವಾ ಕರಣಸೀಲಾತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ। ಆನನ್ತರಿಯಧಮ್ಮಾತಿ ಆನನ್ತರಿಕಸಭಾವಾ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾ। ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಚುತಿಅನನ್ತರಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ತಂನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾ, ಅನನ್ತರಪ್ಪಯೋಜನಾತಿ ವಾ ಆನನ್ತರಿಕಾ, ತೇ ಏವ ಆನನ್ತರಿಯಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಕಮ್ಮಾನಿ ಏವ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯಿಕಾ। ಮೋಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ಸಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ। ಪಾಕತಿಕಭಿಕ್ಖುನೀವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಅರಿಯಾಯ ಪನ ಪವತ್ತಂ ಅಪಾಯಸಂವತ್ತನಿಕಮೇವ, ನನ್ದಮಾಣವಕೋ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಉಭಿನ್ನಂ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದತಾವಸೇನ ವಾ ನ ಸಗ್ಗನ್ತರಾಯಿಕತಾ , ಮೋಕ್ಖನ್ತರಾಯಿಕತಾ ಪನ ಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿದೂಸನತೋ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಗ್ಗನ್ತರಾಯಿಕತಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುನ್ತಿ।

ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಯೋವ ನಿಯತಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಧಮ್ಮಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮಾಹ। ಪಣ್ಡಕಾದಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಪಾಕನ್ತರಾಯಿಕಭಾವತೋ। ಯಾಹಿ ಅರಿಯೇ ಉಪವದತಿ, ತಾ ಚೇತನಾ ಅರಿಯೂಪವಾದಾ ಜಾತಾ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಖಮಾಪನತೋ ಉಪರಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಞ್ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋತಿ। ಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ನ ವುಟ್ಠಾತಿ ಸೇಸಗರುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ನ ದೇಸೇತಿ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ।

ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅರಿಟ್ಠೋ ಭಿಕ್ಖು। ರಸೇನ ರಸಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅನವಜ್ಜೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಭುಞ್ಜನರಸೇನ ಸಾವಜ್ಜಕಾಮಗುಣಪರಿಭೋಗರಸಂ ಸಮಾನೇತ್ವಾ। ಯೋನಿಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗೋತಿ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗೋ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗೋ। ಉಪನೇನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಬನ್ಧನಂ ಉಪನೇನ್ತೋ ವಿಯ। ‘‘ಘಟೇನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಸದಿಸತಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಏಕನ್ತಸಾವಜ್ಜೇ ಅನವಜ್ಜಭಾವಪಕ್ಖೇಪನತೋ। ಪಾಪಕನ್ತಿ ಲಾಮಕಟ್ಠೇನ ದುಗ್ಗತಿಸಮ್ಪಾಪನಟ್ಠೇನ ಚ ಪಾಪಕಂ। ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಬನ್ಧನ್ತೇನ ವಿಯಾತಿ ಸೇತುಕರಣವಸೇನ ಮಹಾಸಾಗರಂ ಬನ್ಧನ್ತೇನ ವಿಯ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ‘‘ಸಾವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ಅನವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಗಹಣೇನ ತೇನ ಸಹ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝನ್ತೋ। ಆಣಾಚಕ್ಕೇತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತೇ, ‘‘ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತೇ ಚ ಆಣಾಚಕ್ಕೇ।

ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ನಾಮ ಉರಟ್ಠಿ ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ವಾ ಸೀಸಟ್ಠಿ ವಾ। ತಞ್ಹಿ ನಿಮ್ಮಂಸತ್ತಾ ‘‘ಕಙ್ಕಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಗತಮಂಸಾಯ ಹಿ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಖಲಿಕಾಯ ಏಕಟ್ಠಿಮ್ಹಿ ವಾ ಕಙ್ಕಲ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ। ಅನುದಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನುಪಾಯಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ। ಮಹಾಭಿತಾಪನಟ್ಠೇನ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವತಾಯ, ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಮುಹುತ್ತಕರಣೀಯತಾಯ, ತಾವಕಾಲಿಕಟ್ಠೇನ ಪರೇಹಿ ಅಭಿಭವನತಾಯ, ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪಲಿಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಭೇದನಾದಿಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ, ಉಗ್ಘಾಟಸದಿಸತಾಯ ಅಧಿಕುಟ್ಟನಟ್ಠೇನ, ಅವಣೇ ವಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಸನಭಾವತಾಯ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಅನತ್ಥನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಸಾಸಙ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನ।

ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಥಾಮಸಾ ಪರಾಮಾಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಥಾಮಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಥಾಮೇನ, ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಥಾಮಗತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಾಮಾಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೇನ, ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಪರಾಮಾಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸನೇನ ಪರಾಮಾಸೋ। ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೇನ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ। ವೋಹರತೀತಿ ಕಥೇತಿ। ಯತೋ ಚ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯದಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ। ಏವಂಬ್ಯಾಖೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾತಿ ಇದಂ ಏಸ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗೂಹಿತುಕಾಮತಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ತುಕಾಮೋಪಿ ಭಗವತೋ ಆನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಿರ ಸಮ್ಮುಖಾ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಕಥೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ ನಾಮ ತ್ವಂ ಮೋಘಪುರಿಸಾತಿ ತ್ವಂ ಮೋಘಪುರಿಸ ಕಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ವೇಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸುದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ ದೇವಸ್ಸ ವಾ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಮಯಾ ಏವಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ ಆಜಾನಾಸಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಧಮ್ಮಕಮ್ಮತಾ, ಸಮನುಭಾಸನಾ, ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಉಕ್ಖಿತ್ತಸಮ್ಭೋಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೨೪. ನವಮೇ ಪಯೋಗಗಣನಾಯಾತಿ ದಾನಗ್ಗಹಣಪ್ಪಯೋಗಗಣನಾಯ। ಸಂವಾಸೇ ಕಮ್ಮಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ, ಸಹಸೇಯ್ಯಾಯ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಿಪನ್ನೇ ಇತರಸ್ಸ ನಿಪಜ್ಜನಪಯೋಗವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾನೂಪಚಾರೇಪಿ ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸಮ್ಭೋಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹ ವಾ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ನಾನೂಪಚಾರೇಪಿ ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ ನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಅರಹತಾಪಿ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ವಾ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಅರಹತೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ತೇನೇವ ಪಥವೀಖಣನಾದೀಸು ಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ತಿಚಿತ್ತಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅಕತಾನುಧಮ್ಮತಾ, ಜಾನನಾ, ಸಮ್ಭೋಗಾದಿಕರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಕ್ಖಿತ್ತಸಮ್ಭೋಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಕಣ್ಟಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೨೮. ದಸಮೇ ಪಿರೇತಿ ನಿಪಾತಪದಂ। ಸಮ್ಬೋಧನೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಪರ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ವದನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರ ಅಮಾಮಕಾ’’ತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನಜ್ಝತ್ತಿಕಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿರೇತಿ ವಾ ‘‘ಪರತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ನಿಪಾತಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಚರ ಪಿರೇತಿ ಪರತೋ ಗಚ್ಛ, ಮಾ ಇಧ ತಿಟ್ಠಾತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ।

ಕಣ್ಟಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಸಪ್ಪಾಣಕವಗ್ಗೋ ಸತ್ತಮೋ।

೮. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೩೪. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅನಾದರಿಯಭಯಾ ಲೇಸೇನ ಏವಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ವಚನಂ, ಅಸಿಕ್ಖಿತುಕಾಮತಾಯ ಏವಂ ವಚನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ವಿಲೇಖನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೩೮. ದುತಿಯೇ ವಿನಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸುಗುತ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕರಣ್ಡಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮಣಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ನ ನಸ್ಸತಿ ವಿಪತ್ತಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ಸುಟ್ಠು ಗೋಪಿತೋ। ಸುರಕ್ಖಿತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅವಿಲುಮ್ಪನೀಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬದಾ ಸೂಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ಸುಟ್ಠು ರಕ್ಖಿತೋ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಭಿಭೂತಾನಂ। ಸಾರಜ್ಜನಂ ಸಾರದೋ, ಬ್ಯಾಮೋಹಭಯಂ। ವಿಗತೋ ಸಾರದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಾರದೋ। ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ। ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಯಥಾ ನ ಪುನ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುಟ್ಠು ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

ಅಲಜ್ಜಿತಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಲಜ್ಜಿತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಾಣತಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮನ್ದೋ ಮೋಮೂಹೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣಭಾವೇನ ಮನ್ದೋ, ಅವಿಸಯತೋ ಮೋಮೂಹೋ, ಮಹಾಮೂಳ್ಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅತ್ತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ದಸವತ್ಥುದೀಪಕಾ। ಪರೂಪಹಾರಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾಪರವಿತಾರಣಾದಿವಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞೀನಂ ಅಧಿಮಾನಿಕಾನಂ ಕುಹಕಾನಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾನಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾರಕಾಯಿಕಾ ದೇವತಾ ‘‘ಅರಹತೋ ಅಸುಚಿಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯಾ ಅಪರಸೇಲಿಯಾ ಚ, ತೇ ಪರೂಪಹಾರವಾದಾ। ಯೇಸಂ ಪನ ಅರಹತೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದೀನಂ ನಾಮಗೋತ್ತಾದೀಸು ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಕಙ್ಖಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಪರೇ ವಿತಾರೇನ್ತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಪರವಿತಾರಣಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಲದ್ಧಿಯೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯಾನಂ, ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾಪರವಿತಾರಣವಾದಾ। ನಿಗ್ಗಹೋ ಪನ ನೇಸಂ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚ ಫಲಾನಿ ಚಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಮ್ಮೋಯೇವ। ಚ-ಕಾರೋ ವಾ ಅವುತ್ತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಥೇರಾತಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ। ಆಹಂಸೂತಿ ಪಂಸುಕೂಲಿಕತ್ಥೇರಾ ಏವಂ ಆಹಂಸು।

