೧೦. ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕಂ
ಕೋಸಮ್ಬಕವಿವಾದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫೧. ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಸಚೇ ಹೋತಿ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸುಬ್ಬಚತಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಾಯ ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸಿ। ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಪಕ್ಖೋಪಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ। ಸಾ ಪನಾಪತ್ತಿ ಏವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿದಿಟ್ಠಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ।
೪೫೩-೪೫೪. ಸಮ್ಭಮಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ತುರಿತತ್ಥವಸೇನ। ‘‘ಅಕಾರಣೇ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿನಯಧರಸ್ಸ ವಚನೇನ ‘‘ಸಚೇ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅನೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಇದಾನಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ವಚನೇನ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಕತತ್ತಾ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಸಞ್ಞೀ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಕಾರಣೇ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಉಕ್ಖೇಪಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಯದಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಕೇ ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತೇನಾಯಂ ಸಚಿತ್ತಕಾ ಆಪತ್ತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಉದಕಾವಸೇಸೇ ಉದಕಾವಸೇಸಸಞ್ಞೀ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸೇವ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ’’ತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಕೇ ವದೇಯ್ಯ।
೪೫೫-೪೫೬. ಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತೀತಿ ‘‘ನಾನಾಸಂವಾಸಕಚತುತ್ಥೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಕಮ್ಮಂ ನ ಚ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ॰ ೩೮೯) ಸಚೇ ಸಙ್ಘೋ ತಂ ಗಣಪೂರಕಂ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಯಂ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಚಾರೋ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಹತ್ಥೇನ ಪಾಪುಣನಟ್ಠಾನಂ।
೪೫೭. ಭಣ್ಡನಜಾತಾತಿಆದೀಸು ಕಲಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಭಣ್ಡನಂ ನಾಮ, ತಂ ಜಾತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ, ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದಿವಸೇನ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ ಕಲಹೋ ಜಾತೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಲಹಜಾತಾ, ವಿರುದ್ಧವಾದಭೂತಂ ವಾದಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾ। ಮುಖಸತ್ತೀಹೀತಿ ವಾಚಾಸತ್ತೀಹಿ। ವಿತುದನ್ತಾತಿ ವಿಜ್ಝನ್ತಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾತಿ ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ, ತಞ್ಚ ಖೋ ನೇವ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ, ನ ಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ಹಿತಕಾಮತಾಯ। ಸಾಮಗ್ಗೀಕಾರಕೋ ಕಿರೇಸ ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಯಥಾ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿವಾದಂ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಯಾ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಮಗ್ಗೇ ಕಾತುಂ, ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ ಭಗವಾ ಸಯಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಏತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಖನ್ತಿಮೇತ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ಹಿತಕಾಮತಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ಅವೋಚ। ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಅತ್ಥಕಾಮತ್ತಾ ಏವಮಾಹ, ನ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯನ್ತೋ। ಯೇ ಪನ ತದಾ ಸತ್ಥು ವಚನಂ ನ ಗಣ್ಹಿಂಸು, ತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀಭೂತಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಅಟ್ಠಂಸು, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ಥರಿ ಅಗಾರವಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಹೋಸಿ।
ಕೋಸಮ್ಬಕವಿವಾದಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದೀಘಾವುವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫೮. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿಆದೀಸು ಭೂತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಭಗವಾ ಪಥವೀಗತಂ ನಿಧಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಭವಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಪುರಾವುತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ। ಅಡ್ಢೋತಿ ಇಸ್ಸರೋ। ಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ವಿಭವೇನ ಅಡ್ಢೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಅಡ್ಢೋಯೇವ, ಮಹದ್ಧನೋ ಮಹತಾ ಅಪರಿಮಾಣಸಙ್ಖೇನ ಧನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹದ್ಧನೋ’’ತಿ। ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಮಾ ಭೋಗಾ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಸೇನ ಮಹನ್ತಾ ಉಳಾರಾ ಭೋಗಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಭೋಗೋ। ಮಹನ್ತಂ ಸೇನಾಬಲಞ್ಚೇವ ಥಾಮಬಲಞ್ಚ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಬ್ಬಲೋ। ಮಹನ್ತೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಾಹನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಾಹನೋ। ಮಹನ್ತಂ ವಿಜಿತಂ ರಟ್ಠಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಿಜಿತೋ। ಪರಿಪುಣ್ಣಕೋಸಕೋಟ್ಠಾಗಾರೋತಿ ಕೋಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಸಾರಗಬ್ಭೋ, ಕೋಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಞ್ಞಸ್ಸ ಆಠಪನಟ್ಠಾನಂ, ಕೋಟ್ಠಭೂತಂ ಅಗಾರಂ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ, ನಿದಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇನ ಧನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಕೋಸೋ ಧಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಪರಿಪುಣ್ಣಕೋಟ್ಠಾಗಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಕೋಸಕೋಟ್ಠಾಗಾರೋ। ಚತುರಙ್ಗಿನಿಂ ಸೇನನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಚಮ್ಮಪಟಿಮುಞ್ಚನಾದೀಹಿ ಸನ್ನಾಹಂ ಕಾರೇತ್ವಾ। ಅಬ್ಭುಯ್ಯಾಸೀತಿ ಅಭಿಉಯ್ಯಾಸಿ, ಅಭಿಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸಙ್ಘಾತಮ್ಪೀತಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರಮ್ಪಿ। ಧೋವನನ್ತಿ ಧೋವನುದಕಂ। ಪರಿನೇತ್ವಾತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ। ‘‘ಅನತ್ಥದೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅನತ್ಥತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
೪೬೪. ವಗ್ಗಭಾವೇನ ವಾ ಪುಥು ನಾನಾ ಸದ್ದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಸದ್ದೋ। ಸಮಜನೋತಿ ಭಣ್ಡನೇ ಸಮಜ್ಝಾಸಯೋ ಜನೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಕಾಯೇ। ಅಹಂ ಬಾಲೋತಿ ನ ಮಞ್ಞಿತ್ಥಾತಿ ಬಾಲಲಕ್ಖಣೇ ಠಿತೋಪಿ ‘‘ಅಹಂ ಬಾಲೋ’’ತಿ ನ ಮಞ್ಞಿ। ಭಿಯ್ಯೋ ಚಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ ಅಜಾನನತೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಚ ಭಣ್ಡನಸ್ಸ ಉಪರಿಫೋಟೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘಭೇದಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಭಾವಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನ ಮಞ್ಞಿತ್ಥ ನಾಞ್ಞಾಸಿ।
ಕಲಹವಸೇನ ಪವತ್ತವಾಚಾಯೇವ ಗೋಚರಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾಚಾಗೋಚರಾ। ಮುಖಾಯಾಮನ್ತಿ ವಿವದನವಸೇನ ಮುಖಂ ಆಯಾಮೇತ್ವಾ ಭಾಣಿನೋ। ನ ತಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ತಂ ಕಲಹಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ಕಲಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚ ತಂ ನ ಜಾನನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಪನ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸಾದೀನವೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ, ಅಯಂ ಕಲಹೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥಹಾಪನತೋ ಅನತ್ಥುಪ್ಪಾದನತೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಸಾದೀನವೋ ಸದೋಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ತಂ ಕಲಹಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ಕಥಂ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸಾದೀನವೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಏವಂ ಸಾದೀನವೋ ಅಯಂ ಕಲಹೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಂ ಕಲಹಂ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿ ಮನ್ತಿಆದೀಸು ಅಕ್ಕೋಚ್ಛೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸಿ। ಅವಧೀತಿ ಪಹರಿ। ಅಜಿನೀತಿ ಕೂಟಸಕ್ಖಿಓತಾರಣೇನ ವಾ ವಾದಪಟಿವಾದೇನ ವಾ ಕರಣುತ್ತರಿಯಕರಣೇನ ವಾ ಅಜೇಸಿ। ಅಹಾಸೀತಿ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಪತ್ತಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅವಹರಿ ಯೇ ಚ ತನ್ತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ದೇವಾ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ವಾ ಗಹಟ್ಠಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾ ತಂ ‘‘ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿ ಮ’’ನ್ತಿಆದಿವತ್ಥುಕಂ ಕೋಧಂ ಸಕಟಧುರಂ ವಿಯ ನದ್ಧಿನಾ ಪೂತಿಮಚ್ಛಾದೀನಿ ವಿಯ ಚ ಕುಸಾದೀಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವೇಠೇನ್ತಾ ಉಪನಯ್ಹನ್ತಿ ಉಪನಾಹವಸೇನ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇರಂ ನ ಸಮ್ಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯೇ ಚ ತಂ ನುಪನಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಅಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಯೇ ತಂ ಅಕ್ಕೋಸಾದಿವತ್ಥುಕಂ ಕೋಧಂ ‘‘ತಯಾಪಿ ಕೋಚಿ ನಿದ್ದೋಸೋ ಪುರಿಮಭವೇ ಅಕ್ಕುಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಹಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕೂಟಸಕ್ಖಿಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಜಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ತೇ ಪಸಯ್ಹ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿದ್ದೋಸೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಅಕ್ಕೋಸಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಾಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ನ ಉಪನಯ್ಹನ್ತಿ
