ಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ
ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡೋ
ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ
‘‘ತೇನ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ಇದಾನಿ ನಿದಾನಭಣನೇ ಪಯೋಜನಂ ವಕ್ಖಾಮ – ವಿನಯಸ್ಸಆಣಾದೇಸನತ್ತಾ ಭಗವತೋ ತಾವ ಆಣಾರಹಭಾವದೀಪನಂ
‘‘ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠಮ್ಹಾ, ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿನಯೋ ಇಧ।
ತಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸಯನ್ತೋವ, ಕರೇ ವಿನಯವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ॥ –
ಚೇ? ನನು ವುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇವ ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸಯನ್ತೋ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿನಯಸ್ಸ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ…ಪೇ॰… ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸುವಿದಿತತ್ತಾ ವಾ। ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಮೇವೇತಂ ತಂನಿದ್ದೇಸತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಪತಿಕಾಲವಸೇನ ತದಿತರೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅವಿದಿತತ್ತಾ ‘‘ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿನಯೇ ಯುತ್ತೀ’’ತಿ, ತಂ ತಬ್ಬಹುಲೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯದಿ ‘‘ಅಪರಭಾಗೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮಯಞ್ಚಾತಿ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಂ ತದನುರೂಪಕಾಲಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಞ್ಚ ಆಗಮನಕಾಲಞ್ಚ ಲಭಿತ್ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಸಮಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಖಣಸಮಯಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ, ತಥಾ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಕಾಲಸಮಯಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಅಪಿಚ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮಯೋ ಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಮಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ವಿಸುಂ ಕಾಲೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಗಹಿತೋತಿ ಚ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪೀತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಪಠಮಂ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ನ ಸಮಯೋ ಕಾಲತ್ಥೋ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ಖಣಸಮಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಏಕತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಖಣೋ ಓಕಾಸಲಾಭೋ, ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಜ್ಜಿತೋ ನವಮೋ ಖಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಉಚ್ಛೇದಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತೇ ಸಮಯೇ ಏತ್ಥ ಪವದನ್ತೀತಿ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ। ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರುರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಂ। ಏಕಸಾಲಕೇತಿ ಏಕೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ। ‘‘ಕುಟಿಕಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ। ಧೀರೋತಿ ಚ ಪಣ್ಡಿತೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾಞ್ಞೋ। ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಮಾನಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಮಾನಪ್ಪಹಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಕಾರತಾಯಟ್ಠೋ। ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಕಾರಣುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ। ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ। ಪೀಳನಟ್ಠಾದಿಕೋವ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಸಮಯೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಪಥವೀಕಮ್ಪನಆಲೋಕಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಾಕಟೋ। ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಸಮಯೋಪಿ ಕಾಳೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ನ ಕಾಳೋತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟೋ। ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ।
ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ತಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾ, ತಾವ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ। ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀತಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚವಿಹಾರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಸಮಯಞ್ಹಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಸಮಯಂ। ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ದ್ವೇ ಭಗವತೋ ಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ, ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾವಲೋಕನಂ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೩; ಉದಾ॰ ೧೨, ೨೮) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಭಗವಾಪಿ ಕರೋತಿಯೇವ। ಅಥ ವಾ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆದಿಸಮಾಯೋಗಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ ವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಧಿಕರಣಞ್ಹಿ ಕಾಲತ್ಥೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಕಾರೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಾಲಸಮೂಹಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಮಯಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಲಸಮೂಹಟ್ಠೋ ಸಮಯೋ ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ? ಅಧಿಕರಣಮುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಜಾತೋತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಕಾಲಟ್ಠೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಥಂ ರಾಸಟ್ಠೋ? ಯವರಾಸಿಮ್ಹಿ ಜಾತೋತಿ ಯಥಾ। ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಕಾಲಟ್ಠೋ ಸಮೂಹಟ್ಠೋ ಚ ಹೋತಿ, ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನಂ ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿನ್ತಿ? ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಸಾ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಾ ಪನ ಸಮಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಖಣೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ನವಮೋ ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಮವಾಯೋ ನಾಮ ಹೇತು ನಾಮ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣಕಾರಣಸಮವಾಯಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಭಾವೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಮೇಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಧ ವಿನಯೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಕರಣತ್ಥೇ ತತಿಯಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಇತ್ಯುತ್ತತ್ತಾ। ಸೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ‘‘ತಥಾಗತೋವ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿ ಯಥಾ, ಅನ್ನಂ ವಾ ವಿಜ್ಜಂ ವಾ ಲಭಾಮೀತಿ ತದತ್ಥಂ ವಸತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಏವಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ತತಿಯಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮಯಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಞ್ಚ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ
ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸುದಿನ್ನಾದೀನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಕಾರಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ನಿಯಮಭೂತೋ ಕಾಲೋ ಪನ ಕರಣಮೇವ ತಂ ಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿದ್ದೋಸಂ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಂ ಕರಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ದುವುತ್ತಂ। ಹೇತುಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ಕರಣತ್ಥೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಚ ಯೋಜಿತೋ। ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಂ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ ಹೇತುಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಾ ಯೋಜೇಸಿ, ತಂ ಯೋಜನಾಸುಖತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತಂ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ‘‘ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಕಲಸಪುರವಾಸೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಸವೇವಚನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಥೇರೋ, ತಥಾಗತೋ ಸುಗತೋತಿಆದೀನಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಅಥ ಇಮಸ್ಸೇವ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಕ್ಕಮಂ ಅಜಾನತಂ ‘‘ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸೀ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಪಾರಾ॰ ೩೬) ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಸುದಿನ್ನಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛೀ’’ತಿಆದಿಕಞ್ಚ (ಪಾರಾ॰ ೩೯) ‘‘ಸಾದಿಯಿ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ। ನಾಹಂ ಭಗವಾ ಸಾದಿಯಿ’’ನ್ತಿಆದಿಕಞ್ಚ (ಪಾರಾ॰ ೭೨)
ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಕದಾಚಿ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಕುಸಲಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಾನಿ ನ ಕದಾಚಿ ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೧ ಆದಯೋ), ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾನಿ ಕುಸಲಾನಂಯೇವಾತಿಆದಿನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಪುಚಿ ವುಚ್ಚತೇ ಕುಟ್ಠಾ, ತೇ ಮನ್ದಯತಿ ನಾಸಯತೀತಿ ಪುಚಿಮನ್ದೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನಾಧಿಮುತ್ತತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಸತ್ತೇ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಕಾರಬಹುಲತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಹಿತತ್ಥಾಯ। ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಹಿತೂಪದೇಸಕೋ ಹಿ ಭಗವಾ। ಸುಖಾಯಾತಿ ಸುಖತ್ಥಾಯ। ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಕಸುಖಸಮ್ಪದಾಯಕೋ ಹಿ ಏಸ। ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿಯ। ಲೋಕಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಗೋಪಿತಾ ಹಿ ಏಸ। ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮಾಯ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪರಮತ್ಥತ್ಥಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ, ‘‘ಹಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗತೋ ಉತ್ತರಿ ಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ। ಸುಖಾಯಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖತ್ಥಾಯ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಸುಖಾಭಾವತೋ। ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಮತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ। ಕೋಸಮ್ಬಕಸುತ್ತೇಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨) ‘‘ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಚೇ? ನ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನಮ್ಪಿ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಅವತ್ಥನ್ತರಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ ಧಿತಿಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಞಾತಾ, ಅತ್ಥಾ ಸುತಾತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಸುತಮೇತಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಪಾಪಕಾ ಸಮಾಚಾರಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇವ ಸುಯ್ಯನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಖೋ, ಉಪಾಲಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ವಾ। ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಭವೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಏವಂ ಭೂತಸ್ಸ। ಕಥಂ ಭೂತಸ್ಸ? ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ, ಏವಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಹೇತು ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿವಾದೀನಂ ವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಣೀತಾ ಕಾಮಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ತದುಪಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಪಿ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ, ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಜನಕಕಾರಣಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ ತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋತಿ ಜನಕಂ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ‘‘ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೧; ವಿಭ॰ ೧೯೦) ವಚನತೋ ಚ। ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩) ವಚನತೋ ತಸ್ಸ ಏವ ಕಾರಣನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಪಿಚ ‘‘ರೂಪಾದಿ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಹಾನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ರೂಪಾದಿ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಕತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ವಿಭ॰ ೨೦೩) ಚ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೪) ಚ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ಅಞ್ಞತ್ರ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇಧ ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಸಙ್ಕರಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯದಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ
ಕಥಂ? ತಣ್ಹಾತಿ ಏಕೋ ವಾರೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾತಿ ದುತಿಯೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ತತಿಯೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ
ಸದ್ಧಾಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಬಾಹುಸಚ್ಚವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋಪಟ್ಠಿತಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞತಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖತೋ। ನ ಚವತೀತಿ ದೇವೇ ಸನ್ಧಾಯ। ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ। ದಟ್ಠೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪನ ‘‘ನಾಹಂ ಗಮನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಞಾತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಲೋಕಂ। ಗಮನೇನ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸರೀರಗಮನೇನ, ಅಗತಿಗಮನೇನ ವಾ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ಅರಿಯಗಮನೇನ ಲೋಕನ್ತಂ ಪತ್ವಾವ ದುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಪಮೋಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮಿತಾವೀತಿ ಸಮಿತಕಿಲೇಸೋ। ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ। ಯೇ ಕೇಚಿ ಪರಿಹರನ್ತಿ ಪರಿಚರನ್ತಿ। ದಿಸಾತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ। ಭನ್ತಿ ಪಟಿಭನ್ತಿ। ಕೇ ತೇ? ತೇಯೇವ ವಿರೋಚಮಾನಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ। ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾವ। ‘‘ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯುಗನ್ಧರಾದಯೋ ಸಿನೇರುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಠಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ಲೋಕಧಾತು ಅಯಂ। ‘‘ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿಭೇದತೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ, ಆಸಯಾನುಸಯಭೇದತೋ ಸತ್ತಲೋಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಾದಿಪರಿಮಾಣತೋ ಓಕಾಸಲೋಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿದಿತತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ।
ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಪರಿತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತೇನ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಕಥಂ ಅಭಿವತಿ? ಅಸದಿಸಾನುಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕಂ ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾ ಚ ನಾಗಾ ಕಿರ ಸೀಹಳದೀಪೇ। ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕಂ ಪದಂ ಅತ್ಥಪದಂ। ಏಕತ್ಥದೀಪಕಂ ಪದಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವಾ। ಸತ್ಥವಾಹೋ ಸತ್ಥಾತಿ ನಿಪಾತಿತೋ ಯಥಾ ಪಿಸಿತಾಸೋ ಪಿಸಾಚೋ। ಉದಕೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ ಅಹಂ ಆಸಿಂ, ನ ಥಲೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ, ವಾರಿಮತ್ತಮೇವ ಗೋಚರೋ, ತಸ್ಸ ಮೇ ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸೀಸಂ ದಣ್ಡೇನ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಅನಾದರತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ಏತ್ತಕೇನಪಿ ಏವರೂಪಾ ಇದ್ಧಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ। ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ, ತದನನ್ತರಿಕಂ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಫಲಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಬುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಕತ್ತರಿ। ಬೋಧೇತಾತಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿ। ಸೇಟ್ಠತ್ಥದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ ನಾಮ, ತಥಾ ಉತ್ತಮಂ। ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಣವಸೇನ ಸಯಮ್ಭುತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಏವ ವಾ ಞಾತಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾತಿಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಭಗೀ ಭಗವಾ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀನಂ। ಭಜೀ ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥಾನಿ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ। ಭಾಗೀ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಿಮುತ್ತಿರಸಸ್ಸ। ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಗಣಭಗ್ಗಮಕಾಸಿ। ಭಾವಿತತ್ತನೋ ಭಾವಿತಕಾಯೋ। ಭವಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ತಂ ಗತೋತಿ ಭವನ್ತಗೋ।
‘‘ಲೋಭಂ ವಿಪರಿಯೇಸಾ। ಚೀವರಹೇತು ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತ ಸೇನಾಸನಇತಿಭವಾಭವಹೇತು ವಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೯)। ಚೇತೋಖಿಲಾ ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮೇ, ಸಙ್ಘೇ, ಸಿಕ್ಖಾಯ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕುಪಿತೋತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೯; ವಿಭ॰ ೯೪೧) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ। ಕಾಮೇ ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಕಾಯೇ, ರೂಪೇ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೦; ವಿಭ॰ ೯೪೧) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ವಿನಿಬನ್ಧಾ। ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ ಕೋಧೋ ಉಪನಾಹೋ ಮಕ್ಖೋ ಪಳಾಸೋ ಇಸ್ಸಾ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಮಾಯಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಥಮ್ಭೋ ಸಾರಮ್ಭೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹೀ ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಿತಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೩೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೫)। ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೪೪) ಆಗತಂ। ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಏವಂ ಛನ್ದರಾಗೋ, ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಆರಕ್ಖೋ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ, ದಣ್ಡಾದಾನಸತ್ಥಾದಾನ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೪; ೩.೩೫೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೩; ವಿಭ॰ ೯೬೩) ವುತ್ತಾನಂ। ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮತಣ್ಹಾತಿ ಛ, ತಾ ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ। ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ, ಪಮಾದೋ ‘‘ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧) ವಚನತೋ। ಸಮ್ಮಾಆಜೀವವಿನಾಸನತೋ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಮಾರೋ’’ತಿ, ವಧಕೂಪಮತ್ತಾ ಖನ್ಧಾವ ಮಾರಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನತೋ, ಜಾತಸ್ಸ ಜರಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಮಾರಾ। ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಮಾರಣತೋ ಮಚ್ಚು ಮಾರೋ। ಅಣಿಮತಾ ನಾಮ ಪರಮಾಣು ವಿಯ ಅದಸ್ಸನೂಪಗಮನಂ। ಲಘಿಮತಾ ಸರೀರೇನ, ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಸೀಘಗಮನಂ। ಮಹಿಮತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದೀನಮ್ಪಿಪಾಣಿನಾ ಪರಾಮಸನಾದಿ। ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಯಥಿಚ್ಛಿತದೇಸಪ್ಪತ್ತಿ। ಪಕಾಸನತಾ, ಲಾಭಕಸ್ಸತ್ಥಸಾಧನಂ ವಾ ಪಾಕಮ್ಮಂ। ಈಸತ್ತಂ ನಾಮ ಸಯಂವಸಿತಾ। ವಸಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಪರವಸಿತಾ। ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಂ ನಾಮ ಯತ್ಥಿಚ್ಛತಿ ಯದಿಚ್ಛತಿ ಯಾವದಿಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ತಾವ ತದತ್ಥಸಾಧನಂ। ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೇನ ವಾ ದುಕ್ಖಮರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಇದಂ ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ – ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ಆವಿಭಾವತೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖೇಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಂ ಆರಬ್ಭ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ (ವಿಭ॰ ೭೯೪) ನಯೇನ ಏಕೇಕಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾಪಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ನಯೇನ ಏಕಂ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನಾಪಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಏಕೇಕಂ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ತಾವ ಸಭಾವತೋ ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮುದಯೇನ ಆಯೂಹಿತಂ ಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಹರೋ ಸುಸೀತಲೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ ನನ್ದಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಾದಸ್ಸನೇನ ಸುನ್ದರಿಯಾ ಅನಭಿರೂಪಭಾವೋ ವಿಯ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸಭಾವತೋ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಪಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಧಿದಸ್ಸನೇನ ಭೋಜನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಧಿನಿದಾನಭಾವೋ ವಿಯ। ವಿಸಂಯೋಗಭೂತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ। ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋತಿ। ತಥಾ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸಾಪಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅವಿವೇಕಭೂತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ। ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಮಗ್ಗೋ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಸೋಪಿ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖತೋ ಏವಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೋ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಪನಸ್ಸ ಅಮತಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ। ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ವಿಸಂ, ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ। ತಥಾ ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ ಆವಿ ಭವತಿ। ನಿರೋಧದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಪರಮಸುಖುಮರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ವತ ಮೇ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ। ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ಅನೇಕರೋಗಾತುರಕಪಣಜನದಸ್ಸನೇನ ಇಸ್ಸರಜನಸ್ಸ ಉಳಾರಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ಏಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ಚ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆವಿಭಾವತೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾ।
ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಯನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ಪತಿ ವಿರುದ್ಧಾ ಅಮಿತ್ತಾ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಾ। ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ದೀಪೇತಿ। ತೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕರುಣಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ವಾ ಕಿಂ ಸೋ ಪವೇದೇಸೀತಿ? ಞಾಣಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಿಲೋಕಹಿತಭೂತಮೇವ। ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ ಕೀದಿಸಂ? ‘‘ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನೇನ ವಚನೇನ ವತ್ತುಂ ಅರಹಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಾಸನಧಮ್ಮೋತಿ ಓವಾದಪರಿಯತ್ತಿ। ಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾ। ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ, ನವಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನೀತಿಆದಿಕಂ ವಾ। ಮಗ್ಗಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ತಸ್ಸ ಪಕಾಸಕಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ ಇಧ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ। ಛಸು ಅತ್ಥಪದೇಸು ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಂ। ಆದಿತೋ ಕಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಂ ವಿವರಣಂ। ಪುನ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ। ಓಪಮ್ಮಾದಿನಾ ಪಾಕಟಕರಣಂ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಂ। ಸೋತೂನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸಜನನೇನ, ಚಿತ್ತನಿಸಾನೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರಂ, ‘‘ಏಕಕ್ಖರಪದಮಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ। ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಂ ಪದಂ। ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾ ವಾಕ್ಯಂ। ವಿಭಾಗಪಕಾಸೋ ಆಕಾರೋ ನಾಮ। ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ, ನಿರುತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪದೇಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ। ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ತಿವಿಧೋ – ಸುಖವೇದನೀಯೋ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋತಿ। ಏತೇಸು ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಯತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಯತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ। ಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಸಙ್ಕಾಸಯಿತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ। ಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ವಿನೇತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿನೇತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ನೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ವಿನೇತಿ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ। ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಕೋ ಸಕೋ ಭಾವೋ ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ। ತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ದೇಸನಾತಿ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ। ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಹೇತು। ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಧೀಯಮಾನಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ದುರುತ್ತಸತ್ಥಾನಿ ಅಧೀಯಮಾನಾನಿ ಸಮ್ಮೋಹಮೇವಾವಾಹನ್ತಿ।
೨-೩. ಕಚ್ಚಿ ಖಮನೀಯಂ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿ। ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯಂ ಯಥಾಲದ್ಧೇಹಿ ಜೀವಿತಸಾಧನೇಹಿ ಜೀವಿತಂ। ಅಪ್ಪಾಬಾಧನ್ತಿ ಅಪ್ಪೋಪಸಗ್ಗಂ, ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪರೋಗಂ। ಕಚ್ಚಿ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ ಸರೀರಕಿಚ್ಚೇ। ಕಚ್ಚಿ ಬಲಂ ಸಮಣಕಿಚ್ಚೇ। ಕಚ್ಚಿ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾಯ, ಅನುಕ್ಕಣ್ಠನಾದಿವಸೇನ ವಾ। ಸತ್ತಸಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ, ಉತ್ತರಾಮುಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಲೋಕವಿವರಣೇ ಜಾತೇ ಇಧ ಕಿಂ ಓಲೋಕೇಸಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಯಾ ಸದಿಸೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತ್ವಂ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿ। ಆಸಭಿಂ ಉತ್ತಮಂ। ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ದೇವಾ। ರೂಪಾನಂ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ, ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾನುರೂಪತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹದಯತಪ್ಪನತೋ ಅಮ್ಬರಸಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ರೂಪರಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನಾಹ। ತಥಾಗತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ತೇ ಪಹೀನಾತಿ ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾ। ಕಥಂ? ರೂಪರಸಾದಿವಚನೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಮತ್ಥಕಸದಿಸಾನಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ತಾಲಪನ್ತಿಸದಿಸೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಜಾತಾ। ತಸ್ಮಾ ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾ। ‘‘ಕುಸಲಸೋಮನಸ್ಸಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಕಮ್ಮಪಥಟ್ಠಾನಿಯಾ, ದುತಿಯೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತತಿಯೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ಕಾಮರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಾ। ಚತುತ್ಥೇನ ಅನಭಾವಂಕತಾ ರೂಪರಾಗಾರೂಪರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಾ। ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮತಂ ಪನ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಆಹ। ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಪಹೀನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ, ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕ್ಖಣೇ ವಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ಝಾನಕ್ಖಣೇ। ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾ ಪನ ತೇ ರೂಪರಸಾದಯೋ ಅನಭಾವಂಕತಾ ಆಯತಿಮನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾತಿ ಏಕಮೇವಿದಂ ಅತ್ಥಪದಂ। ಪಠಮಾಯ ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾಯ ಪಹೀನಾ, ದುತಿಯಾಯ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ, ತತಿಯಾಯ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾ ಯಸ್ಮಾ ಅನಭಾವಂಕತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯತಿಂಅನಉಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಞಾಣೇನ ಪಹೀನಾ, ಸಮುದಯಞಾಣೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ
೧೧. ಧಮ್ಮಧಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಧಾತು ನಾಮ। ಅನುಕಮ್ಪವಚನಾನುರೂಪಂ ‘‘ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೂರಿಯವಚನಂ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿವಚನಾನುರೂಪಂ, ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ಕಾರಣಂ ‘‘ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬೇ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋ ವರಪುಥುಲಞಾಣೋ, ಭೂರೀತಿ ವಾ ಭೂಮಿ, ಭೂಮಿ ವಿಯ ಪತ್ಥಟವರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬುಜ್ಝಿ ಏತ್ಥಾತಿಪಿ ಅಧಿಕರಣೇನ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ। ಸಯಂ ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ। ಬುಜ್ಝೀಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಗ್ಗತಾವಸೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವೋ। ತಿಕ್ಖೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಸರೋ ಲಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಕುಣ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ। ಸತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಸ್ಸ ಖರಭಾವೋ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ, ಅನ್ತರಾ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಭವನತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಸ್ಸ ಸೂರಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮಗ್ಗವಿಜಾಯನತ್ಥಂ ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನನ್ತರಮನುಲೋಮತ್ತಾ।
ಛನ್ದೋತಿ ಚ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚ ಅವತ್ಥನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನೋ ರಾಗೋವ –
‘‘ಸೇನಹಾತ್ಥ್ಯಙ್ಗಮುಪೇತಿ,
ರತ್ತಹದಯೋ ರಾಗೇನ।
ಸಮ್ಮಗತೇ ರತ್ತಕಾಮಮುಪೇತಿ,
ಕಾಮಪತಿತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಾತ್ರಾಲಮತೀ’’ತಿ –
ಆದೀಸು ವಿಯ –
ವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಇಧ ವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನೇವ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ। ಇತೋತಿ ಕಾಮೇಹಿ। ಕಾಯವಿವೇಕಾದೀಸು ‘‘ತಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಏವಂ ಸತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಏಕತ್ಥಾ ಏವಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪನಾವಾರತ್ತಾ ನ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಯವಿವೇಕಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಗ್ಗಹಣಂ ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಅಪ್ಪನಾಕಾಲೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ। ಅಥ ವಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೇನ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಗಹಿತಾ, ಇತರೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ಏವಾತಿಪಿ ಯುತ್ತಂ, ಕಿಲೇಸಕಾಮತ್ತಾ ವಾ ದ್ವೀಸು ಕಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ। ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಲೋಕೇ ‘‘ಸಫಲೋ ರುಕ್ಖೋ’’ತಿ
ವೂಪಸಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಸಂ ವೂಪಸಮಾತಿ, ಕಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನನ್ತಿ? ಏತ್ಥ ಯದಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ। ನ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ। ಯದಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥೇವ ವೂಪಸಮೋ ತತ್ಥ ತದಭಾವಾತಿ ಚೇ? ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ, ಸಮತಿಕ್ಕಮೋಪಿ ನ ತೇಸಂಯೇವ। ಕಿನ್ತು ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮರಾಸಿಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕಾವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ, ನ ಕೇವಲಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯಮೇವಾತಿ ಚೇ? ನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಯೇವ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋತಿ ತೇಸ್ವೇವ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಪಾತುಭಾವಾ’’ತಿ, ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಯೋಗೇನ ವಾ ಇದಂ ಝಾನಂ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸದ್ಧಾಸಮಾಧಯೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾ। ಪಣೀತಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾಚಿ॰ ೨೫೭ ಆದಯೋ) ಸಪ್ಪಿಆದಯೋ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಸಮಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಹಾಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ। ನೀವರಣಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ
ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಾವಚರಾತಿಆದಿನಾ ಭೂಮಿವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ। ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಇತರಾ ನವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹವಸೇನ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಬೋಜ್ಝಙ್ಗಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಾವ ಸಿಯಾ, ನ ಇತರಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ। ವೇದನಾವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ। ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ, ತಥಾ ಸೇಸಾ। ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಿಯಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾಕಾರೇನ ಅನುಭವತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಏಕಂಯೇವ ಕಸಿಣಂ ಆರಬ್ಭ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪವತ್ತಿತೋ। ತತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಆಗತಾತಿ ಸತಿಸೀಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ವಿಗತವಲಾಹಕಾದಿನಾ ಸೋಮ್ಮತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ವಲಾಹಕಾದಿನಾ ಕಾಲುಸ್ಸಿಯೇ ಸತಿಪಿ ದಿವಾ ವಿಯ ಅನುಪಕಾರಿಕಾ ನ ಹೋತಿ ರತ್ತಿಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಭಿಭವಾ, ರತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಕಾರಣಂ। ಸೋಮ್ಮಭಾವೇನ, ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸಭಾಗತಾಯ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಜಾತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ಏಕೇ।
ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೨. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಭಾಗತ್ತಾ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕುಸಲಾನಂ ಭವೋಕ್ಕಮನಸಭಾಗತ್ತಾ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಭವೋಕ್ಕಮನತ್ಥಾನೀ’’ತಿ। ಅಸಭಾಗತ್ತಾ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಪಾದಕತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಾದಕಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನ ಪಾದಕಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಭವೋಕ್ಕಮನತಾವಹತಂ, ಇತರೇಸಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಾದಕತಾವಹತಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಅಸಭಾಗತ್ತಾ ಜವನವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾನಿ ಸಮಾನಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ, ತಥಾ ಪಾದಕಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಚತುತ್ಥಮೇವ ಪಾದಕಂ, ನ ಇತರಾನಿ। ತೇಸು ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ತತಿಯಂ ಪಾದಕಂ, ತತಿಯಸ್ಸ ದುತಿಯಂ, ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀ’’ತಿ ಯಥಾಲಾಭತೋ ವುತ್ತಂ।
ವಿನಯನಿದಾನನಿಮಿತ್ತಂ, ವೇರಞ್ಜನಿವಾಸಕಪ್ಪನಂ।
ಸತ್ಥು ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ, ವಿಜ್ಜತ್ತಯಮಾಹ ವೇರಞ್ಜೇ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವಿನಯೇ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ)। ಸೀಲವತೋ ಹಿ ಸೀಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಠಾನೇಸು ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅತೀತಕಿರಿಯಾನುಸ್ಸರಣಬಹುಲತಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ‘‘ಯೇಸಞ್ಚ ಗುಣಾನಂ ದಾಯಕಂ ಅಹೋಸಿ, ತೇಸಂ ಏಕದೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಪಟಿಲಾಭಮತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ।
ಸೋ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನತ್ತಿಕಮೇವ, ತಥಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನತ್ತಿಕಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಇಮಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾದಿನಾ ಕಮೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ, ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೮೧) ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಲಹುಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಕಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತನತೋ ಸಮ್ಭಾರಭೂಮಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಪಕತಿಭೂಮಿ ಏವಾ’’ತಿ। ಇದಮೇವ ವಾ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಏವನ್ತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಕತಿಭೂಮೀತಿ ಚೇ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ಪರಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ ಪಕತಿಭೂಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕೇ ಜಾತೇ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾಯ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ। ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸೇಸಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಂ ನೀಹರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಪಕಪ್ಪಿತೋ।
ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಏವಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ, ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ। ಅಯಂ ಯೋಜನಾ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೇತಿಆದೀಸು ಪನಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನಿವಾರಣತೋ। ತೇನೇವ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಆಪತ್ತಿಞ್ಚೇವ ಆಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸಂ, ನ ಚ ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪಮಾದಲೇಖೋ, ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಸತ್ಥಾ ಮಮಞ್ಞೇವ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೭ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ, ‘‘ನ ಚ ಯುತ್ತಿತೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ತದಭಾವಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಸ್ಸ ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸೇಸಾ ಚೇಭಾಸಂ ಅತ್ತದುಕ್ಖಪರದುಕ್ಖದಸ್ಸನತದುಪಸಮತ್ತದೀಪನತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭಗವಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣೇನ ಪರಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ತದುಭಯವೂಪಸಮತ್ತಞ್ಚ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇತಿ, ಪಠಮೇನ ವಾ ಅತ್ತದುಕ್ಖದಸ್ಸನತೋ ಅತ್ತಸಿನೇಹಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ದೀಪೇತಿ। ದುತಿಯೇನ ಪರದುಕ್ಖದಸ್ಸನತೋ ಪರೇಸು ಕೋಪಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ತತಿಯೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗದಸ್ಸನತೋ ಮೋಹಪರಿಚ್ಚಾಗಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ನಾನಾಗುಣವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ಇಮಸ್ಸೇವ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸ ಇಧ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತಜಾತಿ ಏವ ನಿವಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತೀತಜಾತೀಸೂ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಜಾತಿಯಾ ಏಕದೇಸೇಪಿ ನಿವಾಸವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಸಕಲಜಾತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಣಮೇವ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತದೇಕದೇಸಾನುಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಕತಂ ಓಕಾಸಾದಿಸಙ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚ। ‘‘ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸೂ’’ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿವುತ್ಥಲೋಕಧಾತುದೀಪರಟ್ಠನಗರಗಾಮಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ತೇಸಂ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಾದೀನಿ ನ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇ ವಿಞ್ಞಾತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ಲೋಕಿಯಾನಿ ವಿಞ್ಞಾತಾನೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವಾದಕಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ಅರಿಯೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ। ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಅನುಸ್ಸತಿ ವುತ್ತಾ, ನನು ಏಸ ವಿಜ್ಜಾಧಿಕಾರೋತಿ ಚೇ? ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ, ಅತೀತಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಯಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ।
‘‘ವತ್ತಮಾನೇಸು
ಅನಾಗತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಸರತಿ ವಿಜ್ಜಾನ ಪಣಿಧೀ’’ತಿ॥
ಆಚರಿಯಕುಮಾರಿತೇನ ಸಿಲೋಕೋಪಿ ವುತ್ತೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಭವೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಮೂಲಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಗೋಚರನಿವಾಸಂ ದೀಪೇತಿ। ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ಸಯಂಪತಿತಫಲಾಹಾರೋ। ಚತುರಾಸೀತಿಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾತಿ ಪಣಿಧಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ। ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಲಾಭೀನಂ ಪನೇತಂ ಆನುಭಾವಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಅಮುತ್ರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಯೋಜನಾಯಂ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅನುಲೋಮವಸೇನ। ‘‘ಪಟಿಲೋಮವಸೇನಾ’’ತಿಪಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನೇಕಾಸು ಕಪ್ಪಕೋಟೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ತನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಧಾರಣೇನ ಫಲಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಆದರಂ ಜನೇತಿ, ಅತ್ತಾನಮೇವೇಕಂ ಉಕ್ಕಂಸೇತೀತಿ ವಚನಂ ನಿವಾರೇತಿ। ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತೇ ಏವ ನಿಯೋಜೇತಿ। ಪಠಮಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾತಿ ವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ಬಹುಪಟಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಅಟ್ಠಗುಣಿಸ್ಸರಿಯಾದಿನಾ ಅನಭಿನಿಬ್ಭಿದಂ ದೀಪೇತಿ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೩. ‘‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಾಯಾ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ನ ಚುತಿಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೩) ವಚನಂ ವಿಯ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ವುತ್ತಮಿದನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ದಿಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಕೇಚಿ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಚಕ್ಖೂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಕಾಮಾವಚರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಏತೇಸು ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೩೬ ಆದಯೋ) ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಧಿಕರಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚವಿ, ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚುತೇ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ। ತತೋ ‘‘ರೂಪಾನಿ ಮೇ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಾನಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಅಮನಸಿಕಾರೋ, ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ಹಿಮವನ್ತಾದೀಸು ದಾನವರಕ್ಖಸಾದಯೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಭಯಂ ಪಕತಿಯಾ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಅದಿಟ್ಠೇ ಕಿಂ ನಾಮ ಭಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಉಪ್ಪಿಲಂ ದಿಬ್ಬರೂಪದಸ್ಸೇನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ದುವುತ್ತಂ ಪರತೋ ಅಭಿಜಪ್ಪಾವಚನೇನ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ। ತತೋ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಮಯಾ ವೀರಿಯಂ ದಳ್ಹಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ, ತೇನ ಮೇ ಇದಂ ಉಪ್ಪಿಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಕಾಯದರಥೋ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಂ ಚಜನ್ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ ಉದಪಾದಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಂ ಪಸ್ಸತೋ ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ ಉಪದಾದಿ, ತತೋ ತಂ ಪಹಾಯ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇನ ವೀರಿಯೇನ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಭಯಾ ಹಿಮವನ್ತಾದಿಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾಯ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದೇವಸಙ್ಘಂ ಪಸ್ಸತೋ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕಜಾತಿಕರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ದಾನಿ ನಾನಾವಿಧಂ ರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ, ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ‘‘ನಾನಾವಿಧರೂಪಾನಿ ಮೇ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ದಾನಿ ಅಭಿಜಪ್ಪಾದಿಭಯಾ ಇಟ್ಠಾದಿನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಂ ಪಹಾಯ ಏಕಜಾತಿಕಮೇವ ರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಥಾ ಕರೋತೋ ಅಭಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ ರೂಪಾನಂ ಉದಪಾದಿ ಏವಂ ಪಹೀನಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ಓಭಾಸಞ್ಹಿ ಖೋ ಜಾನಾಮಿ, ನ ಚ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿ ಜಾತಂ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಾ ಪರಿಕಮ್ಮೋಭಾಸಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ, ತದಾ ಓಭಾಸಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮಿ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ ನ ಚ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಲೇ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಪಜಹಿಂ, ನ ಮಯ್ಹಂ ತದಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಮಾನುಸಕಂ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವಾತಿಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ, ವಣ್ಣಮತ್ತಾರಮ್ಮಣತಞ್ಚ ಉಪಮೇತಿ। ವಣ್ಣಮತ್ತೇ ಹೇತ್ಥ ಸತ್ತ-ಸದ್ದೋ, ನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೭) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತೇಸು, ಹೀನಜಾತಿಆದಯೋ ಮೋಹಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ವಿಪಾಕೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇ ಅಹೇಸುಂ, ಸಮ್ಪತಿ ನಿರಯಂ ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಏವಂ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತಮತೀತಾರಮ್ಮಣಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಸಮಣಾನಂ ಸಾರುಪ್ಪಮಸಾರುಪ್ಪಂ, ಲೋಕಾಚಾರಂ ವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನ ಗರಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯನೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೧; ೫.೯೯೮, ೧೦೦೪) ವುತ್ತೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಫರುಸವಚನಂ ಯದಿ ಕಥೇಯ್ಯ, ಅಪಾಯಗಮನೀಯಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯ, ತೇನ ಸೋ ಅಪಾಯುಪಗೋಪಿ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕೇ। ‘‘ವಾಯಾಮಂ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬೇವ ಸೋತಾಪನ್ನೇನ ಅಪಾಯದ್ವಾರೋ ಪಿಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಗ್ಗಾವರಣಂ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಪಾಕತಿಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ವುದ್ಧಿ ಹೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ, ಯೋ ಅಚ್ಚಯಂ ಅಚ್ಚಯತೋ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಕರೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೭೦; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೧) ವಚನತೋ ಪಾಕತಿಕಂ ಅಹೋಸೀತಿ ಏಕೇ। ಸಚೇ ಸೋ ನ ಖಮತೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಖನ್ತಿಗುಣಸ್ಸ ಮನ್ದತಾಯ ವಾ ಆಯತಿಂ ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಸಂವರತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಕ್ಖಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸುಖಾನಂ ವಾ ಆಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನೋ ಅಭಾವಾ ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾ ಅಸುರಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಇತೋ ಭೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೮೩) ವಚನತೋ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣವಿಜ್ಜಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮೇವ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿನ್ದನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೪. ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ಕಿಂ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂಯೇವ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಯತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುರಿಮವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಂ ಅಧಿಗತಂ, ತದೇವ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಭಿನವಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ತದೇವ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಭಿನವಂ ಕತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣದಾಯಕಂ ಇಧ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ ಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ। ‘‘ಇಮೇ ಆಸವಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಾರೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಆರದ್ಧೋ? ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಾಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರಾನುಲೋಮನತ್ಥಂ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಏಕತ್ತನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ, ತದೇವ ಅಪರಭಾಗೇ ವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಂ, ತದೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಹಿ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭುತ್ತಾವೀ ನಾಮ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಫಲಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಅಯಮುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ। ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಸರೂಪತೋ ಅತ್ಥತೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ। ತೇನೇವ ಅನ್ತೇ ‘‘ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಂ ಅಕಾಸಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ। ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ। ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಕಣ್ಣಸುಖತೋ ಹದಯಙ್ಗಮತೋತಿ ವಚನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸನತೋತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ, ಕಣ್ಣಸುಖತೋತಿ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಆಪಾಥಾರಮಣೀಯತೋತಿ ಞಾಣಾಪಾಥಾರಮಣೀಯತೋ। ಸಯಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತಂ ವಾ, ಮಗ್ಗೋ ಪನ ಅಸೋಕೋ ಹೋತಿ। ತದಾ ಹಿ ಸೋಕೋ ಪಹೀಯಮಾನೋ। ಚರಿಯಾದಿಅನುಕೂಲತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ। ‘‘ಮಧುರಮಿಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಮಿಮ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅಧಿಕಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಮಿಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮಿಮಂ ಉಪೇಹೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಧಮ್ಮಮೇವ ಸರಣತ್ಥಮುಪೇಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ ಕಿರಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತೀತಿ ರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಂ ನಾಮ। ತಪ್ಪಸಾದತಗ್ಗರುತಾದೀಹಿ ವಿಹತಕಿಲೇಸೋ ತಪ್ಪರಾಯನತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸರಣಗಮನಂ। ತಂಸಮಙ್ಗೀಸತ್ತೋ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಭೇದೇನ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸರಣಗಮನಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಕಲೇಪಿ ರತನತ್ತಯೇ ಇಜ್ಝತಿ। ಲೋಕಿಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಇಜ್ಝತಿ। ತಂ ಅತ್ಥತೋ ರತನತ್ತಯೇ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೋ ಸದ್ಧಾಮೂಲಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ವಿಪಾಕಫಲಂ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ। ‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೯೦-೧೯೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಭವಭೋಗಸಮ್ಪದಾ। ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೨; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೩೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಂ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಹೋತಿ, ನ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ। ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜೋ ಅನವಜ್ಜೋತಿ ದುವಿಧೋ ಭೇದೋ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರಾದೀಸು ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಾದೀಹಿ ಸಾವಜ್ಜೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅನಿಟ್ಠಫಲೋ। ಅನವಜ್ಜೋ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ, ಸೋ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಫಲೋ। ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ನೇವತ್ಥಿ ಭೇದೋ। ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸತಿ। ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರಣಗತೋ ಗಹಟ್ಠೋ ಉಪಾಸಕೋ। ರತನತ್ತಯಉಪಾಸನತೋ ಉಪಾಸಕೋ। ಪಞ್ಚ ವೇರಮಣಿಯೋ ಸೀಲಂ। ಸತ್ಥಸತ್ತಮಂಸಮಜ್ಜವಿಸವಾಣಿಜ್ಜಾರಹಿತಂ ಧಮ್ಮೇನ ಜೀವಿಕಂ ಆಜೀವೋ। ವುತ್ತಸೀಲಾಜೀವವಿಪತ್ತಿ ವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ವಿಪರೀತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ।