ಕದಾ ಪನಾಯಂ ಕಥಾ ಉದಪಾದೀತಿ? ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧೩೦) – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ದೀಪೇ ಚಣ್ಡಾಲತಿಸ್ಸಮಹಾಭಯೇ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ಮಹಾಉಳುಮ್ಪಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆರೋಚಾಪೇಸಿ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾ ದೇವೋ ವಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖೂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕಿಲಮನ್ತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪರತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಯ್ಯೇಹಿ ಜೀವಿತಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇಮಂ ಮಹಾಉಳುಮ್ಪಂ ಆರುಯ್ಹ ಗಚ್ಛಥ ಭನ್ತೇ, ಯೇಸಂ ಏತ್ಥ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ತೇ ಕಟ್ಠಖಣ್ಡೇಪಿ ಉರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಭಯಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತದಾ ಸಮುದ್ದತೀರಂ ಪತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏತ್ಥ ಗಮನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಮಯಂ ಇಧೇವ ಹುತ್ವಾ ತೇಪಿಟಕಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣಮಲಯಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕನ್ದಮೂಲಪಣ್ಣೇಹಿ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಾ ವಸಿಂಸು, ಕಾಯೇ ವಹನ್ತೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅವಹನ್ತೇ ವಾಲಿಕಂ ಉಸ್ಸಾರೇತ್ವಾ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಸೀಸಾನಿ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಕತ್ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಿಯಾಮೇನ ದ್ವಾದಸ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರಯಿಂಸು।

ಭಯೇ ವೂಪಸನ್ತೇ ಸತ್ತಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತ್ತನೋ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪಿ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಇಮಮೇವ ದೀಪಮಾಗಮ್ಮ ಕಲ್ಲಗಾಮಜನಪದೇ ಮಣ್ಡಲಾರಾಮವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿಂಸು। ಥೇರಾನಂ ಆಗತಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇ ಓಹೀನಾ ಸಟ್ಠಿ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಥೇರೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಸೋಧೇನ್ತಾ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪಿ ಅಸಮೇನ್ತಂ ನಾಮ ನ ಪಸ್ಸಿಂಸು। ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಥೇರಾನಂ ಅಯಂ ಕಥಾ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿ ನು ಖೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಮೂಲಂ, ಉದಾಹು ಪಟಿಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಪಂಸುಕೂಲಿಕತ್ಥೇರಾ ‘‘ಪಟಿಪತ್ತಿ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು, ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ ‘‘ಪರಿಯತ್ತೀ’’ತಿ । ಅಥ ನೇ ಥೇರಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಜನಾನಂ ವಚನಮತ್ತೇನೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಜಿನಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತುಂ ನ ಭಾರೋತಿ –

‘‘ಇಮೇ ಚ, ಸುಭದ್ದ, ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮ್ಮಾ ವಿಹರೇಯ್ಯುಂ, ಅಸುಞ್ಞೋ ಲೋಕೋ ಅರಹನ್ತೇಹಿ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೪)। ‘‘ಪಟಿಪತ್ತಿಮೂಲಕಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ , ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರಕಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ, ಪಟಿಪತ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೧.೭) –

ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿಂಸು।

ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ವಾದಟ್ಠಪನತ್ಥಾಯ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿಂಸು –

‘‘ಯಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಾ, ವಿನಯೋ ಯಾವ ದಿಪ್ಪತಿ।

ತಾವ ದಕ್ಖನ್ತಿ ಆಲೋಕಂ, ಸೂರಿಯೇ ಅಬ್ಭುಟ್ಠಿತೇ ಯಥಾ॥

‘‘ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು, ಪಮುಟ್ಠೇ ವಿನಯಮ್ಹಿ ಚ।

ತಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಲೋಕೇ, ಸೂರಿಯೇ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಯಥಾ॥