ನ ಹಿ ವೇರೇನ ವೇರಾನೀತಿ ಯಥಾ ಹಿ ಖೇಳಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾದಿಅಸುಚಿಮಕ್ಖಿತಂ ಠಾನಂ ತೇಹೇವ ಅಸುಚೀಹಿ ಧೋವನ್ತೋ ಸುದ್ಧಂ ನಿಗ್ಗನ್ಧಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ಠಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಅಸುದ್ಧತರಞ್ಚ ದುಗ್ಗನ್ಧತರಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಕೋಸನ್ತೋ ಪಹರನ್ತಂ ಪಟಿಪಹರನ್ತೋ ವೇರೇನ ವೇರಂ ವೂಪಸಮೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಭಿಯ್ಯೋ ವೇರಮೇವ ಕರೋತಿ। ಇತಿ ವೇರಾನಿ ನಾಮ ವೇರೇನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಪಿ ಕಾಲೇ ನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ। ಅವೇರೇನ ಚ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಪನ ತಾನಿ ಖೇಳಾದೀನಿ ಅಸುಚೀನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಉದಕೇನ ಧೋವಿಯಮಾನಾನಿ ನಸ್ಸನ್ತಿ, ತಂ ಠಾನಂ ಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ನಿಗ್ಗನ್ಧಂ, ಏವಮೇವ ಅವೇರೇನ ಖನ್ತಿಮೇತ್ತೋದಕೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವೇರಾನಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಸನನ್ತನೋತಿ ಏಸ ಅವೇರೇನ ವೇರೂಪಸಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಪೋರಾಣಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾನಂ ಗತಮಗ್ಗೋ।
ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತೋ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ಮೇಧಗಾತಿ ತತೋ ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಮೇಧಗಾ ಕಲಹಾ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ವೂಪಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕಥಂ ತೇ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಜಾನನ್ತಾತಿ ತೇ ಪಣ್ಡಿತಾ ‘‘ಮಯಂ ಮಚ್ಚುಸಮೀಪಂ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾನನ್ತಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಮೇಧಗಾನಂ ಕಲಹಾನಂ ವೂಪಸಮಾಯ
ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಸಙ್ಗತೀತಿ ಯೇ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅಟ್ಠೀನಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ, ಪಾಣೇ ಹರನ್ತಿ, ಗವಾದೀನಿ ಚ ಪಸಯ್ಹ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ರಟ್ಠಂ ವಿಲುಮ್ಪಮಾನಾನಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗತಿ ಹೋತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವಣ್ಣಾವಣ್ಣದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಬಾಲಸಹಾಯತಾಯ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಲಹಪಸುತಾ, ಪಣ್ಡಿತಸಹಾಯಾನಂ ಪನ ಇದಂ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪಣ್ಡಿತಸಹಾಯಸ್ಸ ಬಾಲಸಹಾಯಸ್ಸ ಚ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ। ನಿಪಕನ್ತಿ ನೇಪಕ್ಕಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ। ಸಾಧುವಿಹಾರಿ ಧೀರನ್ತಿ ಭದ್ದಕವಿಹಾರಿಂ ಪಣ್ಡಿತಂ। ಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚ ರಾಗಭಯದೋಸಭಯಾದಯೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇವ ಪರಿಸ್ಸಯೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ।
ಏಕಕಾ ಚರಿಂಸೂತಿ ‘‘ಇದಂ ರಜ್ಜಂ ನಾಮ ಮಹನ್ತಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ, ಕಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರಜ್ಜೇನ ಕಾರಿತೇನಾ’’ತಿ ರಟ್ಠಂ ಪಹಾಯ ತತೋ ಮಹಾಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕಾ ಚರಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏಕಸ್ಸ ಚರಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕೀಭಾವಾಭಿರತಸ್ಸ ಏಕಕಸ್ಸೇವ ಚರಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನತ್ಥಿ ಬಾಲೇ ಸಹಾಯತಾತಿ ಚೂಳಸೀಲಂ ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲಂ ಮಹಾಸೀಲಂ ದಸ ಕಥಾವತ್ಥೂನಿ ತೇರಸ ಧುತಗುಣಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಾನಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಹಾಯತಾ ನಾಮ, ಸಾ ಬಾಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ನತ್ಥಿ ಬಾಲೇ ಸಹಾಯತಾ। ಮಾತಙ್ಗೋ ಅರಞ್ಞೇ ಮಾತಙ್ಗರಞ್ಞೇತಿ ಸರಲೋಪೇನ ಸನ್ಧಿ। ‘‘ಮಾತಙ್ಗರಞ್ಞೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅರಞ್ಞಕೋ ಮಾತಙ್ಗೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾತಙ್ಗ-ಸದ್ದೇನೇವ ಹತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾಗವಚನಂ ತಸ್ಸ ಮಹತ್ತವಿಭಾವನತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಗೋತಿ ಮಹನ್ತಾಧಿವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ। ಮಹನ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ನಾಗ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ ‘‘ಏತಂ ನಾಗಸ್ಸ ನಾಗೇನ, ಈಸಾದನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ॰ ೩೫)।
ದೀಘಾವುವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬಾಲಕಲೋಣಕಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೬೫. ಬಾಲಕಲೋಣಕಾರಗಾಮೋತಿ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇಸು ವಾ ಅಸೀತಿಮಹಾಸಾವಕೇಸು ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಂ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಮ್ಪಿ ಕಞ್ಚಿ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಅನೀಕನಿಸ್ಸಟೋ ಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಯೂಥನಿಸ್ಸಟೋ ಕಾಳಸೀಹೋ ವಿಯ ವಾತಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಲಾಹಕೋ ವಿಯ ಚ ಏಕಕೋವ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ। ಕಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ? ಗಣೇ ಕಿರಸ್ಸ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏಕವಿಹಾರಿಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸಿತುಕಾಮತಾ ಉದಪಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀತಾದಿಪೀಳಿತೋ ಉಣ್ಹಾದಿಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ವಿಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತಾ ಸೋ ಆದೀನವೋ ಪಗೇವ ಪರಿಞ್ಞಾತೋ, ನ ತೇನ ಸತ್ಥಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯಾ ನಾಹೇಸುಂ, ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಮನಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದಮನುಪಾಯೋತಿ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಏಕವಿಹಾರಿಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಭಗುಂ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಗತೋ। ಏವಂ ಗತೇ ಚ ಸತ್ಥರಿ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಹಂಸು ‘‘ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ ಸತ್ಥಾ ಏಕಕೋವ ಗತೋ, ಮಯಂ ಅನುಬನ್ಧಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಆವುಸೋ, ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಾಮಂ ಸೇನಾಸನಂ ಸಂಸಾಮೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕೇ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅದುತಿಯೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಏಕಚಾರಿಕಂ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿ ಏಕೀಭಾವೇ ಆನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ।
ಬಾಲಕಲೋಣಕಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಾಚೀನವಂಸದಾಯಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೬೬. ಯೇನ ಪಾಚೀನವಂಸದಾಯೋತಿ ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ? ಯಥಾ ನಾಮ ಜಿಘಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಭೋಜನೇ, ಪಿಪಾಸಿತಸ್ಸ ಪಾನೀಯೇ, ಸೀತೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಉಣ್ಹೇ, ಉಣ್ಹೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸೀತೇ, ದುಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಸುಖೇ ಅಭಿರುಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇವ ಭಗವತೋ ಕೋಸಮ್ಬಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿವಾದಾಪನ್ನೇ ಅಸಮಗ್ಗವಾಸಂ ವಸನ್ತೇ, ಸಮಗ್ಗವಾಸಂ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ವಿಹರನ್ತಿ।
ದಾಯಪಾಲೋತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೨೫) ಅರಞ್ಞಪಾಲೋ। ಸೋ ಅರಞ್ಞಂ ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಪ್ಪದೇಸೇನ ಮನುಸ್ಸಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪುಪ್ಫಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ನಿಯ್ಯಾಸಂ ವಾ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಂ ವಾ ನ ಹರನ್ತಿ, ಏವಂ ವತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಯೋಜಿತೇ ದ್ವಾರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ರಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಾಯಪಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅತ್ತಕಾಮರೂಪಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಂ ಕಾಮಯಮಾನಸಭಾವಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಿ। ಯೋ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾಪಿ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮದೂತಕಮ್ಮಪಹಿಣಗಮನಾದೀನಂ ವಸೇನ ಏಕವೀಸತಿಅನೇಸನಾಹಿ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಯಂ ನ ಅತ್ತಕಾಮರೂಪೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಏಕವೀಸತಿಅನೇಸನಂ ಪಹಾಯ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಧುತಙ್ಗಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತರುಚಿಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಮನ್ತಂ ಪಹಾಯ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕುರುಮಾನೋ ವಿಚರತಿ, ಅಯಂ ಅತ್ತಕಾಮೋ ನಾಮ। ತೇಪಿ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಏವರೂಪಾ ಅಹೇಸುಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಕಾಮರೂಪಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ।
ಮಾ ತೇಸಂ ಅಫಾಸುಮಕಾಸೀತಿ ತೇಸಂ ಅಫಾಸುಕಂ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಭಗವನ್ತಂ ವಾರೇಸಿ। ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ‘‘ಇಮೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಸಮಗ್ಗಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಗತಟ್ಠಾನೇ
ಕಿಂ
ಏತದವೋಚಾತಿ ಥೇರೋ ಕಿರ ‘‘ಮಾ ಸಮಣಾ’’ತಿ ದಾಯಪಾಲಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಮಯಂ ತಯೋ ಜನಾ ಇಧ ವಿಹರಾಮ, ಅಞ್ಞೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಯಞ್ಚ ದಾಯಪಾಲೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ವಿಯ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇತಿ, ಕೋ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅದ್ದಸ। ಭಗವಾಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಸಹ ದಸ್ಸನೇನೇವ ಸರೀರೋಭಾಸಂ ಮುಞ್ಚಿ, ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನವಿರಾಜಿತಾ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ ಪಸಾರಿತಸುವಣ್ಣಪಟೋ ವಿಯ ವಿರೋಚಿತ್ಥ। ಥೇರೋ ‘‘ಅಯಂ ದಾಯಪಾಲೋ ಫಣಕತಆಸೀವಿಸಂ ಗೀವಾಯ ಗಹೇತುಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೋವ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅಞ್ಞತರಭಿಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಏತಂ ‘‘ಮಾವುಸೋ, ದಾಯಪಾಲಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ।
ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಅಕತ್ವಾವ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ? ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ‘‘ಮಯಂ ತಯೋ ಜನಾ ಸಮಗ್ಗವಾಸಂ ವಸಾಮ, ಸಚಾಹಂ ಏಕಕೋವ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮಗ್ಗವಾಸೋ ನಾಮ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಿಯಮಿತ್ತೇ ಗಹೇತ್ವಾವ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ। ಯಥಾ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಕ್ಕಮಥಾತಿ ಇತೋ ಆಗಚ್ಛಥ। ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇಸೀತಿ ವಿಕಸಿತಪದುಮಸನ್ನಿಭೇಹಿ ಜಾಲಹತ್ಥೇಹಿ ಮಣಿವಣ್ಣಂ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೇಸು ಪಿಟ್ಠಿಪಾದೇಸು ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಪಾದಂ ಘಂಸೇನ್ತೋ ಪಕ್ಖಾಲೇಸಿ। ಬುದ್ಧಾನಂ
ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಅನುರುದ್ಧಂ ಭಗವಾ ಏತದವೋಚಾತಿ ಸೋ ಕಿರ ತೇಸಂ ವುಡ್ಢತರೋ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೇ ಕತೇ ಸೇಸಾನಂ ಕತೋವ ಹೋತೀತಿ ಥೇರಞ್ಞೇವ ಏತಂ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ವೋ ಅನುರುದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ। ಅನುರುದ್ಧಾತಿ ವಾ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸಸ್ಸಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ಸಮತ್ಥಿತೋ ಹೋತಿ। ಕಚ್ಚೀತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ವೋತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಚ್ಚಿ ಅನುರುದ್ಧಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಖಮನೀಯಂ, ಇರಿಯಾಪಥೋ ವೋ ಖಮತಿ, ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯಂ, ಕಚ್ಚಿ ವೋ ಜೀವಿತಂ ಯಾಪೇತಿ ಘಟಿಯತಿ, ಕಚ್ಚಿ ಪಿಣ್ಡಕೇನ ನ ಕಿಲಮಥ, ಕಚ್ಚಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡಂ, ಸಮ್ಪತ್ತೇ ವೋ ದಿಸ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉಳುಙ್ಕಯಾಗುಂ ವಾ ಕಟಚ್ಛುಭಿಕ್ಖಂ ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತುಂ, ವತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ।
ಅಥ ತೇನ ಪಟಿವಚನೇ ದಿನ್ನೇ ‘‘ಅನುರುದ್ಧಾ ತುಮ್ಹೇ ರಾಜಪಬ್ಬಜಿತಾ ಮಹಾಪುಞ್ಞಾ, ಮನುಸ್ಸಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅರಞ್ಞೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಅದತ್ವಾ ಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಏತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಮಿಗಪೋತಕಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ವಿಹರಥ, ಉದಾಹು ಸಾಮಗ್ಗಿಭಾವೋ ವೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಪನ ವೋ ಅನುರುದ್ಧಾ ಸಮಗ್ಗಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಖೀರೋದಕೀಭೂತಾತಿ ಯಥಾ ಖೀರಞ್ಚ ಉದಕಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸನ್ದತಿ, ವಿಸುಂ ನ ಹೋತಿ, ಏಕತ್ತಂ ವಿಯ ಉಪೇತಿ, ಕಚ್ಚಿ ಏವಂ ಸಾಮಗ್ಗಿವಸೇನ ಏಕತ್ತುಪಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪಿಯಚಕ್ಖೂಹೀತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಓಲೋಕನತೋ ಪಿಯಭಾವದೀಪಕಾನಿ ಚಕ್ಖೂನಿ ಪಿಯಚಕ್ಖೂನಿ ನಾಮ, ‘‘ಕಚ್ಚಿ ತಥಾರೂಪೇಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾ ವಿಹರಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತಗ್ಘಾತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಏಕಂಸೇನ ಮಯಂ ಭನ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಕಥಂ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಕಥನ್ತಿ
ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ಆವಿ ಚೇವ ರಹೋ ಚಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚೇವ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುಖಾ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ ಸಹವಾಸೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಇತರಾನಿ ವಿಪ್ಪವಾಸೇ, ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಸಹೇವ ವಸನ್ತೇಸು ಏಕೇನ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ವಾ ದಾರುಭಣ್ಡಂ ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಭಣ್ಡಂ ವಾ ಬಹಿ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕೇನಿದಂ ವಳಞ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ ಅವಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಸಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಯುತ್ತಂ ವಾ ಪನ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಕನ್ತೇ ತೇನ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರಂ ತಥೇವ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಯುತ್ತಂ ವಾ ಪನ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಸ್ಸ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಹವಸನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಥೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಧುರಂ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಕಥಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕಥಂ ಸಾರಣೀಯಕಥಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸರಭಞ್ಞಂ ಸಾಕಚ್ಛಂ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕರಣೇ ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಥೇರೇಸು ಪನ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸು ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಿಯಸಹಾಯೋ ನನ್ದಿಯತ್ಥೇರೋ ಕಿಮಿಲತ್ಥೇರೋ ಏವಂ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಏವಂ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಗುಣಕಥನೇ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಿಯಮಿತ್ತೋ ನನ್ದಿಯತ್ಥೇರೋ ಕಿಮಿಲತ್ಥೇರೋ ಅವೇರೋ ಹೋತು ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ ಸುಖೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮನ್ನಾಹರತೋ ಪನ ಸಮ್ಮುಖಾಪಿ ಪರಮ್ಮುಖಾಪಿ ಮೇತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿಯೇವ।