೧೬. ಲಚ್ಛಾಮ ನು ಖೋತಿ ದುಗ್ಗತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ ನುಖೋ ನೋತಿ ಸಮಿದ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ। ತತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ। ಪಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹೋ, ತೇನ ಪಗ್ಗಹೇನ ಪತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾದಾಯೇವಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ನ ಚ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪುನ ಪಾಕಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಕ್ಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಉತ್ತಣ್ಡುಲಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಪಿಧೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ। ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋಪಿ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭಗವತಾ ಬಹೂನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಥೇರೋ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಭಗವಾಪಿ ‘‘ನ ತಾವ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೪; ಆದಯೋ) ವಿಯ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತೇಸುಪಿ ತತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಇಧೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಚನಂ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಂ ನ ಹೋತಿ ನ ಚ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ, ತಥಾ ‘‘ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಾನಿ ಚ ಅತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ ಏಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ನ ಕತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕೇ। ವಿನಯಧರಾ ಪನ ನಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ, ಇಮಾಯ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಪಟಿಪದಾಯ ಪಸನ್ನಾ। ಸಾಲೀನಂ ವಿಕತಿ ಸಾಲಿವಿಕತಿ।
೧೭-೮. ಉಪಪನ್ನಫಲೋತಿ ಬಹುಫಲೋ। ‘‘ಖುದ್ದಂ ಮಧು’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ। ಥೇರಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದಾಪೇತುಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಚರಿಯೋ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಆಣಾಯ ಠಿತಾನಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿರಂ, ಠಿತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿರಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।
ಕಾಮಂ ಹಿನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಸಹಾಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕತ್ತರಿ ಹೇತು, ತಥಾಪಿ ಇಧ ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹೇತು। ತಥಾ ಘಟನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಘಟೋ। ಕಿಲಾಸುನೋತಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವೇನ ಅವಾವಟಾ। ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾನಿ ವಿಸಭಾಗೇಹಿ। ಆಗಾಮಿನಿಯಾ ಅನಾಗತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇಸಂಯೇವ ನೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾವಸಾಸನಪರಿಯನ್ತಾತಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಾ ಧರನ್ತಿ, ತಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾವ ಉಚ್ಚಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಚ್ಚನೀಚಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾ’’ತಿ। ‘‘ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಉಪಸಮ್ಪಾದ್ಯಉಪಸಮ್ಪಾದ್ಯಇಚ್ಚೇತಂ ದ್ವಯಂ ಮಾಗಧೇ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನುಪಾದಾಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಆಸವೇಹೀತಿ ಕತ್ತರಿ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ। ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಂ। ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ। ವಿಮೋಚಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಆಸವೇಹೀತಿ ಪದಞ್ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಯದಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಿರುದ್ಧಾನಂ ಆಸವಾನಂ ವಸೇನ ಅನಾಸವತಾ, ಲೋಕೇ ಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ಅನಾಸವಾ ಸಿಯುಂ। ನ ಹಿ ನಿರುದ್ಧಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಅನಿರುದ್ಧಾಸವವಸೇನ ಸಾಸವಾನೀತಿ ಚೇ। ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾಸವವಸೇನ ಸಾಸವಂ, ಅವಸಿಟ್ಠಾಸವಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾನುಭಾವತ್ತಾ ಫಲಾನಿ ಸಾಸವಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ? ನ, ಆಸವಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾನುಭಾವಾಗತಫಲತ್ತಾ। ಭಿಂಸನಸ್ಸ ಕರಣಂ ಭಿಂಸನಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ, ಭಿಂಸನಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ವಾ ಕತ್ವಾ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಚಮ್ಮನಿ
ವಾಲೇಸು ಚಾಮರಿಂ ಹನ್ತಿ, ಸಿಙ್ಗೇಸು ಸರಭೋ ಹತೋ’’ತಿ॥ –
ಅಧಿಕರಣಂ।
೨೦-೨೧. ನಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಕಾರಣೇ ಆದರತ್ಥವಸೇನೇವೇತ್ಥ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಪುಬ್ಬೇ ರಾಜಗಹೇ, ಸಮ್ಪತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಚಿ, ತಸ್ಮಾ ಆದರೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಾಚಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆದರೇನೇವ ‘‘ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ। ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಮಾ ತ್ವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಾಚಾಹಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾವ ಮಯಾ ತೇ ಯಾಚನಾ, ಪುಬ್ಬೇನನು ತವಯಾಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಾವ ಮಯಾ ಏತ್ತಕೇ ಕಾಲೇ ಏತ್ತಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ, ನ ತಾವ ಮೇ ಸಾವಕಾನಂ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾನುಜಾನನಕಾಲೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ತಕ್ಕಾನುಮಾನವಸೇನ ತಯಾ ‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋಪಿ ನೇಸ ಸೋ ಕಾಲೋ, ಕಿನ್ತು ತಥಾಗತೋವ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ‘‘ತತ್ಥಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾಪೇಕ್ಖಂ ಭುಮ್ಮವಚನ’’ನ್ತಿ ಏಕಮೇವ ಪದಂ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತರಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿತೋ। ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ವಿಸಯಭಾವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ। ಸಮ್ಮುಖೇ ಗರಹಾ। ಪರಮ್ಮುಖೇ ಉಪವಾದೋ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಊನದಸವಸ್ಸೇನ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೭೫) ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧತ್ತೇನ ದಸವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ ಊನದಸವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ನ ತದಾ ಅತಿರೇಕದಸವಸ್ಸಿಕೋವ ದಸವಸ್ಸಿಕಾನಂ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸ್ಸಾವಾಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ರಾಜಗಹೇ ಏವ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸಿದ್ಧಮೇವ ‘‘ಯಾವ ನ ಸಙ್ಘೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ವಚನಂ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಠಮಯಾಚನಾಯಪಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ‘‘ದ್ವೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀ’’ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದವಚನಂ ಪಠಮಯಾಚನಾಯ ವುತ್ತವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ದ್ವೇ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ।
‘‘ಅಥ
ತತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೪ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ ‘‘ನಿರಬ್ಬುದೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಸಙ್ಘೇ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅನುದ್ದೇಸಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾನುಜಾನನಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ। ತಥಾ ಚ ಸೋ ತತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಅನುಞ್ಞಾತೋ। ಯಥಾಹ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಠಪನಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಚೂಳವ॰ ೩೮೬) ‘‘ನ ದಾನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇತೋ ಪರಂ ಉಪಸಮ್ಪದಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೯) ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಏಕಕಂ ಓಹಾಯ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು…ಪೇ॰… ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತ್ವಾ ಚಿರೇನ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ ವತ್ಥು ಆಗತಂ, ತಂ ಸುದಿನ್ನವತ್ಥುತೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಯಥಾಧಿಕಾರಂ ಸಮೋಧಾನೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಉಭಯಾನಿ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಸ್ವಾಗತಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ೧೪೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೫೨; ೧೦.೩೩) ಅಙ್ಗಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ಆದಿತೋ ಏವ ಉಭತೋಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ। ಅಪಿಚ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಯಮನುಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಾಹುಲಕುಮಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ದುಕ್ಕರಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುಂ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಹುಲಕುಮಾರಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ। ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೦೭ ಆದಯೋ) ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಕಾಲೇ ಭಗವನ್ತಂ ಚೀವರಕಣ್ಣೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ದಾಯಜ್ಜಂ ಮೇ ಸಮಣ ದೇಹಿ, ದಾಯಜ್ಜಂ ಮೇ ಸಮಣ ದೇಹೀ’ತಿ ದಾಯಜ್ಜಂ ಯಾಚಮಾನೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾದೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ರಾಹುಲಕುಮಾರಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಸಾಮಣೇರಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾ ಪಠಮವಸ್ಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮವಸೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಪಿಚ ರಾಹುಲವತ್ಥುಮ್ಹಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನನುಞ್ಞಾತೋ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಪುತ್ತೋ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಪಬ್ಬಾಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೫) ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ।
ಸುತ್ವಾ
ನಿರೋಧುಪಾಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ ಖಿಪ್ಪಂ।
ಜಾತೋವಪೇಕ್ಖೇನ ಅಸೇಸಮೇತಂ,
ಲೋಕಂ ವಿಪಸ್ಸೀ ಸುಗತಗ್ಗಸಿಸ್ಸೋ॥
ಸೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಅಗ್ಗಸಿಸ್ಸೋ,
ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ।
ಸಯಂ ಮುನಿನ್ದೇನ ಯಸಸ್ಸ ಪತ್ತೋ,
ಅನೇಕಸೋ ಸೋಳಸಧಾ ಪಸತ್ಥೋ॥
ತಸ್ಮಾ
ಞಾತುಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ಅತಿಭಾರಿಯೋವ।
ಪಗೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಭಾವಭೇದೋ,
ಪಗೇವ ಅಞ್ಞೋ ಉಭಯತ್ಥ ತತ್ಥ॥
ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಅಪಿ ತಂ ದ್ವಯನ್ತು,
ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾವ ಪಗೇವ ನೇತುಂ।
ನಿಸ್ಸಂಸಯಂ ತತ್ಥ ತಥಾಗತೋವ,
ಜಾನಿಸ್ಸತಿಚ್ಚಾಹ ತಥಾಗತೋತಿ॥
ಇಚ್ಚೇತಮತ್ಥಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಞತ್ವಾ,
ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕಮಭಾವಭೇದಂ।
ಞಾತುಂ ಸಯಂ ನೋ ನ ಪರೇ ಚ ನೇತುಂ,
ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ ಇಧ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮಭೇದೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಭಾವಭೇದೋ ತಾವ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕಾನುವತ್ತನಪಚ್ಚಯಾ ಭಿಕ್ಖು ಅನಾಪತ್ತಿಕೋ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪನ ಸಮನುಭಟ್ಠಾ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಹೋತಿ। ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಪಟಿಚ್ಛಾದನೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ। ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಅಭಾವಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಇಧ ಭಾವಭೇದೇನ ಯುತ್ತಿಪರಿಯೇಸನಂ ಸಾಧಯಮಾನೋಪಿ ಸಿಯಾ ಅನುಮ್ಮಾದವಿಘಾತಭಾಗೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಯಾಚನಕಾಲಕಾಲಞ್ಞೂಕಾರಣಫಲಪಯೋಜನೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನಮಾಯಸ್ಮತಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ನಿದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಥೇರಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ। ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ಯಾಚನಾ ನಾಮ। ರತ್ತಞ್ಞೂವೇಪುಲ್ಲಲಾಭಗ್ಗಬಾಹುಸಚ್ಚಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಕಾಲೋ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಏವ ಕಾಲಞ್ಞೂ ನಾಮ। ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ ಕಾರಣಂ ನಾಮ। ‘‘ತೇಸಂಯೇವ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಧಮ್ಮಪಟಿಘಾತೋ ಫಲಂ ನಾಮ। ‘‘ಯಥಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ವಿತಕ್ಕೋ
ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಸತ್ತಙ್ಗಂ, ನಿದಾನಂ ವಿನಯಸ್ಸಿಧಾ’’ತಿ॥
೨೨. ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಣ್ಡಲಂ। ತಞ್ಹಿ ಇತರೇಸಂ ಅನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಖುದ್ದಕಮಣ್ಡಲಂ ವಾ। ಅನುಮತಿದಾನವಸೇನ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದತ್ವಾ। ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಚಾರಿಕಾಯ ವಿನೇತಬ್ಬಾ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ। ಓಚಿನನ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಬಹುಪುಪ್ಫಂ ಗಚ್ಛಂ ಮಾಲಾಕಾರಾ ಚಿರಂ ಓಚಿನನ್ತಿ, ಏವಂ ಬಹುವೇನೇಯ್ಯೇಸು ಗಾಮಾದೀಸು ಚಿರಂ ವಸನ್ತಾ ವೇನೇಯ್ಯಪುಞ್ಞಂ ಪರಿಹರನ್ತಾ ಚರನ್ತಿ। ಸನ್ತಂ ಸುಖಂ, ನ ವೇದನಾಸುಖಂ ವಿಯ ಸಪರಿಪ್ಫನ್ದಂ। ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ದೇವಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಧುವಂ ಸತ್ತಸಮವಲೋಕನಂ। ಓತಿಣ್ಣೇತಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝಂ ಆಗತೇ, ಆರೋಚಿತೇ ವಾ। ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಮಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದದೇಯ್ಯಾಮ, ತಂ ಕುತೋ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ। ಬಹುಕಿಚ್ಚಾ ಹಿ ಘರಾವಾಸಾತಿ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ತನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ। ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ತಂ ಕುತೋ ಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಿರಿಯಂ ಪೇಕ್ಖತಿ, ದುತಿಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ‘‘ಪಠಮಯೋಜನಾಯ ಯಂ ದಾನಪುಞ್ಞಂ, ತಂ ಕುತೋ ಲಬ್ಭಾ। ಪುಞ್ಞನ್ತರಾಯಬಹುಲಾ ಹಿ ಘರಾವಾಸಾತಿ। ದುತಿಯಯೋಜನಾಯ ತೇಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಯಮಹಂ ದದೇಯ್ಯಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತ್ತಾ ತಮಹಂ ಸಮ್ಪತಿ ಕುತೋ ದದೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವದತಿ। ಸೀಲಾದಿಕುಸಲಧಮ್ಮಸನ್ದಸ್ಸನಾದಿಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ।
೨೩. ಪತ್ತುಣ್ಣದೇಸೇ ಪತ್ತುಣ್ಣಂ ಪಟವರಂ। ಮಹಾಯಾಗನ್ತಿ ಮಹಾದಾನಂ। ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ತೇಮಾಸಂ ಸೋತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಜ ಸುಣಿನ್ತಿ।
ತತ್ರಿದನ್ತಿ ಇದಂ ಕಾರಣಂ।
ಉಪಾಲಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರತೋ। ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಆವೇಣಿಕನಿದಾನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಿದಾನಸ್ಸ ಪಭೇದದೀಪನತೋ’’ತಿ। ಥೇರವಾದಾದಿ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದೋ। ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಮೇತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ನಾಸೇಥಾತಿಆದಿ ಪರಸಮಯವಿವಜ್ಜನತೋತಿಆದಿ। ವಿಭಙ್ಗನಯಭೇದದಸ್ಸನತೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ ಭೂಮಟ್ಠಂ ಥಲಟ್ಠನ್ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಭಗವತೋ ಮಾರಾವಟ್ಟನಪಟಿಘಾತಾಯ ಸತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ? ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಗುತ್ತಕಾಲೇ ಪಸಾದಹೇತುತ್ತಾ ಅಧಿವಾಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಉಪಗುತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ದಿಜದಸ್ಸನೇನ ಕಿಂಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೇ? ಮಾರಾವಟ್ಟನಹೇತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞನ್ತರಾಯೋತಿ ಪಯೋಜನಂ।
ದಿಜೋಪಿ
ಭಙ್ಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಜಿನಪುಙ್ಗವಸ್ಸ।
ಸಸ್ಸಿಸ್ಸಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅದಾಸಿ ದಾನಂ,
ಅಸೇಸಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಭೇದಂ॥
ಕಿಂ ಭಗವಾ ಸಸಿಸ್ಸೋ ತಾವ ಮಹನ್ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ಉಬ್ಭಣ್ಡಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ? ನ ಅಗಮಾಸಿ, ತೇಮಾಸಿಭಾಗಿಯಂ ಪನ ಪುಞ್ಞರಾಸಿಕಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಾಯತೋ ಸತ್ಥಾ ಅದಾಸಿ।
ತದಞ್ಞಥಾ ಮಾರಮನೋರಥೋವ,
ಪೂರೋ ಸಿಯಾ ನೇವ ದಿಜಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ।
ಪಾಪಂ ಮಹನ್ತಂ ಅಪಿ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ,
ಮಿಚ್ಛಾಭಿಮಾನೇನ ತಥಾಗತೇ ಸೋ॥
ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಸ್ಸಾದಿಯನ್ತೋ ತಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಉಪಾಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಬುದ್ಧಿಂ ಕತ್ವಾ, ಮಾರಸ್ಸ ಚ ಮನೋರಥವಿಘಾತಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ, ‘‘ಅಯಂ ನಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಂ ವಿನಾಪಿ ಪಾಳಿನಯಾನುಲೋಮತೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಥಂ? –
‘‘ಸತ್ಥಾ ಸಸಿಸ್ಸೋ ಯದಿ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ,
ದಿಜಸ್ಸ ತಂ ಚೀವರಮಾದಿತೋವ।
ನಾಥಸ್ಸ ನೋ ವೀಸತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ,
ವಿರುಜ್ಝತೇ ಜೀವಕಯಾಚನಾಪಿ।
ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಚಾರಯಿತ್ವಾ,
ಯುತ್ತಂ ನಯಂ ಚಿನ್ತಯಿತುಂವ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ॥
ಇದಾನಿ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ। ಇಧ ಠತ್ವಾ –
ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನ
ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ನಿದಾನಾನಂ, ಕಮಸಿದ್ಧಿ ಯತೋ ಭವೇ॥
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕಮೋ ಲಬ್ಭತಿ। ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ರಾಜಗಹೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಯೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಮನುಲೋಮೇನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತದನನ್ತರಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸುದ್ದೇಸಂ, ತತೋ ಅನಿಯತುದ್ದೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರುದ್ದೇಸಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುಚ್ಛಿ, ನಿದಾನುದ್ದೇಸನ್ತೋಗಧಾನಞ್ಚ ಸರೂಪೇನ ಅನುದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ಖನ್ಧಕೇಪಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಏತೇನ ಚ ಖನ್ಧಕೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪುಚ್ಛಿತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಪತ್ತಿಭೇದಾದಿಕಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿದೀಪಕಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ। ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕತೋ ಪನ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ತದಾ ಪರಿವಾರಪಾಳಿ ವಿಸುಂ ಕತಾ। ಇಮಮೇವ ನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇಪಿ ಆರೋಪೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ)। ಅಪಿಚ ಪಾಳಿಯಾ ‘‘ಏತೇನೇವುಪಾಯೇನ ಉಭತೋವಿನಯೇ ಪುಚ್ಛಿ। ಪುಟ್ಠೋ ಪುಟ್ಠೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ ಪುಚ್ಛಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪನ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ನಿವರಸೇಸಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ। ತದಾ ಚ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಪಾಳಿ ವಿಸುಂ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ। ಯದಿ ಏವಂ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಚೇ? ನ, ತದಸಮ್ಭವತೋ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೪) ನಯೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಗಹಿತಾಸು ಆಪತ್ತೀಸು ಅದಸ್ಸಿತಾಸು ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ಯಾನಿ ಮಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತಾನಿ ನೇಸಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೇವ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ।
ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾದಿಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಪರಿವಾರೇ ಏತಂ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಪುರಿಮೇನ ಕಮತ್ತಯೇನ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸೇ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿ ವೇಸಾಲಿಮೇವ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನುಸ್ಸಮಂಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೮೦) ಏವಮಾದೀನಂ ದೇಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಯ್ಯಾತಿ।
ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೋ
೧. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ
ಸುದಿನ್ನಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಸ್ಸೇತ್ಥ
ಚೋದನಾಪರಿಹಾರನಯೋ, ಪುಗ್ಗಲವತ್ಥುಪ್ಪಕಾಸನೇಯೇವ॥
ತತ್ಥ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಕತ್ತಿಕಜುಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಏವ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಯಾವ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ, ತಾವ ಅಟ್ಠ ವಸ್ಸಾನಿ ವೇಸಾಲಿಯಂಯೇವ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಪಾಳಿಕ್ಕಮೇನ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಚ ಭಗವಾ ತಾವತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ತತ್ಥೇವ ವಿಹಾಸಿ। ಸೋ ಹಿ ಸುದಿನ್ನಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ತತ್ಥ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಭೇಸಕಳಾವನಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ತೇರಸಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿ, ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪತ್ವಾ ಚುದ್ದಸಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿ, ಪನ್ನರಸಮಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಮ್ಹಿ, ಸೋಳಸಮಂ ಆಳವಿಯಂ, ತತೋ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ರಾಜಗಹಂ ಪತ್ವಾ ಸತ್ತರಸಮಂ ವಸಿ, ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಪರಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನಿ ತತ್ಥೇವ ವಸಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ರಾಜಗಹತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಾಪುಣಿ, ತತೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ ಸುದಿನ್ನೋ ವೇಸಾಲಿಯಂಯೇವ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸಿ, ತತೋ ಭಗವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ಇತೋ ಪಠಮತರಂ ತತ್ಥ ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಅದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ವಿನಯನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಪಠಮಂ ನಿವಾಸಂ, ಪಚ್ಛಾ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇ ನಿವಾಸಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸೇತ್ಥ ನಿದಾನೇ, ಠತ್ವಾ
ಏವಂ ಸದ್ಧಾಯ ಕಿಚ್ಛೇನ, ಮಹನ್ತೇ ಭೋಗಞಾತಕೇ।
ಹಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ, ಪೇಸಲಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ಸಬ್ಬಲಾಮಕಧಮ್ಮಾಯಂ, ಮೇಥುನೋ ಯದಿ ಸಮ್ಭವೇ।
ನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯೇವ, ಸಿದ್ಧಾ ವಿರತಿ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ತಸ್ಮಾ ನವಙ್ಗಸದ್ಧಮ್ಮೇ, ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತೇಪಿ ಚ।
ವಿನಯೋ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಧಮ್ಮವಿಸುದ್ಧಿಹಿ॥
ವಿನಯಾಭಾವತೋ ಏವಂ, ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ತಸ್ಮಾ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಪೇಸಲಸ್ಸಪಿ॥
ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ, ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಪಾಪಮಾಚರಿ।
ವಿನಯೋಯೇವ ಸದ್ಧಾನಂ, ಆದೀನವವಿಭಾವಿನೋ॥
ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀನಂ, ವಿನಯೋ ಸಾತ್ಥಕೋವ ಯಂ।
ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀನಂ, ತತೋ ಉಭಯದೇಸನಾ॥
ಅಪಿ ಚ ಯದಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಅಯಸೋ ಪತ್ಥಟೋ, ಪಗೇವಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವದೀಪನಂ। ಕಥಂ? –
ಅಭಬ್ಬೋ
ಭಬ್ಬಾನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತದತ್ಥಂ ನ ಕತಾ ಅಯಂ॥
ನನು ಮಾಗಣ್ಡಿಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತೂನಮಸ್ಸಾ ಹಿತತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಬೀಜಕಬೀಜಕಮಾತೂನಂ ಅರಹತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಥೇರೇನ ದೀಪಿತಾ। ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಸುದಿನ್ನೋ ಪುರಾಣದುತಿಯಿಕಾಯ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀ’’ತಿ ವಾ ವಚನಂ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಹಿ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಚಿರನಿವಿಟ್ಠೋ ಹಿ ಸೋ ಗಾಮೋ
೨೫-೬. ಅನುಞ್ಞಾತೋಸಿ ಪನ ತ್ವನ್ತಿ ಸಮಣವತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛತಿ। ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಅನನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಜನಕೇಹೇವ ಅನನುಞ್ಞಾತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಖೋ ಸುದಿನ್ನ ತಥಾಗತಾತಿ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತು ಮಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ಯಾಚನಾವಸೇನ ಪನೇವಮಾಹ, ನ ಭಗವಾ ಸಯಂ ಸರಣಾನಿ ದತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ। ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಲಭಾಗಮ್ಪೀ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪೀತಿ ದುತಿಯತತಿಯವಿಕಪ್ಪೇಸು। ಪುರಿಮಪದಸ್ಸಾತಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪದಸ್ಸ। ಉತ್ತರಪದೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪದೇನ। ಸಮಾನವಿಭತ್ತೀತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಕಾಮಕಾ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ತಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮರಿತ್ವಾ ಅಕಾಮಾ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮ। ಸಚೇಪಿ ನ ಮರಾಮ, ಅಕಾಮಕಾವ ತಯಾ ವಿಯೋಗಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮ, ತಯಿ ಜೀವಮಾನೇ ಏವ ನೋ ಮರಣಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಮರಣೇನಪಿ ನೋ ತಯಾ ವಿಯೋಗಂ ಮಯಂ ಅಕಾಮಕಾವ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮ।
೩೦. ಕತಿಪಾಹಂ ಬಲಂ ಗಾಹೇತ್ವಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ತಥಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಸಮಾನೋ ಕತಿಪಾಹಂ ಘರೇಯೇವ ವಿಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ? ಅನುಮತಿದಾನೇನ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಹಾಯಕೇಸು ಚ ತುಟ್ಠೋ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತತುಟ್ಠತ್ಥಂ। ಕೇಸುಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪೋತ್ಥಕೇಸು ಕೇಚಿ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಅಯಂ ಸುದಿನ್ನೋ ಜೀವಕವತ್ಥುತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಧುತಙ್ಗವಸೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಧುತಙ್ಗವಸೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ‘‘ಅಚಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ‘‘ತಥಾ ಸುದಿನ್ನೋ ಹಿ ಭಗವತೋ ದ್ವಾದಸಮೇ ವಸ್ಸೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಜೀವಕವತ್ಥುತೋ (ಮಹಾವ॰ ೩೨೬) ಪಚ್ಛಾ
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ, ವಿನಾಸೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ।
ಅನಯೋ ನಯರೂಪೇನ, ಬುದ್ಧಿಮಾಗಮ್ಮ ತಿಟ್ಠತಿ॥
೩೬. ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ। ಕಥಂ? ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಉದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಸಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಸಪುಗ್ಗಲಾಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಭೇದತೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಹ, ವಿನಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸಾ ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾ। ಇತರಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ದುವಿಧಾ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಭೇದತೋ। ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋವ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ, ನಾಪತ್ತಿ। ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೀಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ‘‘ಸತ್ತರಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇನ, ತಥಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿತೋವ ದುವಿಧಾ। ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಸೇಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ। ಸೇಸಾ ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾತಿ
ಅನುದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಪದಭಾಜನನ್ತರಾಪತ್ತಿವಿನೀತವತ್ಥುಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತಂ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೬೧) ಏವಮಾದಿಕಾ ಪದಭಾಜನಿಯೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪತ್ತಿ ಪದಭಾಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ‘‘ನ ತ್ವೇವ ನಗ್ಗೇನ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಪಾರಾ॰ ೫೧೭) ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೫) ಏವಮಾದಿಕಾ ವಿನೀತವತ್ಥುಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ‘‘ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೧೪) ಏವಮಾದಿಕಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ಖನ್ಧಕೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚಂ ವಾ ಗೀತಂ ವಾ ವಾದಿತಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾಯ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೮೩೪) ಇಮಿನಾ ವುತ್ತೇನ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚೇಯ್ಯ ವಾ ಗಾಯೇಯ್ಯ ವಾ ವಾದೇಯ್ಯ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಆಪತ್ತಿಜಾತಂ, ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ವಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪೇತಂ ಛಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉದ್ದೇಸಾರಹಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅನುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪಞ್ಚಹಿ ಉದ್ದೇಸೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಾನಂ, ಸಭಾಗವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದ್ವಯಂ ಅಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ನಾನಾವತ್ಥುಕಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಚ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಅದಸ್ಸಿತವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಭೇದಾನುವತ್ತಕಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ, ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ದುವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಾಸತೋ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಸಉದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ಏವಂ ಕಿರ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಕತಿವಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ತೇಸು ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೋ
ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಮಂ ವಸ್ಸಂ, ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸಿ ಜಿನೋ।
ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸುದ್ಧೋ ಸಙ್ಘೋತಿ, ನೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ತದಾ॥
ಥೇರಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ಸಿಕ್ಖಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾ।
ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಸಿದ್ಧಾವ, ಗರುಕಾಪತ್ತಿ ನೋ ತದಾ॥
ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚ, ಕಿಂ ಸತ್ಥಾ ಚತುವಸ್ಸಿಕೋ।
ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ ಕಿಮಾಣಞ್ಚ, ಸಮತ್ತಂ ಅನುಜಾನಿ ಸೋ॥
ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸಙ್ಘಭೇದಮಕಾಸಿ ಯಂ।
ದೇವದತ್ತೋ ತತೋ ಸಙ್ಘ-ಭೇದೋ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧಿಯಂ॥
ಆರಾಧಯಿಂಸು ಮಂ ಪುಬ್ಬೇ, ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಮುನಿಭಾಸಿತಂ।
ಸುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣಂ ನೋ, ಸೋವ ಕಾಲೋ ಅನಪ್ಪಕೋತಿ॥
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಥ ಭಗವಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ವಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇಸೀ’’ತಿ, ತಂ ಸಕಲಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ನ ಕೇವಲಂ ಸಉದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಮತ್ತಂ, ತೇನ ಸಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದಂ ಸಕಲಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಾಭಿಪರಾಮಸನಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ, ತಥಾಪಿ ಏತಂ ವಿಸೇಸನಿಯಮನತೋ, ಅಚ್ಛನ್ದರಾಗಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ। ಛನ್ದರಾಗರತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಸುಚಿಪಾನೇ ಪನ ಹತ್ಥಿನಿಯಾ ತಾಪಸಪಸ್ಸಾವಪಾನೇನ ವಾಲಕಾಬ್ಯೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಾಲಕಾಬ್ಯಸ್ಸ ವತ್ಥು ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಮಣ್ಡಬ್ಯಸ್ಸ ನಾಭಿಯಾ ಪರಾಮಸನೇನೇವ ಕಿರ। ರೂಪದಸ್ಸನೇ ಪನ ವೇಜ್ಜಕಾ ಆಹು –
‘‘ಥೀನಂ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ ಸುಕ್ಕಂ, ಕದಾಚಿ ಚಲಿತೋವರೇ।
ತಂ ಗಾಮಧಮ್ಮಕರಣಂ, ದ್ವಯಸಮಂ ಸಙ್ಗಮಿಯ।
ಗಬ್ಭಾದೀತಿ ಅಯಂ ನಯೋ, ಥೀನಂ ಪುರಿಸದಸ್ಸನಾಸೀತ್ಯೂಪನೇಯ್ಯ’’॥
ತಥಾಪ್ಯಾಹು
‘‘ಪುಪ್ಫಿಕೇ ಏಧಿಯ್ಯ ಸುದ್ಧೇ, ಪಸ್ಸಂ ನರಞ್ಚ ಇತ್ಥಿ ತಂ।
ಗಬ್ಭಞ್ಚ ನಯೇತ್ಯುತ್ತ-ಮಿತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾಸೋ ಇತೀ’’ತಿ॥
ರಾಜೋರೋಧೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ತಥಾ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛಿ, ನ ತಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಸಯೋ ಅಹೋಸಿ ತೇಸಂ ರೂಪಂ ವಿಯ। ತೇನೇವ ಭಿಕ್ಖೂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನೋ ತ್ವಂ ಆವುಸೋ ಸುದಿನ್ನ ಅನಭಿರತೋ’’ತಿ।
೩೯. ಕಲೀತಿ ಕೋಧೋ, ತಸ್ಸ ಸಾಸನಂ ಕಲಿಸಾಸನಂ, ಕಲಹೋ। ಗಾಮಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಜನಪದಧಮ್ಮಂ ಜನಪದವಾಸೀನಂ ಸಿದ್ಧಿಂ। ಅತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಸರೀರಞ್ಚ। ಅಸುತ್ತನ್ತವಿನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ವಿನಯಸುತ್ತೇ ಅನಾಗತಂ, ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅನಾಗತಂ, ಪಾಳಿವಿನಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸುಮಮಾಲನ್ತಿ ನಾನಾಗುಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ರತನದಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಭದ್ದಾಲಿ ವಿಯ। ಪದನಿರುತ್ತಿಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ನಾಮವೇವಚನಾನೇವ ‘‘ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೧೫) ವಿಯ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿರತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ। ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ನಾಮ ಚೇತನಾ। ಕುಸಲಪಕ್ಖೇಪಿ ಚೇತನಾಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕವಜ್ಜಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾ ಹೋತಿ ಪಾಕಟಾದೀನವತೋ। ಪಞ್ಞತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಙ್ಘಫಾಸುತಾ ಹೋತಿ ಪಾಕಟಾನಿಸಂಸತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ದುತಿಯೇನ ಪೇಸಲಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ। ಪಠಮೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತೋ, ದುತಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ। ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ ಪಸಾದೋ, ದುತಿಯೇನ ಪಸನ್ನಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕತಪುಞ್ಞತಾಯ ಚೋದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಭಬ್ಬಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸುದಿನ್ನೋ ತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ, ತೇನೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ದುತಿಯೇನ ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಯತ್ಥ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಭಾವೇನ, ತಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುಭಾವಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜತೋ, ಯತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಜಾನನೇ ಏವ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞದಾ, ತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾಪಿ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದಬುದ್ಧಿಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ, ಇತರಞ್ಚ ಸೇಖಿಯಂ, ಇದಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಮ। ವತ್ಥುನೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾಯಾಭಾವೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕರಣೇ, ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕರಣೇ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ, ಆವಾಸಿಕ, ಗಮಿಕ, ಅನುಮೋದನ, ಭತ್ತಗ್ಗ, ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕ, ಆರಞ್ಞಕ, ಸೇನಾಸನ ಚುದ್ದಸ, ಏತಾನಿ ಪನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವೇಅಸೀತಿ ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಸತ್ತಹಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಂವರೋ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿನಯೋ ಸಮಥವಿನಯತ್ಥಾಯ ಸಮಥವಿನಯೋ ಸಂವರವಿನಯತ್ಥಾಯ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಹಾನವಿನಯತ್ಥಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠು, ತಂ ಸಙ್ಘಫಾಸೂತಿ ಏಕಮಿವ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯ ಸತಿ ಸಙ್ಘಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ। ಪಕರೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೇ ತೇ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾ ಅತ್ಥವಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸಂ ‘‘ಪಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಸಸು ಪದೇಸು ಏಕೇಕಂ ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ ದಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಯೋಜನಾಯ ಪದಸತಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥಸತಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಧಮ್ಮಸತಂ ಅತ್ಥಜೋತಿಕಾನಂ ನಿರುತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಸತಂ, ಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ನಿರುತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಸತನ್ತಿ ದ್ವೇ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ, ಅತ್ಥಸತೇ ಞಾಣಸತಂ, ಧಮ್ಮಸತೇ ಞಾಣಸತಂ ದ್ವೀಸು ನಿರುತ್ತಿಸತೇಸು ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅತ್ಥಪದಾನೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ಧಮ್ಮಪದಾನೀತಿ ಪಾಳೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ।
ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ಬಹುಲನಯೇನ ಲದ್ಧನಾಮಕಂ ಸಕಸಮ್ಪಯೋಗೇನ, ಪರಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸಕಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸಕಮಗ್ಗೇ ಏವ ಪವೇಸಪವಿಟ್ಠಠಿತುದ್ಧರಣೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಪಟಿಸಾದಿಯನವಸೇನ ಸೇವೇಯ್ಯ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪವೇಸಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಏಕಂ ವಾ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘ಸೋ ಚೇ ಪವೇಸನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಪವಿಟ್ಠಂ, ಠಿತಂ, ಉದ್ಧರಣಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೯) ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಚತೂಸುಪಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇಯೇವ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆಪಜ್ಜತು ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ತಬ್ಭಾಗಿಯಾ’’ತಿ, ‘‘ಅತ್ತನೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಗಹಟ್ಠಕಾಲೇ ಮೇಥುನಾದಿಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಂ ಏಕಮನೇಕಂ ವಾ ಪಟಿಕರಿತ್ವಾವ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಸ್ಮಾ ನಿರಾಪತ್ತಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗಹಟ್ಠಕಾಲೇ ಪದಭಾಜನೇ ‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’ತಿ ವಚನೇನಾಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಯುತ್ತಿಞ್ಚ ವದನ್ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಮಾತಿಕಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಅನವಸೇಸವಚನಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಭಿಕ್ಖುಗಣನಞ್ಚ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ತೇನ ಸರೀರಬನ್ಧನೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಭಬ್ಬಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಭಾಜನೇ ವಚನಂ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಅಸಂವಾಸಸ್ಸ ಸತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ಸೋ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದೇನ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೯)। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ ಸಿದ್ಧೋ ಸೋ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ತೇನ ಪದಸೋಧಮ್ಮಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಞ್ಚ ನ ಜನೇತಿ, ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞಾದಿಞ್ಚ ಜನೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇಸು ಪನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿಧಿವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ…ಪೇ॰… ಆಪನ್ನಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೭೯) ಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೭೯) ಆಪತ್ತಿನಾಮಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೇ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿದುಕಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೇಸು ಸೇಖಿಯೇಸು ಆಪತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನಕಾರಣಂ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತದಭಾವತೋ ಇತರೇಸು ಆಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ಕತಂ। ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೇಸುಪಿ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿದುಕಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತೀತಿ।
ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸುದಿನ್ನಭಾಣವಾರಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಮಕ್ಕಟೀವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೦-೧. ದುತಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ
ಯಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಗಣ್ಠಿಪದನಯೋ ತಾವ ಪಠಮಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಸುರಾಪಾನಾದಿಅಚಿತ್ತಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಚಿತ್ತಕೇಸು ಪನ ಯಂ ಏಕನ್ತಮಕುಸಲೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಞ್ಚ। ಉಭಯಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಮ। ಸುರಾಪಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಸುರಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನೇ ಅಕುಸಲಮೇವ, ತಥಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಗನ್ಧವಣ್ಣಕತ್ಥಾಯ ಲೇಪನೇ, ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಲೇಪನೇ ಅದೋಸತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಚಾರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸಾಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಪರಿಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ಸಚಿತ್ತಕನ್ತಿ ಚ ಅಚಿತ್ತಕನ್ತಿ ಚ ವಿಚಾರಣಾ ವತ್ಥುವಿಜಾನನೇಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನೇ। ಯದಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನೇ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾನೇವ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾನಿ
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇನ ಆಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ। ಸಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಚ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಸುರಾಪಾನಾದಿ ಲೋಕವಜ್ಜನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಹಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ನ ಹಿ ಏಕಂಸತೋ ಸಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ
ಮಕ್ಕಟೀವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೪೩-೪. ವಜ್ಜೀಸು ವಜ್ಜಿನೋ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಪುತ್ತಾ। ಯಾವದತ್ಥನ್ತಿ ಯಾವತಾ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ, ತಂ ಕಾಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇ, ತದೇಕಟ್ಠೇ ಚ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕರಣೇ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ತಥಾಪಿ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ, ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇಸ್ಸನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೫೯), ಆಳವಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕುಟಿಯೋ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಿಕಾಯೋ (ಪಾರಾ॰ ೩೪೨), ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಾನಿ ಛಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖಂ ಸಿಕ್ಖಮಾನಂ ವುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೭೭), ಸಙ್ಘೇನ ಅಸಮ್ಮತಂ ವುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೮೪) ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಕಪ್ಪನಂ ವಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ಯದಭಾವಾ ಅತಿರೇಕಚೀವರನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಪಮಾಣಂ ವಾ ನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಯದಭಾವಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಿಕಾಯೋತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಲ್ಲುಮ್ಪತು ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೭೧, ೧೨೬) ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಮೇಥುನೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ಪಟಿಸೇವಿತಬ್ಬೋ, ಅಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೯) ಚ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ಅಸ್ಸಮಣಾದಿಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತುಕಾಮೇನ ನನು ಪಠಮಂ ಅಜ್ಝುಪಗತಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ವಾ ಆವಿಕಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತೇ ಪನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿಂಸೂ’’ತಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಕರಣತ್ಥಂ ವಾ ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸೋ ಆಗತೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತ್ಥೇವ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಇತರೇಸುಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ
‘‘ನಿದಾನಾ ಮಾತಿಕಾಭೇದೋ, ವಿಭಙ್ಗೋ ತಂನಿಯಾಮಕೋ।
ತತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋ, ಅನಾಪತ್ತಿ ತದಞ್ಞಥಾ’’ತಿ॥ –
ಅಯಂ ವಿಭಙ್ಗೋ ತಂನಿಯಾಮಕೋ ತಸ್ಸಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಯಾಮಕೋ ವಿಭಙ್ಗೋ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಹಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ। ತಯೋ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ। ತಯೋ ಪಣ್ಡಕಾ। ತಯೋ ಪುರಿಸಾ। ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ…ಪೇ॰… ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೫೬) ನಯೇನ ಸಬ್ಬಲೇಸೋಕಾಸಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ನಿಯಮೋ ಕತೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವಾ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ತದವಚನೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ನಾಹಂ ಉಪಸಮ್ಪದಕಾಲೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಸಿಕ್ಖಾಪಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೇನ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಹೋಮೀ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚಾನಿಟ್ಠಂ। ಇದಂ ಅಪರಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಾಧಾರಣಾನೇವ, ನಾಸಾಧಾರಣಾನೀ’’ತಿ। ಅಪಿಚಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಂಯೇವ ಉಪಜ್ಝ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೬೯) ವುತ್ತಂ, ಅಪಿಚ ಯೋ ತಥಾ ಲೇಸಂ ಓಡ್ಡೇತ್ವಾ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೋ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ವಿಯ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋತಿ ತತೋ ವಿಭಙ್ಗತೋ ‘‘ಅಕ್ಖಾಯಿತೇ ಸರೀರೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋ ಹೋತಿ। ಅನಾಪತ್ತಿ ತದಞ್ಞಥಾತಿ ತತೋ ಏವ ವಿಭಙ್ಗತೋ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದೋವ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಾದಿಯತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅಸತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮಾಸತೋ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪನ –
‘‘ನಿದಾನಮಾತಿಕಾಭೇದೋ, ವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ।
ಅನಾಪತ್ತಿಪಕಾರೋ ಚ, ಪಠಮೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ’’ತಿ॥ –
ಇಮಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಭಗವತಾ ಪನ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪಿತಂ, ತಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ಸಮತ್ಥಂ ವಾ ಅಸಮತ್ಥಂ ವಾತಿ ದುವಿಧಂ ನಿದಾನಂ, ಅಯಂ ನಿದಾನಭೇದೋ। ಮಾತಿಕಾಪಿ ನಿದಾನಾಪೇಕ್ಖಾ ನಿದಾನಾನಪೇಕ್ಖಾತಿ ದುವಿಧಾ। ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ನಿದಾನಾಪೇಕ್ಖಾನಿ। ನ ಹಿ ವಗ್ಗುಮುದಾತೀರಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅಸನ್ತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಮುಸಾವಾದಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಭಾಸಿಂಸು। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿ ತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಿಹೀನಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿಂಸು, ನ ಚ ತಾವತಾ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥು ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತೇನ ಲೇಸೇನ ಭಗವಾ ತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿದಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದಾನಾಪೇಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ನಿದಾನಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಞತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ನಿದಾನಾನಪೇಕ್ಖಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾಭೇದೋ।
ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಪ್ಪಹೋನಕವತ್ಥುಪಯೋಗಚಿತ್ತನಿಯಾಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ವಿಭಜನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಹೋನಕತಾಯ ವಾ ತದಞ್ಞತರವೇಕಲ್ಲತಾಯ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಆಪತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಾತಿಕಾಯ ವಿಭಜನಂ ವಿಭಙ್ಗೋ ಆರಭೀಯತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ
ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋತಿಆದಿ ವತ್ಥುನಿಯಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಪಯೋಗನಿಯಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಿತೇತಿಆದಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸಾದಿಯತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿಆದಿ ವತ್ಥುಪಯೋಗನಿಯಮೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪವತ್ತೋ, ಮತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತಂ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೋನಕತಾಯ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಆಪತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪವತ್ತೋ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮವೇಕಲ್ಯೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವಾ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪವತ್ತೋತಿ। ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವನಯೋ ಅಯನ್ತಿ ಪಯೋಜನೋ ವಿಭಙ್ಗೋ।
ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೋ ಪನ ಮೂಲಾಪತ್ತಿತೋ, ತದಞ್ಞೇಕದೇಸತೋ, ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿತೋ ಚ ಅನಾಪತ್ತಿದೀಪನವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ಪಠಮೋ, ಸೋ ವಿಭಙ್ಗೋ ವಿಯ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೋ। ಕತಮೇ ತಯೋ? ಮಾತಿಕಾಪದಾನಂ ಸಾತ್ಥಕನಿರತ್ಥಕಾನಂ ತದಞ್ಞಥಾ ಉದ್ಧರಣಾನುದ್ಧರಣವಸೇನ ಸಪ್ಪಯೋಜನನಿಪ್ಪಯೋಜನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ, ತದಞ್ಞಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಹೋನಕಟ್ಠಾನೇಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ। ಕಥಂ? ಏಳಕಲೋಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪನೇವ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಏಳಕಲೋಮಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೭೨) ಏತಾನಿ ಕೇವಲಂ ವತ್ಥುಮತ್ತದೀಪನಪದಾನೀತಿ ನಿರತ್ಥಕಾನಿ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಅನಾಪತ್ತಿ। ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಏಳಕಲೋಮೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತದಞ್ಞಥಾ ಅನುದ್ಧರಣೇನ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ಯದಿದಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಇದಂ ಸಾತ್ಥಕಂ। ತಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಾವ ಪಠಮಬೋಧಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ, ಆಯಸ್ಮತೋ ಸುದಿನ್ನಸ್ಸ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ। ದುತಿಯಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಬಾಹುಸಚ್ಚಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಸೋ ಹಾಯಸ್ಮಾ ಮಕ್ಕಟಿಪಾರಾಜಿಕೋ ಯಥಾ ಮಾತುಗಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಥಾ ಇಧಾಪೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ, ನೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತಿಯಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲಾಭಗ್ಗಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ತೇ ಹಿ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ಲಾಭಗ್ಗಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇಸು ಸಯಿತ್ವಾ ತತಿಯಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ, ತೇ ಚ ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತೇ ಸಙ್ಘೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಯಞ್ಚ ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾತಿ ‘‘ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಮ್ಪೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಉಪಾದಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಂ ಕಾಲಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಯೋ ಪನಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಪದಂ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮಪದಂ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನವಚನಂ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾಮಕೋ ಯಾ ಭಗವತಾ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಿಕ್ಖೂನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾ ವಿಹಿತಾ, ‘‘ಏತ್ಥ ಸಹ ಜೀವನ್ತೀ’’ತಿ ಯೋ ಚ ಆಜೀವೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಉಭಯಂ ಸಮಾಪನ್ನೋವ ಹೋತಿ। ಕದಾ ಪನ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ? ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಸಹ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಯಾವ ಸಿಕ್ಖಂ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಭಾವಞ್ಚ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಾಜೀವಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ವಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಾವಸೇಸಂ ಸಾಜೀವಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಪನ ಚತುಕ್ಕಂ ಲಬ್ಭತಿ ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖು ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಸೀಲಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ನ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ
‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪರತೋ ವಚನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಬ್ಬತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ತಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಾಜೀವಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಏವ ಹಿ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತೋ ಸಾಜೀವೋ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನೇತರಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಂ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ರ ಯಾಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಸಾಜೀವೋ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಇತಿ ಸಾಜೀವವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಮೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ
ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ದಾನಿ ವುಚ್ಚತಿ – ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಇದಮೇವ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಯದಿದಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ಸಾವಕೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಚಿತ್ತಕಂ, ತಥಾ ಸೇಕ್ಖೋ। ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಸಚಿತ್ತಕಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಾಮಞ್ಞಮಿದಂ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ, ಕೇವಲಂ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಚ ಉಭಯಸಮಾಪನ್ನೋ ಚಾತಿ ಸರೂಪೇಕದೇಸೇಕಸೇಸನಯೇನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಆಪನ್ನೋ’’ತ್ವೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಗಹಣಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋವ ವುತ್ತೋ। ತಮೇವ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ
ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ, ನನು ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ
ಅಪಿಚ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀತಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ‘‘ಪಗೇವ ಪಣ್ಡಕೇ ಪುರಿಸೇ ವಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಅಯಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಯ ತಾವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಚತುಬ್ಬಿಧವಿನಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫. ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಸನತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಞ್ಚಹುಪಾಲಿ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಸುತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೪೨) ಏವಮಾದಿತೋ ಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನತೋ ಸುತ್ತಂ, ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಞ್ಚ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಸುಂ। ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ಭಣತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನತೋ ಆಚರಿಯವಾದಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಸುಂ। ಭಾರುಕಚ್ಛಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ಏವಮಾಹ – ಅನಾಪತ್ತಿ, ಆವುಸೋ, ಸುಪಿನನ್ತೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೮) ಏವಮಾದಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನತೋ ಏವ ಅತ್ತನೋಮತಿಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಸುಂ। ತಾಯ ಹಿ ಅತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಥೇರೋ ಏತದಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಲಭಿ। ಅಪಿ ಚ ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ವಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇನ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ…ಪೇ॰… ಅನಾದರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೪೩)। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ। ಸೇಸತ್ತಯಂ ಅಪಞ್ಞತ್ತಂ ನಾಮ। ತೇನಾಯಂ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಹಿ ವಿನಯಂ, ಮಹಾಥೇರಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ಸುವುತ್ತಾ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನ। ಆಹಚ್ಚಪದೇನಾತಿ ಅಟ್ಠ ವಣ್ಣಟ್ಠಾನಾನಿ ಆಹಚ್ಚ ವುತ್ತೇನ ಪದನಿಕಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಉದಾಹಟೇನ ಕಣ್ಠೋಕ್ಕನ್ತೇನ ಪದಸಮೂಹೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಸ್ಸ ರಸೇನ, ತತೋ ಉದ್ಧಟೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತಚ್ಛಾಯಾ ವಿಯ ಹಿ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ। ಆಚರಿಯವಾದೋ ‘‘ಆಚರಿಯವಂಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಭತೋವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಕಾರಣೋಪಪತ್ತಿಸಿದ್ಧೋ ಉಹಾಪೋಹನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತನೋಮತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ।
ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಮಹಾಪದೇಸಾತಿ ಮಹಾಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಞಾಪಕೋ ಹೇತು ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಮಹನ್ತಭಾವೋ ಪನ ತೇಸಂ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ವಿಯ। ತೇ ದುವಿಧಾ ವಿನಯಮಹಾಪದೇಸಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಮಹಾಪದೇಸಾ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ವಿನಯಮಹಾಪದೇಸಾ ವಿನಯೇ ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಇತರೇ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ, ತೇನೇವ ಪರಿವಾರೇ ಅನುಯೋಗವತ್ತೇ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೪೨) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಅವಸೇಸಪಿಟಕದ್ವಯಂ। ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸೇ। ತತ್ಥ ಯೋ ಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಞ್ಚೇವ ಜಾನಾತಿ, ನ ವಿನಯಂ ವಿನಯಾನುಲೋಮಞ್ಚ, ಸೋ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ರಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ವಿನಯಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಕರೋತಿ, ಇತರೋ ‘‘ವಿನಯಂ ರಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಂ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಉಭಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ಮುಖಮತ್ತಂ – ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ‘‘ಸೋ ಚೇ ಪವೇಸನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಪವಿಟ್ಠಂ, ಠಿತಂ, ಉದ್ಧರಣಂ ಸಾದಿಯತಿ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಹಾಯಸ್ಮಾ ಸುಖವೇದನೀಯಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ಕಾಯಿಕಸುಖವೇದನುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತೇನ ಸಾದಿಯತಿ ನಾಮಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಪಿ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಸನ್ಥತತ್ತಾ ವಾ ಯೋನಿದೋಸವಸೇನ ವಾ ದುಕ್ಖಾ ಅಸಾತಾ ವೇದನಾ, ವಾತೋಪಹಟಗತ್ತತಾಯ ವಾ ನೇವ ಕಾಯಿಕವೇದನಾ, ತಸ್ಸ ಜಾನತೋ ಅಜಾನತೋಪಿ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೬) ಸುತ್ತನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಯದಿ ಮೋಚನರಾಗೇನ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ಮುತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಪಗೇವ ಮೇಥುನರಾಗೇನಾತಿ ದುಕ್ಕಟಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ವಿನಯಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಇತರೋ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾನತೋ ಜಾನನೇನೇವ
ಸಙ್ಗೀತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತಪಾಳಿತೋ ವಿನಿಮುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಾಳಿವಿನಿಮುತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ, ನಯತೋ, ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಪಾಳಿಓಕ್ಕನ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠವಿನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನ ಸಮೂಹನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಭಗವಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ತೇಸಂ ಮತಂ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ ಮಮ ವಚನಂ ವಿಯ ಪಮಾಣಂ ಕರೋತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ ಏವಮಾಹ ‘‘ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ, ಆನನ್ದ, ಸಙ್ಘೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮೂಹನತೂ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೬), ತೇನೇತಂ ಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮೂಹನಿತುಂ ಯಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಭಗವತಾ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಲೋಮಂ ಅತಿರೇಕತ್ಥದೀಪನಂ, ಪಗೇವಾನುಞ್ಞಾತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಊನಾತಿರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆಚರಿಯಕುಲೇಸು ವಿವಾದೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ। ಕಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ನ ಸಮೂಹನೀತಿ? ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿವಾದಪ್ಪಸಙ್ಗದಸ್ಸನತೋ। ಭಗವತಾ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಮೋದಮಾನೇಹಿ ಅವಿವದಮಾನೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚ ಏಕಚ್ಚೇ ಥೇರಾ ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಚ ಅಞ್ಞವಾದದಸ್ಸನತೋ ವಿವದಮಾನೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಜಾತಂ, ತದಭಾವತ್ತಮ್ಪಿ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮವಾಚಂ ಸಾವೇತ್ವಾ ಅವಿವದಮಾನೇಹೇವ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಅಕಾಸಿ।
ಅಪಿಚಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾ ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ ಆರಮ್ಭೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಾಭಿಧಮ್ಮವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಸೂ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಿಟಕತ್ತಯಸ್ಸಪಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಏಸಾ ಕಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಅಥ ಪನಾಯಂ ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವಿನಯಸ್ಸೇವ। ಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸನ್ತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸಂ। ‘‘ಸುತ್ತಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತೇನ ಅವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ, ‘‘ಸುತ್ತಮೇವ ಬಲವತರಂ। ಸುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಂ ಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ। ಪಾಕತಿಕೇ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ತಮತ್ಥಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರವಾದೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮಯವಿಜಾನನಕೋ ಅಞ್ಞನಿಕಾಯಿಕೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಕಥಂ? ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಉದಕದನ್ತಪೋನಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೬೬) ಸುತ್ತಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ತದನುಲೋಮತೋ ನಾಳಿಕೇರಫಲಸ್ಸ ಉದಕಮ್ಪಿ ಉದಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪರವಾದೀ ಚ।
‘‘ನಾಳಿಕೇರಸ್ಸ ಯಂ ತೋಯಂ, ಪುರಾಣಂ ಪಿತ್ತಬನ್ಧನಂ।
ತಮೇವ ತರುಣಂ ತೋಯಂ, ಪಿತ್ತಘಂ ಬಲಬನ್ಧನ’’ನ್ತಿ॥ –
ಏವಂ ಪರೋ ಆಚರಿಯವಾದನ್ತಿ ‘‘ಸುಙ್ಕಂ ಪರಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪರಿಹರತಿ, ಅವಹಾರೋ ಏವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ‘‘ತಥಾ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಸುಙ್ಕಂ ಪರಿಹರತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥೇವ ಆಗತಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ, ತಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ। ಪರೋ ಅತ್ತನೋಮತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪರಸನ್ತಕಂ ಅವಹರಾತಿ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪುರೇಭತ್ತಪಯೋಗೋವ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಥೇರವಾದತ್ತಾ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಸಕವಾದೀ ‘‘ತಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೧೯) ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಪರೋ ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಯತಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಹೇತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಲಿಖಿತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಾದಿಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇ ನ ಓತರತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇ ಓತರನ್ತಂಯೇವ ಹಿ ಸುತ್ತಂ ನಾಮ, ನೇತರಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಆಗತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏತ್ತಕೇನಪಿ ಸಿದ್ಧೇ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹಪಾಳಿಆಗತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ। ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಪಮಾದಲೇಖನ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಂ ಪದಂ, ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೬) ವಚನತೋ ದಿನ್ನಭೋಜನೇ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತಿಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ನಿಚ್ಚೋ ಹೋತೀತಿ। ಏವರೂಪಸ್ಸ ‘‘ನೋ ಚೇ ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಓತರತಿ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಬಾಹಿರಕಸುತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇನ ಅಸಮೇನ್ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪರೋ ಆಚರಿಯವಾದನ್ತಿಆದೀಸು ದ್ವೀಸು ನಯೇಸು ಪಮಾದಲೇಖವಸೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಥೇರವಾದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಥ ಪನಾಯಂ ಆಚರಿಯವಾದಂ। ಪರೋ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ‘‘ಮೂಲಬೀಜಂ ನಾಮ ಹಲಿದ್ದಿ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಂ ವಚಾ…ಪೇ॰… ಬೀಜೇ ಬೀಜಸಞ್ಞೀ ಛಿನ್ದತಿ ವಾ ಛೇದಾಪೇತಿ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೯೧) ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಾಠತ್ತಾ ಹಲಿದ್ದಿಗಣ್ಠಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿ ಅತ್ಥಿ ಮೂಲೇ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಚರಿಯವಾದೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ನ ಹಿ ಗಣ್ಠಿಮ್ಹಿ ಗಣ್ಠಿ ಜಾಯತೀತಿ। ಪರೋ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ವಚನಸ್ಸಾನುಲೋಮತೋ ‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪರೋ ಅತ್ತನೋಮತಿನ್ತಿ ‘‘ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಸಯಿತೇಸು ಕೇ ಮುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಜನಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಥೇರವಾದತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ನಿಪನ್ನಾದಯೋಪಿ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ।
ಅಥ ಪನಾಯಂ ಅತ್ತನೋಮತಿಂ। ಪರೋ ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಗುತ್ತೇ ಸಕವಾದೀ ‘‘ದಿವಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ಮಞ್ಚೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಾದೇ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾವ ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೭) ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನಾದಯೋಪಿ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ಅಥಾಯಂ ಅತ್ತನೋಮತಿಂ। ಪರೋ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನ್ತಿ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಾಹಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ದುವಿಧೇನ ವದಾಮಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಮ್ಪೀತಿಆದಿವಚನೇಹಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೬೦) ಸಂಸನ್ದನತೋ ಸದಾರಪೋಸೇ ದೋಸೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ನತ್ಥಿ, ತೇನ
ಚತುಬ್ಬಿಧವಿನಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೋ ಪನಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಪದಂ, ತಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ತದನುರೂಪಾನೇವಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಭಿಕ್ಖುನಿಬ್ಬಚನಪದಾನಿ ತೀಣಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ, ಅಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ಚಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾನಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥಯುತ್ತೋವ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ
‘‘ಸಮಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವಚನದ್ವಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಉಪಬ್ರೂಹೇತಿ, ಅನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ನಿಯತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಕುಸಲಮೂಲೋ ಕೇವಲಾಯ ಸಮಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋತಿ ಇಮಂ ಅತಿರೇಕತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಾರುಳ್ಹಂ ಸುತ್ತಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿಸ್ಸ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೩೧೦) ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾನಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಞ್ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಬಲವಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಕರಣಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುದ್ಧೋವಾಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ। ಏಸ ಹಿ ಉಭೋಪಿ ಪಕ್ಖೇ ನ ಭಜತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಭಿಕ್ಖು, ನ ಪರಮತ್ಥತೋ’’ತಿ।
ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇವಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾಯ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಭಗವಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ? ದುಬ್ಬಿಜಾನತ್ತಾ। ಪಕತಿಯಾಪೇಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಗೇವ ‘‘ನಿಯತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನಿಯತಾ’’ತಿ ವಾತಿ। ತತ್ಥ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮದಿಟ್ಠಿಕಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಉಪೋಸಥಾದೀನಿ ಅಕತ್ವಾ ಅಚಿರೇನೇವ
ಅಟ್ಠಸು ಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ತಿಸ್ಸೋವೇತ್ಥ ವುತ್ತಾ, ನ ಇತರಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಸನ್ತಕತ್ತಾ ಚ। ತತ್ಥ ಹಿ ಓವಾದಪಟಿಗ್ಗಹಣಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೂಪಸಮ್ಪದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥೇರಾನಂ ಏವ, ಸೇಸಾ ತಿಸ್ಸೋ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸನ್ತಕಾತಿ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ‘‘ಭದ್ರೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ। ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನ ವಾ ಸರಣಗಮನಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹಿ ಭದ್ರೋ ಚ ಸಾರೋ ಚ ಸೇಕ್ಖೋ ಚ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಚ ಹೋತಿ, ಉಪಸಮ್ಪದವಚನಂ ಪನ ನೇಸಂ ಸಾವಕಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ। ಇಮೇ ಏವ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ।
ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನೇವ ಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಸರಣಗಮನಓವಾದಪಟಿಗ್ಗಹಣಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಾಹಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾ, ತೇನೇತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅನ್ತಿಮೋವ ವುತ್ತೋತಿ ಕಿರ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ। ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅಭಬ್ಬಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚಾ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೨) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಆದಯೋಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭಬ್ಬಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ, ಅಪಿಚ ಆಪತ್ತಿಭಯಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತೋ ಚ। ಕಥಂ? ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಆವಸಥಪಿಣ್ಡಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತೋ ನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸಿ, ಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಭಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಂ ತಿಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನದಿಂ ತರನ್ತೋ ಮನಂ ವುಳ್ಹೋ ಅಹೋಸಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ। ಕಿಞ್ಚ ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಆರಬ್ಭ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕವತ್ತಾದೀನಿ ಅಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತಾನಂ ನೇಸಂ ದುಕ್ಕಟಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಬ್ಬಿಚಾರಿತಮೇತಂ। ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಿ ಸಾ ಪುನ ಏವಂ ವದನ್ತೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ
ಅಯಂ
ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ತತೋ ತತೋ ಆಪತ್ತಿತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅನವಜ್ಜಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತದಜ್ಝಾಚಾರತ್ಥೇನಾಯಮೇವ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತ್ವಾ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ಕಥಂ ಹೋತಿ? ವಿರೋಧದೋಸೋಪಿ ಪರಿಹತೋ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ಸಚೇ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಏವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚ, ತೇನ ನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಕತ್ವಾ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದಯೋ ಇತರೇಸಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಪದಸೋಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಂ ಜನೇಯ್ಯುಂ, ಓಮಸನಾದಿಕಾಲೇ ಚ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ಜನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ವಿರೋಧದೋಸೋ ಪರಿಹತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ। ಮಙ್ಗುರಚ್ಛವಿ ನಾಮ ಸಾಮೋ।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾತಸಹಗತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖಸಹಗತಾ ಅಸುಭೇ ಚ ಆನಾಪಾನೇ ಚಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕನಿಮಿತ್ತೇ ಪಟಿಲದ್ಧಪಠಮಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾ। ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾ। ಸೋ ತಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ ‘‘ಅವಿಭೂತಾ, ಭನ್ತೇ, ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾ ಅವಡ್ಢಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಸುಭಾನಂ, ವಿಭೂತಾ, ಭನ್ತೇ, ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವಡ್ಢಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಸಿಣಾನ’’ನ್ತಿ। ಪಞ್ಚಉಪಸಮ್ಪದಕ್ಕಮೋ ಮಹಾವಗ್ಗಾ ಗಹಿತೋ। ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಪನ ಅನುಸ್ಸಾವನಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಭೇದಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಭಿನ್ನಾ ಞತ್ತಿತಾಸಂ ಚತುತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ತೀಹಿ ಅನುಸ್ಸಾವನಾಹಿ ಏಕಾಯ ಚ ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಪದೇನ ಪನ ‘‘ಏಕಾಯ ಞತ್ತಿಯಾ ತೀಹಿ ಅನುಸ್ಸಾವನಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಾನಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೮೪), ಛ ಇಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ವಗ್ಗಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೮೭) ವಚನತೋ ಕುಪ್ಪಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಕುಪ್ಪೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಅಕುಪ್ಪಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಂ ನ ಠಾನಾರಹಂ, ಯೇನ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಓಸಾರಣಂ ‘‘ಸೋಸಾರಿತೋ’’ತಿ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೯೫ ಆದಯೋ) ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಠಾನಾರಹೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಠಾನಾರಹೇನಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಪದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಪುಬ್ಬಪದಂ ಇಮಿನಾ ಅಕುಪ್ಪಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಅಟ್ಠಾನಾರಹೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ದ್ವೀಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಕೇವಲಂ ತೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ, ಠಾನಾರಹೇನ ಚ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ, ಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತಿ ‘‘ಯೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖು, ಜಾನಂ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೪೦೩) ವಚನತೋ ಯಾವ ನ ಞಾಯತಿ, ತಾವ ಸಮಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಉಪಗತೋಪಿ ನ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಸಮಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಓಮಸನಪಾಚಿತ್ತಿಯಾದಿವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಕೇವಲಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞೀ
ಏತ್ಥ ಸತ್ಥುಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ‘‘ಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಸಾಜೀವಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
‘‘ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ। ಯತ್ಥ ‘‘ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ, ತತ್ಥ ‘‘ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಾವಕಬೋಧಿಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ವಾ ತೀಸು ಬೋಧೀಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ನಾಮ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಬಹುಕತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖುಸೀಲತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಪಿದಹನವಸೇನ ವತ್ತನತೋ, ಉತ್ತಮೇನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ಅಧಿಕಂ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ನಿಯಮಿತಂ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸೀಲಂ ಅಧಿಸೀಲಂ, ತಂ ಪನ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ। ಸಮನ್ತಭದ್ರಕಂ ಕಾರಣವಚನಂ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ಏಕಚ್ಚಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಾಧಿತಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಹಿ ತಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ? ನಾಸಮತ್ಥಂ, ಸಮತ್ಥಮೇವ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಸಾಸಾ ವಿಚಾರಣಾ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ತಿಮಣ್ಡಲಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ಅನುಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉತ್ತರನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತತ್ತಾ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಏವರೂಪೇಸು। ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ ತಂ? ಪಾಳಿಕ್ಕಮಾನುವತ್ತನೇನ ಪಾಳಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತತ್ರಿದಂ ಸಮಾಸತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯದೀಪನಂ – ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ತಿಕಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞೀ, ಅನಾಪತ್ತಿ, ಅಕಟಾನುಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೇ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಏವಮಾದಿ। ಅತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಯಂ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ತತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪನ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ। ನ ಹಿ ತಂಸಮಾಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿ। ‘‘ತತ್ರ ಯಾಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಾಳಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ
ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತೀ ಚ ಚೇತನಾ ಚ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಚೇತನಾಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಸಉದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಏಕಚ್ಚಂ ಅನುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಚ ಲಬ್ಭತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಪಿ ಹಿ ಸೀಲಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸುಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾದಿಚಾರಿತ್ತೇಸು ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾತಿ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ಸಾಜೀವನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮೇಥುನಸಂವರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಗುಣಸಮ್ಮತಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಂ ತತ್ಥ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಪತ್ಥನೀಯಾ ಹಿ ಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಞ್ಚ ಸಾಜೀವಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಣಾಯ ಹಿ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪತಿಸ್ಸೋ।
ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಏತ್ಥ ಯಾಮೀತಿ ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ, ಘರಾದಿಮ್ಹಿ ವಾ। ಭಾವವಿಕಪ್ಪಾಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ಅಹಂ ಅಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಯಂ ಯಂ ಭವಿತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪಾಕಾರೇನ, ಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಭಾವವಿಕಪ್ಪಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೬. ಹನ್ದಾತಿ ವಚಸಾಯೇವ। ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋತಿಆದಿಪದೇಹಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನಾತಿ।
೫೧. ಬುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿಆದಿಪದೇಹಿ ಖೇತ್ತನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಭಾವನ್ತರಾದಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮಿ ಧಾರೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ಕಾಲನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವದತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಯೋಗನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಜಾನನನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತೀತಿಆದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅರಿಯಕೇನ ಮಿಲಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತೀತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಾದಿನಿಯಮೇಪಿ ಸತಿ ವಿಜಾನನನಿಯಮಾಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಾಯ ಮಿಲಕ್ಖಭಾಸಾಯ ಕಾಲನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಾಯಪಿ ಭಾಸಾಯ ಕಾಲನಿಯಮತ್ಥದೀಪನೇ ಸತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ರುಹತೀತಿ ನೋ ಮತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ। ದವಾಯಾತಿಆದೀಹಿ ಖೇತ್ತಾದಿನಿಯಮೇ ಸತಿಪಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಾಭಾವೇನ ನ ರುಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾವೇತುಕಾಮೋ ನ ಸಾವೇತೀತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮೇಪಿ ಸತಿ ಪಯೋಗನಿಯಮಾಭಾವೇನ ನ ರುಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಿಞ್ಞುಸ್ಸಸಾವೇತಿ, ವಿಞ್ಞುಸ್ಸ ನ ಸಾವೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಖೇತ್ತಕಾಲಪಯೋಗಪುಗ್ಗಲವಿಜಾನನನಿಯಮೇಪಿ ಸತಿ ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಸಾವೇತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸವನೇ ನ ರುಹತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯದಿ ಅಯಮೇವ ಜಾನಾತೂತಿ ಏಕಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಪನ ನ ಸಾವೇತಿ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಚಿತ್ತಾದಿನಿಯಮೇನೇವ ಸಿಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ…ಪೇ॰… ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪದಭಾಜನಂ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಂ ತೇನೇವ ವಚೀಭೇದೇನಾತಿ ತದತ್ಥದೀಪನಮತ್ತಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾವ ತೇನೇವ ವಚೀಭೇದೇನ ಜಾನಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಸಮಯಞ್ಞೂ ನಾಮ ತದಧಿಪ್ಪಾಯಜಾನನಮತ್ತೇನ ಹೋತಿ।
೫೩. ವಣ್ಣಪಟ್ಠಾನಂ ಬುದ್ಧಗುಣದೀಪಕಂ ಸುತ್ತಂ। ಉಪಾಲಿಗಹಪತಿನಾ ವುತ್ತಾ ಕಿರ ಉಪಾಲಿಗಾಥಾ। ಪಞ್ಞಾಣಂ ಸಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಬೋಧಿಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಬೋಧಿಸಞ್ಞಾಣಂ, ಬೋಧಿಬೀಜನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದ್ವೀಸುಪಿ ಜಾನನ್ತೇಸು ಏವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತೇ ತೇಸು ಏಕೋ ಚೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ‘‘ಗಿಹೀ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಗಿಹಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಾಭಾವಾ ಚ ‘‘ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಚ ಪರಸ್ಸುಪರಿ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಧಮ್ಮವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕ’’ನ್ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ವಿಜಿತವಿಜಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ತಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಬುದ್ಧಸದ್ದೋಪಿ ಅವಸಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಆಚರಿಯವೇವಚನೇಸು ಪನ ಯೋ ಮಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸೀತಿಆದಿ ಉಪಜ್ಝಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಪರಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಓಕಲ್ಲಕೋತಿ ಕಪಣಾಧಿವಚನಂ। ಮೋಳಿಬದ್ಧೋತಿ ಸಿಖಾಬದ್ಧೋ, ಓಮುಕ್ಕಮಕುಟೋ ವಾ। ಚೇಲ್ಲಕೋ ಅಥೇರೋ। ಚೇಟಕೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ। ಮೋಳಿಗಲ್ಲೋ ಮಹಾಸಾಮಣೇರೋ। ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹನಾಗಾದೀನಂ ನಾಗರೂಪಾದೀನಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ, ಭಾಸಾಜಾನನಕಿನ್ನರಾದೀನಂ ವಾ। ‘‘ದೇವತಾ ನಾಮ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಕಿರ ಪಾಠೋ। ದವಾಯಾತಿ ಸಹಸಾ। ರವಾಭಞ್ಞೇನಾತಿ ಖಲಿತಭಞ್ಞೇನ। ಅಕ್ಖರಸಮಯಾನಞ್ಹಿ ನಾಭಿಞ್ಞಾತಾಯ ವಾ ಕರಣಾನಂ ಅವಿಸದತಾಯ ವಾ ಹೋತಿ ರವಾಭಞ್ಞಂ। ಅವಿಧೇಯ್ಯಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ‘‘ಪೋತ್ಥಕರೂಪಸದಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಗರುಮೇಧಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ। ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನ ಗರುಮೇಧೋ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ಸಮಯೇ ಅಕೋವಿದತಾಯ।
ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫. ‘‘ಪಟಿಸೇವತಿನಾಮಾ’’ತಿ ‘‘ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಏಸೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಪಾಳಿಪೋತ್ಥಕೇಸು, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉದ್ಧಟಾ। ಇತ್ಥಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇತಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಇತ್ಥಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಚತ್ತಾರಿ ಠಾನಾನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರತಲಂ ಛುಪನ್ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಚ್ಛುಪನ್ತಂ ನೀಹರನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಅಗ್ಗಪ್ಪದೇಸಂ। ಉಪರಿಭಾಗಮಜ್ಝನ್ತಿ ಉಪರಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಗ್ಗಪ್ಪದೇಸಂ। ನಟ್ಠಕಾಯಪ್ಪಸಾದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಹತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಇಧಾಪಿ ಆಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ನೇತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮತಚಮ್ಮಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮತಚಮ್ಮಞ್ಹಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಂ, ಉಪಾದಿನ್ನೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ। ಅಪಿಧಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ। ಯಥಾ ದನ್ತಾ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಿಧಾಯೇವ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಗೋನಸೋತಿ ಗೋಣಪಿಟ್ಠಿಕೋ ಮಣ್ಡಲಸಪ್ಪೋ, ಯಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠೇ ಲೋಹಿತಕಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಕಲಲಪರಿಚಯವಾರಿಚಾರಮಚ್ಛಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಮುದ್ದೇ ಮಹಾಮುಖಾ ಹತ್ಥಿಸರೀರಮ್ಪಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಗಿಲಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ತತೋ ಮಹನ್ತತರಾ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮುಖಾದೀಸು ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತತ್ಥ ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕೇ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏತಮೇವ ಹೀತಿ ಅನನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾಯ ಅಕ್ಖರಯೋಜನಾಯ। ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಸಮಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಸಮಸಿಕ್ಖತಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಬ್ಬಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಪರಿವಾರೇ ಪನ –
‘‘ನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋ ನ ಚ ಪನ ಪಾರಿವಾಸಿಕೋ,
ನ ಸಙ್ಘಭಿನ್ನೋ ನ ಚ ಪನ ಪಕ್ಖಸಙ್ಕನ್ತೋ।
ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಭೂಮಿಯಾ ಠಿತೋ,
ಕಥಂ ನು ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಪರಿ॰ ೪೭೯) –
ವುತ್ತಂ। ತದಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ‘‘ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾ ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಖುರಭಣ್ಡಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ನ ಲಭತಿ, ಅಞ್ಞೇ ಲಭನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಸಾಧಾರಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ, ತಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದಿವಿಭಙ್ಗೋತಂನಿಯಾಮಕೋತಿಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವತ್ಥುನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಕತೇ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಮಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಚ ‘‘ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಭಙ್ಗೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಠಮಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೭. ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಾ ಅಕುಸಲಾ ಆಪತ್ತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸೀಲಸಮ್ಭವಂ ಅಭಿಭವತಿ, ರಾಗಾಭಿಭವೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾರಾಜಿಕಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಪನ್ನಾ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಯೋ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವೇಕಾ ಅಸ್ಸ। ವತ್ಥುನಾ ಸಭಾಗಾಹಿ ವಾ ಅಸಭಾಗಾಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞಾಹಿ ಪಾರಾಜಿಕತ್ತೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಕಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಸಯಂ ನಾಭಿಭವೀಯತೀತಿ ಏಕೇ। ತಂ ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಚಾರಿತಮೇವ। ಯದಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯೋ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತಾ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಅಭಿಭವನ್ತಿ, ಅಭಿಕ್ಖುಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಮಞ್ಞಾಯಪಿ ಭಿಕ್ಖು ನ ಹೋತಿ। ಓಮಸವಾದಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ಏಕೇ। ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇನ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ, ಯುಜ್ಜತಿ ಚೇಸಾ ಪರಸಾಪೇಕ್ಖಾ। ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ನಾಮ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ತಸ್ಸ ಖಣಭಙ್ಗೇನ ಅನಾಪತ್ತಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಹೋತೀತಿ। ಕದಾ ಪನ ಹೋತೀತಿ? ಯದಾ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಯದಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಣೇರಾದಿಭೂಮಿಯಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾಯ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ತಸ್ಸ ಏಕತೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿಆಪತ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನ ಕಿಂ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾ, ಪುನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ದೇಸಾಪೇತಬ್ಬಾ। ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ ಜಾತಂ, ಅಭಿಕ್ಖು ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಗಹಟ್ಠೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಸಾಮಣೇರೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತತೋ
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಪನ್ನೋ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಸಾದಿಯತಿ
‘‘ಆಪನ್ನೇನ ವಿಸುದ್ಧಾಪೇಕ್ಖೇನ ಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತಿ ಆವಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೪-೧೩೫)।
ತತ್ಥ ಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತೀತಿ ಸಾವಸೇಸಾನವಸೇಸಪ್ಪಭೇದಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ಆಪನ್ನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಗೇವ ಗಹಟ್ಠಾದಿಭೂಮಿಯಂ ಠಿತೋ ಝಾನಾದೀನಂ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸ ಸುದ್ಧನ್ತೇ ಠಿತತ್ತಾ, ಯೋ ಪನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋ ಅನೋಸಾರಿತೋ, ಗರುಧಮ್ಮಂ ವಾ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅವುಟ್ಠಿತೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಗಹಟ್ಠಾದಿಭೂಮಿಯಂ ಠಿತೋ, ನ ಸೋ ಝಾನಾದೀನಂ ಭಾಗೀಯೇವ ಭವತಿ ನ ಸುದ್ಧನ್ತೇ ಠಿತತ್ತಾ, ಸಕರಣೀಯತ್ತಾ ಚ, ತೇನೇವ ಭಗವತಾ ‘‘ಸೋ ಪುನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಓಸಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತೇ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ ಆಪನ್ನಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಮೂಲಕಾನಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವಂ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ನೋ ಸಕಾಸಾವೇಸುಯೇವ। ನೋ ಚೇ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ಸಮ್ಭವತಿ। ಗರುಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ಚೇ ಉಪ್ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಪಕತತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪವೇಸನಂ ನಾಮ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತೇನ ಸಮ್ಫುಸನಂ। ಪವಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಯಾವ ಮೂಲಾ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕತಕಾಲೇ ವಾಯಾಮಕಾಲೋ। ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಮಯೇ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಠಿತಂ ನಾಮ। ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ನೀಹರಣಕಾಲೋ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ವಾಯಾಮತೋ ಓರಮಿತ್ವಾ ಠಾನಂ ಠಿತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪವೇಸನಪವಿಟ್ಠಉದ್ಧರಣಕಾಲೇಸುಪಿ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಹೋತಿಯೇವ।
ಪಠಮಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಏಕೂನಸತ್ತತಿದ್ವಿಸತಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೯-೬೦. ‘‘ಮತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಮತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಖಾಯಿತಂ, ಉಪ್ಪಾಟಿತಂ ವಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಚ ಸಾವಸೇಸಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಇದಞ್ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ। ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತತ್ಥ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ। ಅಥ ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ। ಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತೇ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತೇ ತತೋ ಪರಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಖೇತ್ತಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉಪಡ್ಢಕ್ಖಾಯಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಖಾಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ ಕಿಂ ಸಾವಸೇಸಮೇವ ಭಗವಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ? ನ। ಏಕಂಸತೋ ಪನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ, ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಭಗವಾ ಉಪಡ್ಢಕ್ಖಾಯಿತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇಸೀತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಅಪುಚ್ಛಾ ಬುದ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ‘‘ಉಪಡ್ಢಭಾವಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿನಿಚ್ಛಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತಂ ನಾಮ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಮುಖಾನಂ ಚತೂಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯಾವ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯೋಸಾನಾ ಖಾದಿತಂ, ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯಾವ ಚತುತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯೋಸಾನಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು।
ಯದಿಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಖಾಯಿತನ್ತಿ ‘‘ಜೀವಮಾನಕಸರೀರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಲ್ಲಸರೀರೇತಿ ಅಭಿನವೇ, ಅಕುಥಿತೇ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜೀವಮಾನಸರೀರೇ ಅಕ್ಖಿನಾಸಾದೀಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀನಂ ನಾಸಾಯ ವತ್ಥಿಕೋಸೇ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ‘‘ಅಮಗ್ಗೇನ ಅಮಗ್ಗಂ ಪವೇಸೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನೇತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ಉಪಕಚ್ಛಕಾದೀಸು ದುಕ್ಕಟಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಅಕ್ಖಿಕಣ್ಣವಣೇಸು ದುಕ್ಕಟಂ, ಅವಸೇಸಸರೀರೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಇದಂ ವಿನೀತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಾ’’ತಿ
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಪಾಳಿಲೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಜೀವಮಾನಕಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಜೀವಮಾನಕಸದ್ದೋ ಮತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾತಿ ಇದಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಕತ್ವಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸೇಸಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಮುಖೇನಾ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ ತತ್ಥೇವ ಭಾವತೋ ತಂ ವಚನಂ ಪಾಳಿವಚನೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಇತ್ಥಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವೇಸೇನ್ತೋ ಛುಪತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಮುಖೇನಾ’’ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ, ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಛುಪಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿ…ಪೇ॰… ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿಆದಿಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನತೋ। ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಪುರಿಮಂ ಪಸಂಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಸೀಹಳದೀಪಕೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತವಚನಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಇತರಥಾ ಹೀತಿ ಪಕತಿಮುಖೇನ। ಕಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಅಙ್ಗುಲಿಬೀಜಾದೀನಿ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯುತ್ತಂ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅವಸೇಸನಿಮಿತ್ತೇ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಮೇಥುನರಾಗೇನ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಚ ಖನ್ಧಕೇ ಪಸ್ಸಾವನಿಮಿತ್ತವಸೇನೇವಾಗತತ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಏಕೂನಸತ್ತತಿದ್ವಿಸತಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸನ್ಥತಚತುಕ್ಕಭೇದಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೧-೨. ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಖಾಣುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಖಾಣುಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಸಮತಲಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಅತಿರಿತ್ತಂ ವಾ ಖಾಣುಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಪವೇಸಾಭಾವಾ। ಈಸಕಂ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹೀತಿ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಿತೇತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೭) ಏತ್ಥ ವಿಯ। ‘‘ಸುತ್ತಭಿಕ್ಖುಮ್ಹೀ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ಉಜುಕಮೇವ।
ಸನ್ಥತಚತುಕ್ಕಭೇದಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪಕಿಣ್ಣಕೇ ಯಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ‘‘ಕಿರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಕಾಯೋ, ವಾಚಾ ಚ ಸಹ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಕಿರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಚಿತ್ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಿರಿಯತ್ತಾ, ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಚ। ತತ್ಥ ಕಿರಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಂ ಬಾಹುಲ್ಲನಯೇನ ‘‘ಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಯಿದಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ‘‘ಸೋ ಚೇ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಚ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಪಿ ಕಿರಿಯಾ ವಿನಾ ಸೇವನಚಿತ್ತೇನ ನ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಜತ್ತಾ, ವಿಕಾರರೂಪತ್ತಾ, ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿಕತ್ತಾ ಚ। ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಮಿದಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರೂಪಂ ಇತರಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ವಿಯ ಜನಕಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತರಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಸತಿ ಏಕನ್ತತೋ ತಜ್ಜನಕಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಸಾದಿಯತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತೇನೇವ ಭಗವಾ ‘‘ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಛ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಏವ ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮಾತಿ ಚ, ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಏತಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಅವಿರೋಧಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿರೋಧಿತಾನಿ। ಕಥಂ? ಯಞ್ಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತತ್ಥ ಕಾಯಾದಯೋತಿ ಆಪನ್ನಂ, ತತೋ
ತತ್ರಾಯಂ ಸಮಾಸತೋ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಕಾಯೇನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಾಯೇನ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಕತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಅಕತಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಕತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಮಯಾ, ಯಂ ಮಯಾ ಪುಞ್ಞಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು, ಸಾಸನೇ ಚ ‘‘ಇದಂ ತೇ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ದುಕ್ಕಟಂ, ಯಂ ತ್ವಂ ಭಗವನ್ತಂ ನ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ॰ ೪೪೩), ಏವಮಿಧ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇ ಕಾಯೇನ ಅಕರಣೀಯಮ್ಪಿ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಮೇವ ನಯೋ ವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತೀತಿಆದೀಸು। ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ವಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ವಾ ಕಾಯಾದಿಭೇದಾಪೇಕ್ಖಮೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಿರಿಯಾಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಯಾದೀನಂ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಾನಙ್ಗಚಿತ್ತವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತೇನ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣೇ, ಅಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಸನ್ನಿಹಿತಂ, ಯತೋ ವಾ ಕಿರಿಯಾ ವಾ ಅಕಿರಿಯಾ ವಾ ಹೋತಿ, ನ ತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ ವಾ ಅನಙ್ಗಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಕಿನ್ತು ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ, ಇತರಂ ಅನಙ್ಗನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ಲೋಕವಜ್ಜಗ್ಗಹಣಂ। ಚಿತ್ತಮೇವ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಲೋಕವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣಂ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿನಿಮುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ। ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಆಪತ್ತಿ, ತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಅವೇದನಮ್ಪಿ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಂ ಏತ್ಥ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಹಿ ಸಚಿತ್ತಕಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ‘‘ತಿಚಿತ್ತಂ ತಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ಅಚಿತ್ತಕೇನಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತಿಚಿತ್ತಂ ತಿವೇದನ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ರಿದಂ ಸುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಚಿತ್ತಕೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಸದಾ ಅನಾಪತ್ತಿಮೇವ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿಮೇವ, ಅಚಿತ್ತಕಂ ನಾಮ ವತ್ಥುಅವಿಜಾನನಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಜಾನನಂ, ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚೀವರದಾನಾದಿ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ। ಜಾತರೂಪರಜತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ। ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯತೋ। ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಕುಟಿಕರಣೇ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ, ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಕರಣೇ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ। ಯಂ ಚಿತ್ತಙ್ಗಂ ಲಭತಿಯೇವಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಂ ವಾಚಾಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ। ವಿನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೋ ಸೋ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋ, ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋ ಚ ವುತ್ತೋ ಕಾಯೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ತಥಾ ವಚೀಕಮ್ಮಂ। ತತ್ಥ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋ ಕಾಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಂ ಸಾಧೇತಿ, ಇತರೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ತಥಾ ವಾಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ತತ್ಥ ನಾಮಕಾಯೋ ಪದಕಾಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಹಸಿತುಪ್ಪಾದವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಿಪಿ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಾನಿ। ಇದಮ್ಪಿ ನ ಮಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಹಸಮಾನೋ ಪಸ್ಸತಿ ಯದಾ, ತದಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಜವನಗತಿಕ’’ನ್ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಾದಿಕಾಲೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏತ್ಥ
