॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ವಿನಯಪಿಟಕೇ
ವಜಿರಬುದ್ಧಿ-ಟೀಕಾ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ
ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧಾಯ
ವಿಮೋಚಿತಾ ಯೇನ ವಿನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ।
ತಂ ಚಕ್ಖುಭೂತಂ ಸಿರಸಾ ನಮಿತ್ವಾ।
ಲೋಕಸ್ಸ ಲೋಕನ್ತಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ॥
ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತ-
ಮಾದಾಯ ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸು ಸಾರಂ।
ಸಙ್ಖೇಪಕಾಮೇನ ಮಮಾಸಯೇನ।
ಸಞ್ಚೋದಿತೋ ಭಿಕ್ಖುಹಿತಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ॥
ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಸಞ್ಞಿತಾಯ
ಸಮ್ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋದಿತಾಯ।
ಸಮಾಸತೋ ಲೀನಪದೇ ಲಿಖಿಸ್ಸಂ।
ಸಮಾಸತೋ ಲೀನಪದೇ ಲಿಖೀತಂ॥
ಸಞ್ಞಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ತಾ ಚ, ಪರಿಮಾಣಂ ಪಯೋಜನಂ।
ಸಬ್ಬಾಗಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇವ, ವತ್ತಬ್ಬಂ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛತಾತಿ॥ –
ವಚನತೋ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕೇತಿ ಸಞ್ಞಾ। ದೀಪನ್ತರೇ ಭಿಕ್ಖುಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನಾಭಿಸಮ್ಭುಣಾತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನಾತಿ ಕತ್ತಾ। ಸಮಧಿಕಸತ್ತವೀಸತಿಸಹಸ್ಸಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥೇನಾತಿ ಪರಿಮಾಣಂ। ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಪಯೋಜನಂ।
ತತ್ರಾಹ
ಪಾಠತ್ಥವಿದೂಸಂಹೀರೋ, ವತ್ತಾ ಸುಚಿ ಅಮಚ್ಛರೋ।
ಚತುಕ್ಕಮಪರಿಚ್ಚಾಗೀ, ದೇಸಕಸ್ಸ ಹಿತುಸ್ಸುಕೋತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ)।
ತತ್ರ ಪಠೀಯತೇತಿ ಪಾಠೋ। ಸೋ ಹಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೋ ಅತ್ಥಾನುರೂಪೋ ಅತ್ಥಾನನುರೂಪೋ ಚೇತಿ। ಕಥಂ? ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾಸಿತೋ ಸಾವಸೇಸಪಾಠೋ ನಿರವಸೇಸಪಾಠೋ ನೀತೋ ನೇಯ್ಯೋತಿ। ತತ್ರ ಅನೇಕತ್ಥವತ್ತಾ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ‘‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೯೪)। ಏಕತ್ಥವತ್ತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತ್ಯಾದಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧, ೨; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೦, ೯೨; ಪೇಟಕೋ॰ ೧೪)। ಸಾವಸೇಸೋ ನಾಮ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ಮಿತ್ಯಾದಿ (ಮಹಾವ॰ ೫೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮)। ವಿಪರೀತೋ ನಿರವಸೇಸೋ ನಾಮ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತ್ಯಾದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫)। ಯಥಾ ವಚನಂ, ತಥಾ ಅವಗನ್ತಬ್ಬೋ ನೀತೋ ನಾಮ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತ್ಯಾದಿ। ಯುತ್ತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತ್ಯಾದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೦)।
ಅತ್ಥೋಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೋ ಪಾಠತ್ಥೋ ಸಭಾವತ್ಥೋ ಞೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಪಾಠಾನುರೂಪೋ ಪಾಠಾನನುರೂಪೋ ಸಾವಸೇಸತ್ಥೋ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ ನೀತತ್ಥೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥೋತ್ಯಾದಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ತಂತಂಸಞ್ಞಾಪನತ್ಥಮುಚ್ಚಾರೀಯತೇ ಪಾಠೋ, ಸ ಪಾಠತ್ಥೋ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ಮಿತ್ಯಾದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೦) ವಿಯ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿ ಸಭಾವತ್ಥೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತ್ಯಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ೪೮೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩) ವಿಯ। ಯೋ ಞಾಯಮಾನೋ ಹಿತಾಯ ಭವತಿ, ಸ ಞಾತುಮರಹತ್ತಾ ಞೇಯ್ಯತ್ಥೋ ‘‘ಅತ್ಥವಾದೀ ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತ್ಯೇವಮಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೯, ೧೯೪; ೩.೨೩೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೧೧) ವಿಯ। ಯಥಾಪಾಠಂ ಭಾಸಿತೋ ಪಾಠಾನುರೂಪೋ ‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಾಣಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೪೬) ಭಗವತಾ ವುತ್ತಮತೋ ಚಕ್ಖುಮಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಬಾಹಯಮಾನೇನ ವುತ್ತೋ ಪಾಠಾನನುರೂಪೋ। ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಪರಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಸಾವಸೇಸತ್ಥೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ ‘‘ಸನ್ಧಾವಿತಂ ಸಂಸರಿತಂ ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೫; ಮಹಾ॰ ೨೮೭; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧೪)। ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋ ಮನ್ತಾ ಕೋ ಸದ್ಧಾತಾ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಞತ್ರ ದಿಟ್ಠಪದೇಹೀ’’ತ್ಯಾದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬)। ಸದ್ದವಸೇನೇವ ವೇದನೀಯೋ ನೀತತ್ಥೋ ‘‘ರೂಪಾ ಸದ್ದಾ ರಸಾ ಗನ್ಧಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಚ ಮನೋರಮಾ’’ತ್ಯಾದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೧, ೧೬೫; ಮಹಾವ॰ ೩೩) ವಿಯ। ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಲಾಹಕೂಪಮಾಪುಗ್ಗಲಾ’’ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೧; ಪು॰ ಪ॰ ೧೫೭)। ಆಹ ಚ –
‘‘ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದತೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ನೀತತ್ಥಂ ಇತಿ ತಂ ವಿದೂ।
ಅತ್ಥಸ್ಸೇವಾಭಿಸಾಮಗ್ಗೀ, ನೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಪಭೇದಗತೇ ಪಾಠತ್ಥೇ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಪಾಠತ್ಥವಿದೂ। ನ ಸಂಹೀರತೇ ಪರಪವಾದೀಹಿ ದೀಘರತ್ತಂ ತಿತ್ಥವಾಸೇನೇತ್ಯಸಂಹೀರೋ। ಭಾವನಾಯಾಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವತ್ತಾ, ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಹೇತುದಾಹರಣಾದೀಹಿ ಅವಬೋಧಯಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತ್ಯತ್ಥೋ। ಸೋಚಯತ್ಯತ್ತಾನಂ ಪರೇ ಚೇತಿ ಸುಚಿ, ದುಸ್ಸೀಲ್ಯದುದ್ದಿಟ್ಠಿಮಲವಿರಹಿತೋತ್ಯತ್ಥೋ। ದುಸ್ಸೀಲೋ ಹಿ ಅತ್ತಾನಮುಪಹನ್ತುನಾದೇಯ್ಯವಾಚೋ ಚ ಭವತ್ಯಪತ್ತಾಹಾರಾಚಾರೋ ಇವ ನಿಚ್ಚಾತುರೋ ವೇಜ್ಜೋ। ದುದ್ದಿಟ್ಠಿ ಪರಂ ಉಪಹನ್ತಿ, ನಾವಸ್ಸಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಭವತ್ಯಹಿವಾಳಗಹಾಕುಲೋ ಇವ ಕಮಲಸಣ್ಡೋ। ಉಭಯವಿಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬಥಾಪ್ಯನುಪಾಸನೀಯೋ ಭವತಿ ಗೂಥಗತಮಿವ ಛವಾಲಾತಂ ಗೂಥಗತೋ ವಿಯ ಚ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ। ಉಭಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಸುಚಿ ಸಬ್ಬಥಾಪ್ಯುಪಾಸನೀಯೋ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ ಚ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ನಿರುಪದ್ದವೋ ಇವ ರತನಾಕರೋ। ನಾಸ್ಸ ಮಚ್ಛರೋತ್ಯಮಚ್ಛರೋ, ಅಹೀನಾಚರಿಯಮುಟ್ಠೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಾಚರಿಯವಾದಅತ್ತನೋಮತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚತುಕ್ಕಸ್ಸಾಪರಿಚ್ಚಾಗೀ, ತದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತೇತ್ಯತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನುಮಾನಸದ್ದತ್ಥಾಪತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಪಮಾಣಚತುಕ್ಕಸ್ಸಾಪರಿಚ್ಚಾಗೀ।
‘‘ಏಕಂಸವಚನಂ
ತತಿಯಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಚತುತ್ಥಂ ಪನ ಠಾಪಯೇ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ
‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।
ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧೩) –
ಇತಿಅಭಿಹಿತೋ ದೇಸಕೋ।
ಸೋತಾ ಇದಾನಿ ಅಭಿಧೀಯತೇ –
ಧಮ್ಮಾಚರಿಯಗರು ಸದ್ಧಾ-ಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಮಣ್ಡಿತೋ।
ಅಸಠಾಮಾಯೋ ಸೋತಾಸ್ಸ, ಸುಮೇಧೋ ಅಮತಾಮುಖೋ॥
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಗರುತ್ತಾ ಕಥಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಆಚರಿಯಗರುತ್ತಾ ಕಥಿಕಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಅಸಠಾಮಾಯತ್ತಾ ಅಮತಾಭಿಮುಖತ್ತಾ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭವತಿ, ಸುಮೇಧತ್ತಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ನ ಕಥಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಕಥಿಕಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋತಿ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೫೧)।
ತಂಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಭಾವನಾ ಭವತಿ ಸವನಸ್ಸೇತ್ಯುತ್ತೋ ಸೋತಾ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ಯೋತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ, ತೇನ ವಿಸುದ್ಧಜಾತಿಕುಲಗೋತ್ತಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸಮಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ, ಪೂಜಾರಹತಾಯ ವಾ ಅಕಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ಆದಿಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಲೋಕನಾಥತ್ತಹೇತುಂ ಯಥಾವುತ್ತಹೇತುಮೂಲೇನ ಥಿರತರಂ
ಏತ್ತಾವತಾ –
ಭಯಸಮ್ಮೋಹದುದ್ದಿಟ್ಠಿ-ಪಣಾಮೋ ನೇಸ ಸಬ್ಬಥಾ।
ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಏಸೋ, ಪಣಾಮೋತಿ ನಿದಸ್ಸಿತೋ॥