ನಾನಾ ಹಿ ಖೋ ನೋ ಭನ್ತೇ ಕಾಯಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಕಾಯೋ ಪಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮತ್ತಿಕಾ ವಿಯ ಚ ಓಮದ್ದಿತ್ವಾ ಏಕತೋ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ಏಕಞ್ಚ ಪನ ಮಞ್ಞೇ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪನ ನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿತಭಾವೇನ ಅವಿರೋಧಭಾವೇನ ಭೇದಾಭಾವೇನ ಸಮಗ್ಗಭಾವೇನ ಏಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇತರೇಸಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ವತ್ತಿಂಸೂತಿ? ಏಕಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಮಲಂ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಚೀವರಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಮಲಂ ಉಟ್ಠಿತಂ, ತೇನ ‘‘ಮಮಾವುಸೋ ಪತ್ತೇ ಮಲಂ ಉಟ್ಠಿತಂ, ಪಚಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇತರೇ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಚೀವರಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಧೋವಿತಬ್ಬಂ, ಮಯ್ಹಂ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ದಾರೂನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪತ್ತಕಟಾಹೇ ಬಹಲತನುಮತ್ತಿಕಾಹಿ ಲೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಪಚಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಚೀವರಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಿ, ಪರಿಭಣ್ಡಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ। ‘‘ಮಮಾವುಸೋ ಚೀವರಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ, ಧೋವಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ‘‘ಮಮ ಪಣ್ಣಸಾಲಾ ಉಕ್ಲಾಪಾ, ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಠಮತರಂ ಆರೋಚಿತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಪನ ವೋ ಅನುರುದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ವಾ, ಕಚ್ಚಿ ತುಮ್ಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಅಮ್ಹೇಸು ತೀಸು ಜನೇಸು। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಟಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತಿ। ಅವಕ್ಕಾರಪಾತಿನ್ತಿ ಅತಿರೇಕಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಠಪನತ್ಥಾಯ ಏಕಂ ಸಮುಗ್ಗಪಾತಿಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಠಪೇತಿ। ಯೋ ಪಚ್ಛಾತಿ ತೇ ಕಿರ ಥೇರಾ ನ ಏಕತೋವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಪವಿಸನ್ತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿರತಾ ಹೇತೇ ಪಾತೋವ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದನ್ತಿ। ತೇಸು ಯೋ ಪಠಮತರಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಠಮತರಂ ಉಟ್ಠಾತಿ, ಸೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಟಿನಿವತ್ತೋ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಚ್ಛತೋ, ಅಹಂ ಪಠಮತರಂ ಆಗತೋ’’ತಿ। ಅಥ ಪತ್ತಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಯದಿ ಪತ್ತೇ ಪಟಿವೀಸಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯದಿ ಅತಿರೇಕಂ ಹೋತಿ, ಅವಕ್ಕಾರಪಾತಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಾತಿಂ ಪಿಧಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಪತ್ತಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ವೋದಕಂ ಕತ್ವಾ ಥವಿಕಾಯ ಓಸಾಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸತಿ।
ದುತಿಯೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾವ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಏಕೋ ಪಠಮಂ ಆಗತೋ, ಏಕೋ ಪಚ್ಛತೋ’’ತಿ। ಸೋ ಸಚೇ ಪತ್ತೇ ಭತ್ತಂ ಪಮಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ಭುಞ್ಜತಿ। ಸಚೇ ಮನ್ದಂ, ಅವಕ್ಕಾರಪಾತಿತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ। ಸಚೇ ಅತಿರೇಕಂ ಹೋತಿ, ಅವಕ್ಕಾರಪಾತಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಮಾಣಮೇವ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪುರಿಮತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸತಿ। ತತಿಯೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾವ ಜಾನಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಪಠಮಂ ಆಗತಾ, ಅಹಂ ಪಚ್ಛಿಮೋ’’ತಿ। ಸೋಪಿ ದುತಿಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಪತ್ತಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ವೋದಕಂ ಕತ್ವಾ ಥವಿಕಾಯ ಓಸಾಪೇತ್ವಾ ಆಸನಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಾಮೇತಿ, ಪಾನೀಯಘಟೇ ವಾ ಪರಿಭೋಜನೀಯಘಟೇ ವಾ ಅವಸೇಸಉದಕಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಘಟೇ ನಿಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅವಕ್ಕಾರಪಾತಿಯಂ ಸಚೇ ಅವಸೇಸಭತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಜಹಿತ್ವಾ ಪಾತಿಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಾಮೇತಿ, ಭತ್ತಗ್ಗಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಕಚವರಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ಮುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸತಿ। ಇದಂ ಥೇರಾನಂ ಬಹಿವಿಹಾರೇ ಅರಞ್ಞೇ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಭೋಜನಸಾಲಾಯ ವತ್ತಂ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಪಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಯೋ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿ ಪನ ನೇಸಂ ಅನ್ತೋವಿಹಾರೇ ವತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ವಚ್ಚಘಟನ್ತಿ ಆಚಮನಕುಮ್ಭಿಂ। ರಿತ್ತನ್ತಿ ರಿತ್ತಕಂ। ತುಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅವಿಸಯ್ಹನ್ತಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಅತಿಭಾರಿಯಂ। ಹತ್ಥವಿಕಾರೇನಾತಿ ಹತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ। ತೇ ಕಿರ ಪಾನೀಯಘಟಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ತುಚ್ಛಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಧೋವಿತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ತೀರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಹತ್ಥವಿಕಾರೇನ ಆಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಓದಿಸ್ಸ ವಾ ಅನೋದಿಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಓದಿಸ್ಸ ನ ಕರೋನ್ತಿ? ತಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸದ್ದೋ ಬಾಧೇಯ್ಯಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಅನೋದಿಸ್ಸ ನ ‘‘ಹತ್ಥವಿಕಾರೇನ ದುತಿಯಂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಹತ್ಥವಿಲಙ್ಘಕೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪೇಮಾ’’ತಿ।
ಪಞ್ಚಾಹಿಕಂ ಖೋ ಪನಾತಿ ಚಾತುದ್ದಸೇ ಪನ್ನರಸೇ ಅಟ್ಠಮಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ತಾವ ಪಕತಿಧಮ್ಮಸ್ಸವನಮೇವ, ತಂ ಅಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಪಞ್ಚಮೇ ದಿವಸೇ ದ್ವೇ ಥೇರಾ ನಾತಿವಿಕಾಲೇ ನಹಾಯಿತ್ವಾ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತಯೋಪಿ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಾನಂಯೇವ ಅರುಣಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಥೇರೇನ ಭಗವತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಪಮಾದಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವ ಅಪ್ಪಮಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಪವಿಸನಕಾಲೋ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೋ ನಿವಾಸನಪರಿವತ್ತನಂ ಚೀವರಪಾರುಪನಂ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣಂ ಧಮ್ಮಕಥನಂ ಅನುಮೋದನಂ ಅನ್ತೋಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ಪತ್ತಧೋವನಂ ಪತ್ತಓಸಾಪನಂ ಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಸಾಮನನ್ತಿ ಪಪಞ್ಚಕರಣಟ್ಠಾನಾನಿ ಏತಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಥಾಪವತ್ತನೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಪಮಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿರುದ್ಧಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಮಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಮಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಇಮಿನಾವ ಏತಾನಿ ಠಾನಾನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅವಳಞ್ಜನವಸೇನ ಪಮಾದಕಾಲೋ ನಾಮ ಅಮ್ಹಾಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ।
ಪಾಚೀನವಂಸದಾಯಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೬೭. ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿ ಸಮಗ್ಗವಾಸೇ ಆನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫) ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗಾಮನಿಗಮಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ। ಯೇನ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಂ ತದವಸರೀತಿ ಏಕಕೋವ ಯೇನ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಗಾಮೋ, ತಂ ಅವಸರಿ। ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಗಾಮವಾಸಿನೋಪಿ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಗಾಮಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ರಕ್ಖಿತವನಸಣ್ಡೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಭಗವಾ ವಸತೂ’’ತಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ವಾಸಯಿಂಸು। ಭದ್ದಸಾಲೋತಿ ಪನ ತತ್ಥೇಕೋ ಮನಾಪೋ ಲಟ್ಠಿಕೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ। ಭಗವಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕೇ ವಿಹರತಿ ರಕ್ಖಿತವನಸಣ್ಡೇ ಭದ್ದಸಾಲಮೂಲೇ’’ತಿ।
ಅಥ ಖೋ ಭಗವತೋ ರಹೋಗತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಭಗವತೋ ವಿವೇಕಸುಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನಂ। ಆಕಿಣ್ಣೋ ನ ಫಾಸು ವಿಹಾಸಿನ್ತಿ ಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪತ್ತೋ ಆಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹಾಸಿಂ। ಕಿಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬಾಧೋ ಅತ್ಥಿ ಸಂಸಗ್ಗೋ ವಾತಿ? ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ದುರಾಸದಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಅನುಪಲಿತ್ತಾ, ಹಿತೇಸಿತಾಯ ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕಾಲಞ್ಞೂ ಹುತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಂ। ನಾಯಮಿಧ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಇಧ ಪನ ತೇಹಿ ಕಲಹಕಾರಕೇಹಿ ಕೋಸಮ್ಬಕಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವಿಹಾರೇ ವಾಸಂ ವಿಹಾಸಿ, ತದಾ ವಿನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಕಿಣ್ಣೋ ನ ಫಾಸು ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇಹಿ ಕೋಸಮ್ಬಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ದಹರಪೋತಕೇಹೀತಿ ದಹರೇಹಿ ಹತ್ಥಿಪೋತಕೇಹಿ, ಯೇ ಭಿಙ್ಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಹೀತಿ ಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ। ಕದ್ದಮೋದಕಾನೀತಿ ಕದ್ದಮಮಿಸ್ಸಾನಿ ಉದಕಾನಿ। ಓಗಾಹಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಓಗಾಹ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ। ಉಪನಿಘಂಸನ್ತಿಯೋತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿಯೋ। ಉಪನಿಘಂಸಿಯಮಾನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಉಳಾರಭಾವೇನ ವೂಪಕಟ್ಠೋತಿ ವೂಪಕಟ್ಠೋ ದೂರೀಭೂತೋ।