ಅಪಿ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಸುತ್ತಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಸಾದಿಯತಿ, ಉಭೋ ನಾಸೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೬೬) ಚ, ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೇತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೪) ಚ ವಚನತೋ ಯೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನುವಿಜ್ಜಕೇನ ಅನುವಿಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಪರಾಜಾಪಿತೋ, ಸೋಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋವ, ನ ಓಮಸವಾದಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಜನೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞೀ ಖುಂಸೇತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ ‘‘ಯಂ ಅಕ್ಕೋಸತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಅನಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನಂ, ‘ಮಂ ಅಕ್ಕೋಸತೀ’ತಿ ಜಾನನಾ, ಅತ್ಥಪುರೇಕ್ಖಾರತಾದೀನಂ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೯) ವಚನತೋ ಅಸುದ್ಧೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾಯ ಏವ ಓಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ। ‘‘ಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೯) ವಚನತೋ ಪನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಅನೇಕಂಸಿಕತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ, ಅತ್ಥಿ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ, ಅತ್ಥಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ ಚೇವ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಚ, ಅತ್ಥಿ ನೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ। ತತ್ಥ ತತಿಯೋ ಭಿಕ್ಖುನೀಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಾ ಹಿ ಯಾವ ನ ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಕಾಸಾವೇ ಸಉಸ್ಸಾಹಾವ ಸಮಾನಾ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಚವಿತುಕಾಮಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತೀಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನಾವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೪೩೪)। ಕದಾ ಚ ಪನ ಸಾ ಪಾಳಿಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಯಾ ಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸಕಾಸಾವಾ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ಸಙ್ಕನ್ತಾ, ಸಾ ಆಗತಾ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಾ ಪಠಮಂ ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ಸಙ್ಕನ್ತಾ, ಸಾ ಆಗತಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಙ್ಗೀತಿಆಚರಿಯೇಹಿ ಪನ ‘‘ಚತುವೀಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಪುನ ಸಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ನಾನುಞ್ಞಾತಂ ಭಗವತಾ। ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಏವ। ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕೀಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಏವ। ಕಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೬೭. ವಿನೀತಾನಿ ವಿನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ನಾಮಗಣನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಊನಾಧಿಕದೋಸಸೋಧನಟ್ಠೇನ ಉದ್ದಾನಾ ಚ ತಾ ಮತ್ರಾದಿಸಿದ್ಧಿಗಾಥಾಹಿ ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿಲಕ್ಖಣೇನ ಗಾಥಾ ಚಾತಿ ‘‘ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ದೇ, ಸೋಧನೇ ಇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ರೂಪಂ ಉದ್ದಾನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಾ ಪನ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಠಪಿತಾ, ಕತ್ಥಾತಿ ಚೇ? ಪದಭಾಜನೀಯಾವಸಾನೇ। ‘‘ವತ್ಥುಗಾಥಾ ನಾಮ ‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿಆದೀನಂ ಇಮೇಸಂ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಂ ನಿದಾನಾನೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಿ ಏವ ‘‘ವತ್ಥುಗಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಮೇತ್ಥ ಸಮಾಸತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಸ್ಸನಂ ವತ್ಥುಗಾಥಾ ನಾಮ। ಉದ್ದಾನಗಾಥಾವ ‘‘ವತ್ಥುಗಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ತೇಸಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಆಯತಿಂ ವಿನಯಧರಾ ವಿನಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ನ ಹಿ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಲಕ್ಖಣಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಉದ್ದಾನಗಾಥಾನಂ ವಿಸುಂ ಪಯೋಜನಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖಂ ವಿನಯಧರಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಜನನಾನತ್ತತೋಪೇತಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಾಯಂ ವಿಗ್ಗಹೋ – ವತ್ಥೂನಿ ಏವ ಗಾಥಾ ವತ್ಥುಗಾಥಾ। ವಿನೀತವತ್ಥುತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾಗ್ಗಹಣಂ। ಉದ್ದಾನಗಾಥಾತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಗಾಥಾನಂ ವತ್ಥೂನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವತ್ಥುಗಾಥಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಕ್ಕಟಿವತ್ಥುಂ ಅಞ್ಞೇ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರೋಚೇಸುಂ, ಇಧ ಸಯಮೇವ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾಪಿ ಅಞ್ಞೇ ಏವ। ‘‘ತತ್ಥ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ, ಇಧ ತೇ ಏವಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ।
೬೭-೮. ಞತ್ವಾತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಞತ್ವಾ। ಪೋಕ್ಖರನ್ತಿ ಸರೀರಂ ಭೇರಿಪೋಕ್ಖರಂ ವಿಯ। ಲೋಕಿಯಾ ಅವಿಕಲಂ ‘‘ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯಾತಿ ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಕಾಯಚ್ಛವಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯೇನ ವಣ್ಣಸುನ್ದರತಾಯಾತಿ। ‘‘ಉಪ್ಪಲಗಬ್ಭವಣ್ಣತ್ತಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಲವಣ್ಣಾತಿ ನಾಮಂ ಲಭೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ನೀಲುಪ್ಪಲವಣ್ಣಾ ಕಾಯಚ್ಛವೀತಿ ವಚನಂ ಪನ ಸಾಮಚ್ಛವಿಂ ದೀಪೇತಿ। ಲೋಕೇ ಪನ ‘‘ಉಪ್ಪಲಸಮಾ ಪಸತ್ಥಸಾಮಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಯಾ ಸಾಮಾ ಸಾಮವಣ್ಣಾ ಸಾಮತನುಮಜ್ಝಾ, ಸಾ ಪಾರಿಚರಿಯಾ ಸಗ್ಗೇ ಮಮ ವಾಸೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಾಮಚ್ಛವಿಕಾ ಇತ್ಥೀನಂ ಪಸತ್ಥಾ। ‘‘ಯಾವಸ್ಸಾ ನಂ ಅನ್ಧಕಾರ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಯೋ ನ ಲಿಮ್ಪತಿ।
೬೯. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭೂತನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಪಾತುಭೂತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾನೇನ ‘‘ರತ್ತಿಭಾಗೇ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಂಯೇವ ಉಪಜ್ಝಂ ತಮೇವ ಉಪಸಮ್ಪದ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪವತ್ತಿನೀಯೇವ ಉಪಜ್ಝಾಯಾ, ಉಪಸಮ್ಪದಾಚರಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಯೇವ ಆಚರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಾಸಂ ಉಪಜ್ಝಾಯವತ್ತಂ, ಆಚರಿಯವತ್ತಞ್ಚ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾಸದಾಸಾಯಂ ಪಾತಂ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಾಹಿ ಚ ಇಮಸ್ಸ ವಿಹಾರಂ ಆಗಮ್ಮ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕವತ್ತಾದಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ನು ಖೋತಿ ಚೇ? ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸಙ್ಗಮಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ವಿನಾಭಾವದೀಪನತೋ ಕೇವಲಂ ನ ಪುನ ಉಪಜ್ಝಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಂಯೇವ ಉಪಜ್ಝ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸಙ್ಗಮಿತುನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಏವ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಙ್ಗೀ ಭವಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಲೇಸೇನ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಏವ ಗಾಮನ್ತರಾದೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಙ್ಗಮಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಯಞ್ಚ ಭಗವತಾ ಗಮನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುತೋ ಗಾಮನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಆಪತ್ತಿಯಂ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಯುತ್ತಮೇವ ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿವಚನತೋ ನ ಗಾಮನ್ತರಾದೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಸಾಧಾರಣತಾ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ‘‘ಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಯಾ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸಙ್ಗಮನ್ತಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರನದೀಪಾರರತ್ತಿವಿಪ್ಪವಾಸಗಣಓಹೀಯನಾಪತ್ತಿಯೋ, ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ ವುತ್ತಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಕನ್ತಾಯಪಿ ತಸ್ಸಾ ತಾ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞಾಹಿ ಸಙ್ಗಮನ್ತಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾದೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವ ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ತಥಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಾದಿವತ್ಥುಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತೀಪಿ ಸಾ ಲಿಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಕಾರಣೇನ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಅನಾಪಜ್ಜನಟ್ಠೇನೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಯೋಗೀ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಪುರಿಸೇನ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೀಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸಙ್ಗಮಿತುಂ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ಅಪರೇಹಿಪಿ ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಗಣಮಜ್ಝೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಲಿಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನಾ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೪)। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೪), ತಸ್ಸ ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದೂರೇ ವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ವಿಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂವಿದಹನಂ ಪರಿಮೋಚೇತ್ವಾತಿ ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಂವಿದಹನಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾ ಕೋಪೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣವಸ್ಸಸಾಮಣೇರೇನಾಪೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯಗ್ಗಹಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತೋತಿ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋ। ಅವಿಕಪ್ಪಿತಾನಂ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪನ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೪೨೧) ವಚನತೋ ವುತ್ತಂ। ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ। ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತಕಾಲೇ ಪುನದೇವ ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿವತ್ತತಿ ಛಾರತ್ತಂ ಮಾನತ್ತಮೇವ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ, ನೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯಾತಿ ನೋ ಲದ್ಧೀತಿ ಆಚರಿಯೋ।
ಪರಿವಾಸದಾನಂ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಛಾದನಾಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಭಿಕ್ಖೂಸು ಉಪಸಮ್ಪದಂ ನ ಲಭತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಲಭತಿ, ಅನುಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತೋ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿಂ ನ ಜನೇತಿ। ವಿಬ್ಭನ್ತಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗೇ ಪಾತುಭೂತೇ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಉಪಸಮ್ಪದಂ ನ ಲಭತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಅವಿಬ್ಭನ್ತಮಾನಸ್ಸ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಭಿಕ್ಖುನೀದೂಸಕಸ್ಸ ಸಚೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭವತಿ, ನೇವ ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭತಿ, ನ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ಸಹ ಪಟಿಲಾಭೇನ ಪುರಿಮಂ ಜಹತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಸಹ ಪಟಿಲಾಭೇನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಜಹತಿ, ಪುರಿಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ವಾ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಂ ಕಿಂ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸರೀರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಉದಾಹು ಸಯಮೇವ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಸಕಲಂ ಸರೀರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚುತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಚುತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪುನ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ಓಪಪಾತಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಅಥ ಸಯಮೇವ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಸೋಪಿ ಭಾವೋ ತಸ್ಸ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಹಿ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸರೀರಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾನೀತಿ ಖಣನಿರೋಧೋ ವಿಯ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಧಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠಪ್ಪಭಾನಂ ದೀಪಾನಂ ಏಕಪ್ಪಭಾನಿರೋಧೇಪಿ ಇತರಿಸ್ಸಾ ಠಾನಂ ವಿಯ ಸೇಸಸರೀರಟ್ಠಾನಂ ತತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೭೧-೨. ಮುಚ್ಚತು ವಾ ಮಾ ವಾ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಮೋಚನರಾಗಾಭಾವತೋ। ಅವಿಸಯೋತಿ ಅಸಾದಿಯನಂ ನಾಮ ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಉಭಿನ್ನಂ ವಾಯಾಮೇನ ನಿಪಜ್ಜತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಮಾ ವಾಯಾಮ, ಏವಂ ತೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಿರಿಯಞ್ಹೇತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಆಪನ್ನೋ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಕಿರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ‘‘ಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ।
೭೩-೪. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಭಯೇನ ಆಕಾಸಗತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪವೇಸನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಹಸಾ ತಾಲುಕಂ ವಾ ಪಸ್ಸಂ ವಾ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಛುಪತಿ ಚೇ, ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಮೇಥುನರಾಗತ್ತಾತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ದನ್ತಾನಂ ಬಾಹಿರಭಾವೋ ಓಟ್ಠಾನಂ ಬಾಹಿರಭಾವೋ ವಿಯ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತದನ್ತೇ ಜಿವ್ಹಾಯ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಸಞ್ಞಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಚನೇನ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ವಿಸಞ್ಞೀಕತೋ, ಸೋ ಚೇ ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಜಾತಸ್ಸ ಧಾತುಘಟ್ಟನಚರಿಣಿಜ್ಝಿಣಿಕಾದಿಸಞ್ಞಾಯ ಸಾದಿಯತಿ, ಮೇಥುನಸಞ್ಞಾಯ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ಮೇಥುನಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖೇ ವಾ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅವೇದಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ಸೇವನಚಿತ್ತವಸೇನ ಆಪತ್ತಿ ಸನ್ಥತೇನೇವ ಸೇವನೇ ವಿಯ।
ಉಪಹತಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ, ಸೋ ಆರೋಚೇಸೀ’’ತಿ ದುವಿಧೋ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಆರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪಾಠೋ ‘‘ವೇದಿಯಿ ವಾ ಸೋ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸುನ್ದರಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ವೇದಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ದೀಪವಾಸಿನೋ ಪಠನ್ತಿ ಕಿರ, ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಾ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಾದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಕಟಮೇವಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಿಮಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುಕ್ಕಟಮೇವಸ್ಸ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಾವ ಸೀಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಾವ ದುಕ್ಕಟೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೀಸಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾದನಂ। ‘‘ಸೀಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನ ಹೋತಿ ತಾವ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗದುಕ್ಕಟೇ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ ಉಚ್ಚಾಲಿಙ್ಗಪಾಣಕದಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಭಾವನಿಟ್ಠಾಪಚ್ಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದಟ್ಠೇನ ದಂಸೇನ ಖಾದನೇನಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ।
೭೬-೭. ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸೇ ಯುದ್ಧಮುಖೇ ಯೋಧಪುರಿಸೋ ವಿಯಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ‘‘ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸಯೋಧೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ಉಪಿಲವಾಯ, ಏಕೇನ ವಾ ಬಹೂಹಿ ವಾ ಕಣ್ಟಕೇಹಿ ಥಕಿತಬ್ಬಂ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಂ। ದುಸ್ಸದ್ವಾರಂ ಸಾಣಿದ್ವಾರಞ್ಚ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಂ। ‘‘ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸಸಾಣಿಯಮೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಕಾಸತಲೇತಿ ಹಮ್ಮಿಯತಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋನ್ತಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿಪನ್ನಾನಂ ಆಪುಚ್ಛನಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ಚ ನ ಉಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಏವ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ‘‘ರತ್ತಿಂ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ, ತೇನ ಇತರಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ಚ ನ ಉಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುನ ‘‘ಸುಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೋತಿ ನಿಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬದುಕ್ಕಟಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಉಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ದುಕ್ಕಟಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ। ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯದಿ ರತ್ತಿಂ ದ್ವಾರಂ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ‘ದಿವಾ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಅನಾದರಿಯೇ ಆಪತ್ತಿ ‘‘ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನಿಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಚೇ ಪನ ರತ್ತಿಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ, ಅರುಣುಟ್ಠಾನಸಮಯೇ ಕೋಚಿ ವಿವರತಿ, ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಾದೀನಿ ಅಕತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಆಪತ್ತಿಖೇತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋಪಿ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋ ವಿಯ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ವಿಯ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಯಂ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋವ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ನ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕಾದೀಸ್ವೇವ, ಸೋಪಿ ಯಾವ ಸಯಮೇವ ಸಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ಮುಚ್ಚತಿ। ಯದಾ ಕಿಲನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯಿತುಕಾಮತಾಯ ಸಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಸಂವರಾಪೇತ್ವಾ, ಜಗ್ಗಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಆಭೋಗಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆಪತ್ತಿ। ಸಭಾಗೋ ಚೇ ನತ್ಥಿ, ನ ಪಸ್ಸತಿ ವಾ, ನ ಗನ್ತುಂ ವಾ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಚಿರಮ್ಪಿ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವೇದನಾಟ್ಟೋ ಹುತ್ವಾ ಅನಾಭೋಗೇನೇವ ಸಯತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ವೇದನಾಟ್ಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಸಞ್ಞೀಭಾವೇನೇವ ಸುಪನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ನ ಕಥಯನ್ತೀತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ‘‘ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ಕಥಯನ್ತಿ, ಯದಿ ಸಞ್ಞಂ ಅಪ್ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಸಯತಿ, ಅವಸವತ್ತತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸಚೇ ಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಕಿಲನ್ತಕಾಯತ್ತಾ ಸಯನಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋ ಸುಪತಿ, ತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಅವಸವತ್ತತ್ತಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ಕಥಯನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೇ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ ಅಸಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ, ವೇದನಾಟ್ಟತ್ತಾ ಚ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾ, ಥೇರವಾದೋ ಚ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಾನಂ ಅಯಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ನೋ ಖನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋಪಿ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತಿ ನಾಮ, ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಸೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ ವಾ’’ತಿ ಕುರುನ್ದೀವಚನೇನ ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚೇ? ಮುಚ್ಚತಿಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥತೋ ಅನಿಪನ್ನತ್ತಾ। ಕುರುನ್ದೀವಾದೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ಸಮೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಸವತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಮೇತಿ, ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ನ ಕಥಯನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ತೇಯೇವ, ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೋಪೀತಿ ‘‘ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೇ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಭಬ್ಬೋ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸಚೇ ಓಕ್ಕನ್ತನಿದ್ದೋ ಅಜಾನನ್ತೋಪಿ ಪಾದೇ ಮಞ್ಚಕಂ ಆರೋಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯೋ ಪನ ಪತಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಸಯತಿ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ‘‘ಇಧ ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ವಾ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋ ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಏವ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ‘‘ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋವ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ತಸ್ಸಪಿ ಅವಸವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ನ ಕಥಯನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಉಮ್ಮತ್ತಕಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಾಟ್ಟೇಸು ಅಞ್ಞತರೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಕಥಯನ್ತಿ। ಇದಂ ಕಿರ ಸಬ್ಬಂ ನ ಸಙ್ಗೀತಿಂ ಆರುಳ್ಹಂ। ‘‘ಪವೇಸನಂ ಸಾದಿಯತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಕಿರಿಯಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯದಾ ಪನ ಸಾದಿಯತಿ, ತದಾ ಸುಖುಮಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ಇಧ ಕಿರಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ
ಧನಿಯವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೮೪. ದುತಿಯೇ ರಾಜೂಹಿ ಏವ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಕೇ ಸಮೀಪತ್ಥೇನ, ಅಧಿಕರಣತ್ಥೇನ ಚ ಪಟಿಲದ್ಧಭುಮ್ಮವಿಭತ್ತಿಕೇ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೇ ಪಬ್ಬತೇ ಚತೂಹಿ ವಿಹಾರೇಹಿ ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಸ ‘‘ವಸ್ಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿಂಸೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಯೋ ಏವ ಹಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ತತೋ ಊನಾ ಅಧಿಕಾ ವಾ ಅಕಿರಿಯತ್ತಾ। ತತ್ಥ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ಸಙ್ಘಗಣಪುಗ್ಗಲಕಮ್ಮಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘೋ ಏವ ಕರೋತಿ, ನ ಗಣೋ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೇಕದೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಗಣೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ಕರೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಾತಿ? ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಠಪಿತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜನಾ ವಸನ್ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ ತಯೋವ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ತೇಹಿ ಕತಂ ಸಙ್ಘೇನ ಕತಸದಿಸನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಯೋ ಜನಾ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನಪಿ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ, ಲಾಭಂ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಏಕೋಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋಪಿ ‘‘ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಕಿರ। ಪವಾರಣಾದಿವಸಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸಮನನ್ತರಮೇವ ‘‘ವುತ್ಥಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಉಕ್ಕಂಸನಯೇನ ‘‘ಪಾಟಿಪದದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅನ್ತರಾಯೇನ ಅಪವಾರಿತಾ ‘‘ವುತ್ಥವಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಥಮ್ಭಾದಿ ಕಟ್ಠಕಮ್ಮನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ತನುಕಂ ದಾರುತ್ಥಮ್ಭಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ ಥಮ್ಭಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಅಕಾಸಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ ಕುಟಿಕಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತೇಲಮಿಸ್ಸಾಯ ತಮ್ಬಮತ್ತಿಕಾಯ।
೮೫. ‘‘ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ ಪಾಣೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಯತ್ಥ ಇಟ್ಠಕಪಚನ ಪತ್ತಪಚನ ಕುಟಿಕರಣ ವಿಹಾರಕಾರಾಪನ ನವಕಮ್ಮಕರಣ ಖಣ್ಡಫುಲ್ಲಪಟಿಸಙ್ಖರಣ ವಿಹಾರಸಮ್ಮಜ್ಜನ ಪಟಗ್ಗಿದಾನ ಕೂಪಪೋಕ್ಖರಣೀಖಣಾಪನಾದೀಸು ಪಾತಬ್ಯತಂ ಜಾನನ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಪ್ಪಿಯವಚನಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಪರಿಯಾಯಂ ಅವತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇಸು ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಸತಿಯಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದ’’ನ್ತಿಪಿ ಏತಸ್ಸ ನಾಮಮೇವ। ‘‘ಗಚ್ಛಥೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಟಿಕಂ ಭಿನ್ದಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಚ ಸಿದ್ಧಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕತಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತಿಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಚಿನಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾವಸಥೋ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥೋ ನಾಮ। ಸಾ ಹಿ ‘‘ಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಇಟ್ಠಕಕುಟಿಕಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥುಸಗೋಮಯತಿಣಪಲಾಲಮಿಸ್ಸಾ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಾಪಿ ಅಪಕ್ಕಿಟ್ಠಕಮಯಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ನೋ ಖನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಭಸ್ಮಾದಯೋ ಹಿ ಮತ್ತಿಕಾಯ ದಳ್ಹಿಭಾವತ್ಥಮೇವ ಆದೀಯನ್ತಿ, ಅಪಕ್ಕಿಟ್ಠಕಮಯಾಪಿ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಧನಿಯೋ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ವಿಯ ಕುಮ್ಭಂ ತಂ ಕುಟಿಕಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡೇಹಿ ಚಿನಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಅಪಕ್ಕಿಟ್ಠಕಮಯಾ ಕುಟಿ ವಿಯ ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ ಕುಟಿ ಏಕಾಬದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಪಕ್ಕಿಟ್ಠಕಮಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಏಕೇ। ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾಯ ಕುಟಿಯಾ ಬಹಿ ಚೇ ತಿಣಕುಟಿಕಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ವಸತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಸಚೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕರೋತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಅನ್ತೋ ಚೇ ತಿಣಕುಟಿಕಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ವಸತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಕಾರಕೋ ಏವ ಚೇ ವಸತಿ, ಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಸನಪಚ್ಚಯಾ। ಸಚೇ ಅನ್ತೋ ವಾ ಬಹಿ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ವಾ ಸುಧಾಯ ಲಿಮ್ಪತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ ಕುಟಿ ಸುಕರಾ ಭಿನ್ದಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಠಪಿತಂ ಪತ್ತಚೀವರಾದಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಚೋರಾದೀಹಿ ಅವಹರಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪತ್ತಚೀವರಗುತ್ತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ।
ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ
ತೇನ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೋ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ವಣ್ಣಮಟ್ಠಂ, ಸವಿಕಾರಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೇನ ‘‘ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪಹರಣಿಂ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಹಭಣ್ಡಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಆಸನ್ದಿಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ದಾರುಪತ್ತಂ ದಾರುಪಾದುಕಂ ಸಬ್ಬಂ ದಾರುಭಣ್ಡಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಕತಕಞ್ಚ ಕುಮ್ಭಕಾರಿಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಮತ್ತಿಕಾಭಣ್ಡ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೯೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾಠಪಿತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಸಬ್ಬಂ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಮ್ಪಿ ಸವಿಕಾರಮ್ಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಟ್ಟತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪಾಳಿವಿರೋಧತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪಹರಣಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿವಸೇನ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾ ಪಾಳಿ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಾದಿವಿಕಾರಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ। ಆರಗ್ಗೇನ ನಿಖಾದನಗ್ಗೇನ, ‘‘ಆರಗ್ಗೇರಿವ ಸಾಸಪೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೫೮; ಧ॰ ಪ॰ ೪೦೧; ಸು॰ ನಿ॰ ೬೩೦) ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯತೋ ಆರಗ್ಗೇನ।
ಪಟ್ಟಮುಖೇ ವಾತಿ ಪಟ್ಟಕೋಟಿಯಂ। ಪರಿಯನ್ತೇತಿ ಚೀವರಪರಿಯನ್ತೇ। ವೇಣಿಉಹುಮುನಿಯುಪೇಞ್ಞಾಮ। ಅಗ್ಘಿಯನ್ತಿ ಚೇತಿಯಂ। ಗಯಮುಗ್ಗರನ್ತಿ ತುಲಾದಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ, ಗಯಾ ಸೀಸೇ ಸೂಚಿಕಾ ಹೋತಿ, ಮುಖಪತ್ತಾ ಲದ್ರಾ। ಉಕ್ಕಿರನ್ತಿ ನೀಹರನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ ಠಪೇನ್ತಿ। ಕೋಣಸುತ್ತಪಿಳಕಾ ನಾಮ ಗಣ್ಠಿಕಪಟ್ಟಾದಿಕೋಣೇಸು ಸುತ್ತಮಯಪಿಳಕಾ। ಯಂ ಏತ್ಥ ಚೀವರಂ ವಾ ಪತ್ತೋ ವಾ ‘‘ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ರುಹತಿ, ವಿಕಪ್ಪನಾಪಿ ರುಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದೇಡ್ಡುಭೋತಿ ಉದಕಸಪ್ಪೋ। ಅಚ್ಛೀತಿ ಕುಞ್ಜರಕ್ಖಿ। ಗೋಮುತ್ತಕನ್ತಿ ಗೋಮುತ್ತಸಣ್ಠಾನಾ ರಾಜಿಯೋ। ಕುಞ್ಚಿಕಾಯ ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರತ್ತಾ ಸುವಣ್ಣರೂಪಿಯಮಯಾಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಕುಞ್ಚಿಕಾಯ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಕಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೇ ಕಪ್ಪಿಯಲೋಹಾದಿಮಯಾವ ಕುಞ್ಚಿಕಾ ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಪರಿಹರಣೀಯಪರಿಕ್ಖಾರತ್ತಾ। ಆರಕಣ್ಟಕೋ ಪೋತ್ಥಕಾದಿಕರಣಸತ್ಥಕಜಾತಿ। ‘‘ಆಮಣ್ಡಕಸಾರಕೋ ಆಮಲಕಫಲಮಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ವಣ್ಣಮಟ್ಠಕಮ್ಮಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾನಿ ಕುಞ್ಚಿಕಾ ವಿಯ ಪರಿಹರಣೀಯಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಉಚ್ಚಾವಚಾನಿ ನ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಾನಿ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಧೂಪನಞ್ಚ ತಾಲವಣ್ಟಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೯) ವುತ್ತಾನಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ತೇಲಭಾಜನೇಸು ವಣ್ಣಮಟ್ಠಕಮ್ಮಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಜವಲ್ಲಭಾತಿ ರಾಜಕುಲೂಪಕಾ। ಸೀಮಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ಭೂಮಿ, ಬದ್ಧಸೀಮಾ ಚ। ‘‘ಯೇಸಂ ಸನ್ತಕಾ ತೇಸಂ ಸೀಮಾ, ತತ್ಥ ಪರೇಹಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಭೂಮಿ ಚ ಸೀಮಾ ಚ ಯೇಸಂ ಸನ್ತಕಾ, ತೇಹಿ ಏವ ವಾರೇತಬ್ಬಾ। ಯೇಸಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭೂಮಿಯಂ ಸೀಮಾ ಕತಾ, ತೇ ವಾರೇತುಂ ನ ಇಸ್ಸರಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಕಿರ।
೮೬-೭. ದಾರುಕುಟಿಕಂ ಕಾತುಂ, ಕತ್ತುನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥಿ। ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕನ್ತಿ ಫಲಾಫಲಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಣಾಪೇಹೀತಿ ವಚನಂ ಅನಿಟ್ಠೇ ಏವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಂ ಆಣಾಪೇಸಿ। ಇಸ್ಸರಿಯಮತ್ತಾಯಾತಿ ಸಮಿದ್ಧಿಯಂ ಮತ್ತಾಸದ್ದೋತಿ ಞಾಪೇತಿ।
೮೮. ‘‘ಏವರೂಪಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ। ಲೋಮೇನ ತ್ವಂ ಮುತ್ತೋ, ಮಾ ಪುನಪಿ ಏವರೂಪಮಕಾಸೀತಿ ಇದಂ ಕಿಂ ಬ್ಯಾಪಾದದೀಪಕಂ, ದಾರೂಸುಪಿ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ತಸ್ಸ ರಾಜಸ್ಸ ಪತಿರೂಪಂ। ನನು ನಾಮ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ಸುಕತಂ ಭನ್ತೇ, ವದೇಯ್ಯಾಥ ಪುನಪಿ ಯೇನತ್ಥೋ’’ತಿ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಅತೀವ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ ತೇನ ಸಿಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಸೋತಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅತೀವ ಬುದ್ಧಮಾಮಕೋ ಧಮ್ಮಮಾಮಕೋ ಸಙ್ಘಮಾಮಕೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಸಹನ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ ಓಕಾಸಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಸುಪಯುತ್ತಾನಿ ಮೇ ದಾರೂನೀ’’ತಿ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋಪಿ ಏವಮಾಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇಹಿ ನಾಮ ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ। ‘‘ಆಗತಪದಾನುರೂಪೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ಪದೇಹಿ, ಇತೋ ಥೋಕತರೇಹಿ ವಾ ಆಗತಕಾಲೇ ತದನುರೂಪಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ, ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಪದಾನುರೂಪೇನ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಉಜ್ಝಾಯನತ್ಥೋ ಅದಿನ್ನಸ್ಸಾದಿನ್ನತ್ತಾವ, ತೇ ಉಜ್ಝಾಯಿಂಸು।
ರುದ್ರದಾಮಕೋ ನಾಮ ರುದ್ರದಾಮಕಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ। ಬಾರಾಣಸಿನಗರಾದೀಸು ತೇಹಿ ತೇಹಿ ರಾಜೂಹಿ ಪೋರಾಣಸತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ನೀಲಕಹಾಪಣಾ। ತೇಸಂ ಕಿರ ತಿಭಾಗಂ ಅಗ್ಘತಿ ರುದ್ರದಾಮಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ‘‘ತದಾ ರಾಜಗಹೇ ವೀಸತಿಮಾಸಕೋ ಕಹಾಪಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರಜತಮಯೋ ಸುವಣ್ಣಮಯೋ ತಮ್ಬಮಯೋ ಚ ಕಹಾಪಣೋ ಹೋತಿ। ಸುವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ವಿಯ ಪಾದೋಪಿ ಯತ್ಥ ತಮ್ಬಮಯೋವ ಕತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಸೋವ ಪಾದೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪಾದೋ ಏಕನೀಲಕಹಾಪಣಗ್ಘನಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಾದಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗೋವ ಸಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಏಕೇ। ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ಪಾದಾರಹೋ ಭಣ್ಡೋ, ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗಸ್ಸೇವ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಯದಿ ಪಾದಾರಹಂ ಭಣ್ಡಂ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥು, ಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಸೋವ ಪಾದೋ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥೂ’’ತಿ ‘‘ಸೋ ಚ ಖೋ ಪೋರಾಣಸ್ಸ ನೀಲಕಹಾಪಣಸ್ಸ ವಸೇನ, ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಪನ ನೀಲಕಹಾಪಣಾ ವಳಞ್ಜಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೯೨. ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಕತ್ತಾ ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ। ಯತೋ ವಾ ಅಪಕ್ಕನ್ತಾ, ಸೋ ಅಮನುಸ್ಸೋ ನಾಮ। ‘‘ಅಮನುಸ್ಸಗಾಮಂ ಅಪಾರುಪಿತ್ವಾ, ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಞ್ಚ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪವಿಸಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯತೋ ಗಾಮತೋ ಆಗನ್ತುಕಾಮಾ ಏವ ಅಪಕ್ಕನ್ತಾ, ತಂ ಗಾಮಂ ಏವಂ ಪವಿಸಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಏಕೇ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಭೂತೋಪಿ ಆಪಣಾದೀಸು ದಿಸ್ಸಮಾನೇಸು ಏವ ‘ಗಾಮೋ’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇಸು ಪವೇಸನೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಗಾಮೋ ಏವ ಉಪಚಾರೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಧಾರಯವಸೇನ ಗಹಿತೇ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೋ ಗಾಮೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಗಾಮಸ್ಸುಪಚಾರೋ ಚ ಗಾಮೋ ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ನ। ‘‘ಇಮೇಸಂ ಲಾಭಾದೀಸು ಲಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಘರಂ ಘರೂಪಚಾರೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಮಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಾಮಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಚಾತಿ ಘರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ತತ್ತಕೋ ಉಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇತೋ ಅನಾಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನಾತೀತಂ। ಯದಿ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಮಹಾಪದುಮಥೇರವಾದೋವ ಪಮಾಣಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಗತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ ಕಥಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಮ್ಪೀತಿ ಗಾಮೂಪಚಾರಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಅಯಂ ನಯೋ। ವಿಕಾಲೇಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಞ್ಹಿ ಬಹಿ ಏವ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಗಾಮಸಙ್ಖಾತೂಪಚಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತೇ ಸಮೇತೀತಿ ಮಮ ತಕ್ಕೋ। ‘‘ಆದಿ-ಸದ್ದತೋ ಘರೇ ಠಿತಾನಂ ದಿನ್ನಲಾಭಭಾಜನಾದೀನೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೇ ಠಿತಾನಂ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಲಾಭಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅದೇನ್ತಾನಂ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುರುನ್ದಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತವಚನಾನುಲೋಮವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಮಾದಲೇಖಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಞ್ಚೇತಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ’’ತಿ ಚ। ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ, ನ ಉಪಚಾರಂ। ಸೋ ಹಿ ತತೋ ಅಪರೇನ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇನ ಪರಚ್ಛಿನ್ನೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ನಿಯಮೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ವಾ ನಿಯಮೇನ ಯಥಾರುತವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಇಧ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
‘‘ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಮ್ಹಿ ಅಕತೇ ‘ಇದಂ ಮಮ ಸನ್ತಕ’ನ್ತಿ ಅವಿದಿತಮ್ಪಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಪುತ್ತಕಾನಂ ಪಿತು ಅಚ್ಚಯೇನ ಸನ್ತಕಂ ವಿಯ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಥೇನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಥೇಯ್ಯಂ, ಥೇನೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಭೂತಂ ಭಣ್ಡಂ। ಥೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಯಸ್ಸ ಥೇನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಅವಹರಣಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಅವಹರಣಚಿತ್ತೋ’’ತಿ ಪದಭಾಜನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಪೋರಾಣಾನಂ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತಥಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘ಅವಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಯಞ್ಚ ಗಮನಾದಿಸಾಧಕಂ, ಪರಾಮಸನಾದಿಸಾಧಕಂ ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಂ, ಯಞ್ಚ ಠಾನಾಚಾವನಪಯೋಗಸಾಧಕಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಊನಮಾಸಕಮಾಸಪಾದಾದೀಸು ‘‘ಅವಹರಣಚಿತ್ತೇಸು ಏಕಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಞ್ಚವೀಸತಿಅವಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅವಹಾರಾ ನಾಮ ವಚನಭೇದೇನೇವ ಭಿನ್ನಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಭಿನ್ನಾ। ಆಕುಲಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಾತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮುಖೇ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅಗ್ಗಹಿತವಿನಿಚ್ಛಯಾನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೫.೧.೧ ಆದಯೋ, ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿ) ವಿಯ ಆಕುಲಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಾ, ಕೇವಲಂ ತಂ ಆಚರಿಯಾ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧಮಕತ್ವಾ ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಗತನಯಮವಿನಾಸೇತ್ವಾ ವಣ್ಣಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಮಿವಾತಿ ಅಪರೇ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ। ಪೋರಾಣಾತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಆಚರಿಯಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಾಮೀಚಿ ಏವ, ಸಚೇ ನ ದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಪಾರಾಜಿಕಭಯಾ ಪನ ಯಥಾ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ದೇತಿ, ಏವಂ ದಾತಬ್ಬಮೇವ। ಯಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ಥೂನಿ, ತಾನಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಸಙ್ಘಾದೀನಮನುಮತಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ‘‘ಅನಾಗತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹಕಾಲತೋ ಪಚ್ಛಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಣತ್ತಿಕಂ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕಾಲನ್ತರೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ, ಕಾಲನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ। ಭಟ್ಠೇತಿ ಅಪಗತೇ। ಅನ್ತರಸಮುದ್ದೇ ಫರತಿ ಸಾಧೇತಿ। ನವಧೋತೋತಿ ನವಕತೋ। ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರನ್ತಿ ಪಾಸಾಣಞ್ಚ ಸಕ್ಖರಞ್ಚ।
ಭೂಮಟ್ಠಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ
೯೪. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಚ್ಚೇಪಿ ಅಲಿಕೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥೇತರಹಿ ಯುತ್ತಿಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಚತುವಗ್ಗೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಪವಾರಣಅಬ್ಭಾನಾದಿಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಪವಾರಣಕಥಿನಬ್ಭಾನಾದೀನೀ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಂ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಪಮಾದಲೇಖಾ’’ತ್ವೇವ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಮಾದಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ। ಯಂ ಯಂ ವಚನಂ ಮುಸಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಪಮಾದಲಿಖಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ದುಕ್ಕಟೇ ವಿಸುಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸಚ್ಚಾಲಿಕೇ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಮಾದಲೇಖಾ’’ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಗಮನೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ದಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಯ।
ಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದುಕ್ಕಟಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಬಹುಕಾಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತೂತಿ ಖಣನಬ್ಯೂಹನುದ್ಧರಣೇಸು ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪನ್ನೋ, ತೇಸು ಉದ್ಧರಣೇ ದಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೋ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಜಾತಿವಸೇನ ‘‘ಏಕಮೇವ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೇನ ಸಮೇತಿ। ‘‘ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಪಯೋಗೇ ‘‘ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮಾನಪಯೋಗಾ ಬಹುದುಕ್ಕಟತ್ತಂ ಞಾಪೇತಿ। ಖಣನೇ ಬಹುಕಾನೀತಿ ಸಮಾನಪಯೋಗತ್ತಾ ನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತವಚನಾನಿ ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಧ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಸೂ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಕಿರಾಹ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಪುರಿಮಖಣನಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪತ್ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ತೇನೇವ ಏಕಮೇವ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ವಿಸಭಾಗಕಿರಿಯಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಪುರಿಮಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾಯ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಠಾನಾಚಾವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕುಮ್ಭಿಯಾತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಉದ್ಧಂ ಉಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಭೂಮಿತೋ ಮೋಚೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಸಙ್ಖೇಪಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಪಮಾದಲೇಖಭಾವೋ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಭಾಜನಗತಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ಮುಟ್ಠಿಂ ವಾ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ।
ಯಂ ಪನ ‘‘ಪೀತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯಥೇತರಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಾಹಿ ಅನಾಗತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ‘‘ತಂ ಪನ ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಅನಾಪತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ನೇವ ಅವಹಾರೋ ನ ಗೀವಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋವ ಭೇದೋ, ನ ಅತ್ಥತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ಕತರೇಹೀತಿ ಚೇ? ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ, ಲೇಖಕೇಹಿ ವಾ, ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ‘‘ನ ಹಿ ತದೇವ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ಯುತ್ತತೋ ಪಾರಾಜಿಕಮಹುತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ದುಟ್ಠಪಿತಂ ವಾ ಠಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ತತೋ ಪಗ್ಘರಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ತಂ ಪನ ಗಣ್ಹತು ವಾ ಮಾ ವಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತತ್ಥೇವಾತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಅಕರೋನ್ತೋವ ಠಾನಾ ಅಚಾವೇತುಕಾಮೋವ ಕೇವಲಂ ‘ಭಿನ್ದತೀ’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಚ ಞಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಪಗ್ಘರಿತೇಹಿ ತಿನ್ತಪಂಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಗಹಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ। ‘‘ರಿತ್ತಕುಮ್ಭಿಯಾ ಉಪರಿ ಕರೋತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಆಣತ್ತಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ‘‘ಯದಾ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ತದಾ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ ಆಣತ್ತಿಕಾಲೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಅಪಿಚ ಆವಾಟಕಾದೀನಿ ಥಾವರಪಯೋಗಾನಿ ಚ ಏತ್ಥ ಸಾಧಕಾನಿ। ನತ್ಥಿ ಕಾಲಕತಪಯೋಗಾನಿ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥೂನೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕೇ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ‘‘ಅಪರೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏಕೇ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಇತರಂ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಂ। ವದನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ನ, ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥತೋತಿ ಪಾಳಿಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಮೇಕೇ ವದನ್ತೀತಿ ತಂ
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರೋತಿಆದಿಕಥಾಯ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಆಹ। ಸಙ್ಗಹಾಚರಿಯಾನಂ ವಾದೋತಿ ಏಕೇ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾಪಿ ತೇ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಅಛಡ್ಡೇತುಕಾಮಮ್ಪಿ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಂ ‘‘ಛಡ್ಡೇತೀ’’ತಿ ವೋಹರನ್ತಿ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಠಾನಾಚಾವನಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಅತಿವಿಯ ಸಮೇತಿ, ತತ್ಥ ಠಾನಾಚಾವನಚಿತ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಠಾನಾ ಚುತಮ್ಪಿ ನ ‘‘ಠಾನಾ ಚುತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇತರಥಾಪೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಾಭಾವಾ ಠಾನಾ ಚಾವೇತುಕಾಮಸ್ಸಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
೯೬. ಸಯಮೇವ ಪತಿತಮೋರಸ್ಸೇವ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಕರೋತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ। ಆಕಾಸಟ್ಠವಿನಿಚ್ಛಯೇ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ತಸ್ಮಿಂ ವೇಹಾಸಾದಿಗತೇಪಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏವಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಿಸೇ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಠಾನಾಚಾವನಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಚಾಲೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಅಫನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಠಾನಾಚಾವನಾಚಾವನೇಹಿಪಿ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯೇ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತೇ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಅಕರೋನ್ತೋತಿ ಇಮಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।
೯೭. ಛೇದನಮೋಚನಾದಿ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅವಸ್ಸಂ ಠಾನತೋ ಆಕಾಸಗತಂ ಕರೋತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಕೋಟಿಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇ ವಂಸೇ ಠಿತಸ್ಸ ಆಕಾಸಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ಅಥ ‘‘ಮೂಲಂ ಅಚ್ಛೇತ್ವಾ ವಲಯಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಾರೇತಿ, ರಕ್ಖತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಮೂಲತೋ ಅನೀಹರಿತ್ವಾಪಿ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಗತಂ ಕರೋತಿ, ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ। ಭಿತ್ತಿನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಭಿತ್ತಿಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ಭಿತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಪಿತನ್ತಿ ನಾಗದನ್ತಾದೀಸು ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಛಿನ್ನಮತ್ತೇತಿ ಉಪರಿ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೯೮. ಉಪರಿ ಠಿತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಧೋ ಓಸಾರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಓಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ಠಿತೋಕಾಸಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಉದ್ಧಂ ಉಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಉದಕತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ। ‘‘ಏವಂ ಗಹಿತೇ ಮದನಫಲವಸಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಹಳಭಾಸಾ ಕಿರ ವಸ ಇತಿ ವಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಗರುಳಾಕಾರೇನ ಕತುಪ್ಪೇಯಿತಂ ವಾ।
೯೯. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಏವ। ‘‘ಥಲೇ ಠಪಿತಾಯ ನಾವಾಯ ನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ವಾತೋ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ವಚನತೋ ವಾತಸ್ಸ ನತ್ಥಿಕಾಲೇ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿಕಾಲೇ ಚೇ ಕತೋ, ಅವಹಾರೋವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಪನ ಕೇಸನ್ತಿ ಚೇ? ಯೇಸಂ ಹತ್ಥೇ ಕಹಾಪಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತೇಸಂ ವಾ, ನಾವಾಸಾಮಿನಾ ನಾವಾಯ ಅಗ್ಗಹಿತಾಯ ನಾವಾಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
೧೦೪. ನಿರಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪರಿ। ಅಕತಂ ವಾ ಪನ ಪತಿಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ವಾ ಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೦೬. ಗಾಮಟ್ಠೇ ವಾ ‘‘ಗಾಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಗಾಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೧೦೭. ಅರಞ್ಞಟ್ಠೇ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾತಿ ಪುನ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಕಿನ್ತು ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಚೇತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಅತ್ಥೇಪಿ ಅರಞ್ಞಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಅಗ್ಗೇಪಿ ಮೂಲೇಪಿ ಛಿನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಛಿನ್ನಮತ್ತೇ ಪತನಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋತಿ ಅರಞ್ಞಸಾಮಿಕೇಹಿ ಪರೇಹಿ ಲದ್ಧೇಹಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋ। ಅದ್ಧಗತೋಪೀತಿ ಚಿರಕಾಲಿಕೋಪಿ। ‘‘ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅರಞ್ಞಸಾಮಿಕೇಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತೇನಪೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಛಲ್ಲಿಯಾ ಪರಿಯೋನದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಿಕಾನಂ ನಿರಪೇಕ್ಖತಂ ದೀಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ।
೧೦೮. ತತ್ಥ ‘‘ಭಾಜನೇಸು ಪೋಕ್ಖರಣೀತಳಾಕೇಸು ಚ ಗಾವೋ ಪಕ್ಕೋಸತೀತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಯೋ ದಸ ವಾರಾ ಆದಿಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಹನಉದಕಂ ನಾಮ ತಳಾಕರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಅಧಿಕೋದಕನಿಕ್ಖಮನದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖಮನಉದಕಂ। ‘‘ಗಹೇತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಉದಕೇತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ, ಸುಕ್ಖಮಾತಿಕಾಪಯೋಗತ್ತಾ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಳಾಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಖೇತ್ತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ತಳಾಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತಳಾಕಗತಂ ಉದಕಂ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಸತಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕುರುನ್ದಿಯಾದೀಸು ಅವಹಾರೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ ಆಹೂತಿ। ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣದೇಸೋ ನಾಮ ತಞ್ಚ ತಳಾಕಂ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ, ಕತಿಕಾಭಾವಾ ಚ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹಾಚರಿಯೋ।
೧೦೯. ‘‘ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಥೇಯ್ಯಾಯಪಿ ಗಣ್ಹತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಮುಣ್ಡಮಹಾಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅರಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಂ ಇದಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