‘‘ಸುತ್ತನ್ತೇ ರಕ್ಖಿತೇ ಸನ್ತೇ, ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ರಕ್ಖಿತಾ।

ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಧೀರೋ, ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾ ನ ಧಂಸತೀ’’ತಿ॥

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಹಟೇ ಪಂಸುಕೂಲಿಕತ್ಥೇರಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ। ಧಮ್ಮಕಥಿಕತ್ಥೇರಾನಂಯೇವ ವಚನಂ ಪುರತೋ ಅಹೋಸಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಗವಸತಸ್ಸ ಗವಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತರೇ ಪವೇಣಿಪಾಲಿಕಾಯ ಧೇನುಯಾ ಅಸತಿ ಸೋ ವಂಸೋ ಸಾ ಪವೇಣೀ ನ ಘಟೀಯತಿ, ಏವಮೇವ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸತೇಪಿ ಸಹಸ್ಸೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅಸತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ನಿಧಿಕುಮ್ಭಿಯಾ ಜಾನನತ್ಥಾಯ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ ಅಕ್ಖರೇಸು ಉಪನಿಬದ್ಧೇಸು ಯಾವ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಧರನ್ತಿ, ತಾವ ನಿಧಿಕುಮ್ಭೀ ನಟ್ಠಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಧರಮಾನಾಯ ಸಾಸನಂ ಅನ್ತರಹಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಸಾಧೇಯ್ಯೋತಿ ತಸ್ಸಾಯತ್ತೋ।

೪೩೯. ಸೋ ಪನಾತಿ ಸೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಗರಹಿತುಕಾಮತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿವಣ್ಣನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ವಿಲೇಖನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ಮೋಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪೩. ತತಿಯಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಮೋಹಾರೋಪನಂ, ಮೋಹೇತುಕಾಮತಾ, ವುತ್ತನಯೇನ ಸುತಭಾವೋ, ಮೋಹನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಮೋಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಪಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೨. ಚತುತ್ಥೇ ರತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ರತ್ತಚಿತ್ತೋ। ಸಚೇ ಪನ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ರತ್ತೋ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಕುಪಿತತಾ, ನ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಹಾರದಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಪಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ತಲಸತ್ತಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೭. ಪಞ್ಚಮೇ ನ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಪಹಟೇ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಉಚ್ಚಾರೇತುಕಾಮತಾಯ ಕೇವಲಂ ಉಗ್ಗಿರಣಮತ್ತೇ ಕತೇ ಇಮಿನಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಇಮಿನಾ ಪನ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಹಾರೋ ದಿನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟಂ। ಕಿಮಿದಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ, ಉದಾಹು ಉಗ್ಗಿರಣಪಚ್ಚಯಾತಿ? ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ತಾವ ವದನ್ತಿ ‘‘ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ದುಕ್ಕಟಂ, ಉಗ್ಗಿರಣಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸದುಕ್ಕಟಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಉಗ್ಗಿರಣಂ, ಪಚ್ಛಾ ಪಹಾರೋ, ನ ಚ ಪಚ್ಛಾ ಪಹಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುರಿಮಂ ಉಗ್ಗಿರಣಂ ಅನಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕಂ ಭವಿತುಮರಹತೀ’’ತಿ।

ಮಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ತಕ್ಕಯಾಮ ‘‘ಉಗ್ಗಿರಣಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಅಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಕತಪಯೋಗತ್ತಾ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಏತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತುನ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ‘ನ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾಸಮ್ಭವೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಸಮ್ಭವೇ। ನ ಹಿ ಅಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ದುಕ್ಕಟೇನ ವಾ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಾದೀನಂ ಅಸುಚಿಕರಣಾದಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾಪಿ ಉಗ್ಗಿರನ್ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಕುಪಿತತಾ, ನ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತಲಸತ್ತಿಉಗ್ಗಿರಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ತಲಸತ್ತಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೯. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಮೂಲಕತಾ, ಅನುದ್ಧಂಸನಾ, ತಙ್ಖಣವಿಜಾನನಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೬೪. ಸತ್ತಮಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಅಫಾಸುಕಾಮತಾ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೮. ಉಪಸ್ಸುತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೭೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಸುತಿಸಮೀಪನ್ತಿ ಸದ್ದಸಮೀಪಂ। ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಹಿ ಸುತಿ, ಸದ್ದಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಸ್ಸುತಿ, ಸದ್ದಸಮೀಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಚ ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಸುತೀತಿ ಸದ್ದೋವ ವುತ್ತೋ। ಯತ್ಥ ಪನ ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಂ, ತತ್ಥ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಸದ್ದಸಮೀಪೇ ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಠತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸುಣಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸುತಿ। ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ತಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಸ್ಸುತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಉಪಸ್ಸುತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸೋತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬನಯೋವೇತ್ಥ ಪಸತ್ಥತರೋ। ಅಥ ವಾ ಉಪೇಚ್ಚ ಸುಯ್ಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪಸ್ಸುತಿ, ಠಾನಂ। ಯಂ ಠಾನಂ ಉಪಗತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಂ, ತತ್ಥಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಮನ್ತೇನ್ತನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ತಯಮಾನೇ’’ತಿ।