ತತ್ರ ಹೇತೂತಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ತಿಂಸಪಾರಮಿತಾಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ವಚನಪಥಾತೀತಾನುಭಾವೇನ ಮಹತಾ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ನಾಮ। ಅತಿದುಕ್ಕರತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತೇಸಂ ಅತಿದುಲ್ಲಭಂ ಲೋಕೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ನಾಥತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಫಲನ್ತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ಹೇತುಫಲಂ; ಹೇತುಮೂಲಂ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಾ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಸಾ ಆದಿಪಣಿಧಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಾವ ಹೇತುಫಲಪ್ಪಯೋಜನಾ, ತಾವ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪವತ್ತತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸಕಾನನಾ ಸಗ್ರಿವರಾ ಸಸಾಗರಾ,
ಗತಾ ವಿನಾಸಂ ಬಹುಸೋ ವಸುನ್ಧರಾ।
ಯುಗನ್ತಕಾಲೇ ಸಲಿಲಾನಲಾನಿಲೇ,
ನ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾತಪಾ ಕುತೋ’’ತಿ॥
ಯಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ನಮೋ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಹೇತುಕಾಲಂ ನಾಮ ಚತುಅಟ್ಠಸೋಳಸಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕಾಲೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಮಾಸಂ ಅಧೀತೇ, ದಿವಸಂ ಕಾಲೋ, ಖಿಪತಿ ವಿದ್ಧಂಸಯತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಮಿತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಲ ವಿಕ್ಖೇಪೇ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪೀಯತಿ ಸಂಕಪ್ಪೀಯತಿ ಸಾಸಪಪಬ್ಬತಾದೀಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಕೇವಲಂ ಸಂಕಪ್ಪೀಯತಿ, ನ ಮನುಸ್ಸದಿವಸಮಾಸಸಂವಚ್ಛರಾದಿಗಣನಾಯ ಗಣೀಯತೀತಿ ಕಪ್ಪೋ। ಏಕನ್ತಿಆದಿಗಣನಪಥಸ್ಸ ಕೋಟಿಭೂತತ್ತಾ ಕೋಟಿ, ಕಪ್ಪಾನಂ ಕೋಟಿಯೋ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ। ಕರೋನ್ತೋತಿ ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ, ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ, ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಾದಿಭೇದಂ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಾನನ್ತೋ, ವಿವಿಧೇನ ವಾಯಾಮೇನ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ, ತಂ ತಂ ಸತ್ತಾಪರಾಧಂ ಖಮನ್ತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ಸಚ್ಚಾಯನ್ತೋ, ತಂ ತಂ ಸತ್ತಹಿತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋ, ಸಕಲಲೋಕಂ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೋ, ಮಿತ್ತಾಮಿತ್ತಾದಿಭೇದಂ ಪಕ್ಖಪಾತಂ ಪಹಾಯ ತಂ ತಂ ಸತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನ್ತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೇದಂ ಗತೋತಿ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಮಹನ್ತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನಟ್ಠೇನ ಗತೋ, ಸಮ್ಪತ್ತೋತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ಸಾರೀರಿಕಂ ಮಾನಸಿಕಞ್ಚ ಸುಖಂ ಖೇದಯತಿ ಪಾತಯತೀತಿ ‘‘ಖೇದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಲೋಕಹಿತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಹೇತುಫಲಪ್ಪಯೋಜನನಿದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಾನುಭವನಕಾರಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಪಿ ಏಕೇ –
‘‘‘ಜಾತಿಸಂಸಾರದುಕ್ಖಾನಂ, ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋಪಿ ನಿಬ್ಬುತಿಂ।
ಚಿರಲ್ಲಿಟ್ಠೋಪಿ ಸಂಸಾರೇ, ಕರುಣಾಯೇವ ಕೇವಲ’ನ್ತಿ॥ –
ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಮಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಮನುಭವತಿ। ನ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಂ ಆವಹತಿ। ಏವಂ ಪನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ತಿಂಸಪಾರಮಿತಾಪಭೇದಂ ಹೇತುಂ, ಪಾರಮಿತಾಫಲಭೂತಂ ನಾಥತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಞ್ಚ। ಯಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಮಮಞ್ಹಿ, ಆನನ್ದ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ಜಾತಿಯಾ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೨೯; ೫.೨)। ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಯಥಾವುತ್ತಹೇತೂಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿನೇಯ್ಯಭಾವನಿಪ್ಫಾದನಪಞ್ಞಾಬೀಜಾನಿ ವಪಿ, ಹೇತುಫಲೇನ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇನ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನವಿನೇಯ್ಯಭಾವೇ ಸತ್ತೇ ವಿನಯಿ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಚಯೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಏವಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಕರೋನ್ತೋ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಲೋಕಹಿತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಸಬ್ಬಪಠಮಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ನಾಥತ್ತಸಙ್ಖಾತಪಾರಮಿತಾಹೇತುಫಲಾಧಿಗಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯೋ ನಾಥೋತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ –
‘‘ಯದೇವ
ತ್ವಂ ತದೇವಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ, ಪೂಜಿಕೇ ಪರಿವಸಿತ್ಥ’’॥ –
ಇತಿ ವಚನಂ ಸಾಧಕಂ। ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾರಮಿತಾಭಾವೋ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಉಪಮಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಖೇದಂ ಗತೋತಿ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವರದೋಸ್ಸಂ, ಯಾವಾಹಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತದುಕ್ಖಾನಿ।
ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಯುಗಂ, ಪದ್ಮಸ್ಸೇವ ಬುಜ್ಝನ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ॥ –
ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅತ್ತಮತ್ತದುಕ್ಖಾನುಭವನಸಮತ್ಥತಾಯ ಕಾಯೇವ ಕಥಾತಿ ಅತಿಸಯಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಖೇದಂ ಗತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಪರಿಚಯಂ ಗತೋತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಸಬ್ಯಾಪಾರಂ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಸನ್ತಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ವತ್ತಾರೋ ‘‘ಖಿನ್ನೋಯಂ ಕಮ್ಮೇ, ಖಿನ್ನೋಯಂ ಸತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ನಾಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ಬುದ್ಧತ್ತಾಧಿಗಮಸಿದ್ಧಂ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಂ ನಾಥಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಕಾಲೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾತಿ ವದನ್ತೋ ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ, ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರಸಬ್ಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅವಸಾನೇ ದುಕ್ಕರಪಾರಮಿತಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ತಾಸಂ ಫಲಭೂತಂ ನಾಥಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಗತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಬೋಧಿಂ ಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಸುಬ್ಯತ್ತಂ ಹೇತುಫಲಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಬುದ್ಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಚ ನಾಥಸ್ಸ ನಮೋ ಕತೋ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸವಚನಸಬ್ಭಾವತೋ, ನ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವಿನಯಾಧಿಕಾರೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಮರಣಕಾಲಾ ಹೋತಿ। ತಂ ಅತಿವಿಯ ಪರಿತ್ತಂ ಕಾಲಂ ಲಜ್ಜಿನೋ ಅತಿಸುಕರಂ ಸೀಲಮತ್ತಂ ಏಕಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಾಯ ಅತ್ತಮತ್ತದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಕೋ ನಾಮ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಾತಿಕ್ಕಮಸುಖಂ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನನು ಭಗವಾ ಸಕಲಲೋಕದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅತಿದುಕ್ಕರನಿರಸ್ಸಾದಂ ಖೇದಂ ಗತೋತಿ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಗುಣಂ ವಣ್ಣೇತಿ ಆಚರಿಯೋ।
ಲೋಕಹಿತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಲೋಕೋ, ಲುಯತೇ ವಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಲೋಕೋ, ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಲೋಕಂ ಜಾತಿಲೋಕಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ನಾಥೋತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಭೇದಾನುರೂಪಧಮ್ಮದೇಸನಸಮತ್ಥತಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ತಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೦) ಏವಂ ಯಾಚನಟ್ಠೇನಾಪಿ ನಾಥತೇತಿ ನಾಥೋ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಾನುರೂಪಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾಯ ಚ ಕರುಣಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಪತಿ, ಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ ವಾ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನುಸಯಿತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಪತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ತೇ ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪೇಚ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಪತೀತಿ ತಪನಟ್ಠೇನಾಪಿ ನಾಥತೇತಿ ನಾಥೋ। ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಾ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಹತಧಮ್ಮದೇಸನತ್ತಾ ಪರಮಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠೇನಾಪಿ ನಾಥತೇತಿ ನಾಥೋ। ‘‘ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸಿ ಸಮಾದಪೇಸಿ ಸಮುತ್ತೇಜೇಸಿ ಸಮ್ಪಹಂಸೇಸೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೯೦) ವಚನತೋ ಸಮ್ಪಹಂಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಸೀಸಟ್ಠೇನ, ಪಣಿಧಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಕಥಂ ನಾಮಾಹಂ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಸೀಸಟ್ಠೇನ ವಾ ನಾಥತೇತಿ ನಾಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ಚತೂಹಿಪಿ ನಾಥಙ್ಗೇಹಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಿಕಭಯಾ ಪನ ನ ಯೋಜಿತಾ।
ನಮೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಬಹುಮಾನಪಬ್ಭಾರಾ ಚಿತ್ತನತಿ, ಚಿತ್ತನತಿಪ್ಪಭವಾ ಚ ವಚೀಕಾಯನತಿ। ಅತ್ಥು ಮೇತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸತ್ತವಿಸಯತ್ತಾ ಮಹುಸ್ಸಾಹಪ್ಪಭವತ್ತಾ ಚ ಮಹತೀ ಕರುಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾ। ತತ್ಥ ಪಣಿಧಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪುರಪ್ಪವೇಸಾ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ, ಭಗವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಹೇತುಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಕ್ಕರುಣೋ ಹಿ ಪರದುಕ್ಖೇಸು ಉದಾಸಿನೋ ಬುದ್ಧತ್ಥಾಯ ಪಣಿಧಾನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅತಿಭಾರಿಯನ್ತಿ ಮಞ್ಞನ್ತೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಹೇತುಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ನಾಥತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಹೇತುಫಲಪ್ಪಯೋಜನಭೂತಂ ಲೋಕಹಿತಂ ಕಥಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಗುಣಮೂಲಭೂತತ್ತಾ ಮಹಾಕರುಣಾಗುಣಮೇವ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ನಮೋ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏತ್ತಾವತಾ ಹೇತುಅನುರೂಪಂ ಫಲಂ, ಫಲಾನುರೂಪೋ
ಏವಂ ಅಚ್ಛರಿಯಪುರಿಸೋ, ನಾಥೋ ನಾಥಗುಣೇ ಠಿತೋ।
ನಮೋರಹೋ ಅನಾಥಸ್ಸ, ನಾಥಮಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಂ॥
ಏತ್ಥ
ದೋಸಹೀನಸ್ಸ ಸತ್ಥಸ್ಸ, ಚೋದನಾ ತು ನ ವಿಜ್ಜತೇ।
ದೋಸಯುತ್ತಮಸತ್ಥಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ಚೋದನಾ ಅಪತ್ತಕಾತಿ॥
ನ ಮಯಾ ಚೋದನಾ ಕತಾ, ಕಿನ್ತು ಪುಚ್ಛಾ ಏವ ಕತಾ। ಅಪಿಚ –
‘‘ಫಲಂ ಸತಿಪಿ ರುಕ್ಖೇಡ್ಢೇ, ನ ಪತತ್ಯವಿಕಮ್ಪಿತೇ।
ಚೋದನಾ ಯಾ’ತ್ಥು ಸತ್ಥಾನಂ, ಪುಚ್ಛನಾತ್ಯತ್ಥಫಲಂ ಮಹತಾ॥
‘‘ನಭೋತ್ತುಂ ಕುರುತೇ ಸಮ್ಮಾ, ಗಹಿತುಂ ನಾಡ್ಢತೇ ಘಟಂ।
ಅಕ್ಖೇಪೇ ಹಿ ಕತೇ ತದಿ-ಚ್ಛಿಸ್ಸಾಣಾಬುದ್ಧಿಬನ್ಧನಂ॥
‘‘ಯಥಾ ಹಿಮಪದೋ ಪದ್ಧೋ, ಪಬುದ್ಧೋ ಗನ್ಧಲಿಮ್ಪಿಯಾ।
ಭಿನ್ನತ್ಥವಿರಮಸ್ಸೇವಂ, ಸತ್ಥಕತಾತ್ಥಲಿಮ್ಪಿಯಾ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ ಚೇಕಂ –
ಸಮ್ಮಾಪಿ ಚೋದನಾ ತಂ ಖಲು, ಗುರವೋ ವಿವಾಕ್ಯಾ ವಿವದ್ಧ।
ಯತಿಸಿಸ್ಸಾ ಆಘಟ್ಟಿತಾತಿ-ವಾಕ್ಯೇನಾಭ್ಯಧಿಕಂ ಗೋಪಯ॥
ಸರವತೀ ಆಚೇರಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಾ, ತದಿಚ್ಛಿಸ್ಸಜಿತಾತ್ತಾನಂ।
ಜಯತ್ಯತ್ತಾನಮಾಚೇರೋ, ಸದಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಸಾರಥೀತಿ॥ –
ಅತ್ರೋಚ್ಚತೇ –
ಯಸ್ಸ ಹಿ ವಾಕ್ಯಸಹಸ್ಸಂ, ವಾಕ್ಯೇ ವಾಕ್ಯೇ ಸತಞ್ಚ ಜಿವ್ಹಾ।
ನಾಮಂ ದಸಬಲಗುಣಪದೇಸಂ, ವತ್ತುಂ ಕಪ್ಪೇನಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ॥
ಯಥಾ
ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೨೫; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ) –
ಚೋತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಭಗವತಂ ಗುಣಾನಮವಸೇಸಾಭಿಧಾತುಂ।
ಅಪಿಚ –
ಯಥಾ ತ್ವಂ ಸತ್ತಾನಂ, ದಸಬಲ ತಥಾ ಞಾಣಕರುಣಾ।
ಗುಣದ್ವನ್ದಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ತವ ಗುಣಗಣಾ ನಾಮ ತಿಗುಣಾತಿ॥ –
ಸಬ್ಬಗುಣಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಮೂಲತ್ತಾ ಚ ಏಕಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಛಸು ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣೇಸು ಅಞ್ಞತರತ್ತಾ ತಗ್ಗಹಣೇನ ಸೇಸಾಪಿ ಗಹಿತಾವ ಸಹಚರಣಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾರಮ್ಭೇ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸು, ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಗುಣೋ ವಣ್ಣಿತೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಚಅಯಾಧಿಮುತ್ತಿಭೇದಾನುರೂಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಪಞ್ಞಾಯ, ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಚ ಅಧಿಕಾರತ್ತಾ। ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾರಮ್ಭೇ ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯಂ, ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮ’’ನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಉಭೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಕರುಣಾಗುಣಾ ವಣ್ಣಿತಾ। ಇಧ ಪನ ವಿನಯೇ ಆಸಯಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಕೇವಲಂ ಕರುಣಾಯ ಪಾಕತಿಕಸತ್ತೇನಾಪಿ ಅಸೋತಬ್ಬಾರಹಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾರಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಅವತ್ತಬ್ಬಾರಹಞ್ಚ ವದನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ ಕರುಣಾಗುಣೋಯೇವೇಕೋ ವಣ್ಣಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಞಾದಯಾ ಅತ್ತಪರತ್ಥಹೇತೂ,
ತದನ್ವಯಾ ಸಬ್ಬಗುಣಾ ಜಿನಸ್ಸ।
ಉಭೋ ಗುಣಾ ತೇ ಗುಣಸಾಗರಸ್ಸ,
ವುತ್ತಾ ಇಧಾಚರಿಯವರೇನ ತಸ್ಮಾ॥
ಏತ್ತಾವತಾ
ಸಮಾಸತೋ ವುತ್ತಪದತ್ಥಸೋಭಾ।
ಅಯಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರನಯೋತಿ ಚಾಹಂ,
ಉದ್ಧಂ ಇತೋ ತೇ ಪಟಿಸಂಖಿಪಾಮಿ॥
ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಅಸಮ್ಬುಧನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಅಬುಜ್ಝನ್ತೋ। ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾಹಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಸೇವಿತಂ। ಭವಾ ಭವನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಭವತೋ ಅಞ್ಞಂ ಭವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ। ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ। ಭವೋತಿ ವಾ ವುದ್ಧಿ। ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ। ಭವೋತಿ ವಾ ದುಗ್ಗತಿ। ಅಭವೋತಿ ಸುಗತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೩, ೧೧) ವಿಯ ಹಿ ವುದ್ಧಿಅತ್ಥತ್ತಾ ಅಕಾರಸ್ಸ। ಭಾವಯತೀತಿ ಭವೋ, ಜಾತಿ। ಭವತೀತಿ ವಾ ಭವೋ। ಸವಿಕಾರಾ ಬಹುವಿಧಖನ್ಧುಪ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ। ಅಭವೋತಿ ವಿನಾಸೋ, ಜಾತಿಭಾವಂ ಮರಣಭಾವಞ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಮರಣಮ್ಪಿ ಖಣಿಕವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಭವೇಸು ಅಭವೋ ಭವಾಭವೋ, ತಂ ಭವಾಭವಂ, ಭವೇಸು ಅಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಲೋಕೋತಿ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಓಕಾಸಲೋಕಾನಂ ಭವಾಭವಗಮನಾಸಮ್ಭವತೋ ಸತ್ತಲೋಕಂ ಜೀವಲೋಕೋತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ನವಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಪಚಯಗಾಮಿತಾ ಹಿ ಚತುಮಗ್ಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಓಧಿಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾಪಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ…ಪೇ॰… ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ತಥಾ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯವಚನಸಬ್ಭಾವತೋ। ಫಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಫಲಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನವವಿಧೋಪೇಸ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಹಚರಣಲಕ್ಖಣಕಆರಣತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಗೋಚರಗ್ಗಹಣತಾ। ಅನಭಿಹಿತೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತತ್ರಾಭಿಹಿತೋವ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಇತಿ ವಚನತೋ ಕಾರಣಗೋಚರಗ್ಗಹಣೇನ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಫಲಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ನರಕಾದೀಸು ಅಪತಮಾನಂ ಧಾರೇತಿ ಸುಗತಿಯಂ ಉಪ್ಪಾದನೇನಾತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಪುನ ಸುಗತಿಮ್ಹಿ ಅಜನನಕಾರೀ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಪೋಸೇತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಸೋ ಪನ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭೇದತೋ ತಿವಿಧೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖಾವಹನತೋ, ತತೋಪಿ ಉತ್ತಮತ್ತಾ ಧಮ್ಮವರೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಚತುನ್ನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಅನನುಬೋಧಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ಏವಮಿದಂ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಾವಿತಂ ಸಂಸರಿತ’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೫; ಮಹಾವ॰ ೨೮೭) ವಚನತೋ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಭವಾ ಭವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಜೀವಲೋಕೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಬುಧನ್ತಿ ಅಸಮ್ಬೋಧೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಾಯ ಚ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತಯೋಪಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಭವಾಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ। ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಹಿ ಭವೋ ಅತ್ಥತೋ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧) ವಚನತೋ ದುಕ್ಖಪ್ಪವತ್ತಿ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಪವತ್ತಿಹೇತು ನಾಮ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿಹೇತುಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ವಿಸಯೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ? ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೨೬)।