೧೧೦. ಉಜುಕಮೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಮೀಪೇ ರುಕ್ಖಸಾಖಾದೀಹಿ ಸನ್ಧಾರಿತತ್ತಾ ಈಸಕಂ ಖಲಿತ್ವಾ ಉಜುಕಮೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚೇ, ಅವಹಾರೋ। ಛಿನ್ನವೇಣು ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ ಚೇ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ‘‘ಸಚೇ ತಾನಿ ರಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಚೇ ವಾತೇ ವಾತಮುಖಸೋಧನಂ ಕರೋತಿ, ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೧೧. ಅಞ್ಞೇಸು ಪನ ವಿಚಾರಣಾ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತತ್ತಾ ಅಯಮೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಏತೇನ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಚೋರೇಹಿ ಆಹಟಂ ಚೋದೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೋ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೧೨. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪತ್ತೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಪದವಾರೇನಾತಿ ಚೋರೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೋ। ಗಾಮದ್ವಾರನ್ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇವ, ಗಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಆಣತ್ತಿಯಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತ್ತಾ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಾರೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ವಚನೇನ ಯಾವ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರತೋ ಉಪಚಾರೋ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಆಣತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಠತ್ವಾ ವಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ವಾ ವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾ ಪುರಿಮಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ವೂಪಸಮಿತ್ವಾ ಗಮನತ್ಥಞ್ಚೇ ಭಣ್ಡಂ ನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಯಥಾಗಹಿತಮೇವ, ಪದವಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ, ನಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚೇ, ಉದ್ಧಾರೇನಾ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಕೇವಲಂ ‘‘ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಅಕತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಪಾರುತನೀಹಾರೇನ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವೇದಂ ಮಯಾ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ। ‘‘ನಟ್ಠೇ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಕಿರಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಅಞ್ಞೋ ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಯೇನ ಠಪಿತಂ, ತೇನ ದಿನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ ಗೋಪಕಸ್ಸ ದಾನೇ ವಿಯ, ‘‘ಕೇವಲಂ ಇಧ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಞ್ಞೋ ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯೇನ ಠಪಿತಂ। ಸೋ ವಾತಿಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಯಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪಿತಂ, ಸೋ ವಾ ದೇತಿ ರಾಜಗಹೇ ಗಣಕೋ ವಿಯ ಧನಿಯಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ।
ತವ ಥೂಲಸಾಟಕೋ ಲದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಕ್ಖಣೇ ಮುಸಾವಾದೇ ದುಕ್ಕಟಂ। ತಸ್ಸ ನಾಮಂ ಲಿಖಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತೇನ ‘ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪೇಯ್ಯಾಸೀ’ತಿ ಆಣತ್ತತ್ತಾ ನಾಮಲೇಖನಕಾಲೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ಕುಸಸಙ್ಕಮನಸದಿಸಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ನ ಸುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ ಉಮ್ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಪುರಾಪಾಣಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಕತಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಸ್ಸಿತವಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಭಾಗಾ ಭತ್ತಂ ದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವಿಹಾರೇ ಪನ್ತಿ, ತಥೇವ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಾರಂ ಅಗ್ಗಹೇತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ‘‘ತಸ್ಸ ವಾ ಸಭಾಗಾ ಅದಾತುಂ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತದುತಿಯಸ್ಸಾತಿ ನ ಹಿ ಏಕೇನಾನೀತಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಹೋತಿ, ಸಚೇ ಪಹೋತಿ ಪಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರಿಪುಚ್ಛಂ ದೇತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭಾರಂ ನಾಮ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮವಾಚನಾ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನವಕಮ್ಮಿಕೋಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಇತೋ ಭಣ್ಡತೋ ವಟ್ಟನ್ತಂ ಪುನ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸತೀತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಪದಸ್ಸ ಕುರುನ್ದೀಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವಿವರಿತೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
೧೧೩. ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಯಾನೇ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬಹಿ ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವದತಿ ಕಿರ। ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಯಾನೇ ವಾತಿಆದಿ ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತೀತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಸಹತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿಹರಣೇ ಸಾದೀನವತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ।
ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನೇ ಸುಙ್ಕಂ ದತ್ವಾವ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇದಂ ದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಮಾತಿಕಾತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ‘‘ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸುಙ್ಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸು ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮಗ್ಗೋ ಥೂಪಾರಾಮತೋ ಆನನ್ದಚೇತಿಯಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಜೇತವನವಿಹಾರಸ್ಸನ್ತರಪಾಕಾರಸ್ಸಾಸನ್ನೇ ನಿವಿಟ್ಠೋ, ಯೋ ನ ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ। ಥೂಪಾರಾಮತೋ ಚ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ರಾಜವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ। ಏತ್ಥ ಚಾತಿ ಸುಙ್ಕಘಾತೇ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇಹೀತಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ದ್ವೀಹಿ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇಹೀತಿ ಸುಙ್ಕಘಾತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಅಟ್ಠಪಿತೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ಠಪಿತೇ ಪನ ಅತಿರೇಕಯೋಜನಮ್ಪಿ ಸುಙ್ಕಘಾತಂ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾ ಉಪಚಾರೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ದುವಿಧೋ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಭೇದತೋ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತಂ ಬಾಹಿರೋಪಚಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ, ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕುರುನ್ದಿಯನ್ತಿ ನೋ ಖನ್ತಿ। ‘‘ಅತ್ರ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸುಙ್ಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೂತಿ ಹಿ ನಿಯಮಿತಟ್ಠಾನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ದುಕ್ಕಟಖೇತ್ತಂ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚೇ, ದುತಿಯೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋತಿ ನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ।
೧೧೪. ಧನಂ ಪನ ಗತಟ್ಠಾನೇ ವಡ್ಢತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಡ್ಢಿಯಾ ಸಹ ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ತಂ ವಡ್ಢಿಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಡ್ಢತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಂ ಆಠಪಿತಖೇತ್ತಸ್ಸ ನ ವಡ್ಢತಿ। ‘‘ಯಂ ಧನಂ ವಡ್ಢಿ, ತಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ವಡ್ಢಿಯಾ ಅದಾನೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ನಾಮೇನಾತಿ
೧೧೬. ರಾಜಘರಸ್ಸ ಅನ್ತೋವತ್ಥುಮ್ಹಿ, ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತರಾಜಙ್ಗಣಂ ವಾ ಅನ್ತೋವತ್ಥು। ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ಸಕಲನಗರಂ ಠಾನಂ। ಗೋಣಸ್ಸ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಮೇವ ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಖಣ್ಡದ್ವಾರನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಖಣ್ಡಿತಚ್ಛಿದ್ದಂ। ತತ್ಥೇವ ಘಾತೇತೀತಿ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ವಧಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಅದಿನ್ನಾದಾನಪಯೋಗತ್ತಾ। ತಮ್ಪಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂವ ಹೋತಿ। ಇಧ ತದುಭಯಂ ಲಭತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೧೮. ತಸ್ಸುದ್ಧಾರೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಯದಿ ಯೋ ಆಣತ್ತೋ ಅವಸ್ಸಂ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಹರತಿ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ‘‘ಇಧ ತಿಣ್ಣಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ನನು ‘ತುಮ್ಹೇ, ಭನ್ತೇ, ತಯೋ ಹರಥಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಏಕೇಕಸ್ಸಾಣತ್ತತ್ತಾ ಏಕೇಕೇನ ಚ ದುಕ್ಕಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ, ಏಕೋ ಕಿರ ಮಾಸಗ್ಘನಕಂ ಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ಥೇನೇತ್ವಾ ದೇಸೇತ್ವಾ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ ಏವ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಮಾಸಗ್ಘನಕಂ ಸೂಚಿಂ ತಥೇವ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಮಾಸಗ್ಘನಕನ್ತಿ ಏವಂ ಸಿಯಾತಿ? ನ ಏವಂ, ತಂ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಲಥೇನಕೋ ಯೇನ ವತ್ಥು ಪೂರತಿ ತಾವ ಸಉಸ್ಸಾಹತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಆಸಿ, ಏವಮಿಮೇ ಸಉಸ್ಸಾಹಾವ ನ ದೇಸಯಿಂಸು ವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಗತೇಸು ಏಕಸ್ಸುದ್ಧಾರೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವಿನಾ ವಿಯ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ತಸ್ಸಾಯಂ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೇಸು ಚ ಏಕಭಣ್ಡಏಕಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಏಕಂ ಆಣಾಪೇನ್ತೀತಿ ಆಣತ್ತಿಮೇವ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಣತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ವಿಯ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘‘ಏಕಭಣ್ಡಂ ಏಕಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿ ಚ ಪಾಠೋ ‘ಏಕಕುಲಸ್ಸ ಭಣ್ಡ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೧೧೯-೧೨೦. ಓಚರಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಅವಸ್ಸಂಹಾರಿಯೇ ಭಣ್ಡೇ। ತಂ ಸಙ್ಕೇತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ। ಅಥ ವಾ ತಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ। ಅಪತ್ವಾ ಪುರೇ ವಾ। ಏಸ ನಯೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಲಹುಕಂ ಇತ್ತರಕಾಲಂ, ತಙ್ಖಣೇ ಏವ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಕಿಞ್ಚಿ ಭಣ್ಡಂ ದೂರಂ ಹೋತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ಭಾರಿಯಂ, ತಂ ಗಹೇತುಂ ಯಾವ ಗಚ್ಛತಿ ಯಾವ ಉಕ್ಖಿಪತಿ, ತಾವ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಹೋತಿ। ಸಚೇ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅಧಿಗತಂ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತತ್ತಾ, ನ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ನತ್ಥಿ, ಇದಮೇವ ತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ।
೧೨೧. ತಞ್ಚ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥನ್ತಿ ಏಕೋ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಾದೀಸು ವಾ, ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದೀನಿ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ, ಏಕೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಏವಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವದತಿ, ಏವಂವಿಧೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಏವಂವಿಧಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಚ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ದುತಿಯೋ ತತಿಯಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಚತುತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚೇ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇ ದುತಿಯೋ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ವದೇತಿ, ನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಚ। ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮತ್ತೇತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪುಬ್ಬೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಕಾನಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೋಕಾಸಾಭಾವತೋ ನ ವುತ್ತಂ। ಪಾರಾಜಿಕಾಪಜ್ಜನೇನೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ಕಿರ। ಅತ್ಥಸಾಧಕಾಣತ್ತಿಚೇತನಾಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಂ ಕತರಂ, ಕತರಂ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ನಾಮ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಸದಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯಾ ಚೇತನಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಆಣತ್ತಿ ಚೇ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ ಸಿಯಾ, ಚೇತನಾಸಹಜತ್ತಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಹಾರಿತಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹಿ ತಂ ಅವಸ್ಸಂಹಾರಿತಂ ಜಾತನ್ತಿ ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಞ್ಚೇ, ತಮ್ಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಅನಾಗತತ್ತಾ। ಚೇತನಾ ಚೇ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ ಹೋತಿ, ಆಣತ್ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ, ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಹಾರಿತಾ ಏವ ವಾ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯಾ ಚೇ, ಅತ್ಥೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಏವ ಹಿ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯಾ ಭವಿತುಮರಹತಿ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಇಧ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಚೇತನಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಭಾವೋ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯೋ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಸದ್ಧಾಯ ಸದ್ದತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಸದ್ಧೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸದ್ಧಾಯ ಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ಯಥಾ ಚ ‘‘ಏಕೋ ಅಮೋಹಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಯಾನಿ ಛ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ, ಏವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಾ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನತಾ, ಅಞ್ಞೋ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಇಮಿನಾ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧನಯೇನ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕತಿ ಠಾನಾನೀತಿ? ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಠಾನಾನೀತಿ। ಕತಿ ವತ್ಥೂನೀತಿ? ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥೂನೀತಿ। ಕತಿ ಭೂಮಿಯೋತಿ? ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಭೂಮಿಯೋತಿ ಏವಮಾದಯೋಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಏವಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾಯ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿತಾ ಅನತ್ಥನ್ತರಭೂತಾ ಆಕಾರವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾ ಫಲಟ್ಠಾನಿಯಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ನಾಮ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಸದಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತ್ತಂಯೇವ ಉಪಮತ್ತೇನ ಆಚರಿಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ನ ತತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ।
ಭೂಮಟ್ಠಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೨೨. ‘‘ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅಙ್ಗವತ್ಥುಭೇದೇನ ಚಾತಿ ಅವಹಾರಙ್ಗಜಾನನಭೇದೇನ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಹರಿತಬ್ಬಭಣ್ಡಸ್ಸ ಗರುಕಲಹುಕಭಾವಭೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಅಙ್ಗಞ್ಚ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತಿರೇಕಮಾಸಕೋ ಊನಪಞ್ಚಮಾಸಕೋತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ನ ವುತ್ತೋ, ತೀಹಿಪಿ ಏಕೋ ಏವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಅನಜ್ಝಾವುಟ್ಠಕಂ ನಾಮ ಅರಞ್ಞಪಾಲಕಾದಿನಾ ನ ಕೇನಚಿ ಮಮಾಯಿತಂ। ಛಡ್ಡಿತಂ ನಾಮ ಅನತ್ಥಿಕಭಾವೇನ ಅತಿರೇಕಮತ್ತಾದಿನಾ ಸಾಮಿಕೇನ ಛಡ್ಡಿತಂ। ನಟ್ಠಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಛಿನ್ನಾಲಯತ್ತಾ ಛಿನ್ನಮೂಲಕಂ। ಅಸ್ಸಾಮಿಕವತ್ಥೂತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಕಮ್ಪಿ ಯಸ್ಸ ಸಾಮಿಕೋ ಕೋಚಿ ನೋ ಹೋತಿ, ನಿರಪೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಿ, ಯಂ ವಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ದೇವತಾದೀನಂ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕವತ್ಥು ನಾಮ। ದೇವತಾದೀನಂ ವಾ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಪರೇಹಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ। ತಥಾರೂಪೇ ಹಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹನನಾದಿಕಂ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ಅನಾರಕ್ಖಕೇ ಪನ ಆವಾಸೇ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೇ ಅನಾರಾಮಿಕಾದಿಕೇ ಚ ಯಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ, ತಂ ‘‘ಆಗತಾಗತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಗೋಪೇತಬ್ಬಂ ಮಮಾಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಭಿಕ್ಖುಕಾವಾಸಸಙ್ಘಸನ್ತಕಂ ವಿಯ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಸ್ಸರೋ ಹಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ತಾದಿಸೇ ಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಚೋರೇಹಿಪಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ವಾರೇತುಂ ಪಟಿಬಲೋ ಚೇ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಠಾನೇ ಠಪೇತುನ್ತಿ। ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಸನ್ತಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಛಸು ಆಕಾರೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ
ಏತ್ಥಾಹ – ಭೂಮಟ್ಠಾದಿನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏವ ಅವಹಾರಭೇದಾ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸನ್ತೀತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಾವಸೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ। ನೋ ಚೇ ಸನ್ತಿ, ಯೇ ಇಮೇ ತುಲಾಕೂಟಕಂಸಕೂಟಮಾನಕೂಟಉಕ್ಕೋಟನವಞ್ಚನನಿಕತಿಸಾಚಿಯೋಗವಿಪರಾಮೋಸಆಲೋಪಸಾಹಸಾಕಾರಾ ಚ ಸುತ್ತಙ್ಗೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾ, ತೇ ಇಧ ಆಗತೇಸು ಏತ್ಥ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ ತೇಸಂ ಸಮೋಧಾನಗತಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಿದ್ಧೋವ। ಕಥಂ? ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಙ್ಗವತ್ಥುಭೇದೇನ। ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೨೮-೧೩೦) ವುತ್ತೋ ಏವ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಕೂಟಮಾನಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿ ವಾ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಗಣ್ಹತೋ ಅವಹಾರೋ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೩೮; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ)
ಆಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ನ ಚ ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ವಿಸ್ಸಾಸಗಾಹೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಪುನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಹಾಯಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕೋ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ…ಪೇ॰… ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖು, ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೪೬) ಇಮಿನಾ ಅಸಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ತಂ ಚೋದೇಸಿ ಅಸ್ಸಮಣೋಸಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅನತ್ತಮನತಾ ದೀಪಿತಾ। ಪುನ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖು, ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅತ್ತಮನತಾಯಪಿ ಸತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೋ ರುಹತೀತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥತೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಸಞ್ಞಾಯ ಗಾಹೇ ಸತಿ, ಸೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಸಹಾಯಕತ್ತಾ ನ ಕುದ್ಧೋ ಚೋದೇಸಿ, ಪಿಯೋ ಏವ ಸಮಾನೋ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಅಸ್ಸಮಣೋಸಿ ತ್ವಂ, ಗಚ್ಛ, ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕತ್ವಾ
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕನ್ತಿ ಏಕಭಣ್ಡಂ ಏವ। ‘‘ಭಾರಿಯಞ್ಹಿದಂ ತ್ವಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹ, ಅಹಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಉಭಯೇಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಕತೇ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಭಾರಿಯೇ ಏವ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಪಞ್ಚಮಾಸಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ದ್ವೇ ಚೇ ಜನಾ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ, ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ನಾಮ ತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಯೋಗತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭಣ್ಡೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವಚನಮಿಮಂ ನಯಂ ನ ಪಟಿಬಾಹತಿ। ‘ಸಾಹತ್ಥಿಕವತ್ಥುಅಙ್ಗನ್ತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಪಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ ಕಿರ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಚನಾಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ವಾಯಮಾಪತ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ
ತತ್ಥಪಿ ಯೇ ಅನುತ್ತರಾದಯೋ ಏಕನ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾದಯೋ ಏಕನ್ತಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಇತರೇ ಅನಿಯತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಉಭಯಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅಯಂ ಪನ ಆಪತ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾ ಆಣತ್ತಿಕಾಪಿ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿದಸ್ಸನಮೇತನ್ತಿ ಅಯುತ್ತಂ। ‘‘ಯಥಾ ಅನಿಯತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಅನಿಯತಪಯೋಗತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಪತ್ತಿ ‘ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮೇವೇತ’’ನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ಆಹು। ‘‘ಇಮೇ ಪನಾಚರಿಯಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ನತ್ಥಿ। ಅತ್ಥಿ ಚೇ, ‘ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೨೧.೧ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತಿಕ) ಪಟ್ಠಾನಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಆಹಂಸು, ತೇಸಂ ಮತೇನ ‘ಸಿಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ನಿರತ್ಥಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೇವ ಏಕತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ। ಪುನ ‘ಅಯಂ ಸೋ’ತಿ ನಿಯಮೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ನ ಉದ್ಧಟೋ ಸಿಯಾ। ತತ್ಥ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ ಏವ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಧಮ್ಮವಸೇನ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಕಾಲೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತನಯೋವ ಸಾರೋತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅವಚನಂ ಪನಸ್ಸ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಯೋಗತ್ತಾ ಏಕಪಯೋಗಸ್ಸ ಅನೇಕಕಮ್ಮತ್ತಾವ, ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ತತ್ಥ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಜಾತಂ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕೇ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ಕೇವಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಜಾತಂ, ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಮೇವ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ
ಕಾಯವಾಚಾ
ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಕಮ್ಮಂ ನಸ್ಸತಿ ಖೀಯತಿ॥
ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಾದಿಕಂ ಯಞ್ಚ, ಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಾದಿಕಂ ಭವೇ।
ನ ಯುತ್ತಂ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಮೇಕಂವ ಯುಜ್ಜತಿ॥
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೩೨. ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖು, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇತಿ ಏತ್ಥ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಾಹ – ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾದಿಯನಾದೀಸು, ಸಬ್ಬೇಸು ಚ ಅಕಿರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ನ ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ವಾ, ಅಪಿಚಾಪತ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತೀಹೀತಿ? ನ, ಕಸ್ಮಾ।
ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಸಾಧಿಕಂ ಸಿಕ್ಖಾ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕಾಯವಾಚಿಕಂ।
ಅಕತ್ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ, ಅವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ತಂ ಫುಸೇ॥
ನ ಲೇಸಭಾವತ್ತಾ। ಸಪ್ಪಾಯೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಸುಟ್ಠು ಧಾವತೀತಿ ಸನ್ಧಾವತಿ। ತತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಸಹಗತಂ, ಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಧಾವತೀತಿ ವಿಧಾವತಿ।
೧೩೭. ವಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಇತ್ಥಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಆಮಸನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಭಯಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕುಸಸಙ್ಕಾಮನವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೩೮. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದುದ್ಧಾರೇನೇವ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ, ತಂ ಸುವುತ್ತಂ। ಕಿನ್ತು ತಸ್ಸ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಞಾಯಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಮ್ಮನ್ತಸಾಲಾ ನಾಮ ಕಸ್ಸಕಾನಂ ವನಚ್ಛೇದಕಾನಂ ಗೇಹಾನಿ। ಅಯಂ ತಾವಾತಿ ಸಚೇ ಉಪಚಾರಸೀಮನ್ತಿಆದಿ ಯಾವ ಥೇರವಾದೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ, ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಪನಾತಿಆದಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಥೇರವಾದತ್ತಾ ಯುತ್ತಿಅಭಾವತೋ, ನ ಹಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕೇ ಏವಂವಿಧಾ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ಹೋತಿ। ಆಣತ್ತಿಕೇ ಏವ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ। ‘‘ಸೇಸಂ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕುಸಸಙ್ಕಾಮನಕರಣೇ ಸಚೇ ಪರೋ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮ ಸನ್ತಕೋ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಖೀಲಸಙ್ಕಾಮನೇ ವಿಯ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಸಚೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ಸಙ್ಕರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ।
೧೪೦. ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಪೇತಪರಿಗ್ಗಹೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪರಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೩೧) ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ ಏವ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಾನೇ ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಹನನಾದೀನಿ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಾಮ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅಭಿಕ್ಖುಂ ಕರೋತೀತಿ ಮಹಾಜನೋ ಭಗವತಿ ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಪಾಯುಪಗೋ ಹೋತಿ। ಅಪೇತಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ರುಕ್ಖಾದೀ ಚ ದುಲ್ಲಭಾ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ರುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಪಾಪಭೀರುಕೋ ಉಪಾಸಕಜನೋ ಪಟಿಮಾಘರಚೇತಿಯಬೋಧಿಘರವಿಹಾರಾದೀನಿ ಅಕತ್ವಾ ಮಹತೋ ಪುಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧತೋ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯ। ‘‘ರುಕ್ಖಮೂಲಸೇನಾಸನಂ ಪಂಸುಕೂಲಚೀವರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೮) ವುತ್ತನಿಸ್ಸಯಾ ಚ ಅನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ರುಕ್ಖಮೂಲಪಂಸುಕೂಲಾನಿ ನ ಸಾದಿಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಸಪ್ಪದಟ್ಠಕಾಲೇ ಛಾರಿಕತ್ಥಾಯ ರುಕ್ಖಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಾದಿಕಾಲೇ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಾದಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಗ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಲದ್ಧಿಮೇವ ಸುಲದ್ಧಿ ವಿಯ ದೀಪೇನ್ತಾ ವಿಚರೇಯ್ಯುಂ, ತತೋ ತಿತ್ಥಿಯೇಸ್ವೇವ ಲೋಕೋ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಂ ಪತ್ವಾ ಸಂಸಾರಖಾಣುಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ
೧೪೧. ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾಗಂ ದೇಹೀತಿ ‘‘ಗಹಿತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸದಿಸತ್ತಾ ನೇವ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ನ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ಇದಂ ಪಕತಿಜನೇ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಸಾಮಿಕೋ ವಾ ತೇನ ಆಣತ್ತೋ ವಾ ‘ಅಪರಸ್ಸ ಸಹಾಯಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಭಾಗಂ ಏಸ ಗಣ್ಹಾತಿ ಯಾಚತಿ ವಾ’ತಿ ಯಂ ಅಪರಭಾಗಂ ದೇತಿ, ತಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
೧೪೮-೯. ಖಾದನ್ತಸ್ಸ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚೋರಸ್ಸ ವಾ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಸುದಿನ್ನಮೇವ ಕಿರ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹಗತಾನಂ ವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಹಿ ಕತಿಪಯಾನಂ ಅನುಸ್ಸಾಹತಾಯ ಸಙ್ಘಿಕಮಸಙ್ಘಿಕಂ ಹೋತಿ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯದಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋ ಅವಹಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದುಭಯಮೇಕಂ। ಛಡ್ಡಿತವಿಹಾರೇ ಉಪಚಾರಸೀಮಾಯ ಪಮಾಣಂ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಉಪಚಾರಸೀಮಾಯ ಬಹಿ ಠತ್ವಾ ಘಣ್ಟಿಪಹರಣಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಖಾದತಿ, ತೇನ ಏವಂ ಖಾದಿತಂ ಸುಖಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇತರವಿಹಾರೇ ತತ್ಥ ದಿತ್ತವಿಧಿನಾವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸುಖಾದಿತಂ ಅನ್ತೋವಿಹಾರತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ಆಗತಾನಾಗತಾನಂ ಸನ್ತಕತ್ತಾತಿ ‘‘ಚಾತುದ್ದಿಸಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದೇಮೀ’’ತಿ ದಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದೇಮೀ’’ತಿ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಬಹಿ ಠಿತೋ ಲಾಭಂ ನ ಲಭತಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೫೩. ‘‘ಮತಸೂಕರೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಮೇವ ಜೀವನ್ತಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದಾತುಂ ನ ಲಭತಿ। ವಜ್ಝಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಮದ್ದನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿತ್ತಕಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ, ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಸೂಕರಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಗತಾ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಿತುನ್ತಿ? ಯತ್ತಕೇ ಸಾಮಿಕಾನಂ ದಿನ್ನೇ ತೇ ‘‘ದಿನ್ನಂ ಮಮ ಭಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ತುಸ್ಸನ್ತಿ, ತತ್ತಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ನೋ ಚೇ ತುಸ್ಸನ್ತಿ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸೂಕರಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಕಿಂ ಓಪಾತೋ ಖಣಿತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬೋತಿ? ನ ದಾತಬ್ಬೋ। ಅಥ ಕಿಂ ಚೋದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ, ಕೇವಲಂ ಕಪ್ಪಿಯಪರಿಕ್ಖಾರಂ ದತ್ವಾ ತೋಸೇತಬ್ಬೋವ ಸಾಮಿಕೋ, ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸೂತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ತದಹೇವ ವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ವಾ ಮದ್ದನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗುಮ್ಬೇ ಖಿಪತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಮೂಲವತ್ಥುಚ್ಛೇದನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸೇನಾಸನಂ ಏತೇ ಇಸ್ಸರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇತರೇ ಅನಿಸ್ಸರಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ।
೧೫೬. ಆರಾಮರಕ್ಖಕಾತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ, ಭಾಗಂ ವಾ ಸಾಮಿಕಾ ನ ರಕ್ಖನ್ತಿ ನ ದಣ್ಡೇನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅಯಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಇಸ್ಸರೋತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ತಞಾತಹೇತುಂ ಲಭತಿ ಕಿರ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಸಹ ಭೂಮಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಗರುಭಣ್ಡಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಿಣಮತ್ತಂ ಪನ ನ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಿನ್ತು ಗರುಭಣ್ಡನ್ತಿ ಚೇ, ಅರಕ್ಖಿಯಅಗೋಪಿಯಟ್ಠಾನೇ, ವಿನಸ್ಸನಕಭಾವೇ ಚ ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಪ್ಪಿಯೇಪಿ ಚಾತಿ ವತ್ವಾ, ಅವತ್ವಾ ವಾ ಗಹಣಯುತ್ತೇ ಮಾತಾದಿಸನ್ತಕೇಪಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ। ಇದಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ‘‘ರಾಜಾಪಿಮೇಸಂ ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೮೬) ವಚನತೋ ಲಾಭಗ್ಗಮಹತ್ತಂ, ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಞ್ಚ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ।
ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ
ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದಾನವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ತೀಹಿ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತೀಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಕರಣವಚನಂ ವಾ। ನಿಸ್ಸಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರೇಹಿ ಸುದ್ಧೇನ। ತಥಾ ದುಚ್ಚರಿತಮಲೇಹಿ ವಿಸಮೇಹಿ ಪಪಞ್ಚೇಹೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತ್ತಿಕೇಹಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಏವ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕರಣಪಕ್ಖೇ ತೀಹೀತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರೇಹಿ ಸುದ್ಧೇನ। ತಥಾ ತೀಹಿ ಸುಚರಿತೇಹಿ, ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇಹಿ, ತೀಹಿ ಭಾವನಾಹಿ, ತೀಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಗುಣತ್ತಿಕೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ, ವಿಭೂತಂ ವಾ ಕತಂ ವಿಹಿತಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಂ ವಾ ಹೋತಿ। ಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ।
ನ ಸಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಸಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಪರಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಏಕೇ। ‘‘ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛದನೇನಾತಿ ಹಂಸಪರಿಕ್ಖೇಪಸಣ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಕಾಯವಿಚ್ಛಿನ್ದನಿಯಕಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಕರಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಕರಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತಿ। ಅಸುಭಾ ಚೇವ ಸುಭಾಕಾರವಿರಹಿತತ್ತಾ। ಅಸುಚಿನೋ ಚ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದನಪಭವತ್ತಾ। ಪಟಿಕೂಲಾ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಸು ಆಸಯತೋ। ಅಸುಭಾಯ ವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಿಭಾವಾಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಭೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಂಯೇವ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ದಸಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತ್ತಾ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಮಞ್ಜೂಸಂ ನಾಮ।
ತತ್ರಿಮಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಜವನವಾರಂ ಅನುಲೋಮಪರಿಕಮ್ಮಉಪಚಾರಗೋತ್ರಭುಅಪ್ಪನಾಪ್ಪಭೇದಂ ಏಕತ್ತನಯೇನ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪಟಿಪಾದಿಕಾಯ ಖಿಪ್ಪಾದಿಭೇದಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಯೋದಾಪಕಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಆದಿಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಪ್ಪಾದಠಿತಿಕ್ಖಣೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ, ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಕ್ಖನ್ದನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ತಿವಿಧೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇನ ಮಜ್ಝಂ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ।
ಪಾರಿಬನ್ಧಕತೋತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಪಾರಿಬನ್ಧಕತೋ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಜವನಚಿತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ತದತ್ಥಾಯ ಉಪಗಚ್ಛಮಾನಂ ಏಕಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತೇ ‘‘ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಪಕ್ಖನ್ದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಸೋಧನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ। ಸಮಥಪ್ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವಾ ಚ ಸಮಥಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ। ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪುನ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಸಮ್ಭವತೋ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಜಾತಾನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಜಾತಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವೇನ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ। ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನೇಕರಸಟ್ಠೇನ ಅನತಿವತ್ತನೇಕಸಭಾವಾನಂ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪಗತಂ ತಜ್ಜಂ ತಸ್ಸಾರುಪ್ಪಂ ತದನುರೂಪಂ ವೀರಿಯಂ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗೀ ವಾಹೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ಚ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಭಾವತ್ತಾ ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ‘‘ಅನನ್ತರಾತೀತಂ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಞ್ಚ ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಕತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಕತಞ್ಚ। ಏವಂ ತಿವಿಧಚಿತ್ತಂ ತದಧಿಗಮಮೂಲಕಾನಂ ಗುಣಾನಂ, ಉಪರಿಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾತಿ।
ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಚರಿಯಾ ಏವಮಾಹು ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಧದಸ್ಸನಸವನಸಮ್ಭವೇ ಸತ್ಥುನೋ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಉಪದ್ದವಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಉಪಾಯಾಜಾನನತೋ ‘ಅಯಂ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’ತಿ ಹೇತುಪತಿರೂಪಕಮಹೇತುಂ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಮ್ಮೇಸ್ವನಿಸ್ಸರಿಯಂ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝಮಾನಾ ಅಸಬ್ಬದಸ್ಸಿತಮಧಿಚ್ಚಮೋಹಾ ಬಹುಜನಾ ಅವೀಚಿಪರಾಯನಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಗವಾ ಪರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ತಮದ್ಧಮಾಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ ‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ। ಆಚರಿಯಾ ನಾಮ ಬುದ್ಧಮಿತ್ತತ್ಥೇರಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದಯೋ ಗಣಪಾಮೋಕ್ಖಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಪುಬ್ಬಾ। ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಏಕೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅವೀತರಾಗಾ, ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಹೋತಿ ಲೋಮಹಂಸೋ, ಹೋತಿ ಛಮ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇದಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಅಸುಭಕಥಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಯೋಜನೇನ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತದತ್ಥಾಜಾನನತೋ। ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಸಿನೇಹತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ವಿಯ ಮರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಯಂ ನ ಹೋತಿ, ಭಯಞ್ಚ ಪನ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗಾನುಭಾವೇನ ಮನ್ದೀಭೂತಂ
ಅಥ ವಾ ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಮಹಾನುಭಾವಾ ವೀತರಾಗಾತಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಮಹನ್ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅತಿದುಪ್ಪಸಹೇಯ್ಯಮಿದಂ ಮರಣಭಯಂ, ಯತೋ ಏವಂವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಅವೀತರಾಗತ್ತಾ ಭಯಂ ಹೋತೀತಿಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತದಞ್ಞೇ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾ। ತೇನೇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ತಂ ತಥಾ ಆಗತಂ ಅಸಿಹತ್ಥಂ ವಧಕಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಪಗೇವ ತೇಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ಪಠಮಮೇವ ತೇಸಂ ಅಸುಭಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ಪರತೋ ತೇಸಂ ನಾಹೋಸಿ। ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ ನೇಸಂ ಅಸುಭಕಥಾ ಆಸೀ’’ತಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮೋ ನಯೋ
ಅಪರೇ ಪನಾಹೂತಿ ಕುಲದ್ಧಿಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಲದ್ಧೀ’’ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಮಾರಧೇಯ್ಯಂನಾತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಕಥಂ? ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಘಾತೇನ್ತೋ ಮಾರವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ ಅಕುಸಲಕರಣತೋ ಚ। ಘಾತೇನ್ತೋ ಪನ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ ನಾತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ ಬಲವತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಯಂ ಮಾರಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಯೇ ನ ಮತಾ, ತೇ ಸಂಸಾರತೋ ನ ಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತತ್ಥ ಉಭಯೇಸಂ ಮಗ್ಗೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೀ ಏವಮಾಹ, ತೇನೇವ ‘‘ಮಾರಪಕ್ಖಿಕಾ ಮಾರೇನ ಸಮಾನಲದ್ಧಿಕಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ ನುವತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಮಾರಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಲಿಖನ್ತಿ। ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಏಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಾದಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೫. ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಯೇಸಂ ಏವಮಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಪಚ್ಚಯಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಆಸೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಂ ನಿಸೇಧೇತಿ। ಕೇವಲಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾವ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಆಸಿ, ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನಾಗಾಮಿಸಕದಾಗಾಮಿಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಹಿ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ, ಪಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪಭವನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಾ।
ಅಸುಭೇ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಅಸುಭಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಠಾನನ್ತಿ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಧ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗಪಟಿಲಾಭವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸನ್ತಕಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಕಾಯದರಥಪ್ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ। ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಿರ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನಂ। ತದಾ ಹಿ ನಿರಸ್ಸಾದತ್ತಾ ಅಸನ್ತಂ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ। ಯಥಾ ಉಪಚಾರೇ ನೀವರಣವಿಗಮೇನ, ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಚ ಸನ್ತತಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇಧ, ಇದಂ ಪನ ‘‘ಆದಿಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅಸೇಚನಕೋತಿ ಅತಿತ್ತಿಕರೋ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಜವನ್ತೋ’’ತಿ। ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಉಭೋಪಿ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥೇನ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ। ಇತರಥಾ ಪಾಪಕಾನಂ ಝಾನೇನ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ। ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರಪಾದಕತ್ತಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಾ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸೇಸಾನಮೇತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚಾತಿ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ನತ್ಥಿತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಮೇವ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕುತ್ತರಪದಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ ಏವ। ‘‘ಫಲಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಫಲೇ ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಗಿಮ್ಹೇ ಅರಞ್ಞೇ, ಹೇಮನ್ತೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ, ವಸನ್ತಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಗತೋ। ಸೇಮ್ಹಧಾತುಕಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ, ಪಿತ್ತಧಾತುಕಸ್ಸ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ವಾತಧಾತುಕಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಅನುಕೂಲಂ। ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ ಅನುಕೂಲಂ ಮಹಾಅರಞ್ಞೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಙ್ಕುಟತಿ, ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ। ಠಾನಚಙ್ಕಮಾನಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಿ, ಸಯನಂ ಲೀನಪಕ್ಖಿಕಂ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಭುಜನೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ, ಉಜುಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾನೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸುಖಂ ‘‘ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾರೀತಿ ಕರಣಸೀಲೋ ‘‘ಸತೋ ಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ‘‘ದೀಘಂಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಅಲೋಪಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ’’ಇತಿ ಚ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯ ಅವಿಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಸಮ್ಭೋಗವಸೇನ ಪಜಾನತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತೇನ ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಜಾನತೋತಿ ವುತ್ತಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸತೋಕಾರೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಹಿಕಾರೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಅಸ್ಸಾಸಾವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿಅಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತೇನ ಠಾನೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ। ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಕಿರ ಪೋತಕೋ ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋವ ಖಿಪಿತಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಛನ್ದಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ಛ ಪುರಿಮಾ ತಯೋತಿ ನವ। ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಾ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವಯತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಕಾಯೋತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿ। ದೀಘನ್ತಿ ಸೀಘಂ ಗತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ। ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಯ ಕಾಲಕೋಟ್ಠಾಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ದೀಘಕಾಲೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಮೇವೂಪಲಕ್ಖೇತಿ, ಏಕೋ ಪಸ್ಸಾಸಂ, ಏಕೋ ಉಭಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಛನ್ದೋತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಸತೋ, ಪಸ್ಸಾಸತೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತೋ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸಯತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತಿ, ಗಣನಂ ಪಹಾಯ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾವ ಸಣ್ಠಾತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾತಿ ‘‘ಪತ್ತಸ್ಸ ತಯೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಚತ್ತಾರೋ ಸಣ್ಠಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವಯತೋ। ಸಂವರೋತಿ ಸತಿಸಂವರೋ। ಅಥ ವಾ ಪಠಮೇನ ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ, ತತಿಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯ, ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ವಾ ಪಹಾನಂ। ‘‘ಸೀಲನ್ತಿ ವೇರಮಣಿ ಸೀಲಂ, ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ, ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೩೯ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ವುತ್ತವಿಧಿನಾಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಅತ್ಥತೋ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾ ಉಪಧಾರಣಸಮಾಧಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚೇತನಾಸೀಲಮೇವ, ಕತ್ಥಚಿ ವಿರತಿಸೀಲಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜೇಸುಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ವಿರತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಅಹೋಸಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣೇ। ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸತಿಯಾ। ‘‘ತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಏತೇನ ನಾನಾವಜ್ಜನಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನತೋ ನಾನಾಜವನವಾರೇಹಿಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ನಾಮಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಪನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣೇ। ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬನಯೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ತತ್ರಾತಿ ತೇಸಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಾ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮೇತಿ। ‘‘ಪಠಮವಾದೋ ದೀಘಭಾಣಕಾನಂ। ತೇ ಹಿ ‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ನಾನಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ದುತಿಯತ್ಥಾಯ ವಾಯಾಮತೋ ಉಪಚಾರೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಝಾನಲಾಭಿಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೇ, ಏಕಾಸನಪಟಿಲಾಭೇ ಚ ಉಪರೂಪರಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಭಾವತೋ ಪಠಮತೋ ದುತಿಯಸ್ಸುಪಚಾರೇ ಸುಖುಮತಂ ವದನ್ತೀ’’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಪನಾತಿ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಮುಖೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಯಂ ಕಮೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಕಲರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಭುತಿ ಬಲವತೀ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಪನ ಮತೇನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿಆದಿನಾ। ಸೋಧನಾ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ।
ಪುರತೋ ನಮನಾ ಆನಮನಾ। ತಿರಿಯಂ ನಮನಾ ವಿನಮನಾ। ಸುಟ್ಠು ನಮನಾ ಸನ್ನಮನಾ। ಪಚ್ಛಾ ನಮನಾ ಪಣಮನಾ। ಜಾಣುಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಾನಂ ವಿಯ ಇಞ್ಜನಾತಿ ಆನಮನಾದೀನಂ ಆವಿಭಾವತ್ಥಮುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಆನಮನಾದಿ ವಾ ಕಮ್ಪನಾದಿ ವಾ ಹೋತಿ, ತಥಾರೂಪೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಇತಿ ಚೇ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಸನ್ತಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಚೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ। ಪಭಾವನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನಂ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವನಾ ನ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ನ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏವಮೇತಂ ತಾವ ವಚನನ್ತಿ ತದೇತಂ
ಅಪ್ಪಟಿಪೀಳನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದೀನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೪) ವಚನತೋ। ತಥಾಪಿ ‘‘ನ ತಾವ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಉದ್ದಿಸತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಯಾವ ನ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಘೇ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಿಯಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅಮಿಸ್ಸಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ಸಲ್ಲಹುಕವುತ್ತಿ ಅಟ್ಠಪರಿಕ್ಖಾರಿಕೋ। ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಜೋತಿಕಾಪಿ ಪರಿಯತ್ತಿ ಇಧ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನತಾದಿ ಸೇನಾಸನಂ। ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚೀವರಧೋವನಾದಯೋ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧಾ। ‘‘ಅನ್ತರಾ ಪತಿತಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ವಿಕಮ್ಪತಿ।
ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನಾತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ। ಸಾರದ್ಧಾ ಅಸಮಾಹಿತತ್ತಾ। ಉಪನಿಬನ್ಧನಥಮ್ಭಮೂಲಂ ನಾಮ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾದಿನಿಮಿತ್ತೇ। ‘‘ದೋಲಾಫಲಕಸ್ಸ ಏಕಪಸ್ಸೇ ಏವ ಉಭೋ ಕೋಟಿಯೋ ಮಜ್ಝಞ್ಚ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇಧ ಪನಾತಿ ಕಕಚೂಪಮೇ। ದೇಸತೋತಿ ಫುಸನಕಟ್ಠಾನತೋ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗರೂಹಿ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಗರುಕಭಾವನಂ। ಏಕಚ್ಚೇ ಆಹೂತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಝಾಯಿನೋ ಆಹು।
‘‘ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಮೇವ, ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನಾಗತತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮಯ್ಹಂ ತಾರಕರೂಪಂ ನು ಖೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿಆದಿಪರಿಕಪ್ಪೇ ಅಸತಿಪಿ ಧಾತುನಾನತ್ತೇನ ಏತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ಭಾವಯತೋ ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ‘‘ನ ನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮೇವ।
ನಿಮಿತ್ತೇ ನಾನಾಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಾನಾವಿಧತಂ। ವಿಭಾವಯನ್ತಿ ಜಾನಂ ಪಕಾಸಯಂ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇತಿ ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ನಾನಾಕಾರಂ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋವ ನಾನಾಕಾರತಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಾರಕರೂಪಾದಿವಣ್ಣತೋ। ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಆಸನ್ನಭವಙ್ಗತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಛಟ್ಠೇ, ಸತ್ತಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಸತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಇಧ ಹೋತೂತಿ ಚೇ? ನ, ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾಪಿ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮ್ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾವಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋ ಚತುತ್ಥೇ, ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ, ನ ಛಟ್ಠೇ, ಸತ್ತಮೇ ವಾ। ತತ್ಥ ಹಿ
ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಅನಾವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಆವಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಚತುನ್ನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ನಾಮ। ತೇನೇವ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿಯಾ ಏವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಇಚ್ಛತಿ ತತ್ತಕಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತಂ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾತಿ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿನೋ ಅಯಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನುಭಾವೇನ ಜವನಂ ಜವತಿ, ವುಟ್ಠಾನಾನುಭಾವೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತೋ ಅಧಿಕಂ ಜವತೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಜವನಞ್ಚ ಜವಿತ್ವಾ ಪುನ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಪಞ್ಚಮಂ ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಕಿರ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಭಗವತೋ ಪನ ಆವಜ್ಜನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
‘‘ವತ್ಥುನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ। ದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿ। ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ರೂಪಾದೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ? ‘‘ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪೇಸು ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಂ
ತತೋ ಪರಂ ತೀಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಏಕಮೇಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಣೇತಬ್ಬಂ। ಸಮಥೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಮೇತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ದುಕ್ಖಮೇತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ತತೋ ವುತ್ತನಯತೋ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯೇನ ಮೋಹೇನ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಹತತ್ತಾ ವಾ ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಞಾಣೇ ಯಥಾರುಚಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕಾಲೇ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ವಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ತೀಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ। ನಿರೋಧೇ ಆರಮ್ಮಣತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಮೋಹಪ್ಪಹಾನಾಭಾವಾ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿವಿರೋಧತೋ ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಆವಜ್ಜತೋ’’ತಿಆದಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನತೋ, ಪಸ್ಸತೋ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ
ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ। ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ। ತತ್ರ ಚಾಯಂ ಪೀತೀತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಙ್ಖಾತವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಮಥೇ ಕಾಯಿಕಸುಖಾಭಾವಾ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸೂತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ…ಪೇ॰… ಸಿಕ್ಖತಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ…ಪೇ॰… ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಏತೇಸು। ಮೋದನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪೀತಿವೇವಚನಂ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿ ಕಿಲೇಸೇ, ತಮ್ಮೂಲಕೇ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ। ಏವಂ ಭಾವಿತೋತಿ ನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಭಾವಿತೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವಿತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇಸುಪಿ ಪವತ್ತಅಸ್ಸಾಸಮುಖೇನೇವ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಉಪಾಯಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾ।
೧೬೮. ಕಸ್ಮಾ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಮ್ಹೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೭೨. ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ। ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಚೇಚ್ಚ ಅಭಿವಿತರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಜಾನನ್ತೋ…ಪೇ॰… ವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವೋರೋಪನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಹಿ ಪುರಿಮಚೇತನಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಸುಖುಮಅತ್ತಭಾವನ್ತಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಂ। ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಹಿ ಅರೂಪಾನಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೧ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಇಧ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯವಚನಂ, ಓಪಪಾತಿಕಮನುಸ್ಸೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ಅರೂಪಕಾಯೇ ಉಪಕ್ಕಮಾಭಾವಾ ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಸ್ಸೇವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನ ಸಜೀವಕೋವ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋಪಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಏತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಮಾತುಯಾ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಮಾತುಯಾ ವಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೪೮೦) –
‘‘ಇತ್ಥಿಂ
ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ನ ತೇನಾನನ್ತರಂ ಫುಸೇ।
ಪಞ್ಹಾ ಮೇಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತಾ’’ತಿ॥
ಪಠಮನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮೇವ। ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ನಾಮ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ವಿನಾ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಭಾವೇ ವಾ ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ। ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಯಾವ ಮರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇಸು ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ‘‘ಸಬ್ಬಪಠಮೋ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯದಾ ಪನ ಯೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ಸನ್ತತಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವೋರೋಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ‘‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಕತಿಯಾ ಆಯುಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಮರಣಕಸತ್ತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅಕೋಪಿತತ್ತಾ। ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಚೇ ಆಯುಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ಮರಣಕಸತ್ತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಚಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯ, ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮಾದಪೇಯ್ಯ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಾ ಚೇತನಾಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲತ್ತಾ, ದುಕ್ಖವೇದನತ್ತಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮತ್ತಾ, ವಚೀಕಮ್ಮತ್ತಾ, ಕಿರಿಯತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸತ್ತಟ್ಠಜವನವಾರಮತ್ತನ್ತಿ ಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕೋಪನಂ।
ಈತಿನ್ತಿ ಸತ್ತವಿಧವಿಚ್ಛಿಕಾದೀನಿ ಯುದ್ಧೇ ಡಂಸಿತ್ವಾ ಮಾರಣತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ। ಪಜ್ಜರಕನ್ತಿ ಸರೀರಡಾಹಂ। ಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸೂಲಂ। ವಿಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸುಕ್ಖಮಾತಿಸಾರಂವಸಯಂ। ಪಕ್ಖನ್ದಿಯನ್ತಿ ರತ್ತಾತಿಸಾರಂ। ದ್ವತ್ತಿಬ್ಯಾಮಸತಪ್ಪಮಾಣೇ ಮಹಾಕಾಯೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಠಿತನಾಗುದ್ಧರಣಂ, ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕಿತೇ ಪರೇಸಂ ಕಾಯೇ ವಿಸಮರಣಂ ವಾ ಡಾಹುಪ್ಪಾದನಂ ವಾ ಪಯೋಗೋ ನಾಮ।
ಕೇಚೀತಿ ಕುಲುಮ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭಸ್ಸ। ಕಥಂ ಸಾ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ತಸ್ಸ ದುಟ್ಠೇನ ಮನಸಾನುಪಕ್ಖಿತೇ ಸೋ ಚ ಗಬ್ಭೋ ಸಾ ಚ ಇದ್ಧೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಹೇವ ನಸ್ಸತಿ, ಘಟಗ್ಗೀನಂ ಭೇದನಿಬ್ಬಾಯನಂ ವಿಯ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಹೋತಿ। ‘‘ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕೇಸು ಓಚರಿಯಮಾನಂ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಥಾವರೀನಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಯುಜ್ಜತೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಿಕವಸೇನ ಪಟಿಸೇಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಹತ್ಥಿಕನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಯೋಗೇಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಸತ್ತಮಾಯ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆಣತ್ತಿಕೇ ಪನ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಚೇತನಾಹಿ ಸಹ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಸತ್ತಸತ್ತ ಸದ್ದಾ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕೇಕಕ್ಖರಭಾವಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ತದವಸಾನಕ್ಖರಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾಯ ಸತ್ತಮಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಣತ್ತಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ವಿಜ್ಜಾಮಯಪಯೋಗೇ। ಕಾಯೇನಾಣತ್ತಿಯಂ ಪನ ಸಾಹತ್ಥಿಕೇ ವುತ್ತನಯೋವ। ಥಾವರಪಯೋಗೇ ಯಾವತಾ ಪರಸ್ಸ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ತಾವತಾ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ಆಪತ್ತಿ ಚ। ತತೋ ಪರಂ ಅತಿಸಞ್ಚರಣೇ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾತಿಬಹುತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸತಿ ಪರಂ ಮರಣೇ। ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಾ। ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕೇ ಚ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ –
‘‘ಭೂತಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯೇ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯತಾ ಮತಾ।
ಭಾವಿಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯೇ, ತೇವ ಅನಿಯತಾ ಇಧ॥
‘‘ಭೂತಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾನಂ, ಠಿತಾವ ಸಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ।
ಭಾವಿಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾನಂ, ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ॥
‘‘ತೇನಞ್ಞಾ ಹೇತುಯಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ।
ತಸ್ಸಾ ಫಲಂ ಅನಿಯತಂ, ಫಲಾಪೇಕ್ಖಾ ನಿಯಾಮತಾ॥
‘‘ಏವಞ್ಹಿ
ಲದ್ಧಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯಾ, ಸಾತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ॥
‘‘ಚೇತನಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ತಸ್ಸಾತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ।
ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ, ಛಬ್ಬಿಧಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ॥
‘‘ಆಣತ್ತಿಯಂ
ತಸ್ಮಾ ಆಣತ್ತಿಯಂಯೇವ, ವುತ್ತಾ ಸಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ॥
‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತೇ ವಾಪಿ ಸಮ್ಮತ್ತೇ, ನಿಯತಾನಿಯತಾ ಮತಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಾ ನಿಯತಾ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಯಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಸಬ್ಬಾ, ಸಹತ್ಥಾಣತ್ತಿಕಾಪಿ ವಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನಾಯಂ, ಏಕನ್ತನಿಯತಾ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸಹತ್ಥಾಣತ್ತಿಕಾದಿಕಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನೇಸಾ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಂ ದುಕಂ ಭಜೇ॥
‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೋ, ಚೇತನಾ ಚೇತಿ ತಂ ದ್ವಯಂ।
ನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಕಮ್ಮೇನ, ಪಗೇವಾಣತ್ತಿಕಾಸಮಂ॥
‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೋ, ಚೇತನಾ ಚೇತಿ ತಂ ದ್ವಯಂ।
ನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಕಮ್ಮೇನ, ಪಗೇವಾಣತ್ತಿಕಾಸಮಂ॥
‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕ್ಖಣೇ ವಧಕಚೇತನಾ।
ಚಿರಾಠಿತಾತಿ ಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ನಿಯಾಮೇತಿ ಆಪತ್ತಿಕಂ॥
‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕ್ಖಣೇ ಚೇ ವಧಕೋ ಸಿಯಾ।
ಮತೋ ಸುತ್ತೋ ಪಬುದ್ಧೋ ವಾ, ಕುಸಲೋ ವಧಕೋ ಸಿಯಾ॥
‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕಭೇದೋ
ಸಿಯಾ ತಥಾ ಗತೋ ಸಿದ್ಧೋ, ಸಹತ್ಥಾ ವಧಕಚೇತನಾ’’ತಿ॥
ಯಾನಿ ಪನ ಬೀಜಉತುಕಮ್ಮಧಮ್ಮಚಿತ್ತನಿಯಾಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆನೇತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತೇಸು ಅಯಮತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಞ್ಞೇ ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೇತನಾನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಾನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಭಜಾಪಿಯಮಾನಾ ಯೇನ, ತೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತನಿಯಾಮೇ ಭಜನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಜೀವಿತೇ ಆದೀನವೋ ಮರಣವಣ್ಣದಸ್ಸನೇ ನ ವಿಭತ್ತೋವ, ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಪದೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಮರಣಸಞ್ಞೀ ಮರಣಚೇತನೋ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಭೂತತ್ತಾ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಪಾಕಟತ್ತಾ, ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ವಾ ಅವಿಭಾಗಾ ಕಾರಿತಾ ನಯಿದಂ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ಕಿನ್ತು ಸಞ್ಞಾಚೇತನಾನಮ್ಪಿ ನಾಮನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಂ।
೧೭೪. ಕಾಯತೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತಿಞಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತ್ಥಂ ‘‘ಉಸುಸತ್ತಿಆದಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುದ್ದೇಸಿಕೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಂ ಸೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ। ಉಭಯೇಹೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೋ ನ ಸಯಮೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ದುತಿಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಜೀವಿತವಿನಾಸನಹೇತು ಅಹೋಸಿ, ತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ವಧಕೇನ ಸೋ ದಿನ್ನೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ದಿನ್ನೋ, ತೇನ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾ’’ತಿ, ‘‘ಚೇತನಾ ನಾಮ ದಾರುಣಾತಿ ಗರುಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾ ಪಕತಿಸಭಾವವಧಕಚೇತನಾ, ನೋ ದಾರುಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾ ಪರಿವಾರಾ, ವಧಕಚೇತನಾವ ದಾರುಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಉಭೋಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಸಾಹತ್ಥಿಕೋಪಿ ಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ನ ಮುಚ್ಚತಿ ಕಿರ।
ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನಾಗತೋ। ‘‘ಏವಂ ವಿಜ್ಝ, ಏವಂ ಪಹರ, ಏವಂ ಘಾಹೇಹೀ’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪುರತೋ ಪಹರಿತ್ವಾತಿಆದಿ ವತ್ಥುವಿಸಙ್ಕೇತಮೇವ ಕಿರ। ಏತಂ ಗಾಮೇ ಠಿತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನಿಯಮಿತೋ। ಯೋ ಪನ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ದೀಘಂ…ಪೇ॰… ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ। ಯದಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವದತಿ, ‘‘ಏತಂ ದೀಘ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಪರೇ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ದೀಘನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ನಿಯಮಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವದತಿ, ನ ಪನ ಆಣಾಪಕೋ ದೀಘಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಮಾರೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಕಿರ। ‘‘ಅತ್ಥೋ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಏಕಂ ಸನ್ಧಾಯಪಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಇತರೋ ಅಞ್ಞಂ ತಾದಿಸಂ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಗತತ್ತಾ। ‘‘ಏವಂ ದೀಘಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನಿಯಮಿತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ, ಸುಟ್ಠು ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಓಕಾಸಸ್ಸ ನಿಯಮಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸನಿಯಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಮಾರೇತುಕಾಮೋವ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ಪನ ತದಾ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಓಕಾಸೇನ ಸಹ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಮಾರಾಪಿತೋ ಪರೋ ಏವ ಮಾರಾಪಿತೋ। ಕಥಂ? ಸಯಂ ರಸ್ಸೋ ಚ ತನುಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ‘‘ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ
ದೂತಪರಮ್ಪರಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಣಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಇತರಸ್ಸ ಆರೋಚೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸೀನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಆರೋಚನೇ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ದುಕ್ಕಟಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಓಕಾಸಾಭಾವತೋ ನ ವುತ್ತಂ। ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ತೇನಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ। ವಧಕೋ ಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮೂಲಟ್ಠೋ ಆಚರಿಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಪನ್ನದುಕ್ಕಟೇನ ಸಹ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಜನೋ ಹಿ ತೇನ ಪಾಪೇ ನಿಯೋಜಿತೋತಿ। ಇದಂ ಪನ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವಧಕೋ ಚೇ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾವೇತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯದಿ ಸಾವೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಯ ಅಭಾವಾ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹತಿ, ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಠೇ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ವಧಕೋ ಪನ ‘ಸಾಧು ಕರೋಮೀ’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತಂ ನ ಕರೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ನಿಯಮೇ ‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಕಿಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತೀ’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾನಂ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಸಕ್ಕಿಯದೂತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ಚ ಕಿಚ್ಛೇನೇತ್ಥ ವತ್ವಾ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಭಗವತಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಆಚರಿಯೇನ ಆಣತ್ತೇನ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೇನ ತದತ್ಥೇ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸೇವ ಆರೋಚಿತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ, ನ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ, ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಯ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ತೇನೇವ ‘‘ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಚ ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬದುಕ್ಕಟಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಕಾಸತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ।
ಅವಿಸಙ್ಕೇತೇ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಚ ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ, ‘‘ಯತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಚ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೋ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಠಮಮೇವ ಅನಾಪನ್ನಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ತಥಾಪಿ ವಧಕಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ತಥಾ ‘‘ಆಣಾಪಕಸ್ಸ, ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ। ಕಸ್ಮಾ? ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯದಿ ಪನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಗರುಕತಾಯ ಸಾಸನಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ ಸಯಂ ಅಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಸಮಾನಾ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಅಕಪ್ಪಿಯಸಾಸನಹರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವ, ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಪದವತ್ಥೂಹಿ ಮಿಗಲುದ್ದಕಸ್ಸ ಭರಿಯಾಯ ಸೋತಾಪನ್ನಾಯ ಧನುಉಸುಸೂಲಾದಿದಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ವದನ್ತಿ ಏಕೇ। ತಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇನ (ಜಾ॰ ೧.೪.೭೩ ಆದಯೋ) ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಇಧ ಪನ ದೂತಪರಮ್ಪರಾಯ ಚ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಪಾವದ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಪಾವದತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಆರೋಚೇತು, ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ವಾ, ಪಣ್ಣೇನ ವಾ, ದೂತೇನ ವಾ ಆರೋಚೇತು, ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥಿ। ಸಚೇ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಮೂಲಟ್ಠೋ, ಅನ್ತರಾದೂತೋ ವಾ ವದತಿ, ತದತಿಕ್ಕಮೇ ವಿಸಙ್ಕೇತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಧಿಕಾರದ್ವಯೇ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತನಯೋ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಧಕಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ। ಯದಿ ಪನ ಸೋ ವಜ್ಝಮರಣಾಮರಣೇಸು ಅವಸ್ಸಮಞ್ಞತರಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸಾಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕದುಕ್ಕಟೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ‘‘ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಕೇವಲನ್ತು ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಪಾರಾಜಿಕದುಕ್ಕಟೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯೇಸಂ ವಸೇನ ಯೋಜೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನೇವ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ, ನ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಸಿಯಾತಿ ನಯಂ ದಾತುಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ। ತತ್ರ ಹಿ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಅನಿಯತಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಅವತ್ವಾ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅನಿಟ್ಠನಿವಾರಣತ್ಥಂ। ‘‘ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಅನನ್ತರನಯೇನ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಇತಿ ತಂ ಏವಂ ಆಪನ್ನಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಉತ್ತಾನನ್ತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ಅನುತ್ತಾನತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯೇನ ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಉತ್ತಾನಞ್ಚ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಪಿಟಕತ್ತಯಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಬುದ್ಧಿಯೋಪಿ ಆಚರಿಯಾ ಸರೂಪೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಏವರೂಪೇಸು ನಾಮ ಠಾನೇಸು ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಾದಿಸೋತಿ ಸುಹದಯಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಅನಾಗತೇ ವುತ್ತನಯಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕರದೋಸಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಏವರೂಪೇಸು ನಾಮ ಪಾಠೋ ಆಚರಿಯೇನ ಪಚ್ಛಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಲಿಖಿಸ್ಸಾಮ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಸಞ್ಚರಿತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಮರಣಾಭಿನನ್ದನೇಸುಪಿ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಮಾರಣಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಕಥಂ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮನಯೇಪಿ ಚೇತಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇವ, ಓಕಾಸಾಭಾವೇನ ಪನ ನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಯೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇಪೀತಿ।
೧೭೫. ಅರಹೋ ರಹೋಸಞ್ಞೀನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಸುತ್ವಾ ಮರತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಉಲ್ಲಪನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೇ ಸತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮರಣೇನ ಆಪತ್ತಿ
೧೭೬. ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಚವಿತ್ವಾ, ಚುಣ್ಣೇತ್ವಾ, ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಾ ಪಗೇವ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯೇಸಂ ಹತ್ಥತೋ ಮೂಲಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಞಾತಕಪರಿವಾರಿತಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮೂಲಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಗಹಿತಂ, ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಹತ್ಥತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದಿನ್ನಮೂಲಂ ಪುನ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಞಾತಕಾದೀನಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಕಂ ಜಾತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಸೀಘಂ ತೇಸಂ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯೇನ ಧನೇನ ಪೋತ್ಥಕೋ ಕೀತೋ, ತಞ್ಚ ಧನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಹತ್ಥತೋ ಧನೇ ಗಹಿತೇ ಪೋತ್ಥಕೇ ಅದಿನ್ನೇಪಿ ಮುಚ್ಚನತೋ। ಸಚೇ ಅಞ್ಞಂ ಚೇತಿಯಾದೀತಿ ಏತಮನಿದಸ್ಸನಂ ಕರಣಪಚ್ಚಯಂ ಹಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಇದಂಮರಣಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಾರಿತಂ। ಮಮ ಪನ ಚೇತಿಯಾದಿನಿದಸ್ಸನೇನೇವ ಸೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಪಟಿಭಾತಿ।
ತತ್ತಕಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ‘‘ಏಕಾಪಿ ಚೇತನಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ‘ತತ್ತಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಂ ಚತುಕ್ಕತಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಪಮಾಣೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಮಾಣೇ। ‘‘ಕತಂ ಮಯಾ ಏವರೂಪೇ ಆವಾಟೇ ಖಣಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿತ್ವಾ ಮರತೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಧಕೋ ಆವಾಟಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಸಚೇ ಖಣಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆವಾಟೇ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ಖಣಿತಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುದಾಲಪ್ಪಹಾರೇ’’ತಿಆದಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪಪಞ್ಚಿತಂ।
ಅಮರಿತುಕಾಮಾ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಮರಣೇಪಿ ಆಪತ್ತಿ। ‘‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪತನಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚೇ? ಓಪಪಾತಿಕತ್ತಂ, ಪತನಞ್ಚ ಏಕಮೇವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಏತ್ಥ ಮರತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮರತಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಸುವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ‘‘ಪತಿತ್ವಾ ಮರತೂ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಖಣಿತೋ ಹೋತಿ, ಓಪಪಾತಿಕಮನುಸ್ಸೋ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಠಿತನಿಯಮೇನೇವ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮರತೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕಚ್ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ’’ತಿ। ಸೋ ಹಿ ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪತಿತ್ವಾ ಮರತಿ, ತೇನ ಪಾತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯೋ ಪನ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಓಪಾತಖಣನಕ್ಖಣೇ ಅರೂಪಲೋಕೇ ಜೀವತಿ। ವಧಕಚೇತನಾ ಚ ‘‘ಅನಿಯತೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಾತುಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಿತುಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಹನ್ತಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ
ಪತನರೂಪಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಮಾತುಯಾ ಪತಿತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗಾಯ ಮತಾಯ ಸೋ ಮಾತುಘಾತಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಸಘಾತಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಪತನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪತನರೂಪಮರಣರೂಪಾನಂ ಏಕಸನ್ತಾನತ್ತಾ, ತದೇವ ಹಿಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ನತ್ಥಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೇವ ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸೋತಿ ಚ ತತ್ಥ ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತುಘಾತಕೋವ, ನ ಪುರಿಸಘಾತಕೋತಿ, ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪತನರೂಪವಸೇನಾಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಪತನರೂಪವಸೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಏಕಸನ್ತಾನತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ ಯುತ್ತಿ। ದುತಿಯೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪೇತೋ ಪತಿತೋ, ಯಕ್ಖೋ ಚ, ಅಥ ಖೋ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ‘‘ವಾಮೇನ ಸೂಕರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೯೬; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೬) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಯಕ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಯ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕತ್ತಾ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನರೂಪೇನ ಮತೇ ಮರಣರೂಪವಸೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ವತ್ಥುವಸೇನ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನಾ ಹೋತಿ ಏವ ತತ್ಥಜಾತಕರುಕ್ಖಾದಿಛೇದನಪಾಚಿತ್ತಿಯಪರಿವತ್ತನಂ ವಿಯ। ಅಯಮೇವ ಯುತ್ತತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ। ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಪನ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಪತಿತ್ವಾ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಮರತು, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಗರುಕತ್ತಾ। ಗರುಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ವಿಪರಿವತ್ತನಾ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ
ಸರೂಪಮರಣಂ ತಿಸ್ಸೋ, ಫುಸ್ಸೋ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅಞ್ಞಥಾ॥
ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ದುತಿಯವಾದೇ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಪತಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಮರನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ದೇವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಕಸಕರೂಪೇನೇವ ಮರಣಂ ಭವತಿ ನಾಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಯಕ್ಖಪೇತರೂಪೇನ ಮತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಮರಣೇ ವಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಪಹಾರಂ ಲದ್ಧಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
೧೭೭. ಸಾಧು ಸುಟ್ಠು ಮರತೂತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕರೋತಿ। ವಿಸಭಾಗರೋಗೋತಿ ಸರೀರಟ್ಠೋ ಗಣ್ಡಪೀಳಕಾದಿ।
೧೭೮. ಕಾಳಾನುಸಾರೀತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲತಾಯ ಮೂಲಂ ಕಿರ। ಮಹಾಕಚ್ಛಪೇನ ಕತಪುಪ್ಫಂ ವಾ। ಹಂಸಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಹಂಸಾನಂ ಪಕ್ಖಪತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕನಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾನವಿಧಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೮೦. ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದೇನ ಸಗ್ಗಪಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾ ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಿನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಆಪನ್ನಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ನ ಹಿ ತೇ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೋಹಾರವಸೇನ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ಪನೇತಂ ನತ್ಥಿ। ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನೇ ವಿಯ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಅನ್ತರಾ ಅಮರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಟಿವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗೇ ಹಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ವಲಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ದಸ್ಸಿತೇತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇ। ಪಟಿಬನ್ಧನ್ತಿ ತಯಾ ಪಟಿಬನ್ಧಂ, ಪರಿಭೋಗನ್ತರಾಯಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೮೧-೨. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಪಿಣ್ಡಪಾತತೋ ಪಣೀತಪಣೀತಂ ದೇನ್ತೋ ತತ್ಥಪಿ ಅತ್ತಕಾರಿಯಂ ಅದಾಸಿ। ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಘೋ ಚ ಪಯೋಗೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ವಧಕಚೇತನಾ ನತ್ಥಿ। ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥುಅಜಾನನವಸೇನ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಿರ ತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ। ‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚೋ ಅಹ’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ನೋ ಚೇ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಚೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಮುಗ್ಗರಾ ನಾಮ ಖಾದನದಣ್ಡಕಾ। ವೇಮಾ ನಾಮ ತೇಸಂ ಖಾದನದಣ್ಡಕಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ತಿರಿಯಂ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬದಣ್ಡಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಹೇಟ್ಠಾವ ದುವಿಧಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಹತ್ಥಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ತಪ್ಪಭವಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಜ್ಜೀಯನ್ತೋ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಸಭಾಗಾನಂ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಖೇತ್ತಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ।
೧೮೬. ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಸಾ ಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಕತಾಪಿ ಅಕತಾ ವಿಯಾತಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘‘ವದೇಯ್ಯಾಥ, ಭನ್ತೇ ಯೇನತ್ಥೋ’ತಿ ಏವಂ ಅಕತಟ್ಠಾನೇ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ತಿತ್ಥಿಯಭೂತಾನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸಹತ್ಥಾ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ। ಪಿತುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಪಿತುಭಗಿನೀ। ಸಚೇಪಿ ನ ಯಾಚನ್ತಿ ‘‘ಯಾಚಿತುಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಏವಂ ವತ್ತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ। ‘‘ಯದಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ವಾ। ‘‘‘ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ವಾ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವಚನತೋ ಯಾವ ಸತ್ತಮೋ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟೋ, ತಾವ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ಮಹಾಮಾತುಯಾಚೂಳಮಾತುಯಾತಿಆದೀನಂ।
ವುತ್ತನಯೇನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ನ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ ಸಚೇ, ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಪ್ಪಿಯವಸೇನಾತಿ ಪುಪ್ಫಂ ಆನೇಥಾತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಪೂಜಂ ಅಕಾಸೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
‘‘ಭಣಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನೋ ಚೇ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಪಾದಾ ಅಪನೇತಬ್ಬಾ। ಅವಮಙ್ಗಲನ್ತಿ ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ।
ಚೋರನಾಗಸ್ಸ ವರಪೋತ್ಥಕಚಿತ್ತತ್ಥರಣನ್ತಿ ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬತ್ಥರಣವಿಕತಿ। ಪಿತುರಾಜಾ ದಮಿಳಸ್ಸ ಪರಾಜಿತೋ ರೋಹಣೇ ಸೋಳಸವಸ್ಸಾನಿ ವಸಿತ್ವಾ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಪರಿವುತೋ ‘‘ರಜ್ಜಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ಏಕಂ ಅಮಚ್ಚಂ ಹಮ್ಬುಗಲ್ಲಕವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚಾತುನಿಕಾಯಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಆನೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಸಿ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ರಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾ ಹಮ್ಬುಗಲ್ಲಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಭಯಗಿರಿವಿಹಾರಂ ಅಕಾಸಿ। ಸೇಸಾಪಿ ಏಕೇಕವಿಹಾರಂ ಕಾರಾಪೇಸುಂ ಕಿರ।
೧೮೭. ಚೋರಸಮೀಪಂ ಪೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಾಳಯಕ್ಖವಿಹಾರಂ ಪೇಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದಿಸೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ। ತಳಾಕಾದೀಸು ಮಚ್ಛಾದಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಕೇವಟ್ಟಂ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ‘‘ತಳಾಕತೀರಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಪಹಿಣನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ವಾಳಯಕ್ಖವಿಹಾರಂ ಪಾಹೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸದಿಸೋ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸಾನುಲೋಮತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಏವಂ ವಾಳಯಕ್ಖಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ।
೧೮೯. ತಂ ತತ್ರಟ್ಠಿತಂ ಛಿನ್ದನ್ತನ್ತಿ ತಂ-ಸದ್ದೋ ಏಕಚ್ಚೇಸು ನತ್ಥಿ। ಇತರೇಸು ಪಾರಾಜಿಕಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಮಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಚೀವರಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಪಿ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಟ್ಟತಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ।
೧೯೦. ಕಥಂ? ಕುಟಿರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ಪಟಗ್ಗಿದಾನಾದಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಕುಟಿ ನಾಮೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಸ್ಸ ನಗ್ಗಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಂ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ಜೀವಿತರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಚ ಸಪ್ಪದಟ್ಠಕಾಲೇ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಿ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ರುಕ್ಖೋ ವಾ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ। ಏತ್ಥ ಪನಾಯಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ – ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸುಪಿ ಸತ್ತಾ ನಗ್ಗಿಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಸಾದಂ ಕತ್ವಾ ನಿರಯೂಪಗಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಜೀವಿತತ್ಥಾಯ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಛಿನ್ದನತೋ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅನೇಕೇಸು ರುಕ್ಖೇನ ಓತ್ಥತೇಸು, ಓಪಾತೇ ವಾ ಪತಿತೇಸು ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ರುಕ್ಖಛೇದನಾದಿ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ರಕ್ಖಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಭೂಮಿತಚ್ಛನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೧೯೧. ತೀಹಿ ಮಾರಿತೇ ಪನ ವಿಸಙ್ಕೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೀಸು ಏಕೇನ ಮಾರಿತೇಪಿ ‘‘ಖೇತ್ತಮೇವ ಓತಿಣ್ಣತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಯೋಪಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಾರೇನ್ತಿ ಚೇ, ಆಪಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಅವಿಸಙ್ಕೇತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಙ್ಕೇತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತಿಯೋ ಚೇ ಮಾರೇತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ದ್ವೇ ಮಾರೇನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಮಾರಿತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಹಾರಾನಂ ಮರಣೇ ಸತಿ ದ್ವೇ ಮಾರಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ಏಕೋವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕಂ
ವಗ್ಗುಮುದಾತೀರಿಯಭಿಕ್ಖುವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ಚತುತ್ಥೇ ವಗ್ಗು ಚ ಸಾ ಮೋದಯತಿ ಚ ಸತ್ತೇತಿ ವಗ್ಗುಮುದಾ। ‘‘ವಗ್ಗುಮದಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ವಗ್ಗು ಚ ಸಾ ಪಸನ್ನಸುದ್ಧತರಙ್ಗಸಮಿದ್ಧತ್ತಾ ಸುಖುಮಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಜೀವಿತವಗ್ಗುತ್ಥನಿತಾ ಜೀವಿತತ್ಥನ್ತಿ ನೀಲುಪ್ಪಲನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಮದಸ್ಸಾತಿ ಚ ಬಹುಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಪಾನಾದಿಸಮಿದ್ಧಾ ನದೀ ಛಣದಿವಸೇಸೂತಿ ನಿರುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಗ್ಗು ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಲೋಕೇನ ಸಮ್ಮತಾತಿ ಕಿರ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಸಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ।
೧೯೪-೫. ವಣ್ಣವಾ ‘‘ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಕಾಸಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಕಾಸೋ ಹದಯವತ್ಥು। ಚತುಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕೇ ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯೇ। ಅತ್ತನೋ ದಹತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ದಹತಿ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸನ್ತನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಂ। ಗೋತ್ರಭುನೋತಿ ಗೋತ್ತಮತ್ತಂ ಅನುಭವತ್ತಾ ನಾಮಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸವಿಭಙ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೧೯೭. ಪದಭಾಜನೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧುರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುರಿಮಂ ಕತ್ವಾ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೯೯. ಅನಾಗತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ರಾಗಾದಯೋವ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತಿಸ್ಸನ್ನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಜ್ಜಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’’ತಿ ಭಣತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ, ನ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸನಹಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂಖಣತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚದೀಪನತೋ। ತೇನೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಗತನೀವರಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾವಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಅನಾಗತಾ, ತಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ವದನ್ತೋ ಯದಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಸೋಪಿ ಚ ತಥಾ ಜಾನಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸಪಿ ತಂನಾಮತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾಪಿ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೋ ‘ಪಾರಾಜಿಕ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಕಿಂ ‘ವಿಜ್ಜಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ಭಣನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವೇಪಿ ತಾಸಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ। ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಮಾಣಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಮಾರೋಚೇತುಕಾಮೋ ಲೋಕಿಯೇನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಇತರಥಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಪರೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾನಿದಸ್ಸನಂ ಇಧ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಾಸನೇ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಾವಿಧಾನಾಭಾವಾ। ಭಗವತಾ ವಿಭತ್ತಖೇತ್ತಪದೇ ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಂ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಮಾಣಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಪರಿಯಾಯವಚನತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ಲಾಭೀಮ್ಹಾಹಂ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವಾ ವದತೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಸಚೇ ಪನಸ್ಸೇವಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ಸೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸೇಸಂ ಆರೋಚೇತುಮೇವ ವದತಿ। ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’ತಿಆದೀಸು ಅಹಂ-ವಚನಾಭಾವಾ ಪರಿಯಾಯೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇಧ ಪನ ‘ಲಾಭೀಮ್ಹಾಹಂ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದಿವಚನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಸು ಏಕೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ
ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನನ್ತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ। ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ರಾಗದೋಸಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಚತುತ್ಥೇನ ಮೋಹಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗೋ ಮೇ ಪಹೀನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವದತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ರಾಗಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿನೀವರಣತಾತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗಾ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿನೀವರಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ। ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಕೇಚಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ। ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಇತಿ ಜಾನಾಮಿ, ಇತಿ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅತೀತತ್ತಭಾವೇ ಸೋತಾಪನ್ನೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವದತೋಪಿ ಹೋತೂತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ। ಕಥಂ? ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತೀತತ್ತಭಾವಂ। ಅತೀತತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ।
೨೦೦. ‘‘ಸಚೇಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಾನಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಕಿರ। ‘‘ಇತಿ ವಾಚಾ ತಿವಙ್ಗಿಕಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ। ನತ್ಥೇತನ್ತಿ ಪುರಿಮೇ ಸತಿ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾಭಾವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ವಚನವಿಸೇಸೋ ಪನ ಅತ್ಥಿ ಏವ।
೨೦೭. ಉಕ್ಖೇಟಿತೋತಿ ಉತ್ತಾಸಿತೋ। ಖಿಟ ಉತ್ರಾಸನೇ।
ಸುದ್ಧಿಕವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವತ್ತುಕಾಮವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಥೇತಿ ಝಾನಂ ಕಿರ ಸಮಾಪಜ್ಜಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೋ ಚೇ ‘‘ಏಸ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಗುಣದೀಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏವಂ ವದತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ। ಅಞ್ಞಥಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೇ? ಪಾರಾಜಿಕಚ್ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ।
ವತ್ತುಕಾಮವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಅನುಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೨೨೫-೬. ದುಕ್ಕರ ಆಗಾರ ಆವಟಕಾಮ ಅಭಿರತಿವತ್ಥೂಸು ‘‘ಯದಿ ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಾರಣಂ ಪನ ದುದ್ದಸಂ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ ವಿಯ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಯಾನೇನ ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪದಸಾ ಗಮನವಸೇನೇವ ಕತಿಕಾಯ ಕತಾಯ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂಅಚರಿಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಟ್ಠೇಥ ಏಥ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಏವಂ ಸಹಗಮನೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ। ವಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ ವಸನ್ತೋ ಚೇ ಉಪಾಸಕೇನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ। ‘‘ರತ್ತಿಂ ವಸಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಪಾರಾಜಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾತಿ ನಾನಾಜನಪದವಾಸಿನೋ। ಸಙ್ಘಲಾಭೋತಿ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾಪುಣನಕೋಟ್ಠಾಸೋ।
೨೨೮. ಇಧಾತಿ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮೇ। ಧಮ್ಮಧಾತು ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ।
೨೩೨. ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ನ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಭವಭೂತಾ ಏಕಾ ಏವ ಜಾತೀತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ
೨೩೩. ಚತುವೀಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಘಾತಕಪಿತುಘಾತಕಅರಹನ್ತಘಾತಕಾ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾ। ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ, ಲಮ್ಬಿಆದಯೋ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಕುತೋ ಚತುವೀಸತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾಜಾನನತೋ। ಮಾತುಘಾತಕಾದಯೋ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಇಧಾನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಲಮ್ಬಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ನೇಸಂ ಸಮಞ್ಞಾಯಪಟಿಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖುಭಾವೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ।
ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಕಣ್ಡೋ
೧. ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೨೩೫. ‘‘ಓಕ್ಕಮನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಅಭಿ-ನಿದ್ದೇಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಥಂ? ಕಣ್ಡುವನಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಡುವನಾದಿಉಪಕ್ಕಮೇನ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಮೇಥುನರಾಗವಸೇನ ಊರುಆದೀಸು ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂಸು, ವಣಾದೀಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂಸು ಚ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಾ ಸತಿಪಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ। ಮೋಚನಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಾಧಿಪ್ಪಾಯಾಪೇಕ್ಖಾವ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಸತಿ ಉಪಕ್ಕಮೇ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ನ ಮೋಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ। ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಞ್ಚೇತನಿಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಕಾರಕೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಚೇತೇತಿ ನ ಉಪಕ್ಕಮತಿ ಮುಚ್ಚತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನವಿರೋಧೋ। ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾಯ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ’’ತಿ ಭುಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಸೋವ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯವಚನಕ್ಕಮಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಾಭಾವತೋ ಹೇತುತ್ಥನಿಯಮೋ ನ ಕತೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಕತೇ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ, ಉಪಕ್ಕಮೇ ಅಸತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೩೬-೭. ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮವಿಗ್ಗಹೇನ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ದುತಿಯೇನ ಇಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ವಾತಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹರುಹಿರಾದಿಆಸಯಭೇದತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುಆದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ, ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ। ವತ್ಥಿಸೀಸನ್ತಿ ವತ್ಥಿಪುಟಸ್ಸ ಸೀಸಂ। ‘‘ಅಙ್ಗಜಾತಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅಗ್ಗಸೀಸ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥೇವಾತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮತೋ’’ತಿಆದಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಸಕಲಕಾಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪನ ಠಾನಾ ಚುತಮತ್ತೇ ಹೋತೂ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಸಕಟ್ಠಾನತೋ। ಸಕಸರೀರತೋ ಹಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತತೋ ‘‘ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸರೀರಪದೇಸಾ ಚುತಂ ಅವಸ್ಸಂ ದಕಸೋತಂ ಓತರತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಮೋಚನಸ್ಸಾದೇನ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ಸುಕ್ಕಂ ಬಹುತರಮ್ಪಿ ಸರೀರಪದೇಸಾ ಚುತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗಾವಸೇಸಂ ಯತ್ತಕಂ ಏಕಾ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾ ಪಿವೇಯ್ಯ, ತತ್ತಕೇ ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ದಕಸೋತಂ ಅನೋತಿಣ್ಣೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ತಕಸ್ಸ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ಚೇತೇತಿ ಉಪಕ್ಕಮತಿ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಪಸ್ಸಾವಮ್ಪಿ ವಣ್ಣತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವತ್ಥಿಕೋಸಗತಸ್ಸ ಪಿಚ್ಛಿಲತಾಯ ವಾ ಞತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಯುತ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ಇಮೇ ಏವ ತಯೋ ಥೇರಾ, ತೇಸಮ್ಪಿ ದಕಸೋತೋರೋಹಣಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಾಧಾರಣತೋ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವದತಿ ಕಿರ।
ಠಾನಾ ಚುತಞ್ಹಿ ಅವಸ್ಸಂ ದಕಸೋತಂ ಓತರತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಠಾನಾ ಚಾವನಮತ್ತೇನೇವೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ಏವ ಆಪತ್ತಿ। ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಸಕಲಂ ಸರೀರಂ ಠಾನಂ, ಅನೋತಿಣ್ಣೇ ಠಾನಾ ಚುತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ನಾಮ ರಾಗಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೭) ಕಥಾವತ್ಥುಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ‘‘ತಂ ಅಸುಚಿಂ ಏಕದೇಸಂ ಮುಖೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಏಕದೇಸಂ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಪಕ್ಖಿಪೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೦೩) ವಚನತೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅವೀತರಾಗಸ್ಸೇವ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ ಯಂ ಅರಹತೋ ಅಸುಚಿ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೩; ಕಥಾ॰ ೩೧೩) ವಚನತೋ। ಪರೂಪಾಹಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಾನಂ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠಾನೋಕಾಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ
ಖೋಭಕರಣಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಭೇಸಜ್ಜಸೇನಾಸನಾಹಾರಾದಿಪಚ್ಚಯೋ। ಸಂಸಗ್ಗಭೇದತೋಪೀತಿ ಏತೇಸು ದ್ವೀಹಿಪಿ ತೀಹಿಪಿ। ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಪಿನನ್ತೇನ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಂ ಅಭೂತಮೇವಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತತೋ ‘‘ಯಂ ಪನ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ। ತಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಿಸಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಸಚ್ಚೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಲಿಕೋ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಞ್ಚೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾ ಸಚ್ಚಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನಾಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಕಿನ್ತು ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಭೂತಂ, ಅಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಅಸುಣನ್ತೋಪಿ ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಅಮುನನ್ತೋಪಿ ಮುನನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಸಚ್ಚಮ್ಪಿ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ತಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಹಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಏವ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಮತೀತಮೇವ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಥೋಕಂ ಕಾಲಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಸಿಯಾ।
ಈದಿಸಾನೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಗನ್ತುಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ, ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ನಿದ್ದಾ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ರುಕ್ಖಸಾಖತೋ ಪತನಭಯಾ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಉಮ್ಮೀಲತಿ ಚ ಸುಪತಿ ಚ। ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಮ್ಮೀಲನ್ತಿ ಸುಬ್ಯತ್ತತರಂ ಪಟಿಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಬುದ್ಧಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ವಿಯ ಸುಪಿನಕಾಲೇಪಿ ತೇಸಂ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ಹೋತಿ, ಯೇನ ‘‘ಸುಪತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಸುಪತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ‘‘ನಿದ್ದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಸುಪಿನದಸ್ಸನಕಾಲೇ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತರಣೇ ಸತಿಪಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಯತೋ ಸತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚೇತನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ಸುಪಿನೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ತಂ ಅನೇಕತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ದುಬ್ಬಲಾರಮ್ಮಣವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ತಾಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಾ ಅದುಬ್ಬಲತ್ತಾ, ಅವತ್ಥುಕಾಯ ದುಬ್ಬಲಭಾವೋ ನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಉಪಾದಾಯರೂಪಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ದೇಸಾರಹಂ ನ ಜಾತಂ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಹಿ ತಂ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ವತ್ಥುರೂಪತ್ತಾ ಚ ಅವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಮ್ಪಿ ನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಚ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಸುಪ್ಪಸನ್ನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂ ನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಚೇ? ಸಿದ್ಧಮೇವ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಉತುಆಹಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮಾಯೋಗತೋ, ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಕಾರದಸ್ಸನತೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ ಚ। ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಬುದ್ಧೋಪಿ ಪಟಿಬುದ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಕಾರವಿಸೇಸೋ ನಿದ್ದಾ ನಾಮ। ಸಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗೋತರಣಾಕಾರವಿಸೇಸೇನ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ತೋ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸುತ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದಾಕ್ಖಣೇ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಥ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿನಯವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅಖೀಣನಿದ್ದೋ, ಅನೋತಿಣ್ಣಭವಙ್ಗೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅಯಂ ನೇವ ಸುತ್ತೋ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ, ಅತ್ತನಾ ತಂ ನಿದ್ದಂ ಅನೋಕ್ಕನ್ತೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ವಿನಯೋ, ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರವಚನಂ ಯುತ್ತಿ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಂಸನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋತಿ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣನಿದ್ದಾಪರೇತೋ। ಸಾ ಹಿ ಇಧ ಕಪಿಮಿದ್ಧಂ ನಾಮ। ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ…ಪೇ॰… ಸುಪನಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೩) ಏವಮಾಗತಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಅರೂಪಂ, ಇಮಸ್ಸ ಫಲಭೂತೋ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ’ಪಚಲಾಯಿಕಾಸುಪಿ ನಿದ್ದಾವಿಸೇಸೋ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಯಞ್ಚೇವ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೩.೫ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಯಂ ತಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ವಿನಯಕಮ್ಮೇನ ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಅವಯವೇ ಸಮೂಹವೋಹಾರೇನ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಖಚ್ಛೇದಕೋ ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ। ನ ಚ ಮಯಾತಿ ವೀಮಂಸನಪದಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ, ಮೋಚನೇ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮುಚ್ಚನಪಕತಿಯಾ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೪೦. ಗೇಹನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ। ವನಭಙ್ಗಿಯನ್ತಿ ಪಾಭತಿಕಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸುಖವೇದನಾಮುಖೇನ ರಾಗೋವ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸುಪನ್ತಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇದಂ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸುಪನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಜಗ್ಗನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೋಧನತ್ಥಾಯ।
೨೬೬. ‘‘ದಾರುಧೀತಲಿಕಲೇಪಚಿತ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಪಟಿನಿಜ್ಝಾನೇಪಿ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪರಿಳಾಹೇ ಮೋಚನರಾಗಜೋ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ। ವಾಲಿಕಾಯ ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಿಕಾಮಂ ನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಠೋ। ‘‘ಏಹಿ ಮೇ ತ್ವಂ, ಆವುಸೋ ಸಾಮಣೇರ, ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಞ್ಞಂ ‘‘ಏವಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾಪಿ
೨೬೭. ‘‘ಪುಪ್ಫಾವಲಿಯಂ ಸಾಸವಳಿಯ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧೋ ಕಿರ।
ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೨೭೦. ‘‘ಓತಿಣ್ಣೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ‘‘ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತಿ, ಸೋ ಚ ಪಯೋಗೋ ಸಮಾಗಮೋ ಅಲ್ಲೀಯನಂ। ಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ? ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ನ ಪತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದಿನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಮತೋ ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಏವಮಸ್ಸ ತಿವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಓತಿಣ್ಣೋ। ಕೇನ? ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಕ್ಖಾದಿನಾ ಸತ್ತೋ ವಿಯ। ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ। ಓತಿಣ್ಣೋ ವಿಪರಿಣತಂ ಓತಿಣ್ಣೋ। ಮಾತುಗಾಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಆಗತೇನ, ಅತ್ತನಾ ಉಪಗತೇನ ವಾ। ಏತೇನ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸಾರತ್ತತಾ ವಾ ಹೋತು ವಿರತ್ತತಾ ವಾ, ಸಾ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ, ನ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ವಿಯ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾರತ್ತತಾಯ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ।
ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ। ಪದಭಾಜನೇ ಪನ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ। ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನ ಚ ಕಾಯೇನ ವಾಯಮತಿ, ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೭೯) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ
‘‘ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಹತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿ। ವೇಣಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ಕೇಸಲೋಮನಖದನ್ತಾದಿಕೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇನಪಿ ಕೇನಚಿ ಕೇಸಾದಿನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ವಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಂ ವಾ ಫುಸನ್ತೋಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೭೪)। ತೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ತಿವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ। ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನತೋ ದುವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತದತ್ಥಜಾನನತೋ। ಫುಟ್ಠಭಾವಞ್ಹಿ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋಪಿ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ಅಯಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಫುಟ್ಠಭಾವಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ತಂ ಸಾದಿಯನಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ। ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ಕಾಯೇನ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇನ ವಾ ಕಾಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೇ ಫುಟ್ಠೇ ಪಸನ್ನಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಚೇ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ। ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೋ, ಲೋಲುಪ್ಪೋ ಅಪ್ಪಸನ್ನಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೋ ವಾ ಹೋತಿ, ತಿಮಿರವಾತೇನ ಉಪಹತಕಾಯೋ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಅಙ್ಗನ್ತ್ವೇವ ನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ನಖೇನ ಲೋಮೇನ ಸಂಸಗ್ಗೋ ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಚ ಮೇ ಲೋಮಘಟ್ಟನೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಿಮಿರವಾತಥದ್ಧಗತ್ತೋ ಚಾಹಂ ನ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾಮೀತಿ ಅನಾಪನ್ನಸಞ್ಞೀ ಸಿಯಾತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಪಿಚ ‘‘ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ನ ಚ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೋ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ನ ತದತ್ಥಜಾನನತೋತಿ ಕಾರಣಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತಿ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೨೭೧. ‘‘ರತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವಿಪರಿಣತ’’ನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ‘‘ಮಾತುಯಾ ಮಾತುಪೇಮೇನ ಆಮಸತಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನೇವ ರತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿನಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾವ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಮತಿತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ನ ಯಕ್ಖೀ ನ ಪೇತೀ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವಿನಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಾ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾ ಇತ್ಥೀ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ನಾಮ। ಯಕ್ಖಿಆದಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಸಿದ್ಧೇನ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಾಸು ಯಕ್ಖೀ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥು ಹೋತಿ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಯಕ್ಖಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತದನುಲೋಮತ್ತಾ ಪೇತಿತ್ಥೀ, ದೇವಿತ್ಥೀ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥು। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಿತ್ಥೀ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಏಕೇ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ‘‘ವಿನೀತವತ್ಥುಮ್ಹಿ ‘ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸಞ್ಞೀತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ’ತಿಆದಿವಾರೇಸುಪಿ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸೋವ। ತೇನೇವ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಅತ್ತಕಆಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಾರಾ ವಿಯ ತಿರಚ್ಛಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಾರಾಪಿ ನಾಗತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಪಣ್ಡಕೋತಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೋವ, ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋವ ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೋ ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಣ್ಡಕೋ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ಜನಾ ಇಧ ನಾಗತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವತ್ಥುಸಞ್ಞಾವಿಮತಿಭೇದವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದಾಭೇದವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಅನಾಗತವಾರಗಣನಾ ಚ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ತೇಸಂ ದುಕಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಾರಾ, ಆಪತ್ತಿಅನಾಪತ್ತಿಭೇದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ। ‘‘ತತ್ಥ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಣ್ಡಕಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾ, ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕಾ, ಅಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಾ, ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಪುರಿಸಾ ಚ ನಾಗತಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಗತಾ, ಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಅನಾಗತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨೮೧) ಪನ ‘‘ನಾಗಮಾಣವಿಕಾಯಪಿ ಸುಪಣ್ಣಮಾಣವಿಕಾಯಪಿ ಕಿನ್ನರಿಯಾಪಿ ಗಾವಿಯಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೮೩) ಏತ್ಥ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ, ತಥಾ ಯಕ್ಖಪೇತತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಪಿಚ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾಯಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಚ್ಛಾಯಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಇತ್ಥೀನಂ, ಪುರಿಸಾನಞ್ಚ ಏಕತೋ ವಚನೇ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ। ಇಧ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಪಣ್ಡಕಿತ್ಥಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಏಕತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಚ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇಸು ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಪುರಿಸಸಞ್ಞಿತಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯೇ ವಾರಾನಂ ಸಂಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದಯೋ ನಾಗತಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಆಪತ್ತಿ, ತಥಾ ತತ್ಥಾಪಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪುರಿಸಂ ಓಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಪಣ್ಡಕಂ ಓಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ। ವಿಸೇಸೋ ಚ ಪಣ್ಡಕೇ, ಪುರಿಸೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇ ಚ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮೇತೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಯತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ವಾ ಕಾರಣಂ ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆರಿಚಯೋ। ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತವಾರಗಣನಾ ತಾವ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಇತ್ಥಿಮೂಲಕಾ ಪಞ್ಚ ವಾರಾ ಪಣ್ಡಕಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಮೂಲಕಾ ಚ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಾತಿ ವೀಸತಿ ವಾರಾ ಏಕಮೂಲಕಾ, ತಥಾ ದುಮೂಲಕಾ ವೀಸತಿ, ಮಿಸ್ಸಕಮೂಲಕಾ ವೀಸತೀತಿ ಸಟ್ಠಿ
ತತ್ಥಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಯದಿದಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಪರಾಮಸನಪದಂ, ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಆಮಸನಾದೀನಿ ಛುಪನಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ದ್ವಾದಸಪಿ ಪದಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಆಮಸನಾ ಪರಾಮಸನಂ ಛುಪನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ ಆಮಸನಾ। ‘‘ಛುಪನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪರಾಮಸನಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಏಕತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ ಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮವಾರೇ ಏವ ದ್ವಾದಸಪಿ ಆಮಸನಾದೀನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ತತೋ ಪರಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ದ್ವೇ ಪದಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ಇತರಾನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ಕಾಯವಾರಾದೀಸು ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅಲಾಭತೋ ಆಮಸನಮೇವೇಕಂ ಆಗತಂ, ನೇತರಾನಿ। ‘‘ಸಞ್ಚೋಪೇತಿ ಹರತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಸಞ್ಚೋಪೇತಿ ಚ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ರಜ್ಜುವತ್ಥಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪನೇ’’ತಿ ಚ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ವೇಣಿಗ್ಗಾಹೇ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಲೋಮಫುಸನೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ।
ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ನಿದ್ದೇಸೇ। ‘‘ಸದಿಸಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಾದಿಸಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ಗರುಕಂ ತತ್ಥ ಕಾರಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರೋಪಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಛುಪನಕೋ। ಗಹಣೇ ಚಾತಿ ಗಹಣಂ ವಾ। ವಿರಾಗಿತೇತಿ ವಿರದ್ಧೇ। ಸಾರತ್ತನ್ತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ಮಹಾಸುಮತ್ಥೇರವಾದೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ‘‘ಕಾಯಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ। ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಂ ಆಮಸತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೭೩) ವಚನತೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋಪಿ ಖಾಯತಿ। ‘‘ವಿರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏತ್ಥಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವ ಖಾಯತಿ ‘‘ನೀಲಂ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಕಾಯಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗತ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಗರುಕಾಪತ್ತಿಭಯೇನ ‘ನೀಲಮೇವ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಾಯಾಮನ್ತೋ ಕಾಯಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಸ್ಸ ‘ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ‘‘ಏವರೂಪೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವದತಿ ಕಿರ। ‘‘ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಪುರಿಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಾಲೇಪಿ ಇತ್ಥಿವಸೇನೇವ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೨೮೧. ತಿಣಣ್ಡುಪಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಮುದ್ದಿಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮುದ್ದಿಕಂ, ತೇನ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಕಟಂ, ಕಟಿಸುತ್ತಕಂ, ಕಣ್ಣಪಿಳನ್ಧನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿವಾಸಿನೋ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಲಿಖಿತಂ, ಕಟಿಕಪಟಞ್ಚ ನ ಛುಪನ್ತಿ ಕಿರ। ಆಕರತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೋ। ರತನಮಿಸ್ಸೋತಿ ಅಲಙ್ಕಾರತ್ಥಂ ಕತೋ ಕಞ್ಚನಲತಾದಿವಿನದ್ಧೋ। ಸುವಣ್ಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾತಿ ಸುವಣ್ಣರಸಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾ। ಬೀಜತೋ ಧಾತುಪಾಸಾಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಥೇರೋ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಪೂಜಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತಿ ಕಿರ। ಬುಬ್ಬುಳಕಂ ತಾರಕಂ। ಆರಕೂಟಲೋಹಮ್ಪಿ ಜಾತರೂಪಗತಿಕಮೇವ।
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಆರಕೂಟಲೋಹಂ ಸುವಣ್ಣಸದಿಸಮೇವ, ಸುವಣ್ಣಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಅನಾಮಾಸ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇಕದೇಸೋಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ।
ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೨೮೩. ತತಿಯೇ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ತಯೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವಾರಾ ತಯೋ ದುಕ್ಕಟವಾರಾ ತಯೋ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರಾತಿ ದ್ವಾದಸ ವಾರಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ। ತತ್ಥ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವೀಸತಿಕಾನಂ ಏಕೇಕಮೂಲಾ ವಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವಿಸೇಸಾತಿ ಪಣ್ಣಾಸ ವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ವೇಮತಿಕೋ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಪಣ್ಡಕಪುರಿಸಸಞ್ಞೀ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ ಅಕ್ಕೋಸತಿಪಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಪಣ್ಡಕೋ ಚ ಹೋತಿ ಪಣ್ಡಕಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಅನಾಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾ
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೨೮೫. ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ। ಸೀಸಂ ನ ಏತೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ಘಟಿತೇ ಪನ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಘಟಿತೇ ಏವ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಾನಂ ನಿಯತವಚನತ್ತಾ, ಅಚ್ಚೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ವಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಸೀತಿಆದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ। ತತ್ಥ ಅಲೋಹಿತಾಸಿ, ಧುವಲೋಹಿತಾಸಿ, ಧುವಚೋಳಾಸಿ, ಪಗ್ಘರಣೀಸಿ, ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಾಸಿ, ವೇಪುರಿಸಿಕಾಸೀತಿ ಏತಾನಿ ಛ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅನಿಯತವಚನಾನಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಾಸಿ, ನಿಮಿತ್ತಮತ್ತಾಸೀತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅನಚ್ಚೋಳಾರಿಕಾನಿ ಚ, ಯತೋ ಅಟ್ಠಪದಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ನ ಜನೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂನಿ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವಿಯ ಅಕ್ಕೋಸಮತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂನೀತಿ ಏಕೇ। ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಾಸಿ, ವೇಪುರಿಸಿಕಾಸೀತಿ ಏತಾನೇವ ಪದಾನಿ ಸಕಲಸರೀರಸಣ್ಠಾನಭೇದದೀಪಕಾನಿ ಸುದ್ಧಾನಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ ಸಕಲಸರೀರಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ, ಇತರಾನಿ ಜನೇನ್ತಿ ಅಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ। ತಾನಿ ಹಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಮೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ ಸಿಖರಣೀ-ಪದಂ ವಿಯ। ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಾಸೀತಿ ವಚನಂ ಪನ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವತ್ಥುನಾ ಮಿಸ್ಸವಚನಂ। ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಚ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಯದಿ ತಮ್ಪಿ ಜನೇತಿ, ಕಥಂ ಅನಿಮಿತ್ತಾಸೀತಿಆದಿಪದಾನಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಏಕೇ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ಪುರಿಸಸ್ಸಪಿ ನಿಮಿತ್ತಾಧಿವಚನತೋ, ‘‘ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿಪಿ
೨೮೭. ಹಸನ್ತೋತಿ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಭಣತಿ, ಸಾ ಚೇ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೨೮೯. ‘‘ಪಟಿವುತ್ತಂ ನೋ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕೋ। ‘‘ಅಕ್ಖರಲಿಖನೇನಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಆವಜ್ಜನಸಮನನ್ತರವಿಧಿನಾ ಸಮೇತಿ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೨೯೦. ಚತುತ್ಥೇ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ಆಗತಾ, ಸೇಸಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ವಾರಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಕಾಯ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಇಧ ನ ಉದ್ಧಟೋ। ಸೇಸಯೋಜನಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹೀತಿ ಪಾಕಾರಪರಿಖಾದೀಹಿ ನಗರಪರಿವಾರೇಹಿ। ಸೇತಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸೇತಾಲಙ್ಕಾರೋ, ಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೫.೪)। ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋತಿ ವೀರಿಯಚಕ್ಕೋ। ವಸಲಂ ದುಗ್ಗನ್ಧನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಪಾಪಕಂ, ಕಿಂ ಮೇ ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೯೧. ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ। ‘‘ಪಠಮವಿಗ್ಗಹೇ ಸಚೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಯೋಜೇತೀತಿ ಕಾಮಹೇತುಪಾರಿಚರಿಯಾಅತ್ಥೋ। ಸೇಸನ್ತಿ ‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’ತಿ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ। ದುತಿಯೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಕಾಮಹೇತು-ಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ। ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಗ್ಗಹಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಅಪರೇ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೯೫. ಏತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮೇಥುನರಾಗೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಭನ್ತೇ ಅಗ್ಗದಾನನ್ತಿ। ಮೇಥುನಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇವಲಂ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತದತ್ಥಿಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಪರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಭಣನೇ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಪನ ಪಣ್ಡಕಗತಿಕೋವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೨೯೭. ಅಹಮ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಾತಿ ಅಹಂ ಅಮ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಾ। ಅಹಂ ಖ್ವಯ್ಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯ್ಯೋತಿ ಬಹುವಚನಂ ಹೋತಿ।
೨೯೮. ಓಯಾಚನ್ತೀತಿ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ದೇವೇ ಯಾಚನ್ತಿ। ಆಯಾಚನ್ತೀತಿ ಉಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಆದರೇನ ಯಾಚನ್ತಿ। ಅಲಙ್ಕಾರಾದೀಹಿ ಮಣ್ಡಿತೋ ಕೇಸಸಂವಿಧಾನಾದೀಹಿ ಪಸಾಧಿತೋ। ‘‘ಮಣ್ಡಿತಕರಣೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೩೦೩. ಸಹ ಪರಿದಣ್ಡೇನ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ದವಾಸಿನೀ ನಾಮ ‘‘ಪಿಯಾ ಪಿಯಂ ವಸೇತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ, ಪುರಿಸಂ ವಾಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಿಯೋ ಪಿಯಂ ವಾಸೇತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ।
ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿಯಾ ಚೇ ಆರೋಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಚೇ ಆರೋಚೇತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ‘‘ವತ್ಥು ಓಲೋಕೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚ ‘‘ಉದಾಯಿತ್ಥೇರೋ ಗಣಿಕಾಯ ಆರೋಚೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ‘‘ಮಾತಾದೀನಮ್ಪಿ ವದತೋ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ। ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನಂ। ಮಾತುರಕ್ಖಿತಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಪೇಸಿತಸ್ಸ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತುರಕ್ಖಿತಂ ವದತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಭಾವೇಪಿ ಸತಿ ವಿಸಙ್ಕೇತಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ವಿಸಙ್ಕೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತರಥಾ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ। ಏಕಂ ದಸಕಂ ಇತರೇನ ದಸಕೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾಯ ಮಾತಾ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಸನ್ತಿಕಂ ಪಹಿಣತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೩೩೮. ಅನಭಿನನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಾಸನಾರೋಚನಕಾಲೇತಿ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ತತಿಯಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಏಕಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ಉಭಯವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಕಿರ।
೩೩೯. ಚತುತ್ಥೇ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ವೀಮಂಸತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಹರತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಸಂವಾದೇತೀ’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಪಾಳಿಯಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿಪಿ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೩೪೧. ಅಲಂವಚನೀಯಾತಿ ನ ವಚನೀಯಾ, ನಿವಾರಣೇ ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ। ಥೇರಪಿತಾ ವದತೀತಿ ಜಿಣ್ಣಪಿತಾ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತ್ಥೀ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ನ ಯಕ್ಖೀ ನ ಪೇತೀ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ, ಪುರಿಸೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋ ನ ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದೀಸು ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಇತ್ಥೀವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಏವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಮೇಥುನಪುಬ್ಬಭಾಗತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕೋವ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಾದಯೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾವ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸಾಸನಙ್ಗಸಮ್ಭವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪನ ವಾರಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಅಜಾನನೇ ವಿಯ ಅಲಂವಚನೀಯಭಾವಾಜಾನನೇಪಿ ಅಚಿತ್ತಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾದೀಸುಪೀತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಲೇಖಂ ನೇತ್ವಾ ಪಟಿಲೇಖಂ ಆರೋಚಿತಸ್ಸಾಪಿ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಭಾವಮಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೩೪೨. ಯಾಚನಾತಿ ‘‘ದೇಥ ದೇಥಾ’’ತಿ ಚೋದನಾ। ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ। ‘‘ಹತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಯಾಚಿತೋ ಉಪಕರಣಂ, ಮೂಲಂ ವಾ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಾಚತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ। ವಟ್ಟತಿ ಸೇನಾಸನೇ ಓಭಾಸಪರಿಕಥಾದೀನಂ ಲದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ। ನ ಆಹಟಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕ್ಕಟಂ
೩೪೪. ಸೋ ಕಿರಾತಿ ಇಸಿ। ತದಾ ಅಜ್ಝಗಮಾ ತದಜ್ಝಗಮಾ।
೩೪೮-೯. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಚನಾಯ ಕಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಯಂ ಯಾಚಿತಕೇಹಿ ಉಪಕರಣೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮೇತಿ, ನ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಧ ಉಭಯೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ‘‘ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ, ‘‘ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಾರಾಪೇನ್ತೇನಾಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಉಭೋಪೇತೇ ಕಾರಕಕಾರಾಪಕಾ। ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿಲೋಮಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಕಾರಯಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ‘‘ಕರೋನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಲೋಮಿತಂ ಹೋತಿ ಅತದತ್ಥತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಕಾರಾಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ‘‘ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಿಕನಯೇನ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘ಕರೋನ್ತೇನ ವಾ ಕಾರಾಪೇನ್ತೇನ ವಾ’ತಿ ವಚನತೋ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ಪರೇಹಿ ವಿಪ್ಪಕತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ, ತದತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಂ ‘ಯದಿ ಪನಾತಿಆದಿಮಾಹಾ’’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯ ಕುಟಿಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಸ್ಸ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏಕತೋಭಾಗೇಪಿ ವಡ್ಢಿತೇ ಆಪತ್ತಿ ಏವ। ಪಮಾಣಯುತ್ತಮಞ್ಚೋ ಕಿರ ನವವಿದತ್ಥಿ। ‘‘‘ಚತುಹತ್ಥವಿತ್ಥಾರಾ’ತಿ ವಚನೇನ ‘ತಿರಿಯಂ ತಿಹತ್ಥಾ ವಾ’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಸಮೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ಪಮಾಣಯುತ್ತೋ’ತಿಆದಿಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಚನಾಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಮಾಣತೋ ಊನತರಮ್ಪೀತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತುಪಞ್ಚಹತ್ಥಮ್ಪಿ ದೀಘತೋ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತಪಮಾಣಮೇವ ದೇಸಿತವತ್ಥು। ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಞ್ಹಿ ಕರೋತೋ ಆಪತ್ತಿ। ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಕುಟಿ ಏವ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಕುಟಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಥಮ್ಭತುಲಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಅನುಸ್ಸಾವನಾನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದಮಿಳಭಾಸಾಯಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೩೫೩. ಚಾರಭೂಮಿ ಗೋಚರಭೂಮಿ। ನ ಗಹಿತಾತಿ ನ ವಾರಿತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾರಣಾಯ ಗುತ್ತಿಬನ್ಧನಾಗಾರಂ, ಅಕರಣಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಗನ್ಧಿಕಾ ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛಿನ್ದನಕಾ ಗನ್ಧಿಕಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ದ್ವೀಹಿ ಬಲಿಬದ್ದೇಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕಿರ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಚಿನನ್ತಿ ವತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತದತ್ಥಾಯಾತಿ ತಚ್ಛನತ್ಥಾಯ। ಪಣ್ಣಸಾಲಮ್ಪೀತಿ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತಕುಟಿಮೇವ ಪಣ್ಣಚ್ಛದನಂ। ತೇನೇವ ‘‘ಸಭಿತ್ತಿಚ್ಛದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಲಿತ್ತಂ ಕಿರ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಥೋಕಂ ಠಪಿತಂ ಪುನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದ್ವಾರಬನ್ಧನೇ ವಾ ವಾತಪಾನೇ ವಾ ಠಪಿತೇ। ಪಠಮಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಏವಾತಿ ಕಿರ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ
೩೫೪. ಛತ್ತಿಂಸ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ನಾಮ ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಚತುಕ್ಕಂ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಚತುಕ್ಕಂ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಚತುಕ್ಕಂ ಪಮಾಣಿಕಚತುಕ್ಕಂ ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಚತುಕ್ಕಂ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಿಕಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಛ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ಏವಂ ಸಮಾದಿಸತಿವಾರಾದೀಸುಪಿ ಪಞ್ಚಸೂತಿ ಛತ್ತಿಂಸ। ಆಪತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾರಮ್ಭೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖು, ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನೇ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾರಮ್ಭಅಪರಿಕ್ಕಮನೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಕಿಮತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಭಿಕ್ಖೂ ಅಭಿನೇತಬ್ಬಾ ವತ್ಥುದೇಸನಾಯ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ। ಕೀದಿಸಂ? ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ನೇತರಂ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ‘‘ಸಾರಮ್ಭೇ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನೇ’’ತಿ ಏವಂ ಆನಿಸಂಸವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವತ್ಥು ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ನೇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿಮತ್ಥಿಕಾ ಪನೇಸಾ ದೇಸನಾತಿ ಚೇ? ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಪರಿವಜ್ಜನುಪಾಯತ್ಥಾ। ವತ್ಥುದೇಸನಾಯ ಹಿ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಗಿಹೀನಂ ಪೀಳಾಜನನೇನ ಅತ್ತದುಕ್ಖಪರದುಕ್ಖಹೇತುಭೂತೋ ಚ ಸಾರಮ್ಭಭಾವೋತಿ ಏತೇ ವತ್ಥುದೇಸನಾಪದೇಸೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪರಿವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಕರಣತ್ಥಂ ಗಿಹೀನಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ದುಕ್ಕಟಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಮಿಸ್ಸಕಾಪತ್ತಿಯೋ।
೩೫೫. ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನ, ವಚನಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಚ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಪತ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ।
೩೬೪. ನ ಘಟಯತಿ ಛದನಲೇಪಾಭಾವತೋ, ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಂ ಪರತೋ ಸಾಧಿಯತಿ। ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತತಾ ವುತ್ತಾತಿ। ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಿಕಗೇಹಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಛದನಂ ದಣ್ಡಕೇಹೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿ ತಿಣಪಣ್ಣಚ್ಛದನಾಕುಟಿಕಾವ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಛದನಂ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ‘‘‘ಸೋ ಚ ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾ’ತಿ ಪಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ತಿಣಕುಟಿಕಾಯ। ಯಥಾಸಮಾದಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಕಾರುಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ದುಕ್ಕಟಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಸೋ ಸುಣಾತಿಛಕ್ಕಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಾದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಸಮಾದಿಟ್ಠಂ ಆಣಾಪಕೇನ, ತಥಾ ಅಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ। ಸಚೇ ‘‘ಅಹಮ್ಪೇತ್ಥ ವಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತುದ್ದೇಸಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವ। ‘‘ಕುಟಿಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ।
ಅಹಞ್ಚ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆಪತ್ತಿ ಏವ ‘‘ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ, ಅನಾಪತ್ತಿ ಅವಿಭತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಇಧ ಪಞ್ಞತ್ತಿಜಾನನಮತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ಅಹಞ್ಚ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ವಾಸಾಗಾರಞ್ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸಾಪತ್ತಿ। ಯೋ ಪನ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಭಯಂ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಚ ‘‘ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಆಗತೇ ಗರುಕೇ ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದತೋ ಇತರೋ ಪಚ್ಛಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೇ? ನ, ಬಲವತ್ತಾ
ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೩೬೬. ಸತ್ತಮೇ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೩೮೦. ಸಾವಕೇನ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಕತಿಸಾವಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಗ್ಗಸಾವಕಂ। ಯಥೂಪನಿಸ್ಸಯಯಥಾಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇನಚಿ ಸಾವಕೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಕೇನಚಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಕೇನಚಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಕೇನಚಿ ಕೇವಲೋ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೩೮೨. ‘‘ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಧರಮಾನೇಪಿ ಭಗವತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾತಿ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಾ ರತಿಯಾ ಅಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತೀತಿಆದಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ದಬ್ಬಸ್ಸ ನೇಸಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಯ ರತಿನಿಯೋಜನಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾದಿಸಂಸಗ್ಗತೋ ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾದೀನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತರಾಯಂ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾರತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅನಭಿರತಿವಾಸಂ, ತತೋ ನೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಚಾವನಞ್ಚ ‘‘ನಿಮ್ಮಿತಾನಂ ಧಮ್ಮತಾತಿ ಸಾವಕೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಾನಂಯೇವ, ನ ಬುದ್ಧೇಹೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಸಾಧಕತಮಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕರಣತ್ಥೇಯೇವ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೮೩-೪. ಯನ್ತಿ ಯೇನ। ‘‘ಕತ್ತಾತಿ ಕತ್ತಾ, ನ ಕತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಭರಿಯಂ ವಿಯ ಮಂ ಅಜ್ಝಾಚರತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿಯಾ ಬಲವತೀ ಚೋದನಾ। ತೇನ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಛುಪನಮತ್ತೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗಸಮ್ಭವಾ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಏವ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ, ತಥೇವ ಪುಬ್ಬೇವಸ್ಸಾ ದುಸ್ಸೀಲಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ತಾವ ಭೂತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ಅಭೂತಾಯ, ಭಗವತಾ ‘‘ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವುತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಅಥ ಅಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ಅಯ್ಯೇನಮ್ಹಿ ದೂಸಿತಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಏವ ತಸ್ಸಾ ಪಕತಿದುಸ್ಸೀಲಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಅಕಾರಕೋ ಹೋತಿ। ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾದೇ ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ದುಕ್ಕಟಂ ಮುಸಾವಾದಪಚ್ಚಯಾ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಾಯ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸಿನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾದೇ ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭೂತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ‘‘ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಭೂತಾಯೇವ ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ, ನಾಭೂತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುರಿಮನಯೇತಿ ದುಕ್ಕಟವಾದೇ। ಪುರಿಮೋ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪಾಳಿವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೮೫-೬. ಪೀತಿಸುಖೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುಖೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪೀತಿಗ್ಗಹಣಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ, ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಅಪನೇತುಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿಯಾ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಚುದಿತಕವಸೇನ ಕತಂ ಅಮೂಲಕಂ ನಾಮ, ‘‘ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನಂ ಅಕತ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಇಮೇ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾದಿಸಂ ದಿಟ್ಠಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಚೋದೇತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಏವ ಆಗತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಇತರೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೇನಾಪಿ ಅನುದ್ಧಂಸೇನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಭಿಕ್ಖುಭಾವಾ ಹಿ ಚಾವನಸಮತ್ಥತೋ। ‘‘ಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ, ಚೋದಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸೀಸಂ ನ ಏತಿ। ದಿಟ್ಠಞ್ಚೇ ಸುತೇನ ಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ಚೋದೇತಿ ಚೋದಾಪೇತಿ, ಸುತಪರಿಸಙ್ಕಿತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಚೋದಿತೇ ವಾ ಚೋದಾಪಿತೇ ವಾ ಸೀಸಂ ಏತಿ ಏವ ಅಮೂಲಕೇನ ಚೋದಿತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ, ತಞ್ಚೇ ಚೋದೇತಿ ‘ಸುತೋ ಮಯಾ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೭)। ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೯) ಇಮಿನಾ ನ-ಸಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಕಥಂ? ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ನಾಮ ಅಸುದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ತಞ್ಚೇ ಚೋದೇತಿ ‘ಸುತೋ ಮಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋಸೀ’ತಿ, ಆಪತ್ತಿ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪುರಿಮನಯೇನಾಪತ್ತಿ। ‘‘ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಆಪತ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಪಾಳಿನಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಾ ಕಥಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ತಾವಾಹು ‘‘ಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಸಞ್ಞಾಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ದಸ್ಸನಸವನಪರಿಸಙ್ಕನಮೂಲೇನ ಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ತದಭಾವೇನ ಅಮೂಲಕೇನಾಪಿ
ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋತಿಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸನಮೂಲೇನ ಸಮೂಲಕೇನಾಪಿ ‘‘ಸುತೋ ಮಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸ। ತದತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿಆದಿ ವಾರಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಸುದ್ಧೋ
ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ಭಿಕ್ಖುನೀ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅನಿಸ್ಸರಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಯೇ ವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯತ್ಥೇರೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಚೋದೇತಿ, ಸಿಕ್ಖಮಾನಾದಯೋ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರೇನ್ತಿ। ಕೋ ಏತ್ಥ ದೋಸೋತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯೇನ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕೋಚಿ ನ ಲಭತೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮೇತೀತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಂಸಾನಿ ತಿಂಸವನ್ತಾನಿ। ಅನುಯೋಗೋತಿ ಪಟಿವಚನಂ। ಏಹಿತೀತಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ದಿಟ್ಠಸನ್ತಾನೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠನಯೇನ, ದಿಟ್ಠವಿಧಾನೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ಠಾನೇತಿ ಲಜ್ಜಿಟ್ಠಾನೇ।
ಗಾಹನ್ತಿ ‘‘ಅಹಂ ಚೋದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾದಾನಗ್ಗಹಣಂ। ಚೇತನಾತಿ ಅತ್ತಾದಾನಗ್ಗಹಣಚೇತನಾ। ವೋಹಾರೋತಿ ಇತೋ, ಏತ್ತೋ ಚ ಞತ್ವಾ ಪಕಾಸನಂ। ಪಣ್ಣತ್ತೀತಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಾ ವಚೀಘೋಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತೇನ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣೇನ ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅಮೂಲಕಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ಪರಿಯಾಯಮತ್ತಂ, ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ। ಅಭಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ। ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀಸು। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹೀತಿಆದಿ। ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀನಮತ್ಥಿತಾ ವಿಯ ಅಮೂಲಕಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸಮಥೇಹೀತಿ ‘‘ಯಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಸಮಥಾ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸಮಥೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪಿಚ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ। ನ ಹಿ ವಿವಾದಾದೀನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಟ್ಠೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಸಮಥಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಕರಣೀಯತಾತಿ ನ ವಿವಾದಾದೀನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಅಮೂಲಿಕಾ ಚೇ,
ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಾ ಫಲಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ।
ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತಾ,
ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಾವ ಸಿಯುಂ ತಥೇವ॥
‘‘ತತೋ ದ್ವಿಧಾ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಧಮ್ಮಾ,
ಸಿಯುಂ ತಥಾತೀತಮನಾಗತಞ್ಚ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿಛಕ್ಕಂ ನ ಸಿಯಾ ತತೋ ವಾ,
ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಮ್ಮುತಿವಾದಮಾಹಾ’’ತಿ॥
ಅನುವದನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ। ಕಿಚ್ಚಯತಾತಿ ಕರಣೀಯತಾ। ತಂ ಕತಮನ್ತಿ ಚೇ? ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿ। ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಕಿರ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
೩೮೭. ಸುತಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಮೂಲಕತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ದಿಸ್ವಾಪಿ ‘‘ದಿಟ್ಠೋಸಿ ಮಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠನಿಯಾಮೇನೇವ ‘‘ಸುತೋಸಿ ಮಯಾ’’ತಿ ವದತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸುತ್ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಪಚ್ಛಾ ತಂ ವಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಮಾನೋ ವದತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಜೇಟ್ಠಬ್ಬತಿಕೋ ಕಾಕೇಕಪ್ಪಟಿವತ್ತಾ ಯದಗ್ಗೇನಾತಿ ಯಾವತಾ, ಯದಾ ವಾ। ನೋ ಕಪ್ಪೇತೀತಿಆದಿ ವೇಮತಿಕಾಭಾವದೀಪನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ವೇಮತಿಕೋವ ನಸ್ಸರತಿ
೩೮೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು। ಓಕಾಸಕಮ್ಮನ್ತಿ ಓಕಾಸಕರಣಂ। ‘‘ಓಕಾಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಓಕಾಸಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅಸೂರಿಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಕಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಕಞ್ಞಾ ಸೂರಿಯಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಭವತಿ, ಏವಂ ‘‘ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಓಕಾಸಂ ನ ಕಾರೇತ್ವಾತಿ ಹೋತಿ।
ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ದುತಿಯದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೩೯೧. ವೇಳುವನೇಯೇವಾತಿ ಇದಂ ತೇಹಿ ವುತ್ತವೇಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಆವುಸೋ ಸುತೇನ ಅವೋಚುಮ್ಹಾ’’ತಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಕುಪಿತೇಹಿ ಅನತ್ತಮನೇಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಭಾಗಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಛಗಲಕಭಾಗಸ್ಸ ಇದಂ ಛಗಲಕಜಾತಂ ಅಧಿಕರಣಂ। ಅಞ್ಞಭಾಗೋ ವಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಛಗಲಕಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗೋ ಅಸ್ಸ ಛಗಲಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಛಗಲಕೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಪಟಿಮಾಯ ಸರೀರಂ, ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಪಠಮಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಜಾತಿಪದತ್ಥೋತಿವಾದೀನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಹಿ ಸಾಮಿಭಾವೇನ, ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಚ ಪಧಾನತ್ತಾ ಸತ್ತಿಸಭಾವೇ ಠಿತಾ। ತಬ್ಬಿಪರೀತಕತ್ತಾ ಬ್ಯತ್ತಾಕತಿ ಜಾತಿಯೋ ತು ಪದತ್ಥೋ ಇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ದುತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಾಮಕರಣಸಞ್ಞಾಯ ಆಧಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮಮೇವ ನಾಮಕರಣಂ। ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮಕರಣಸಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ। ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಛಗಲಕಜಾತಿಆಧಾರೋ ನಾಮ। ನ ಹಿ ತಂ ನಾಮಂ ಕಚ್ಛಪಲೋಮಂ ವಿಯ ಅನಾಧಾರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ಪನ ಛಗಲಕಸ್ಸ ದಬ್ಬೋತಿ ದಿನ್ನನಾಮಂ ‘‘ದೇಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ಥೇರಂ ಅಮೂಲಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಥೇರಸ್ಸ ಲಿಸ್ಸತಿ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನೇವ, ನ ಅತ್ಥತೋ, ಈಸಕಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಲೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ದೇಸಲೇಸಾ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಞ್ಚಿದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ದಸ ಲೇಸಾ ಜಾತಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ನಿದಾನೇ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಛಗಲಕಸ್ಸ। ಕಞ್ಚಿದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ದಬ್ಬೋತಿ ನಾಮಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ
೩೯೩. ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸಾತಿ ಚುದಿತಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಅಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ವಾತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂಯೇವ ಜಾತಿಲೇಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ತೇ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ನಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ಆಧಾರಭಾವನಿಯಮಸಮ್ಭವತೋ, ಅಧಿಕರಣಭಾವಾನಿಯಮತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿಯಮೇ ಚ ಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ಆಧಾರೋ ಜಾತಿ, ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆಪನ್ನೋ ಆಧಾರೋ, ವಿರುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮಾದಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪತ್ತಚೀವರಾನಂ ಸಾಮಿಕೋ ಆಧಾರೋ, ಯೇನ ಅಧಿಕರಣಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಪದಂ ಅಭಾಜೇತಬ್ಬಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞತೋ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಪಾಕಟಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಸ್ಸಿತಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ। ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಚ ವಿನಯಧರೇಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಭಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನಾಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾ ಚ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ವಿನಯಧರೇಹಿ। ತಾಸು ಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಾಸು ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಭಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತಬ್ಭಾಗಿಯತ್ತಾ। ಇತರಂ ನ ಭಜತಿ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತ್ತಾತಿ ಸುಖಕಾರಣತೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಚನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಲದ್ಧಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಚ ಪಠಮಂ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಧಿಕರಣಞ್ಞಭಾಗಿಯವಚನೇನ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿನಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ಅಧಿಕರಣಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ‘‘ತಬ್ಭಾಗಿಯವಿಚಾರಣಾಯ’’ನ್ತಿ ತಬ್ಭಾಗಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾಯಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ವತ್ಥುಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಅನುವಾದವತ್ಥುಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ವಿಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ಸಭಾವಸರಿಕ್ಖಾಸರಿಕ್ಖತೋ ಚಾತಿ ಸಭಾವೇನ ಸದಿಸಾಸದಿಸತೋ। ತತ್ಥ ಝಾನಾದಿವತ್ಥುವಿಸಭಾಗತಾಯಪಿ ಸಭಾವಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಬ್ಭಾಗಿಯಾವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ವತ್ಥುವಸೇನ ಅನುವಾದಾಧಿಕರಣಂ, ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಞ್ಚ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ವುತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ನ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾಯ ವಿದಿತಾಯ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾ ಪಾರಿಯೇಸಯುತ್ತಿಯಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಮೇವ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏಕಂಸೇನ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸರಿಕ್ಖವಸೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ವಿವಾದಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೇನ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಸಿಯಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ‘‘ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ದೋಸೇನಾತಿಆದಿನಾ ಆಚರಿಯೋ। ಪರತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
