೧. ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
೧. ತತ್ಥ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನಂ। ತತ್ರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೭) ವಚನತೋ ದಿವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನದೋಸೇನ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದುಕ್ಕಟಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೭) ವುತ್ತಂ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಠಪಿತಾ। ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೩) ಇಮಿನಾಪಿ ಚೇತಂ ಸಿದ್ಧಂ।
೨. ಕೀದಿಸಂ ಪನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ, ಕೀದಿಸಂ ನ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ? ರುಕ್ಖಪದರವೇಳುಪದರಕಿಲಞ್ಜಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕವಾಟಂ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದುಕ್ಖಲೇ ಉಪರಿ ಉತ್ತರಪಾಸಕೇ ಚ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಕತಂ ಪರಿವತ್ತಕದ್ವಾರಮೇವ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಂ ಗೋರೂಪಾನಂ ವಜೇಸು ವಿಯ ರುಕ್ಖಸೂಚಿಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಂ, ಗಾಮಥಕನಕಂ ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರಂ, ಫಲಕೇಸು ವಾ ಕಿಟಿಕಾಸು ವಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚಕ್ಕಲಕಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕತಂ ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕದ್ವಾರಂ, ಆಪಣೇಸು ವಿಯ ಕತಂ ಉಗ್ಘಾಟನಕಿಟಿಕದ್ವಾರಂ, ದ್ವೀಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ವೇಳುಸಲಾಕಾ ಗೋಪ್ಫೇತ್ವಾ ಪಣ್ಣಕುಟೀಸು ಕತಂ ಸಲಾಕಹತ್ಥಕದ್ವಾರಂ, ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ದ್ವಾರಂ ನ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ। ಪತ್ತಹತ್ಥಸ್ಸ ಕವಾಟಪ್ಪಣಾಮನೇ ಪನ ಏಕಂ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಮೇವ ಅನಾಪತ್ತಿಕರಂ, ಅವಸೇಸಾನಿ ಪಣಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ। ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿವತ್ತಕದ್ವಾರಮೇವ ಆಪತ್ತಿಕರಂ, ಸೇಸಾನಿ ಸಂವರಿತ್ವಾ ವಾ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪನ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಏತಂ ವತ್ತಂ।
೩. ಪರಿವತ್ತಕದ್ವಾರಂ ಕಿತ್ತಕೇನ ಸಂವುತಂ ಹೋತಿ? ಸೂಚಿಘಟಿಕಾಸು ದಿನ್ನಾಸು ಸಂವುತಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಪಿಚ ಖೋ ಸೂಚಿಮತ್ತೇಪಿ ದಿನ್ನೇ ವಟ್ಟತಿ, ಘಟಿಕಾಮತ್ತೇಪಿ ದಿನ್ನೇ ವಟ್ಟತಿ, ದ್ವಾರಬಾಹಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಠಪಿತಮತ್ತೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಈಸಕಂ ಅಫುಸಿತೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ವಿಧಿನಾ ಯಾವತಾ ಸೀಸಂ ನಪ್ಪವಿಸತಿ, ತಾವತಾ ಅಫುಸಿತೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇ ಬಹೂನಂ ವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಭಿಕ್ಖುಂ ವಾ ಸಾಮಣೇರಂ ವಾ ‘‘ದ್ವಾರಂ, ಆವುಸೋ, ಜಗ್ಗಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋನ್ತಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ‘‘ಏತೇ ದ್ವಾರಂ ಜಗ್ಗಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಉಪಾಸಕಮ್ಪಿ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಾ ‘ಏಸ
೪. ಅಥ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಉದುಕ್ಖಲಂ ವಾ ಉತ್ತರಪಾಸಕೋ ವಾ ಭಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅಟ್ಠಪಿತೋ ವಾ, ಸಂವರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನವಕಮ್ಮತ್ಥಂ ವಾ ಪನ ಇಟ್ಠಕಪುಞ್ಜೋ ವಾ ಮತ್ತಿಕಾದೀನಂ ವಾ ರಾಸಿ ಅನ್ತೋದ್ವಾರೇ ಕತೋ ಹೋತಿ, ಅಟ್ಟಂ ವಾ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ಯಥಾ ಸಂವರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವರೂಪೇ ಅನ್ತರಾಯೇ ಸತಿ ಅಸಂವರಿತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯದಿ ಪನ ಕವಾಟಂ ನತ್ಥಿ, ಲದ್ಧಕಪ್ಪಮೇವ। ಉಪರಿ ಸಯನ್ತೇನ ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ನಿಸ್ಸೇಣಿಮತ್ಥಕೇ ಥಕನಕಂ ಹೋತಿ, ಥಕೇತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಗಬ್ಭೇ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಗಬ್ಭದ್ವಾರಂ ವಾ ಪಮುಖದ್ವಾರಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇ ಏಕಕುಟ್ಟಕೇ ಗೇಹೇ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವಾರಾನಿ ಕತ್ವಾ ವಳಞ್ಜನ್ತಿ, ದ್ವೇಪಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಿಭೂಮಕೇಪಿ ಪಾಸಾದೇ ದ್ವಾರಂ ಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಮೇವ। ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಾ ಪಟಿಕ್ಕಮ್ಮ ಲೋಹಪಾಸಾದಸದಿಸಂ ಪಾಸಾದಂ ಬಹೂ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿವಾವಿಹಾರತ್ಥಂ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೇನ ದ್ವಾರಪಾಲಸ್ಸ ‘‘ದ್ವಾರಂ ಜಗ್ಗಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವಾ ‘‘ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಂ ನಾಮ ಏತಸ್ಸ ಭಾರೋ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಯಾವ ಸಙ್ಘನವಕೇನ ಏವಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಪುರೇ ಪವಿಸನ್ತಾನಂ ‘‘ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಭಾರೋ’’ತಿ ಏವಂ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ವಾ ಆಭೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ವಾ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭೇ ವಾ ಅಸಂವುತದ್ವಾರೇ ಬಹಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಆಪತ್ತಿ। ಗಬ್ಭೇ ವಾ ಬಹಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನಕಾಲೇಪಿ ‘‘ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಂ ನಾಮ ಮಹಾದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರಪಾಲಸ್ಸ ಭಾರೋ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಏವಂ ಲೋಹಪಾಸಾದಾದೀಸು ಆಕಾಸತಲೇ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನಪಿ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಮೇವ।
ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಇದಂ ದಿವಾಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಸದ್ವಾರಬನ್ಧೇ ಠಾನೇ ಕಥಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾ ಮಣ್ಡಪೇ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸದ್ವಾರಬನ್ಧೇ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾವ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಮಹಾಪರಿವೇಣಂ ಹೋತಿ ಮಹಾಬೋಧಿಯಙ್ಗಣಲೋಹಪಾಸಾದಙ್ಗಣಸದಿಸಂ ಬಹೂನಂ ಓಸರಣಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ದ್ವಾರಂ ಸಂವುತಮ್ಪಿ ಸಂವುತಟ್ಠಾನೇ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ದ್ವಾರಂ ಅಲಭನ್ತಾ ಪಾಕಾರಂ ಆರುಹಿತ್ವಾಪಿ ವಿಚರನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ರತ್ತಿಂ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫. ಯೋ
ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ? ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ತಾವ ‘‘ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನಕೋ ಏವ ಮುಚ್ಚತಿ। ಪಾದೇ ಪನ ಭೂಮಿತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋಪಿ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋಪಿ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋವ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೋ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪತಿತೋ ತತ್ಥೇವ ಸುಪತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅವಿಸಯತಾಯ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ನ ಕಥಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇ ಪನ ಜನಾ ಆಪತ್ತಿತೋ ಮುಚ್ಚನ್ತಿಯೇವ, ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ’’ತಿ।
ಇತಿ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಸಙ್ಗಹೇ
ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಸಮತ್ತಾ।