ಏತ್ಥ ಚ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಬುದ್ಧೇನ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಆಸೇವಿತಂ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಭಾವನಾಸೇವನಾಯ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತಂ ಯನ್ತಿ ಉಪಯೋಗಪ್ಪತ್ತೋ ಯೋ ವಿಸಯೋ ನಿರೋಧೋ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಚ, ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಾವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲತ್ತಯವಿದ್ಧಂಸಿನೋ ನಮೋ ಧಮ್ಮವರಸ್ಸಾತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸೀಲತಾಯ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ರಾಗವಿರಾಗಾತಿ ಗಾಥತ್ಥೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ॰… ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಚ ಅಸೇಸತೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಥ
ತತಿಯಗಾಥಾಯ ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಪ್ಪಭುತೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲಧಮ್ಮಾವ ಸುತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೦) ವಚನತೋ ಮಗ್ಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಖಯೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೪೨; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೪) ಏತ್ಥ ಖಯೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋತಿ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಮೇವ। ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಂ ಖಯೋ ಪಾಕತಿಕೋ ಖಯೋ ಏವ। ಪಭುತಿ-ಸದ್ದೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಗುಣಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಸಮನ್ನಾಗಮಟ್ಠೇನ ಅಪರಿಹೀನಟ್ಠೇನ ಚ ಯುತ್ತೋ। ಖೇತ್ತಂ ಜನಾನಂ ಕುಸಲತ್ಥಿಕಾನನ್ತಿ ‘‘ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತತೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನತ್ತಾ, ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ ಕಾಮಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘೋ, ನ ಕುಸಲತ್ಥಿಕಾನಂ ಜನಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಸುತ್ತತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ। ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ? ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಸಙ್ಘೋ, ಪುಞ್ಞುಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘೋ, ಕುಸಲತ್ಥಿಕಾನನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಯಞ್ಞದತ್ತಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಸಾಲಿಯವುಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಸಾಲಿಖೇತ್ತಂ ಯವಖೇತ್ತನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅರಿಯಸಙ್ಘನ್ತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಅರಿಯಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಅರಿಯಾನಂ, ಅರಿಯಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಂ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಘತತ್ತಾ ಸಙ್ಘಂ। ‘‘ಅರಿಯ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘಂ ನಿವಾರೇತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಗುಣಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ಸಿರಸಾತಿ
‘‘ಉಪೋಗ್ಘಾತೋ ಪದಞ್ಚೇವ, ಪದತ್ಥೋ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ।
ಚೋದನಾಪ್ರತ್ಯವಜ್ಜಾನಂ, ಬ್ಯಾಖ್ಯಾ ತನ್ತಸ್ಸ ಛಬ್ಬಿಧಾ’’ತಿ॥ –
ಏವಮವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸತಾಚಾರತ್ತಾ। ಆಚಾರೋ ಕಿರೇಸ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ, ಯದಿದಂ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾವಿಧಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಾಚಾರತೋ ಭಟ್ಠಾ ಮಾ ಮಯಂ ಹೋಮಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಸ್ಸ, ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸೇವ ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪೂಜಾವಿಧಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಭಾವಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ। ಸದ್ಧಮ್ಮಪಟಿವೇಧಮತ್ತಾಭಿಲಾಸಿನೋ ಹಿ ತೇ। ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಘಪೂಜಾವಿಧಾನಂ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಘಭಾವಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಸಾವಕಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ, ಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ವಾ ಸಾತ್ಥಾನಿ ಅನನ್ತರಾಯಾನಿ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ ಬಹುಮತಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪೂಜಾ ಚ ಪೂಜನೇಯ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಪಸತ್ಥಮಙ್ಗಲಂ ಕರೋತಿ। ವುಚ್ಚತೇ ಚ –
‘‘ಮಙ್ಗಲಂ
ಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಸಾತ್ಥಾನಿ, ಸೀಘಂ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ॥
‘‘ಸತ್ಥು ಪೂಜಾವಿಧಾನೇನ, ಏವಮಾದೀ ಬಹೂ ಗುಣೇ।
ಲಭತೀತಿ ವಿಜಾನನ್ತೋ, ಸತ್ಥುಪೂಜಾಪರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ಥುಪಧಾನತ್ತಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಂ ಪೂಜಾವಿಧಾನಂ ಸತ್ಥುಪೂಜಾವಿಧಾನಮಿಚ್ಚೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಾಸನತೋ ಲೋಕತೋ ಚ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮೋ ಸುಗತೇನ ವುತ್ತೋ।
ನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ ಯಮತೋ ಸ ಸತ್ಥಾ।
ಸುವತ್ಥಿಗಾಥಾಸು ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ।
ಸಙ್ಘೋ ಚ ವುತ್ತೋ ಯಮತೋ ಸ ಸತ್ಥಾ॥
ಕಿಞ್ಚ
ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಯತೋ ಸತ್ಥಾ, ಧಮ್ಮೋ ಸತ್ಥಾ ತತೋ ಮತೋ।
ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತೋ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚ, ಸತ್ಥುಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ॥
ಸನ್ತಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ವತ್ತಾರೋ ಕೋಸಗತಂ ಅಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪುರಿಸಂ ವಿಸುಂ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಏಸೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ಚಾರಿಯಮಾತ್ರಚ್ಚೇವಾ –
‘‘ನಮತ್ಥು ಬುದ್ಧರತ್ನಾಯ, ಧಮ್ಮರತ್ನಾಯ ತೇ ನಮೋ।
ನಮತ್ಥು ಸಙ್ಘರತ್ನಾಯ, ತಿರತ್ನಸಮವಾನಯೀ’’ತಿ॥
ಅಪಿಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣನಿಮಿತ್ತಾನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಪಾತುಭಾವಾಭಿಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಮುಪಾದಾಯ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಯದಿ ಪಞ್ಞಾಪಿಯತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಣಾಮಾರಹೋತಿ ಕಾ ಏವ ಕಥಾ, ಸಙ್ಘೋ ಚ ‘‘ಸಙ್ಘೇ ಗೋತಮಿ ದೇಹಿ, ಸಙ್ಘೇ ತೇ ದಿನ್ನೇ ಅಹಞ್ಚೇವ ಪೂಜಿತೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಸಙ್ಘೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಾಜನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತೋ ಧಮ್ಮೋ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತತೇಲಮಿವ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ಯಾವಜ್ಜತನಾ ಆಭತತ್ತಾ ಏವ ಮಾದಿಸಾನಮ್ಪಿ ಸೋತದ್ವಾರಮನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಚರಿಯೋ ಅತೀವ ಆದರೇನ ಪಣಾಮಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಸಿರಸಾ ನಮಾಮೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಇಚ್ಚೇವಮಚ್ಚನ್ತನಮಸ್ಸನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ। ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾವಿಧಾನಪರಿಸಮತ್ತತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಯಥಾವಿಹಿತಮತ್ತಮೇವ ಪೂಜಾವಿಧಾನಂ ಅರಹತಿ ರತನತ್ತಯಂ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಏವಮಚ್ಚನ್ತನಮಸ್ಸನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ತಾದಿಸೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಮುಹುತ್ತಮಪಿ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ನಿರನ್ತರಂ ನಿಯಮೇನ ನಮಸ್ಸನಾರಹಂ ನಮಸ್ಸಮಾನಸ್ಸ ಹಿತಮಹಪ್ಫಲಕರಣತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂವಿಧಂ ದುಲ್ಲಭಟ್ಠೇನ ಮಹಪ್ಫಲಟ್ಠೇನ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ರತನಭಾವಂ ರತನತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಯಂ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಂ ಅಲತ್ಥಂ ಅಲಭಿಂ। ಅಕುಸಲಮಲಂ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಪುನಾತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಕಿಲೇಸದರಥಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸೀತಲತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಸನ್ದೇತೀತಿ ಅಭಿಸನ್ದೋ। ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ಅಭಿಸನ್ದೋ ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ, ತಂ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಂ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತಂ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ, ‘‘ವಿಪುಲ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಅಭಿಸನ್ದೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಂ। ಸನ್ದ ಸವನೇತಿ ಧಾತು। ತಸ್ಮಾ ಪುಞ್ಞಸೋತಂ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪನ ವಿಪುಲಂ, ನ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ವಿಪುಲ-ಸದ್ದೇನ।
ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾ ಯಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅನೂನಂ ಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಠಿತೇ ಸಕಲಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಾಸನಂ ತೇಸ್ವೇವ ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಸ ಸಾಸನನ್ತಿ ಚೇ? ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಭಗವತೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ಠಿತಿಹೇತುಭೂತಾಯ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಕೋ ಹಿ ಪರಲೋಕೇ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಕೇವಲಂ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಪರಲೋಕಹಿತಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ತುಂ ಬ್ಯಾವಟೋ ಹೋತಿ, ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಕೋ ತಾನಿ ಕತ್ತುಂ ಆಯೂಹತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ತಥಾ ಅತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಅನಾಯೂಹನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಸಯಞ್ಚ ಓಘಂ ತರಿ, ಪರೇ ಚ ತಾರೇಸಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧)। ಚತುಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಸತ್ತೇಸು ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮಾ ಚ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಾ ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸ। ಸುಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ ಹೇಸ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಪನೇತುಕಾಮೋ ಹಿತಂ ಉಪಸಂಹರಿತುಕಾಮೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಮೋದಿತೋ ಅಪಕ್ಖಪತಿತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ವಿನಯಂ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಮನಾಪಿಯೇ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೫; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೮೬) ಸುತ್ತಸ್ಸ, ‘‘ಸುಸಣ್ಠಾನಾ ಸುರೂಪತಾ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೮.೧೧) ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾಧಿಕಾರಾನುರೂಪೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕಿಂ ವಿನಯಂ ಅಮಿಸ್ಸಂ, ಉದಾಹು ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವನ್ತಿ? ನೋಭಯಮ್ಪಿ। ಅಮಿಸ್ಸಾ ಏವ ಹಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾ। ತಸ್ಮಾ ಭಾವನಪುಂಸಕವಸೇನ ಅಮಿಸ್ಸಂ ತಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪುರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅಕಂಸೂ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇಸಂ ಆನುಭಾವೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ದಿಸ್ವಾ ಸನ್ತಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ವತ್ತಾರೋ ‘‘ಕಸ್ಸೇಸ ಆನುಭಾವೋ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ತಂತಂಪಾಠೇ ಅತ್ಥಂ ಭಾವಯತಿ ವಿಭಾವಯತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವಿಭಾವನಾತಿ ಆನುಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ।
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಂ ಪುನ ತಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಭೇನಾತಿ ತತೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಟ್ಠಮನವಮಗಾಥಾಯೋ। ತತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಬುನಾ ನಿದ್ಧೋತಮಲತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜೇಹಿ, ತೇನೇವ ನಿದ್ಧೋತಾಸವತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇಹಿ, ವಿಸುದ್ಧಪಟಿಸಮ್ಭಿದತ್ತಾ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಕೋವಿದೇಹೀತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ವುತ್ತೇ ಲೋಕಾಚರಿಯಾಪಿ, ಸಾಸನೇ ರಾಹುಲಾಚರಿಯಾದಯೋಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಅಪನೇತುಂ ಕಾಮಞ್ಚಾತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾಯ ಊನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಚಿತ್ತೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ಕೋವಿದೇಹಿ, ತಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಾ ಕೋವಿದೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಕೋವಿದೇಹಿ।
ಸಲ್ಲೇಖಿಯೇತಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಬಾಹುಲ್ಲಂ ವಾ ಸಲ್ಲಿಖತಿ ತನುಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ, ಸಲ್ಲೇಖಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಲ್ಲೇಖಿಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಲ್ಲೇಖಿಯೇ। ನೋಸುಲಭೂಪಮೇಹೀತಿ ಅಸುಲಭೂಪಮೇಹಿ। ಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಂಸಸ್ಸ। ಪಞ್ಞಾಯ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಧಜೋ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಧಜೂಪಮಾ, ತೇಹಿ ಧಜೂಪಮೇಹಿ। ಸಮ್ಬುದ್ಧವರಂ ಅನುಅಯೇಹಿ ಅನುಗತೇಹಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧವರನ್ವಯೇಹಿ, ಬುದ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಗೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಧ ವರ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅಪನೇತುಂ ವುತ್ತೋ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತೀತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ಫಲಂ ಹಿತಂ ನ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ನ ತಂ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಅನುಭೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೫೩೮) ವಿಯ। ಅಜ್ಝೇಸನಂ ಬುದ್ಧಸಿರಿವ್ಹಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ ಭಗವತಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯೋ ತಂ ಆಚರಿಯವತ್ತಂ ಪೂಜೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಬುದ್ಧಸಿರಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಯಾಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಕಾಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತೋತಿ ತಸ್ಸಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ ಆದರಞ್ಚ।
ತತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ಗಾಥಾಯೋ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ। ತೇನ ತಾಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚಯವಿಮತಿಂ ವಿನೋದೇತಿ, ಏಕಟ್ಠಕಥಾಯ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಾ ‘‘ಅಯಂ ನಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಅಯುತ್ತತ್ಥಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ತತ್ಥ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಪೇತಿ, ಥೇರವಾದದಸ್ಸನೇನ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪತಿ ವಿನಯಧರಾನಂ ಕಾರಣೋಪಪತ್ತಿತೋ ಉಹಾಪೋಹಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಯುತ್ತತ್ಥೇರವಾದಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಮಾಣತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಇಮೇ ಚಾನಿಸಂಸಾ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಿದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಂವಣ್ಣನಂ ತಞ್ಚ ಸಮಾರಭನ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಂ ಸರೀರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪಿ ಯೋ ವುತ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಥೇವ ಕುರುನ್ದೀನಾಮಾದೀಸು ಲೋಕೇ ವಿಸ್ಸುತಾಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಯೋ ವುತ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ, ವಿನಯಯುತ್ತಿಯಾ ವಾ ಯುತ್ತಮತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಂ ವಿಯ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸಂ। ಕಿಂ ಸಂವಣ್ಣನಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಂವಣ್ಣನಾಗ್ಗಹಣಂ। ಅಥ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧತ್ಥೇರವಾದಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಥೇರವಾದಾ ಹಿ ಬಹಿಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಚರನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೂಳಪಚ್ಚರಿಅನ್ಧಕಅರಿಯಟ್ಠಕಥಾಪನ್ನವಾರಾದಯೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಚ್ಚರೀ ನಾಮ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಉಳುಮ್ಪಂ ಕಿರ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ತಮೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ। ಕುರುನ್ದೀವಲ್ಲಿವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಕತತ್ತಾ ಕುರುನ್ದೀ ನಾಮ ಜಾತಾ।
ಸಮ್ಮ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಹಂ ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಮೇ ನಿಸಾಮೇನ್ತೂತಿ ಗಾಥಾಯ ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಮೇ ಮಮ, ಮಯಾ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ನಿಸಾಮೇನ್ತು ಪಸ್ಸನ್ತು ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಸುಣನ್ತು ವಾ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಪೂಜಯನ್ತಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ। ಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ? ಧಮ್ಮಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ। ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಪದೀಪಟ್ಠಾನಿಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಹಿತಾಹಿತಪ್ಪಕಾಸನತೋ, ಪದೀಪಧರಟ್ಠಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮಧರೋ ತಥಾಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಥಾಗತೇ ತತ್ಥ ಸೋಕಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಮಾನಯನ್ತಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯಾ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೮) ವಚನತೋ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ಪದೀಪೋ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪದೀಪೋ, ಭಗವಾ।
ಯೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ತಥೇವ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೇಹಿ ಸಾವಕೇಹಿ ಞಾತೋ ಅವಬುದ್ಧೋ, ಯೇಹಿ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತಾನಂ ಮತಿಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಚ್ಚಜನ್ತಾ ನಿರವಸೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ। ಪುರೇತಿ ಪುರಾ, ಪೋರಾಣತ್ಥೇರಾ ವಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ, ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ।
ಯಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಮಾದಲೇಖಕಾನಂ ಪಮಾದಲೇಖಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ। ಕಿಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಂ? ನ, ಕಿನ್ತು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಗಾರವಾನಂ ಇಧ ವಿನಯಮ್ಹಿ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ, ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಚ್ಚೇಪಿ ಅಲಿಕೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲೇಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಮಾದಲೇಖಂ ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪಮಾಣಂ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತತೋ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಅತ್ಥಜಾತತೋ ತನ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಪಾಳಿಕ್ಕಮಂ। ಸುತ್ತನ್ತಾ ಸುತ್ತಾವಯವಾ। ಅನ್ತೋತಿ ಹಿದಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಾವಯವಸಮ್ಭಾವನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಭವಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾ, ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ, ಸುತ್ತನ್ತಗನ್ಥೇಸು ಆಗತವಚನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಅಮೀಯತೀತಿ ಅನ್ತೋ, ಸಾಧೀಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇನ ಸಾಧೀಯತಿ? ಸುತ್ತೇನ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಸುತ್ತನ್ತೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತನ್ತೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ ವಚನಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಿ। ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆಗಮಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿನಯಸುತ್ತಸ್ಸ ಚಾನುರೂಪಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ, ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಸಮಾಸತೋ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀನಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೧; ೫.೪೭೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ಪಾರಾ॰ ೧) ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ ಆಗಮಸುತ್ತನ್ತಾನುರೂಪಂ। ‘‘ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕರೀಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಣ್ಣನಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಸೋ ತಸ್ಮಾತಿ ಪದೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಪಮಾಣತ್ತಾಪಿ ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾಸಿತತ್ತಾಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅಸೇಸಿತತ್ತಾಪಿ ತನ್ತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅವೋಕ್ಕಮಿತತ್ತಾಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕವಚನಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾನುರೂಪಂ ದೀಪನತೋಪಿ ತಸ್ಮಾಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ತನ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಅವೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡಾದೀಸು ‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ಭಾರೋ’ತಿ ಗತಾ, ಮಯಂ ಪನ ವತ್ವಾವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ।
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬಾಹಿರನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿಭೇದೇನ ಧಾರಿತಂ ಯೇನ ಚಾಭತಂ। ಯತ್ಥಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇತನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಕಲಮ್ಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಅತೀತಾದೀಸು ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತಿ, ಪದಸೋಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಂ ನ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ಚೇ? ನ, ಸಾವಕಭಾಸಿತಸ್ಸಪಿ ಪದಸೋಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಜನನತೋ। ನಿಯಮಾಭಾವಾ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಚೇ? ನ, ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಂ ಆರುಳ್ಹೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ। ತಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗೀತಿಂ ಆರುಳ್ಹತ್ತಾ ‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ…ಪೇ॰… ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ) ಏವಮಾದಿವಚನಂ, ಯಞ್ಚ ಸಙ್ಗೀತಿಆರುಳ್ಹಕ್ಕಮಾನುಗತಂ, ತಂ ಪದಸೋಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಂ ಜನೇತೀತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪತಿಸ್ಸೋ।
ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ, ತೇನ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ತಮ್ಪಿ ಸಾಲವನಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಮಿತ್ತಸುಹಜ್ಜೇ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತನತೋ ಉಪವತ್ತನನ್ತಿ ಪಾಕಟಂ ಜಾತಂ ಕಿರ। ಯಮಕಸಾಲಾನನ್ತಿ ಏಕಾ ಕಿರ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಸೀಸಭಾಗೇ, ಏಕಾ ಪಾದಭಾಗೇ। ತತ್ರಾಪಿ ಏಕೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ ‘‘ಕತಕಿಚ್ಚೋ ಪೀತಿಜ ಹಾಸ ಚೇತೋ ಅವೇರಮುಖೇನಾಭತಕುಣ್ಡಲೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಹೇತು, ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಾ ಮಾ ಸೋಚಿತ್ಥ ಚಿತ್ತೇನ, ಮಾ ಪರಿದೇವಿತ್ಥ ವಾಚಾಯ ‘‘ಪರಿದೇವನಂ ವಿಲಾಪ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ। ಮಹಾಸಮಣೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಸೂರಿಯಂ’ಸೂಭಿ ಪಟುಕರಾ’ಭಾ’ರಿಣಸ್ಸ ತಾಣಾ ಇತ್ಯತ್ರೇವ। ಯಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಅನುಗ್ಗಹಂ, ತಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ‘‘ಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಅನುಗ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಸನಾನೀತಿ ನಿಟ್ಠಿತವಸನಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಮಯಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅಪನೀತಾನಿ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಅನಾಗತೇ ಸನ್ನಿಕಟ್ಠೇ, ತಥಾತೀತೇ ಚಿರನ್ತನೇ।
ಕಾಲದ್ವಯೇಪಿ ಕವೀಹಿ, ಪುರಾಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜತೇ॥
ಸತ್ಥುಸಾಸನಮೇವ ಪರಿಯತ್ತಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನಪರಿಯತ್ತಿ, ಸಾ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ನವಙ್ಗಾ। ತಿಪಿಟಕಮೇವ ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ತಿಪಿಟಕಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಧರಾ। ‘‘ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ತಿಪಿಟಕಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಧರೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋ ತೇಹಿ ಸಮ್ಮುಖಾಪಿ ಅಸಮ್ಮುಖಾಪಿ ಸುತಂ, ಥೇರೇನ ಪನ ಅಸಮ್ಮುಖಾಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ। ನ ವಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾತಿ ವಿಭಾಸಾ, ಅಞ್ಞಾಸಿಪಿ ನ ಅಞ್ಞಾಸಿಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ರ ಉಚ್ಚಿನನೇ। ಬಹುಸದ್ದೋ ವಿಪುಲ್ಲತ್ಥೋ ‘‘ಅನನ್ತಪಾರಂ ಬಹು ವೇದಿತಬ್ಬಮಿತ್ಯ’’ತ್ರೇವ। ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ತಿಪಿಟಕಸಬ್ಬಪಅಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಧರೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಬಹು ಚಾನೇನ…ಪೇ॰… ಪರಿಯತ್ತೋ’’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತಿಪಿಟಕಸ್ಸ ಅನನ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇನ ಬಹು ಪರಿಯತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತರಥಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ತೇಹಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ‘‘ಅಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಚನವಿರೋಧೋ ಚ। ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೋ ದಿವಸೋ ನಟ್ಠೋ, ಸೋ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೋ, ಕೋಲಾಹಲದಿವಸೋ ನಾಮ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತೋ। ಸಂವೇಗವತ್ಥುಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕೀಳನತೋ ಸಾಧುಕೀಳನಂ ನಾಮ। ಸ್ವೇಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಪೇಕ್ಖಾಮನ್ತಾನುಞ್ಞಾಯ। ಸುಭಸುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿರಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಭಗವತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ಚತುರಾಸೀತಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಲದ್ಧನಯತ್ತಾ ಕಥಾವತ್ಥು ವಿಯ। ಛಡ್ಡಿತಾ ಪತಿತಾ ಉಕ್ಲಾಪಾ ಛಡ್ಡಿತಪತಿತಉಕ್ಲಾಪಾ। ಆಣಾ ಏವ ಅಪ್ಪಟಿಹತಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಆಣಾಚಕ್ಕಂ। ಏಕತೋ ಏತ್ಥ ನಿಪತನ್ತೀತಿ ಏಕನಿಪಾತನಂ। ಆಕಾಸೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದೀತಿ ಏಕೇತಿ ಏತಂ ದುತಿಯವಾರೇ ಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪತಿಸ್ಸೋ
ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಉಪಾಲಿಂ ಪುಚ್ಛಿ…ಪೇ॰… ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪಠಮಂ ಆವುಸೋ ಉಪಾಲೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳವ॰ ೪೩೯) ವುತ್ತಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ ದಸ್ಸಿತವಚನನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ। ತಥಾ ಹೋತು, ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ನಿದಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿ, ಪುಗ್ಗಲಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿ, ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿ, ನಿದಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿ, ಪುಗ್ಗಲಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋತಿ? ‘‘ವತ್ಥುಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಏಕೇ। ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಚಾರಣಾ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಕರೀಯತಿ। ರಾಜಾಗಾರಕೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಉಯ್ಯಾನೇ। ಅಭಿರಮನಾರಹಂ ಕಿರ ರಾಜಾಗಾರಮ್ಪಿ। ತತ್ಥ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನೇತಂ ಏವಂ ನಾಮಂ ಲಭತಿ। ಅಥ ಖೋ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೋ ವಸೀಗಣೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಯಥಾ ನಿದಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿ, ಪುಗ್ಗಲಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೋಪಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಚೇ? ಇಮಿನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯಾ ಅನಾರುಳ್ಹಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಥಂ ಪನ ಆರುಳ್ಹಾತಿ? ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಪುಚ್ಛಿ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಪುಚ್ಛಿತಮ್ಪಿ ಅಪುಚ್ಛಿತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಂ ಅನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಕ್ಕಮಂ ಮಾತಿಕಾವಿಭಙ್ಗಕ್ಕಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಸಬ್ಬಂ ಅನುರೂಪವಚನಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯಂ ರಾಜಾಗಾರಕೇ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ರಾಜಾಗಾರಕೇ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನೇನಪಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯಂ ವಿಹರತಿ ರಾಜಾಗಾರಕೇ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಗಹಕಾರನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಗೇಹಸ್ಸ ಕಾರಕಂ ತಣ್ಹಾವಡ್ಢಕಿಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಸಕ್ಕಾ ಸೋ ದಟ್ಠುಂ, ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ ತಂ ಞಾಣಂ ಅವಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಚರಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖಾ ಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನನ್ತಿ ಇದಂ ಗಹಕಾರಕಗವೇಸನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ಸಬ್ಬಾ ತೇ ಫಾಸುಕಾತಿ ತವ ಸಬ್ಬಾ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಫಾಸುಕಾ ಮಯಾ ಭಗ್ಗಾ। ಗಹಕೂಟಂ ನಾಮ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸಮಯಂ। ನ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮಯಂ ಞಾಣಂ ಖನ್ಧಸಭಾವಭೇದತೋ। ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಸಿಥಿಲಕರಣಪ್ಪಯೋಜನಾತಿ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರವಿರಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿನಯೇ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ, ಏತೇನ ಫಲವಸೇನ ಜವನವಸೇನ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅವಿಸಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ, ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನೇತ್ಥ, ದೇಸನಾ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ।
ಸಾಸಿತಬ್ಬವಸೇನೇತಂ, ಸಾಸನನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ವಸೇನಾಪಿ ಕಥಾತಿ ಚ।
ದೇಸನಾ ಸಾಸನಾ ಕಥಾ, ಭೇದಮ್ಪೇವಂ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಸಾಸನಸ್ಸ ನಪುಂಸಕತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಸಾಸನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಂ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಚೇತನಾ, ತಥಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವಾ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಸಯತೋ ಲೋಕಿಯಾ’ಭಿಸಮಯೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಲೋಕುತ್ತರೋ ಏವ ವಾ ಅಭಿಸಮಯೋ ವಿಸಯತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಇತರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಾದಿಕಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋತಿಪಿ ಏಕೇ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಂ, ತಂ ಕಥಂ ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ಚೇ? ಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ ದೀಘೇನ ಪಮಾಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇದಾನೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ಯಸ್ಸ ಚತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯ। ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ನಾನುಭೋನ್ತಿ ನಾಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಇತಿವಾದಪಮೋಕ್ಖಞ್ಚ। ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಧಿಗತಫಲತ್ತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾಕುಪ್ಪೋ। ಪುನ ಖೀಣಾಸವಗ್ಗಹಣೇನ ತಾಸಂ ತತ್ಥೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ। ಅತ್ತನಾ ದುಗ್ಗಹಿತೇನ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಕತ್ತರಿ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ, ಹೇತುತ್ಥೇ ಚ, ಅತ್ತನಾ ದುಗ್ಗಹಿತಹೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾತಿ ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ।
ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ದುತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪನ್ನಭಾರಾತಿ ಪತಿತಕ್ಖನ್ಧಭಾರಾ। ‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಾರೋ। ತೇಸು ದಹರಾ ಕಿರ। ಜಮ್ಮಿನ್ತಿ ಲಾಮಕಂ।
ದುತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯಾನಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇಯೇವ ನಿಯತಾ, ನ ಮಹಗ್ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಣಿಧಿವಸೇನ ಹೇಟ್ಠುಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ। ಅತಿಚ್ಛಥಾತಿ ಅತಿಚ್ಚ ಇಚ್ಛಥ, ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಂ ಪರಿಯೇಸಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇಟುಭಂ ನಾಮ ಕಬ್ಯಕರಣವಿಧಿಯುತ್ತಂ ಸತ್ಥಂ। ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಂ ಇತ್ಯೇಕೇ, ಕತ್ತಾಖ್ಯಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಸತ್ಥಂ। ಅಸನ್ಧಿಮಿತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ನಾಮಂ। ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ಸರೀರೇ ಸನ್ಧಯೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಮಧುಸಿತ್ಥಕೇನ ಕತಂ ವಿಯ ಸರೀರಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂನಾಮಿಕಾ ಜಾತಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಮಾಗಧಕೇನ ಪತ್ಥೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪತ್ಥಾ ಆಳ್ಹಕಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಆಳ್ಹಕಾನಿ ಕೇಥುಮಾಲಾತಿ ‘‘ಸೀಸತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಓಭಾಸಪುಞ್ಜೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ರಾಜಿದ್ಧಿಅಧಿಕಾರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನೇತಂ ವತ್ಥು ವುತ್ತಂ, ನಾನುಕ್ಕಮೇನ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಬುದ್ಧಸಾಸನಾವಹಾರಂ ವತ್ಥುಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ರಾಜಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಿಲೇಸದಮನೇನ ದನ್ತಂ। ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಗುತ್ತಂ। ‘‘ಪಾಚೀನಮುಖೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕತ್ತಾ ತೇನೇವ ಪರಿಚಯೇನ ಪತ್ತಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಾಸೀತಿ ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕೇಸಿ। ಅಪರೇ ‘‘ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಣೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಮತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿವತ್ತಿಯಾ ಸಗುಣಾಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಪದಂ ಮಗ್ಗೋ। ಮಚ್ಚೂತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸದೋಸಾಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಸಾ ಪಮಾದೋ ಪದಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸನ್ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಸರಣಗತತ್ತಾ ಸಙ್ಘನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ಭಣ್ಡುಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ತದಾಯತ್ತತ್ತಾ। ನಿಗ್ರೋಧತ್ಥೇರಸ್ಸಾನುಭಾವಕಿತ್ತನಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪುನ ರಾಜಾ ಅಸೋಕಾರಾಮಂ ನಾಮ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ॰… ಚತುರಾಸೀತಿವಿಹಾರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕಾರಾಪೇಸೀ’’ತಿ। ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸೇಕ್ಖಾವ ಪರಮತ್ಥತೋ ದಾಯಾದಾ, ತಥಾಪಿ ಥೇರೋ ಮಹಿನ್ದಕುಮಾರಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜತ್ಥಂ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲೋಕಧಮ್ಮಸಿದ್ಧೇನ ಏವಮಾಹ ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮಹಾರಾಜ…ಪೇ॰… ಓರಸಂ ಪುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ವೇದೇ –