೪೭೩. ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದಾನೀತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಂ, ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ತೀಣಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಕದಾಚಿ ಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಅಕಿರಿಯತೋ, ನ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಚೋದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸವನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಉಪಸ್ಸುತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೯. ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೭೪. ನವಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಧಮ್ಮಕಮ್ಮತಾ, ಧಮ್ಮಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾ, ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಖಿಯ್ಯನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೦. ಛನ್ದಂ ಅದತ್ವಾ ಗಮನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೭೯. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಯ ಪವತ್ತಮಾನತಾ, ಧಮ್ಮಕಮ್ಮತಾ, ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿತಾ, ಸಮಾನಸೀಮಾಯಂ ಠಿತತಾ, ಸಮಾನಸಂವಾಸಕತಾ, ಕೋಪೇತುಕಾಮತಾಯ ಹತ್ಥಪಾಸವಿಜಹನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಛ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಛನ್ದಂ ಅದತ್ವಾ ಗಮನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೧. ದುಬ್ಬಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೮೪. ಏಕಾದಸಮಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಧಮ್ಮೇನ ಲದ್ಧಸಮ್ಮುತಿತಾ, ಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಚೀವರದಾನಂ, ಪಚ್ಛಾ ಖೀಯಿತುಕಾಮತಾಯ ಖಿಯ್ಯನಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ದುಬ್ಬಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪೮೯. ದ್ವಾದಸಮೇ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಮೋ।

೯. ರಾಜವಗ್ಗೋ

೧. ಅನ್ತೇಪುರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೯೭-೪೯೯. ರಾಜವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಅಯಮನುತ್ತಾನಪದತ್ಥೋ। ಕತಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾತಿ ಮೇಥುನವೀತಿಕ್ಕಮನಂ ಕತಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ। ಇಮೇಸನ್ತಿ ಪದಂ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಕತಂ ಇಮೇ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ರತನನ್ತಿ ಮಣಿರತನಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ। ಉಭತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ। ‘‘ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇ ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ಸುಜಾತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ಸುಜಾತ-ಸದ್ದೋ ಚ ‘‘ಸುಜಾತೋ ಚಾರುದಸ್ಸನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆರೋಹಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಜಾತಿವಸೇನೇವ ಸುಜಾತತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನೋರಸಪುತ್ತವಸೇನಪಿ ಲೋಕೇ ಮಾತುಪಿತುಸಮಞ್ಞಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ಸಾ ಓರಸಪುತ್ತವಸೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಗಹಣೀ, ಗಬ್ಭಾಸಯಸಞ್ಞಿತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪ್ಪದೇಸೋ। ಸಂಸುದ್ಧಾ ಗಹಣೀ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ, ಸಂಸುದ್ಧಾ ತಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಥಾಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಿಪಾಚನವಸೇನ ಗಣ್ಹನತೋ ಅಛಡ್ಡನತೋ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು ‘‘ಗಹಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಿತು ಪಿತಾ ಪಿತಾಮಹೋ, ಪಿತಾಮಹಸ್ಸ ಯುಗಂ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ‘‘ಯುಗ’’ನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಿತಾಮಹೋಯೇವ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ಪಿತಾ ಚ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತರೋ, ಪಿತೂನಂ ಪಿತರೋ ಪಿತಾಮಹಾ, ತೇಸಂ ಯುಗೋ ಪಿತಾಮಹಯುಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಾ, ಪಿತಾಮಹದ್ವನ್ದಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಿತಾಮಹಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಮಾತಾಮಹೋಪಿ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಯುಗ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಏಕಸೇಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯುಗೋ ಚ ಯುಗೋ ಚ ಯುಗೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದ್ವನ್ದಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ। ಏವಂ ಯಾವ ಸತ್ತಮೋ ಪಿತಾಮಹಯುಗೋ, ತಾವ ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋ।

ಅಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ‘‘ಅಪನೇಥ ಏತಂ, ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನವಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಅನುಪಕುಟ್ಠೋತಿ ನ ಉಪಕುಟ್ಠೋ, ನ ಅಕ್ಕೋಸಂ ವಾ ನಿನ್ದಂ ವಾ ಪತ್ತಪುಬ್ಬೋ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿವಾದೇನಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಭತೋ…ಪೇ॰… ಪಿತಾಮಹಯುಗಾ’’ತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಯೋನಿದೋಸಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕಭಾವಕಿತ್ತನತೋ, ‘‘ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿರಿಯಾಪರಾಧಾಭಾವೋ। ಕಿರಿಯಾಪರಾಧೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ‘‘ಅನುಪಕುಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಯುತ್ತಸಂಸಗ್ಗಾಭಾವೋ। ಅಯುತ್ತಸಂಸಗ್ಗಞ್ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾ ಅಕ್ಕೋಸಂ ಲಭನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಖತ್ತಿಯತಾ, ಅಭಿಸಿತ್ತತಾ, ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಯನಿಘರತೋ ಅನಿಕ್ಖನ್ತತಾ, ಅಪ್ಪಟಿಸಂವಿದಿತತಾ, ಇನ್ದಖೀಲಾತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಅನ್ತೇಪುರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨. ರತನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೦೨. ದುತಿಯೇ ಮಹಾಲತಂ ನಾಮಾತಿ ಪತಿಕುಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಕಿರ ತಸ್ಸಾ ಪಿತಾ ಮಹಾಲತಾಪಿಳನ್ಧನಂ ನಾಮ ಕಾರಾಪೇಸಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಳನ್ಧನೇ ಚತಸ್ಸೋ ವಜಿರನಾಳಿಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪನವಸೇನ ವಿನಿಯೋಗಂ ಅಗಮಂಸು, ಮುತ್ತಾನಂ ಏಕಾದಸ ನಾಳಿಯೋ, ಪವಾಳಸ್ಸ ದ್ವಾವೀಸತಿ ನಾಳಿಯೋ, ಮಣೀನಂ ತೇತ್ತಿಂಸ ನಾಳಿಯೋ। ಇತಿ ಏತೇಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ವೇಳುರಿಯಲೋಹಿತಙ್ಕಮಸಾರಗಲ್ಲಾದೀಹಿ ಸತ್ತವಣ್ಣೇಹಿ ಚ ರತನೇಹಿ ನಿಟ್ಠಾನಂ ಅಗಮಾಸಿ । ತಂ ಸೀಸೇ ಪಟಿಮುಕ್ಕಂ ಯಾವ ಪಾದಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಭಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಹತ್ಥೀನಂ ಬಲಂ ಧಾರಯಮಾನಾವ ಇತ್ಥೀ ನಂ ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ।

೫೦೬. ಆವಸಥಸ್ಸ ಪನ ಸುಪ್ಪಪಾತೋ ವಾ ಮುಸಲಪಾತೋ ವಾ ಉಪಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆವಸಥೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತೋಆರಾಮೇ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಛನ್ದೇನಪಿ ಭಯೇನಪೀತಿ ವಡ್ಢಕೀಆದೀಸು ಛನ್ದೇನ, ರಾಜವಲ್ಲಭೇಸು ಭಯೇನ। ತಮೇವ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಸಙ್ಕನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಭಾವಾ ಆಸಙ್ಕನ್ತಿ। ಪತಿರೂಪಂ ನಾಮ ರತನಸಮ್ಮತೇ ಪಂಸುಕೂಲಗ್ಗಹಣಂ ವಾ ರತನೇ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕಗಮನಂ ವಾ। ಯದಿ ಹಿ ತಂ ರತನಸಮ್ಮತಂ ಆಮಾಸಂ ಚೇ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗಹೇಸ್ಸತಿ। ಅನಾಮಾಸಂ ಚೇ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಛಿನ್ನಪಲಿಬೋಧೋ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಸಮಾದಪೇತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏಸಾ ಅರಿಯಾನಯಾಚನಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೧.೭.೫೯) ವುತ್ತನಯೇನ ಯಾಚಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಅನನುಞ್ಞಾತಕರಣಂ, ಪರಸನ್ತಕತಾ, ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾನಂ ಅಭಾವೋ, ಉಗ್ಗಹಣಂ ವಾ ಉಗ್ಗಹಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ರತನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩. ವಿಕಾಲಗಾಮಪ್ಪವಿಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೦೮. ತತಿಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಾ ಹಿ ಕಥಾ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತನ್ತಿ ತಿರೋಕರಣಭೂತಂ ವಿಬನ್ಧನಭೂತಂ। ರಾಜಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಕಥನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೨೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೫.೧೦೮೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೦.೬೯-೭೦) ರಾಜಾನಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತೋ ಮನ್ಧಾತಾ ಧಮ್ಮಾಸೋಕೋ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಕಥಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಸುಕೋ ರಾಜಾ ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಗೇಹಸ್ಸಿತಕಥಾವ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಸೋಪಿ ನಾಮ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೋ ಖಯಂ ಗತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇ ತಿಟ್ಠತಿ। ಚೋರೇಸುಪಿ ‘‘ಮೂಲದೇವೋ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೋ, ಮೇಘಮಾಲೋ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಅಹೋ ಸೂರಾ’’ತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಕಥಾವ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ। ಯುದ್ಧೇಪಿ ಭರತಯುದ್ಧಾದೀಸು ‘‘ಅಸುಕೇನ ಅಸುಕೋ ಏವಂ ಮಾರಿತೋ ಏವಂ ವಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದವಸೇನೇವ ಕಥಾ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ। ‘‘ತೇಪಿ ನಾಮ ಖಯಂ ಗತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ಹೋತಿ।