ಯೂಥಾತಿ ಹತ್ಥಿಘಟಾಯ। ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಯೂಥವಾಸೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಟ್ಠೋ। ತತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಘಟಸಹಸ್ಸೇನ ನಿಬ್ಬಾಪಿತಸನ್ತಾಪೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬುತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಭದ್ದಸಾಲಸ್ಸ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ಅಪ್ಪಹರಿತಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಖಾಭಙ್ಗೇನ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ, ಭಗವತೋ ಮುಖಧೋವನಂ ದೇತಿ, ನಹಾನೋದಕಂ ಆಹರತಿ, ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ದೇತಿ, ಅರಞ್ಞತೋ ಮಧುರಾನಿ ಫಲಾಫಲಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಉಪನೇತಿ। ಸತ್ಥಾ ತಾನಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಣ್ಡಾಯ ಭಗವತೋ ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೋ ಕಿರ ಸೋಣ್ಡಾಯ ದಾರೂನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದಾರೂನಿ ಜಾಲಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಾಸಾಣಖಣ್ಡಾನಿ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸೋಣ್ಡಿಯಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದಕಸ್ಸ ತತ್ತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಭಗವಾ ‘‘ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಮಮ ನಹಾನಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ। ಪಾನೀಯೇಪಿ ಏಸೇವ ‘‘ಸೋಣ್ಡಾಯ ಭಗವತೋ ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ।
ಅತ್ತನೋ ಚ ಪವಿವೇಕಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಕೇಹಿಚಿ ಅನಾಕಿಣ್ಣಭಾವಲದ್ಧಂ ಕಾಯವಿವೇಕಂ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಇತರೇ ಪನ ವಿವೇಕಾ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ। ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಇಮಂ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ ಚ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಸಮಾನಜ್ಝಾಸಯಭಾವದೀಪನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ।
ಗಾಥಾಯ ಪನ ಏವಮತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫) – ಏತಂ ಈಸಾದನ್ತಸ್ಸ ರಥಈಸಾಸದಿಸದನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಾಗೇನ ಬುದ್ಧನಾಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೇತಿ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಥಂ ಸಮೇತಿ ಚೇ? ಯದೇಕೋ ರಮತೀ ವನೇ, ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧನಾಗೋ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಮಂ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿವೇಕಂ ಉಪಬ್ರೂಹಯಮಾನೋ ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋ ವನೇ ಅರಞ್ಞೇ ರಮತಿ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ವನೇ ಏಕವಿಹಾರಂ ರಮತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಾಗೇನ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕೀಭಾವರತಿಯಾ ಏಕಸದಿಸಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಾರಸವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೩. ಯೋ ಪಟಿಬಾಹೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಸೇನಾಸನಾರಹಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ। ಕಲಹಕಾರಕಾದೀನಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕತಿಕಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅಹಂ ವುಡ್ಢೋ’’ತಿ ಪಸಯ್ಹ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ‘‘ಯುತ್ತಿಯಾ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಿ। ‘‘ಭಣ್ಡನಕಾರಕಂ ನಿಕ್ಕಡ್ಢತೀತಿ ವಚನತೋ ಕುಲದೂಸಕಸ್ಸ ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಾನುಞ್ಞಾಯ ಚ ಇಧ ಕಲಹವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಆಗತಾನಂ ಕೋಸಮ್ಬಕಾನಮ್ಪಿ ‘ಯಥಾವುಡ್ಢ’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ವಿವಿತ್ತೇ ಅಸತಿ ವಿವಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾಪಿ ದಾತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿವಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದೇನ್ತಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ।
ಉಪಾಲಿಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗೀಪುಚ್ಛಾವಣ್ಣನಾ
೪೭೬. ನ ಮೂಲಾ ಮೂಲಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಮೂಲತೋ ಮೂಲಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ। ಅತ್ಥತೋ ಅಪಗತಾತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥತೋ ಅಪಗತಾ।
೪೭೭. ಯೇನ ನಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತಂ ನ ಹಿ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನಪಗತನ್ತಿ ಕಾರಣತೋ ಅನಪೇತಂ, ಸಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಉಸೂಯಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ದೋಸಾಗತಿಗಮನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಗತಿಗಮನೇನಾ’’ತಿ ಅವಸೇಸಅಗತಿಗಮನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಹಿ ದೂತಙ್ಗೇಹೀತಿ ‘‘ಸೋತಾ ಚ ಹೋತಿ ಸಾವೇತಾ ಚ ಉಗ್ಗಹೇತಾ ಚ ಧಾರೇತಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಾ
ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ
ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