‘‘ಅಙ್ಗಾ ಅಙ್ಗಾ ಸಮ್ಭವಸಿ, ಹದಯಾ ಅಧಿಜಾಯಸೇ।
ಅತ್ತಾ ವೇ ಪುತ್ತೋ ನಾಮಾಸಿ, ಸ ಜೀವ ಸರದೋಸತ’’ನ್ತಿ॥
ತಸ್ಮಾ ದೀಪಕತಿತ್ತಿರೋತಿ ಕೂಟತಿತ್ತಿರೋ। ಅಯಂ ಪನ ಕೂಟತಿತ್ತಿರಕಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತೋಪಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾಪಸಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಸಾಣಿಪಾಕಾರನ್ತಿ ಸಾಣಿಪಾಕಾರೇನ। ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವದತೀತಿ ವಿಭಜ್ಜವಾದೀ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖ್ವೇಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೫)। ಅಪಿಚ ಸಸ್ಸತವಾದೀ ಚ ಭಗವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಇತಿವು॰ ೪೩)-ವಚನತೋ। ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕೋ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕೋ ಚ –
‘‘ಗಮನೇನ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ಲೋಕಸ್ಸನ್ತೋ ಕುದಾಚನಂ।
ನ ಚ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಲೋಕನ್ತಂ, ದುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಪಮೋಚನಂ’’॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫)।
‘‘ಅನಮತಗ್ಗೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಂಸಾರೋ ಪುಬ್ಬಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೪; ಚೂಳನಿ॰ ಕಪ್ಪಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬೧) ವಚನತೋ। ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ಈಸಕಂ ಭಜತಿ ಭಗವಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತಂ ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಅಬ್ಯಾಕತವತ್ಥುದೀಪನತೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚದೀಪನತೋ ಚ। ತಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೪೩೭)। ತಥಾ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ಭಜತಿ ‘‘ಲದ್ಧಾ ಮುಧಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೭; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೩೦) ವಚನತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಮುಧಾತಿ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವೇವಚನಂ। ಸಞ್ಞೀವಾದಾದಿಕೋ ಚ ಭಗವಾ ಸಞ್ಞೀಭವಅಸಞ್ಞೀಭವನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವವಸೇನ। ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ಚ ‘‘ಅಹಞ್ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಉಚ್ಛೇದಂ ವದಾಮಿ ರಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೬) ವಚನತೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದೀ ಚ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತಿ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫) ವಚನತೋ, ‘‘ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೬) ವಚನತೋ, ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿದೀಪನತೋ
ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಪುಪ್ಫನಾಮೋ ಸುಮನತ್ಥೇರೋ। ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೋತಿ ಏಕೇ। ಮಹಿಂಸಕಮಣ್ಡಲಂ ಅನ್ಧರಟ್ಠನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ನಾಮ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗನ್ತಿ ಚ ಏಕೇ। ಪಞ್ಚಪಿ ರಟ್ಠಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚೀನರಟ್ಠಾನಿ ನಾಮ। ರಾಜಗಹೇತಿ ದೇವಿಯಾ ಕತವಿಹಾರೇ। ಸಿಲಕೂಟಮ್ಹೀತಿ ಪಬ್ಬತಕೂಟೇ। ವಡ್ಢಮಾನನ್ತಿ ಅಲಙ್ಕರಣಚುಣ್ಣಂ। ಅರಿಯದೇಸೇ ಅತೀವ ಸಮ್ಮತಂ ಕಿರ। ಏಕರಸೇನ ನಾಥಕರಣಾ ಇತಿ ದಮಿಳಾ। ಸಾರಪಾಮಙ್ಗನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ಪಾಮಙ್ಗಂ। ಪೇತವತ್ಥುಆದಿನಾ ಸಂವೇಜೇತ್ವಾ ಅಭಿಸಮಯತ್ಥಂ ಸಚ್ಚಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ। ಮೇಘವನುಯ್ಯಾನಂ ನಾಮ ಮಹಾವಿಹಾರಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಲೇಣೇಸೂ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ದಸಭಾತಿಕನ್ತಿ ಅಭಯಕುಮಾರಾದಯೋ ದಸ, ತೇ ಇಧ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾತಿ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಾ ಪವಾರಣಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಪವಾರಣಾಯ ವಾ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಏಕಮಾಸಂ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಅವೋಚ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಮಹಾವೀರೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತುಂ। ಮಹಾವೀರೋತಿ ಬುದ್ಧೋಪಚಾರೇನ ಧಾತುಯೋ ವದತಿ। ಜಙ್ಘಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ‘‘ಥೂಪಸ್ಸ ಜಙ್ಘಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಾತುಲಭಾಗಿನೇಯ್ಯಾ ಚೂಳೋದರಮಹೋದರಾ। ಧರಮಾನಸ್ಸ ವಿಯ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ರಸ್ಮಿ ಸರಸರಸ್ಮಿ, ರಞ್ಞೋ ಲೇಖಾಸಾಸನಂ ಅಪ್ಪೇಸಿ, ಏವಞ್ಚ ಮುಖಸಾಸನಮವೋಚ। ದೋಣಮತ್ತಾ ಮಗಧನಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸನಾಳಿಮತ್ತಾ ಕಿರ। ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಸಬ್ಬದಿಸಾಹಿ ಪಞ್ಚ ರಸ್ಮಿಯೋ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಫಲೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚ, ತಾ ಪನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾವ। ಕತ್ತಿಕಜುಣ್ಹಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಬೋಧಿಟ್ಠಾನೇ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತನಾಗಯಕ್ಖಾದಿದೇವತಾಕುಲಾನಿ। ಗೋಪಕಾ ನಾಮ ರಾಜಪರಿಕಮ್ಮಿನೋ ತಥಾಭಾವಕಿಚ್ಚಾ। ತೇಸಂ ಕುಲಾನಂ ನಾಮನ್ತಿಪಿ ಕೇಚಿ। ಉದಕಾದಿವಾಹಾ ಕಾಲಿಙ್ಗಾ। ಕಾಲಿಙ್ಗೇಸು ಜನಪದೇಸು ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕುಲಂ ಕಾಲಿಙ್ಗಕುಲನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
ಪಠಮಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ದುತಿಯಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಠಿತೇಹಿ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತಂ ಠಾನಂ ಸಮುದ್ದಸಾಲವತ್ಥು। ಸೋಳಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಕುಲಾನಿ ಅಟ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಮಚ್ಚಕುಲಾನಿ। ಮಹಾಅರಿಟ್ಠತ್ಥೇರೋ ಚೇತಿಯಗಿರಿಮ್ಹಿ ಅಮಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿವೇಣಟ್ಠಾನೇತಿ ಸಮ್ಪತಿಕಾಲವಸೇನಾಹ। ಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೋ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ತತ್ಥ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಾನಿ ವಸಿತ್ವಾ ವಿನಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ। ವಿನಯೋ ಸಂವರತ್ಥಾಯಾತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ ವಾ। ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಮಗ್ಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇ ಅಸತಿ ಅನ್ತರಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮರಣಂ ವಾ, ಸತಿಯೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಪಾದಾಯ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪನಿಸಾತಿ ‘‘ವಿನಯೋ ಸಂವರತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅತ್ತಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪರಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತದತ್ಥಂ ಸೋತಾವಧಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅತ್ತನೋ ವಿನಯಕಥನಂ ವಿನಯಮನ್ತನಞ್ಚ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಪರೇಸಂ ಸೋತಸ್ಸ ಓದಹನಂ ಸೋತಾವಧಾನಂ। ತತೋ ಉಗ್ಗಹಿತವಿನಯಕಥಾಮನ್ತನಾನಂ ತೇಸಂ ಉಪನಿಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾ ಸಿದ್ಧಾಯೇವಾತಿ ನ ಪುನ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏತದತ್ಥಾ ಉಪನಿಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನೇವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಉದ್ಧಂ ಸೋತಾವಧಾನಾಸಮ್ಭವತೋ ಏತದತ್ಥಂ ಸೋತಾವಧಾನನ್ತಿ ಅನ್ತೇ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ನಿರತ್ಥಕಂ ಪರಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಮೂಲಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏವಂ
ತಂ ತಂ ತಥಾ ತಥಾ ಸಬ್ಬಂ, ಪಯೋಜೇಯ್ಯ ವಿಚಕ್ಖಣೋತಿ॥
ಬಾಹಿರನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।