ಅಪಿಚ ಅನ್ನಾದೀಸು ‘‘ಏವಂ ವಣ್ಣವನ್ತಂ ಗನ್ಧವನ್ತಂ ರಸವನ್ತಂ ಫಸ್ಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಖಾದಿಮ್ಹ ಭುಞ್ಜಿಮ್ಹ ಪಿವಿಮ್ಹ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದವಸೇನ ಕಥೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸಾತ್ಥಕಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಏವಂ ವಣ್ಣಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅನ್ನಂ ಪಾನಂ ವತ್ಥಂ ಸಯನಂ ಮಾಲಾಗನ್ಧಂ ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಅದಮ್ಹ, ಚೇತಿಯಪೂಜಂ ಅಕರಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಞಾತಿಕಥಾದೀಸುಪಿ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಞಾತಕಾ ಸೂರಾ ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ವಿಚರಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸಾತ್ಥಕಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇಪಿ ನೋ ಞಾತಕಾ ಖಯಂ ಗತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಏವರೂಪಾ ಉಪಾಹನಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅದಮ್ಹಾ’’ತಿ ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಗಾಮಕಥಾಪಿ ಸುನಿವಿಟ್ಠದುನ್ನಿವಿಟ್ಠಸುಭಿಕ್ಖದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ವಾ ‘‘ಅಸುಕಗಾಮವಾಸಿನೋ ಸೂರಾ ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸಾತ್ಥಕಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಖಯವಯಂ ಗತಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನಿಗಮನಗರಜನಪದಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಇತ್ಥಿಕಥಾಪಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ನ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ, ಖಯಂ ಗತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸೂರಕಥಾಪಿ ‘‘ನನ್ದಿಮಿತ್ತೋ ನಾಮ ಯೋಧೋ ಸೂರೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ನ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಸದ್ಧೋ ಅಹೋಸಿ, ಖಯಂ ಗತೋ’’ತಿ ಏವಮೇವ ವಟ್ಟತಿ। ವಿಸಿಖಾಕಥಾಪಿ ‘‘ಅಸುಕಾ ವಿಸಿಖಾ ಸುನಿವಿಟ್ಠಾ ದುನ್ನಿವಿಟ್ಠಾ ಸೂರಾ ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನೇವ ನ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ, ಖಯಂ ಗತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಟ್ಟತಿ।

ಕುಮ್ಭಟ್ಠಾನಕಥಾತಿ ಕುಟಟ್ಠಾನಕಥಾ ಉದಕತಿತ್ಥಕಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಕುಮ್ಭದಾಸೀಕಥಾ ವಾ। ಸಾಪಿ ‘‘ಪಾಸಾದಿಕಾ ನಚ್ಚಿತುಂ ಗಾಯಿತುಂ ಛೇಕಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ನ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನೇವ ವಟ್ಟತಿ। ಪುಬ್ಬಪೇತಕಥಾತಿ ಅತೀತಞಾತಿಕಥಾ। ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಞಾತಿಕಥಾಸದಿಸೋವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।

ನಾನತ್ತಕಥಾತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಥಾವಿಮುತ್ತಾ ಅವಸೇಸಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ ನಿರತ್ಥಕಕಥಾ। ಲೋಕಕ್ಖಾಯಿಕಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಕೇನ ನಿಮ್ಮಿತೋ, ಅಸುಕೇನ ಪಜಾಪತಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಇಸ್ಸರೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತೋ, ಕಾಕೋ ಸೇತೋ ಅಟ್ಠೀನಂ ಸೇತತ್ತಾ, ಬಕಾ ರತ್ತಾ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ರತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಲೋಕಾಯತವಿತಣ್ಡಸಲ್ಲಾಪಕಥಾ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಠಿತಿಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಲೋಕಂ ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಲೋಕಕ್ಖಾಯಿಕಾ। ಸಮುದ್ದಕ್ಖಾಯಿಕಾ ನಾಮ ಕಸ್ಮಾ ಸಮುದ್ದೋ ಸಾಗರೋ, ಸಾಗರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೇಹಿ ಖತತ್ತಾ ಸಾಗರೋ। ಖತೋ ಅಮ್ಹೇಹೀತಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ನಿವೇದಿತತ್ತಾ ಸಮುದ್ದೋತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಸಮುದ್ದಕ್ಖಾಯಿಕಕಥಾ।

ಇತಿ ಭವೋ ಇತಿ ಅಭವೋತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ನಿರತ್ಥಕಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಕಥಾ ಇತಿಭವಾಭವಕಥಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ। ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ । ಭವೋತಿ ಕಾಮಸುಖಂ, ಅಭವೋತಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥೋ। ಇತಿ ಇಮಾಯ ಛಬ್ಬಿಧಾಯ ಇತಿಭವಾಭವಕಥಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬಾತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ಅನಾಗತಾಪಿ ಅರಞ್ಞಪಬ್ಬತನದೀದೀಪಕಥಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಛತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತಿ ವಾತಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೇ, ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಏವಂಪಕಾರಂ ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ನಿರತ್ಥಕಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಆದಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦, ೧೯೪) ವಿಯ, ಏವಮಾದಿಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೫೧೨. ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಇಧ ಉಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛನಾ, ಅನುಞ್ಞಾತಕಾರಣಾಭಾವೋ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವಿಸನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ವಿಕಾಲಗಾಮಪ್ಪವಿಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪. ಸೂಚಿಘರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೧೭. ಚತುತ್ಥೇ ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಠಮಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತಂ ಭೇದನಕಂ ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭೇದನಕಂ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಅಸ್ಸತ್ಥಿಅತ್ಥೇ ಅ-ಕಾರಪಚ್ಚಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಾಸಿಜಟೇತಿ ವಾಸಿದಣ್ಡಕೇ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸೂಚಿಘರತಾ, ಅಟ್ಠಿಮಯಾದಿತಾ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಕರಣಂ ವಾ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಸೂಚಿಘರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫. ಮಞ್ಚಪೀಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೨೨. ಪಞ್ಚಮೇ ಛೇದನಕಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ಛೇದನಮೇವ ಛೇದನಕಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಛೇದನಕನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸ್ಸತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಮಞ್ಚಪೀಠತಾ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಕರಣಂ ವಾ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ಮಞ್ಚಪೀಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೬. ತೂಲೋನದ್ಧಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೨೬. ಛಟ್ಠೇ ತೂಲಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿಮಿಲಿಕಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ತೂಲಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೋಟಕಿತೂಲನ್ತಿ ಏರಕತೂಲಾದಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ತಿಣಜಾತೀನಂ ತೂಲಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ತೂಲೋನದ್ಧಮಞ್ಚಪೀಠತಾ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಕರಣಂ ವಾ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಅತ್ತನಾ ಕಾರಾಪಿತಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಲಾಭಮತ್ತೇನೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ತೇನೇವ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಪಟಿಲಾಭೇನ ಉದ್ದಾಲೇತ್ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದೇಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇನಚಿ ಪನ ‘‘ಪಟಿಲಾಭೇನ ಉದ್ದಾಲೇತ್ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದೇಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಟಿಲಾಭಮತ್ತೇನೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪರಿಭೋಗೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ವಚನಂ ಏತ್ಥ ಸಾಧಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅತ್ತನಾ ಕಾರಾಪಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಕರಣಕಾರಾಪನಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪರಿಭೋಗಪಚ್ಚಯಾ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೂಲೋನದ್ಧಂ ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಕತಂ ಹೋತು ಅಞ್ಞೇನ ವಾ, ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ।

ತೂಲೋನದ್ಧಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೭. ನಿಸೀದನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೩೧. ಸತ್ತಮೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ನಿಸೀದನಸನ್ಥತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಮೇವ। ನಿಸೀದನಸ್ಸ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತತಾ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಕರಣಂ ವಾ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ।

ನಿಸೀದನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೫೩೭-೫೪೨. ಅಟ್ಠಮನವಮದಸಮೇಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಙ್ಗಾನಿಪಿ ಸತ್ತಮೇವ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।

ನಿಟ್ಠಿತೋ ರಾಜವಗ್ಗೋ ನವಮೋ।

ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ

ಖುದ್ದಕವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ।

ಪಾಚಿತ್ತಿಯಕಣ್ಡಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।