‘‘ಕಿಚ್ಚಮೇವ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಂ। ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇವ ಹಿ ಸಂವಿಧಾಯ ಸಙ್ಘೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮನ್ತಿ ಪರಿವಾಸಉಕ್ಖೇಪನಿಯಾದೀನಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಬ್ಭಾನಓಸಾರಣಾದಿ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಮೇವ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ, ತಥಾಪಿ ಸೇಸವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೩೯೪. ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಮವತ್ವಾ ‘‘ಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ।
೩೯೫. ಸವತ್ಥುಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭಾವೇನ ಏಕಜಾತಿಕೋಪಿ ದೀಘರಸ್ಸಕಾಳಕೋದಾತಾದೀನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಖತ್ತಿಯಜಾತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರವಸೇನ ಅಧಿಕರಣತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ನಾಮಗೋತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ನಾಮಗೋತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ನ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರಣಂ ಅಧಿಕರಣಚತುಕ್ಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಂ ಸಮಾನವಚನದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ। ತತ್ಥ ದೀಘಾದಿನೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದೀಘಾದಿತಾ, ದಿಟ್ಠಾದಿತಾ ಚ ಅಞ್ಞಭಾಗೋ, ಯೋ ಚುದಿತಕೋ ಇತರಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಯತೋ ಅಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೯೯. ಲಹುಕಂ ಆಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕತೋ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿ। ತೇನೇವ ಅನ್ತೇ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ
೪೦೦. ಸಾಟಕಪತ್ತೋ ಸರೀರಟ್ಠಪತ್ತೋ। ಆಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿ, ಅಧಿಕರಣಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ‘‘ಲೇಸೋ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಭಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿಭಾವಲೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಣಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿನೋ ಆಪತ್ತಿನಿಕಾಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಭಾವಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದನಾ ಆಪತ್ತಿಲೇಸಚೋದನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೦೮. ಅನಾಪತ್ತಿ ತಥಾಸಞ್ಞೀ ಚೋದೇತಿ ವಾ ಚೋದಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಚೋದನಾಯಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ಏತ್ತಾವತಾ ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸೇ ವುತ್ತವಿಚರಣಾಯ ಸಂಸನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ವಚನತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತತ್ಥ ಇಧ ಚ ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಚೋದನಾಯ ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ।
ಅಞ್ಞಾಭಾಗಿಯಸಿಕ್ಖಂ ಯೋ, ನೇವ ಸಿಕ್ಖತಿ ಯುತ್ತಿತೋ। ಗಚ್ಛೇ ವಿನಯವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಞ್ಚ
ಸೋತಿ।
ದುತಿಯದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪಠಮಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೦೯. ‘‘ವಜ್ಜಂ
೪೧೦. ತೇಸಂ ಅನುರೂಪಾಜಾನನತೋ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಅಸ್ಸ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸೇನಾಸನಿಕೇನ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೦೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ। ತಿಕೋಟಿಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪಾಪಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿಚ್ಚಕಮ್ಮನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಕೋಟೀಹೀತಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಂ। ದಸಹಿ ಲೇಸೇಹಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತಂ ಸಮಣಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಅಸ್ಸಮಣಾ ಇಮೇತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಗರಹಭಾವೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ವಾಗುರನ್ತಿ ಮಿಗಜಾಲಂ। ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ವಾತಿಆದಿನಾ ಪರೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮತಾನಂ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಯಂ ಯಂ ಹೀತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪುನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತಂ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕಿರ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಮೇವ ಸುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅಪರೇಹಿ ಪನ ‘‘ಮತಾನಂ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಕಪ್ಪತಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ ದತ್ವಾ ಮಯಂ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಕತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನ ‘ಪಞ್ಚಸು ಏಕಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತಂ ಇತರೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತೀ’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸೂತಿಆದಿ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಚ ರಾಜಯುತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತೀತಿ ವತ್ವಾ ‘ತುಮ್ಹಾಕ’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಠಪೇನ್ತೇನ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ‘ತುಮ್ಹಾಕಂ, ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಿಸ್ಸಕವಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ವುತ್ತಾನಂ, ವುತ್ತಸದಿಸಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ। ‘ಸಚೇ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕರೋನ್ತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಚ ನ ತುಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಇಧಾಪಿ ‘ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯ, ಮಙ್ಗಲಾದೀನಂ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ‘ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ ಮಿಸ್ಸಕೇ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಚೇ? ‘ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ, ‘ತಞ್ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಚಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇಪಿ। ತಮತ್ಥಂ ಆವಿ ಕಾತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಕಪ್ಪಂ ನಿರಯಮ್ಹೀತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಂ। ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿಕಾಲೇಯೇವ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ। ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಂ।
೪೧೧. ಕುಸಲನ್ತಿ ಖೇಮಂ। ಆಪತ್ತಿಭಯಾ ಕತಾ ಲಜ್ಜೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಭಯೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಆರೋಚೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೨; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೫) ಪೋರಾಣವಚನಸ್ಸಾನುರೂಪತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲಜ್ಜೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಲಜ್ಜಿಸ್ಸಪಿ ಅನಾರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ‘‘ಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಸುಣನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ।
೪೧೬. ಅಸಮನುಭಾಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಮನುಭಾಸನಕಮ್ಮಂ ಅಕರಿಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ನಾಮ ಉಮ್ಮತ್ತಕಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಟ್ಟಾದಿಕೋ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ಯಮ್ಪೀತಿಆದಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತ್ಥ ಆಗತೋಪಿ ಸಕಮ್ಮಬ್ಯಾವಟೋಪಿ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಅಸಮನುಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ಥವಸೇನ। ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ತತ್ಥ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಪದಾಭಾವಾ।
ತಿವಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾಚಾಯ ಏವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಓಟ್ಠಚಲನಾದಿಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ। ವಚೀಭೇದಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ತಿವಙ್ಗೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಿವಙ್ಗಭಾವೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ, ಅಙ್ಗಹಾನಿಭಾವೋ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ಅಙ್ಗಹಾನಿಭಾವೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವಿಕಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ತಂ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾಯವಿಕಾರಂ ವಾ ವಚೀಭೇದಂ ವಾ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಆಪಜ್ಜನತೋ ಅಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಬದ್ಧಂ ಏವಾತಿ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಅಕಿರಿಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಕುಸಲಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಚಿತ್ತಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಪಿ ಕಿರ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವದನ್ತಿ।
ಪಠಮಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ದುತಿಯಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೨೨. ಸಞ್ಞೀತಿ
ದುತಿಯಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೨೪. ಪತಂ ದೀಘಮೂಲಕಪಣ್ಣಸೇವಾಲಂ ಸೇವಾಲಂ ದಣ್ಡಿಸಿಪಿಪ್ಪರಿಂ ಪಣಕಂ ಪೇಸಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾರೇತಿ। ತಿಲಬೀಜಕನ್ತಿ ಸುಖುಮಮೂಲಪಣ್ಣಕಂ ಹುತ್ವಾ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಪತ್ಥರಿಕಂ ಉದಕಪಪ್ಪಟಕಂ ನಿಸ್ಸಾರೇತಿ।
೪೨೫-೬. ‘‘ದುಬ್ಬಚ್ಚಜಾತಿಕೋ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಅಪದಾನೇನಾತಿ ಪುರಾಣಕಮ್ಮೇನ। ‘‘ಕಿಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮಯಂ ಏವರೂಪಂ ಕರೋಮಾತಿಆದಿನಾ ಏಕೂನವೀಸತೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಕಿರ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅನುಮಾನಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮೇತಿ।
ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಕುಲದೂಸಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೩೧. ನ ಕೇವಲಂ ವಿಹಾರೋ ಏವ ಕೀಟಾಗಿರಿ, ಸೋಪಿ ಗಾಮೋ ‘‘ಕೀಟಾಗಿರಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಗಾಮಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪರತೋ ‘‘ನ ಅಸ್ಸಜಿಪುನಬ್ಬಸುಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕೀಟಾಗಿರಿಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸಂವಚ್ಛರೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಸ್ಸತಿ ಕಿರ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಮೇಘೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಧಿಕನ್ತಿ ಛ ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ। ಅಕತವತ್ಥುನ್ತಿ ನವಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ। ‘‘ಜಾಭಿಸುಮನಾದಿಗಚ್ಛಂ ಅಲ್ಲಾನಂ ಹರಿತಾನಂ ಏವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಭೂತಗಾಮಬೀಜಗಾಮಭೇದತೋ ಪನೇಸ ಭೇದೋ। ವತತ್ಥಾಯಾತಿ ವತಿಅತ್ಥಾಯ। ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸೋದಕಂ ವಾ ನಿರುದಕಂ ವಾ। ಆರಾಮಾದಿಅತ್ಥಾಯಾತಿ ವನರಾಜಿಕಾದಿಅತ್ಥಾಯ। ಮಾಲಾವಚ್ಛರೋಪನಂ ಕುಲದೂಸಕಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ, ಗನ್ಥನಾದಿಸಬ್ಬಂ ನ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧೇನ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಆವೇಳಂ ಆಬಿಳ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ।
ಗೋಪ್ಫನನ್ತಿ ಗನ್ಥನಂ। ವೇಠಿಮನ್ತಿ ತಗ್ಗತಿಕಮೇವ। ವೇಧಿಮಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಪುಪ್ಫಂ ವೇಧೇತ್ವಾ ಕತಂ ಕಣ್ಟಕಮ್ಪಿ ಬನ್ಧಿತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಯಂ ವಿಜ್ಝನತ್ಥಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಜಾಲಮಯಂ ವಿತಾನಂ ಜಾಲವಿತಾನಂ। ಪುಪ್ಫಪಟಿಚ್ಛಕಂ ಗವಕ್ಖಂ ವಿಯ ಸಛಿದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತಾಲಪಣ್ಣಗುಳಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಪುನ ಕತಮ್ಪಿ ಪಟಿಛಿಜ್ಜಕಮೇವ। ಧಮ್ಮರಜ್ಜು ಚೇತಿಯಂ ವಾ ಬೋಧಿಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಪ್ಪವೇಸನತ್ಥಂ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಂಸಭಣ್ಡಿಕಂ ಪಸಿಬ್ಬಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸದಿಸತ್ತಾ ವೇಧಿಮಂ ನ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಿಥಿಲಬದ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪೂರಿತನ್ತಿ ದೀಘತೋ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಪೂರಿತಂ। ಘಟಿಕದಾಮಓಲಮ್ಬಕೋತಿ ‘‘ಯಮಕದಾಮಓಲಮ್ಬಕೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಗೇಣ್ಡುಖರಪತ್ತದಾಮಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಚೇಲಾದೀಹಿ ಕತದಾಮಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
‘‘ರೇಚಕಂ ನಾಮ ತಥಾಲಾಸಿಯನಾಟನಟಾನಂ ನಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ತಂ ‘‘ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಾರಿಯೋ ನಾಮ ರುತಸುನಖಾ ಸಿಙ್ಗಾಲಕಮ್ಮಕುರುಙ್ಗಕೇಳಿಪನೇ ಠಿತಾ’’ತಿ ಕಿರ ಪಾಠೋ। ‘‘ನಿಬುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ।
೪೩೨. ಅಬಲಬಲಾದಿ-ಪದಾನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ। ಯಥಾ ಪಾಮೋಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಅಸ್ಸಜಿಪುನಬ್ಬಸುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಾಮೋಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಸಾವಕಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ।
೪೩೩. ‘‘ಗಾಮೇ ವಾ ನ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ವಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅತ್ಥಸಬ್ಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗಾಮೇ ಕುಲದೂಸಕಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೇನ ಕುಲದೂಸನಂ ಕತಂ, ತಂ ವಿಹಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಸಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಗಾಮೇ ವಾ ನ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಕುಲದೂಸನಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇಪಿ ವಸಿತುಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಸಿತುಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಸನ್ತೇನ ಸಾಮನ್ತಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇಪೀತಿ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮೇ ತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ಚ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಏತೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಸನ್ತೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ನ ಚರಿತಬ್ಬಂ। ಸಾಮನ್ತಗಾಮೇಪಿ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಪುನ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಕುಲದೂಸನಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಗಾಮೇ ಕುಲದೂಸಕವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತವತ್ಥುವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇಪಿ ಚರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ನ ನಗರೇ ಚರಿತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ವಸಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏಕೇ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ವಿಚಾರಣಾ ಏವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
೪೩೬-೭. ದಾಪೇತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಪುಪ್ಫದಾನಞ್ಹಿ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಸೇವ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಾಗುಆದೀನಿ ಆನೇತ್ವಾ ‘‘ದದನ್ತೂ’’ತಿ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ವದತಿ ಚೇ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಮನುಸ್ಸಾ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೂ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ನ ಕಪ್ಪತಿ ಯಾಗುಆದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಕಥಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಯಮೇವಾತಿ ಅಪರೇ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ, ಕುರುನ್ದಿಯಞ್ಚ ‘ತಸ್ಸೇವಾ’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಕುಲದೂಸಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ತೇರಸಕಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಅನಿಯತಕಣ್ಡೋ
೧. ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೪೪-೫. ಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋತಿ ಏತ್ಥ ರಹೋ-ವಚನಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸಾಮಞ್ಞತೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಪಾರಾಜಿಕವಚನಂ ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೇನೇವ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ತದಹುಜಾತಾಪಿ ದಾರಿಕಾ’’ತಿ ವಚನತೋ, ‘‘ಅಲಂಕಮ್ಮನಿಯೇತಿ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಚ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸ್ಸಾದೋ ಚೇತ್ಥ ಮೇಥುನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಿಲೇಸೋ, ನ ದುತಿಯೇ ವಿಯ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಸ್ಸಾದಕಿಲೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ದುತಿಯೇ ವುತ್ತಾ ವಿಞ್ಞೂ ಪಟಿಬಲಾ ಗಹಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯೇನ ವಾ ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋ ವಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಚ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ ವಾ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ, ನ ವಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವ ಪಾಳಿಯಂ ತದತ್ಥದ್ವಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಾ ಚೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕಂ ನ ಭಣನ್ತಿ, ಸೇಸಂ ಭಣನ್ತೀತಿ ವಾದೀನಂ ವಾದೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತಿ। ‘‘ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಓಲೋಕೇಸೀ’’ತಿ ಸುನ್ದರಂ। ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಮಮ ವಿಸೇಸಂ ಕಸ್ಸಚಿ ನಾರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೪೬. ‘‘ಸಾ ಚೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಅಯ್ಯಸ್ಸ ಮಯಾ ಸುತಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಓಭಾಸೇನ್ತಸ್ಸಾ’’’ತಿ, ಇದಂ ಕಿಮತ್ಥಮೇತ್ಥ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಞ್ಹೇತಂ ಇಧ ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಚೇ? ಅಲಂಕಮ್ಮನಿಯಟ್ಠಾನೇ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಪನ ನಾಲಂಕಮ್ಮನಿಯಟ್ಠಾನೇ ಮೇಥುನನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಯಥಾ ಏತಂ, ತಥಾ ‘‘ಸಾ ಚೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಾನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಇಧಾಪಿ ದುತಿಯಾನಿಯತಾಧಿಕಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಞ್ಚ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಇಧ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಮೇಥುನಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಹೋನಿಸಜ್ಜಾನಮೇವಾಗತತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸರಹೋವ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ದುತಿಯಾನಿಯತಾಧಿಕಾರೇ ಚ ‘‘ಅನನ್ಧೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಬಧಿರೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಸುಣಾತಿ, ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ, ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಉಭಯೇಹಿ ಉಭಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಾನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾಪಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾದೋ ನ ಸುನ್ದರೋ ‘‘ತದಹುಜಾತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ।
ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೫೩. ದುತಿಯೇ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಆಸನಂ ಹೋತಿ ಆಸನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಆಸನನ್ತಿ ಅಧಿಕಂ, ಉದ್ಧರಿತಾನುರೂಪ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ದ್ವೇಪಿ ರಹಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾರಹೋನಿಸಜ್ಜಗ್ಗಹಣತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ವಿಞ್ಞೂ ಪಟಿಬಲಾ’’ತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಯಮೇವ ಹಿ ಮಾತುಗಾಮೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾನಂ ಏಕತೋ ವತ್ಥುಭೂತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸಾ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಪಠಮೇ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾಪಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾ ಸಮ್ಭವವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ, ಇಧಾಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ, ಕಸ್ಮಾ ನ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ? ಆಮ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚ ಗಹಿತೋ, ಗಹಿತೋ ಏವ ಪನ ನಿಸಜ್ಜವಸೇನ, ನ ಹಿ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಿಸೇಸೋತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಸತಿ ಕಥಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋತಿ ಚೇ? ದೂರತ್ತಾ। ಪಠಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಸತಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತಿ, ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಏಕಾಪಿ ಕರೋತೀತಿ ಚೇ? ನೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಯದಿದಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ವೇಸಾಲಿಯಂ ಮಹಾವನೇ…ಪೇ॰… ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಯಾವದತ್ಥಂ ನಿದಾನೇ ಆಗತಂ, ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅಚೇಲಕವಗ್ಗೇ ರಹೋಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸೋ ದುತಿಯೋ ಹೋತೀ’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೮೮) ಇಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ‘ಇತ್ಥೀನಂ ಸತಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ದುತಿಯಾನಿಯತೇ ‘ಇತ್ಥೀಪಿ ಪುರಿಸೋಪೀ’ತಿ ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೀವಗ್ಗೇ ಓಸಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ, ಅಚೇಲಕವಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಚ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘ಯೋ ಕೋಚಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸೋ ದುತಿಯೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇಸಂ ಅನುರೂಪತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।
ದುತಿಯಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಕಿಣ್ಣಕವಣ್ಣನಾ
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇದಂ ಅನಿಯತಕಣ್ಡಂ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ಅಪುಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಗರುಕಲಹುಕಭೇದಭಿನ್ನಾಪತ್ತಿರೋಪನಾರೋಪನಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣದೀಪನಪ್ಪಯೋಜನತೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸಾ ಚೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಅಯ್ಯೋ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೋ’ತಿ, ಸೋ ಚ ತಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೪೪೬) ಆಪತ್ತಿಯಾ ಗರುಕಾಯ ಲಹುಕಾಯ ಚ ರೋಪನಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ, ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಾರೋಪನಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ। ಲಕ್ಖಣದೀಪನತೋ ಆದಿಮ್ಹಿ, ಅನ್ತೇ ವಾ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಕಥಂ? ನ ತಾವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯೇಸಮಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ನ ಅನ್ತೇ, ಗರುಕಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಗರುಕಲಹುಕಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಏವ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅರಹತಿ ಉಭಯಾಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ। ಯಾ ತತ್ಥ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ
ಪಕಿಣ್ಣಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅನಿಯತಕಣ್ಡಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
೪. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಕಣ್ಡೋ
೧. ಚೀವರವಗ್ಗೋ
೧. ಪಠಮಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೫೯. ಸಮಿತಾವಿನಾತಿ
೪೬೦-೧. ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಏಕರತ್ತಮ್ಪಿ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇಯ್ಯ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇತುಂ। ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥ ‘ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ। ಅಥ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧಿಯಂ ಅಜಾತಸತ್ತುಕಾಲೇ ಕಥಿನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ದಸಾಹ…ಪೇ॰… ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ಏಸ ನಯೋ ದುತಿಯತತಿಯಕಥಿನೇಸುಪಿ। ತಥಾಪಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ದಸಾಹಪರಮನ್ತಿ ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೨೪) ‘‘ಏಕಾ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿನ್ತಿಆದೀಸು ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪೇಮಂ, ಅರಹನ್ತಾನಂ ಗಾರವೋ। ದಸಮಂ ವಾ ನವಮಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ।
೪೬೨-೩. ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇವಲಂ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧಾಭಾವಮತ್ತದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಟ್ಠಂ ವಾ ವಿನಟ್ಠಂ ವಾ ದಡ್ಢಂ ವಾ ಚೀವರಾಸಾ ವಾ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ದಸಾಹಪರಮಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಚೀವರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನಟ್ಠಾದಿಕಂ ಸೋ ಧಾರೇಯ್ಯ। ಧಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಠಪನಂ, ಪರಿಭೋಗೋ ವಾ। ತಂ ದ್ವಯಂ ಕತೇಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಕತೇಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತಂ ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಕತಮೇವ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಚೀವರಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ದಸಾಹಪರಮಂ ಕಾಲಂ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಞ್ಹಿ ಚೀವರಂ ಸನ್ತಞ್ಚೇ, ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ಪರಿಹಾರಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಪಿಚ ‘‘ಚೀವರಂ ನಾಮ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚ ಕತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ನ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ।
ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೀವರಂ ನಟ್ಠಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಕತಮಂ ಚೀವರಂ ದಸಾಹಪರಮಂ ಧಾರೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಧಾರೇತಬ್ಬಚೀವರಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಕರಣಪಲಿಬೋಧದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ನಟ್ಠಂ ವಾ’ತಿಆದಿಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ‘ನಟ್ಠಂ ವಾ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಚೀವರೇ ಅಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಸತಿ ತಂ ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ‘ಕತಂ ವಾ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಚೀವರಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಕತಚೀವರಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಾಕಟತ್ತಾ। ಕಥಂ? ನಟ್ಠವಿನಟ್ಠಚೀವರಾದೀನಂ ಧಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಕತಚೀವರಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಪಾಕಟಂ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಪಠಮಾನಿಯತೇ ಮೇಥುನಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಹೋನಿಸಜ್ಜಾನಮೇವಾಗತತ್ತಾ ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಪರೇ ವದನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಅನ್ತೋಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ಕತಮೇವ ಸನ್ತಞ್ಚೇ, ದಸಾಹಪರಮಂ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಞ್ಚಿಮಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತವಚನಞ್ಚ ಪರತೋ ಇಧೇವ ವುತ್ತವಿಚಾರಣಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಇಧೇವ ವುತ್ತವಿಚಾರಣಾ ನಾಮ – ‘‘ಸ್ವೇ ಕಥಿನುದ್ಧಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜ್ಜ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ತದಹೇವ ಅನಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅನ್ತೋಕಥಿನೇ ಅತಿರೇಕದಸಾಹಮ್ಪಿ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿ, ಕಥಿನತೋ ಉದ್ಧಂ ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಅತ್ಥತಕಥಿನೋ ಸಙ್ಘೋ ಅತ್ಥತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉಬ್ಭಾರಾ ಏಕದಿವಸಾವಸೇಸೇಪಿ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಲಭತಿ, ಪುನದಿವಸೇ ನ ಲಭತಿ। ಸಚೇ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ ಭಾಜನೀಯಚೀವರಂ ನ ಭಾಜಿತಂ, ಪುನದಿವಸೇ ಅನತ್ಥತಕಥಿನಾನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತಿ। ದಿವಸಾ ಚೇ ಸಾವಸೇಸಾ, ಅತ್ಥತಕಥಿನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಮೇವ ಅತ್ಥತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉಬ್ಭಾರಾ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಂ ಅವಿಕಪ್ಪಿತಂ ವಟ್ಟತಿ ಅನುಞ್ಞಾತದಿವಸಬ್ಭನ್ತರತ್ತಾ। ಕಥಿನದಿವಸೋ
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮಂ ಕಿಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿಯಮೇತಿ, ಉದಾಹು ಧಾರಣಂ, ಉದಾಹು ಉಭಯನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ, ಯದಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಯಮೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಮಾಸೇ ಏವ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸಾಹಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ ಅನಿಟ್ಠಿತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮಾಸೇತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಧಾರಣಂ ನಿಯಮೇತಿ, ಅನ್ತೋಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ಉಬ್ಭತೇಪಿ ದಸಾಹಪರಮಂ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಉಭಯಂ ನಿಯಮೇತಿ, ತತಿಯಕಥಿನೇ ವಿಯ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕಾಮಂ ಉಭಯಂ ನಿಯಮೇತಿ, ನ ಪನ ವಿಸೇಸನೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ। ಯಂ ಅನ್ತೋಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಧಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಾಧಿತಞ್ಹೇತಂ। ‘‘ಕತಂ ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ತೇನ ಪುನ ವಿಸೇಸನೇ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ಕತಮೇವ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ಚ ನಟ್ಠಾದಿಕಂ ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ। ಯೇನ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಸೋ
ಅಪಿಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಥಿನದಿವಸಾಪಿ ದಿವಸಾವ। ಏವಂ ಗಣನುಪಗತ್ತಾ ಅಕಾಲಚೀವರಸಙ್ಖಯಾಪಟಿಲಾಭಾನುಭಾವೇನ ‘‘ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ’’ತಿ ವಚನಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯತ್ತಾ ತದನುಲೋಮತ್ತಾ ‘‘ಕಾಲಚೀವರಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಏತ್ಥ ವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಅತ್ಥಿ ಏಕಚ್ಚೇನ ಕಥಿನುದ್ಧಾರೇನ ಉಬ್ಭತೇ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಲಚೀವರಂ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕಾಲಚೀವರಂ, ತಂ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ, ನೋ ಉಬ್ಭಾರಗತಂ। ತಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ಉಬ್ಭತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಉಬ್ಭತೇ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಸ್ಸ ಉಬ್ಭತಂ, ತಸ್ಸ ಅಕಾಲಚೀವರಂ, ಇತರಸ್ಸ ಕಾಲಚೀವರಂ। ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಏಕಚ್ಚೇನ ಕಥಿನುದ್ಧಾರೇನ ಉಬ್ಭತೇ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಅಕಾಲಚೀವರಮೇವ ಹೋತಿ। ತಂ ಯಥಾಠಪಿತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಕಾಲಚೀವರಂ, ತಂ ಹೇಮನ್ತೇ, ಗಿಮ್ಹೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಕಾಲಭೇದತೋ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನೇಕಂಸಿಕತ್ತಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ
‘‘ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ಅಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ। ನ ಹಿ ಯತ್ತಕಂ ಸಙ್ಘಾಟಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ತತ್ತಕಂ ಅನ್ತರವಾಸಕಾದಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಹೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ। ನ ಏವಂ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಭೇದೋ ತಸ್ಸಾ ಏಕವಿಧತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏಕಾದಸೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯ’’ನ್ತಿ ಅನ್ತಿಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಪುರಿಮತರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅನ್ತಿಮಂ ನಾಮ ಅಪರಕತ್ತಿಕಾಯ ಪಠಮಾರುಣುಗ್ಗಮನಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಾಲತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ನ ಕರೋತಿ, ತೇನೇವಾಹ ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಛಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಚ್ಚೇಕಚೀವರಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಚೀವರಮ್ಪಿ ಏತಂ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೬೪೬-೯)। ಇಮಂಯೇವ
ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನೇ ‘‘ದಸಾಹಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಪಕ್ಖಅತಿರೇಕಪಕ್ಖಮಾಸಅತಿರೇಕಮಾಸಪಟಿಚ್ಛನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಭೇದೋ ವಿಯ, ನ ಇಧ ವಚನಭೇದೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವಚ್ಛರಾತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ನಾಮ, ತಥಾ ದುತಿಯಕಥಿನೇಪಿ ಸಂವಚ್ಛರವಿಪ್ಪವುತ್ಥಮ್ಪಿ ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವುತ್ಥಮೇವ। ತತಿಯೇ ಸಂವಚ್ಛರಾತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ಮಾಸಾತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನಧಿಟ್ಠಿತೇ ಅಧಿಟ್ಠಿತಸಞ್ಞೀ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ಆದಿಪದದೀಪನಂ। ಏಸ ನಯೋ ಅವಿಕಪ್ಪಿತೇತಿಆದೀಸುಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಸು ತಿಕಚ್ಛೇದೇಸು ಏಕಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಇತರೇಸಂ ಏಕೇಕಮಾದಿಪದಂ ವಿತ್ಥಾರೇಹ್ವಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಭಗವತಾವ
ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನ್ತೋದಸಾಹನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತಂ ದಸಾಹಪರಮಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ। ತಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಯಥಾಸಕಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ನಸ್ಸತಿ ವಾ ವಿನಸ್ಸತಿ ವಾ ಡಯ್ಹತಿ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ತಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ವಿಸ್ಸಾಸನ್ತೋ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ। ದುಕ್ಕಟತೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಭೇದೇನ। ಅನ್ತಿಮಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಅನಚ್ಛಿನ್ನೇ ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಞ್ಞೀ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಅವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹಸಞ್ಞೀ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿಆದಿಕಾ ದ್ವೇ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ, ದ್ವೇ ಚ ದುಕ್ಕಟಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದಿ ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ದಸಾಹಪರಮಂ ಅರುಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ದಿವಸಭಾಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ತಾವ ಪಾಳಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಇತೋ ಗರುಕತರಾನೀತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅಯಂ ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪರಿವಾರೇ ಕಮ್ಮವಗ್ಗಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೮೨) ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ। ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ತೇಸಂ ಏತಂ ಅನುಲೋಮ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಲೋಮನಯೇನೇವ ತಂ ವುತ್ತಂ। ನಿಯಮಂ ಪನ ಯಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ವಿನಾ ಞತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಚೀವರದಾನಮ್ಪೀತಿ ವದಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ದೇಮಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ? ತದನುಲೋಮತ್ತಾತಿ। ಏಕದೇವೇದಂ ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಅಪಲೋಕನೇನಾಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಾಧನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನೇತ್ಥ ಚೋದನಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ಸಾಧಿತಂ। ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಏಕಂ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ನಾಗತಂ, ಲೇಸತೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಏತಂ ಅಪಲೋಕನೇನಾಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ।
೪೬೮. ಏಸ ನಯೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚೀವರೇಸು ಉಪಚಿಕಾದೀಹಿ ಖಾಯಿತೇಸು ಮಮಪಿ ಖಾಯಿತಾನೀತಿಆದಿ। ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ…ಪೇ॰… ಸಾಧಕ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಮಾನಜಾತಿಕಂ, ಏಕತ್ಥಜಾತಿಕಞ್ಚ ತತಿಯಕಥಿನಂ ಪಠಮಸಮಾನಮೇವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ।
೪೬೯. ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಿಚೀವರಂ ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ, ಯಂ ವಾ ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂಯೇವ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ತಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ನಾನುಜಾನಾಮಿ। ಸತಿ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇ ಯದಾ ತದಾ ವಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ। ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂಯೇವ ನಾಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ವತ್ಥಞ್ಹಿ ಕತಪರಿಯೋಸಿತಂ ಅನ್ತೋಚತುಮಾಸೇ ವಸ್ಸಾನದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಚತುಮಾಸತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತುಕಾಮೇನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಗತಚೀವರತೋ ಊನಕನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಚೀವರಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ‘‘ತಿಚೀವರಂ ಪನ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಾದೇ ಪನ ಸತಿ ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ವಟ್ಟತಿ। ಯಥಾ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಾಧಿತಮೇತಂ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ‘‘ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಅನಿಯಮತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೋ, ಅನ್ತರವಾಸಕನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಾನಧಿಟ್ಠಿತಾನಂ ಸಮಾನಮೇವ ನಾಮಂ। ‘‘ಅಯಂ ಸಙ್ಘಾಟೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ॰ ೧೨೬) ಹಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ತಿಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಿತಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇ ವಾತಿ ಗೋಚರಗಾಮತೋ ವಿಹಾರೇತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ದೂರತರೇಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ‘‘ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇ ವಾತಿ ದೇಸನಾಸೀಸಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ತದಹೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವಾಸಂ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ತತೋ ದೂರೇ ಠಿತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಏವಂ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಚೀವರವಂಸೇ ಠಪಿತಂ ಅಞ್ಞೋ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ನಾಗದನ್ತೇ ಠಪೇತಿ, ತಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ರುಹತಿ ಚೀವರಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಾದಿವಸೇನ। ಮಹನ್ತತರಮೇವಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಾಧಿಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣಂ ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತತ್ತಾ। ಅನಧಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇ, ಅಧಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಅಧಿಟ್ಠಿತಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇ, ಅನಧಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ದುತಿಯಪಟ್ಟಮೇವ, ತತಿಯಪಟ್ಟಾದಿಕಮ್ಪಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ಉತುದ್ಧಟಾನಂ ದುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ…ಪೇ॰… ಪಂಸುಕೂಲೇ ಯಾವದತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೮)।
ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಾಲೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ತಸ್ಮಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಮಾ ತೀಣಿಪಿ ಚೀವರಾನಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿಧಾನಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ ತಿಚೀವರಂ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಹೋತಿ ಪರಿಸ್ಸಾವನೇಹಿಪಿ ಥವಿಕಾಹಿಪೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೮) ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಏಕಮೇವ ಪರಿಸ್ಸಾವನಂ, ಥವಿಕಾ ವಾ ವಟ್ಟತಿ, ನ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಾನಿ, ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ವಾ ಪರಿಸ್ಸಾವನಾದೀನಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಿ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಯಂನೂನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚೀವರೇ ಸೀಮಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯಂ ಮರಿಯಾದಂ ಠಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೬) ವಚನವಿರೋಧೋತಿ ಚೇ? ನ, ಅನುಸನ್ಧಿಯಾ ಅಜಾನನತೋ, ವಿರೋಧತೋ ಚ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಚೀವರಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೨೬ ಆದಯೋ) ಪಠಮಂ ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತತೋ ಪಾವಾರಕೋಸಿಯಕೋಜವಕಮ್ಬಲಾದಿ। ತತೋ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾವಚಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ಖೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭಗವತಾ ಚೀವರಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಕಿಂ ಅನನುಞ್ಞಾತ’’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛ ಚೀವರಾನಿ ಖೋಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೩೩೯) ಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಜಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ನ ಪನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪಮಾಣಂ। ತತೋ ‘‘ಅದ್ದಸ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಚೀವರೇಹಿ ಉಬ್ಭಣ್ಡಿತೇ ಸೀಸೇಪಿ ಚೀವರಭಿಸಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಖನ್ಧೇಪಿ ಚೀವರಭಿಸಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾರಾ॰ ೬೫೨) ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ, ತತೋಪಿ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಛಾರತ್ತವಿಪ್ಪವಾಸೋ, ತತೋಪಿ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ, ಪಚ್ಚುದ್ಧಟಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪನಾ ಚ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ತಥೇವ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾಪರಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾನಂ ಪರಸನ್ತಕತ್ತಾ ವಿಕಪ್ಪನಪಚ್ಚಯೇ ಅಸತಿ ‘ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳ’ನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಸಿಯಾ, ಯತೋ ತದಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಞೂ ಏವಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇತಿಆದಿ ‘‘ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ನಿಧಾನಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅಬದ್ಧಸೀಮಾಯಂ ದುಪ್ಪರಿಹಾರನ್ತಿ ವಿಕಪ್ಪನಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ಗಮನಸಮ್ಭವತೋ।
ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ಅನತಿರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ‘‘ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಉಪರಿ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಿನ್ನಂ ನಾಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ತುಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಭೇಸಜ್ಜನವಕಮ್ಮಮಾತಾಪಿತುಆದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಚೇತಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಂ ಮಾತುಯಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಠಪೇನ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ‘‘‘ಇದಂ ಭೇಸಜ್ಜಸ್ಸ, ಇಮಂ ಮಾತುಯಾ’ತಿ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಕಭಾವಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಪನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
‘‘ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಗತಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ। ತತೋ ಪರಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಮಾಣಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ। ದ್ವೇ ಚೀವರಾನೀತಿ ಸಹ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೇನ। ಏಸ ನಯೋತಿ ಪಮಾಣಯುತ್ತೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿಆದಿನಯೋವ। ‘‘ತಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ಛೇದನಕ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೩೩) ವಚನತೋ ಉತ್ತರಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ, ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ತಿಚೀವರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತೇ ನತ್ಥೀತಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಿಕ್ಖಾಕರಣೀಯೇಹಿ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ‘‘‘ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ನಿವಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಪಾರುಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಅನ್ತರಘರೇ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೭೬-೫೭೯) ವಚನತೋ ಯತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ, ಸುಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತಾ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವುಚ್ಚತೇ। ತೇನೇವಾಹ ಲೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುಂ ಸುತ್ತೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಥಾಪಿ ನ ಸಮೇತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯದೀ’’ತಿಆದಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅದ್ಧಾ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಮೇತಿ ಚ। ಇತರೇಸು ಪನ ಏಕಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ಆಚರಿಯವಾದೇ ನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ನ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇವ, ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇ ಪನ ಅರಜಿತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ತಿಚೀವರೇ ಏವ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಅನತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಹೇಮನ್ತಾನಂ ಪಠಮದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಠಮದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಚೀವರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ರಜಕೇಹಿ ಧೋವಾಪೇತ್ವಾ ಸೇತಂ ಕಾರಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅರಜಿತೇಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ರುಹತಿ, ತೇನ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ
ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತವಚನನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ ವಿಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಏವಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಅವಚನಂ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೮) ಇಮಿನಾ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇದಾನಿ ಇದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನನಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಖನ್ಧಕಂ, ಪರಿವಾರಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವುಚ್ಚತಿ – ಖನ್ಧಕೇ ತಾವ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ, ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿವಾರೇ ‘‘ನ ನವ ಚೀವರಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನಿ, ನ ನವ ಚೀವರಾನಿ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೯), ‘‘ದಸಕೇ ದಸ, ಏಕಾದಸಕೇ ಏಕಾದಸ ಚೀವರಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನಿ, ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೩೧) ಚ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ವಚನೇನ ಸುಟ್ಠು ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನಿ, ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪಿ ತೇ ವಿರುದ್ಧಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಖನ್ಧಕೇ ಏವ ಚ ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೮) ವುತ್ತಂ। ತದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ಅನತಿರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣಾ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ವಸ್ಸಿಕೇ ಮಾಸೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಹೇಮನ್ತೇ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಸಮ್ಭವತೋ, ವಸ್ಸಾನೇ ವಿಕಪ್ಪನಾಸಮ್ಭವತೋ ಚ। ತಥಾ ಇಧ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಪರಿವಾರವಚನೇನ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಹಿ ವಿರುದ್ಧಂ ತಥಾಗತಾ ಭಾಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋವೇತ್ಥ ಪಟಿಸರಣಂ, ಯೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ಏಕರಸಂ ಹೋತಿ। ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೨೯)। ತಿಚೀವರಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ, ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾದೀನಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತೇ ನ ಅಕಾಮಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅವಸೇಸಪಾಳಿ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಏಕರಸನ್ತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ
ಯಥಾ ಚ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಅಸತಿ ಯಥಾಪಾಳಿಂ ಅವತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಆಪತ್ತಿ ಏವ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ಯಥಾ ಚ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕನಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕೇವಲಂ ಪರಿಯಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ಯಥಾಪಾಳಿಂ ಅವತ್ವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಇದಮ್ಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಸಂವಚ್ಛರಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ‘‘ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಂವಚ್ಛರವಿಪ್ಪವುತ್ಥತಿಚೀವರಂ, ಮಾಸಾತಿಕ್ಕನ್ತಞ್ಚ ‘‘ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಛಾರತ್ತವಿಪ್ಪವುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏಕೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಿದ್ಧಮಿದಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ಅಕಾಮಾ’’ತಿ, ತಥಾ ಅಕಾಮಾ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಚ್ಛಾಯ ಹಿ ಸತಿ ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪವಾಸಸುಖತ್ಥಂ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಓಕಾಸೋ ದಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ಚ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ಅಕಾಮಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ। ಕಿತ್ತಕಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಚೇ? ವಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಾಸಂ, ಇಚ್ಛಾಯ ಪನ ಸತಿ ಉದ್ಧಂಯೇವ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಗಿಮ್ಹೇ, ನೋ ವಸ್ಸೇ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೩) ಚ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ಇದಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ನಿವಾಸೇನ್ತೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನ ‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ। ‘ಚಾತುಮಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೨೩)। ತತ್ಥ ಕುರುನ್ದಿನಯೋ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ
‘‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದಿವಸೇ ಅವಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ, ಅವಿಕಪ್ಪನಪಚ್ಚಯಾ ದಸಾಹಪರಿಹಾರಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ಕಾರಣಮೇಕೇ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಪತ್ತಮತ್ತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಅಯುತ್ತಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾನೇನ…ಪೇ॰… ಛಿದ್ದಭಾವೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಜಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತಾತಿಕ್ಕಮೇನ ವಾ’’ತಿ। ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಛಿದ್ದಭಾವೇನಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ಛಿದ್ದಭಾವೇನ ಪನ ತಿಚೀವರಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾಸು ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಹೇಮನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅವಿಕಪ್ಪನಪಚ್ಚಯಾ। ‘‘ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ತತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಹಿ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೇಮನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಅರುಣಕ್ಖಣೇ ಏವ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚುದ್ಧಟಂ ಪನ ಹೇಮನ್ತೇ ದಸಾಹಪರಿಹಾರಂ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ವಸ್ಸಾನಮಾಸಾತಿಕ್ಕಮೇನಾಪಿ, ಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ಆಬಾಧವೂಪಸಮೇನಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ, ತೇನೇತಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಇದಮೇವ, ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ತತೋ ಪರಂ ನಾಮ ಹಿ ಹೇಮನ್ತಂ, ತತ್ಥ ಚೇ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ, ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ವಸ್ಸಾನಮಾಸಾತಿಕ್ಕಮೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ನ ಯುತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾಭಾವತೋ। ಅವಿರೋಧೋ ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧರಣಂ ವತ್ತಮತ್ತ’’ನ್ತಿವಾದೋ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಕುರುನ್ದಿ ವಚನವಿರೋಧತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಯ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ತದವಚನೇನ ಸಮೇತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಇಧಪಿ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ವಿಧಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಸ್ಸ ಪನ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ವಸ್ಸಾನಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತಿ, ಹೇಮನ್ತಪಠಮಾರುಣೇ ಚ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಾ ಸಾಧಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಯಮೇವ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ, ಅವಿಕಪ್ಪಿತಾಯ ‘‘ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾಪಜ್ಜನಮೇವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಸನ್ತೋಸಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ। ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಏವಂ ಅಭಾವಂ ವಿನಯಸ್ಸ ಪಾಳಿ,
ಭಿನ್ನಂ ಅಭಿನ್ನಞ್ಚ ತದತ್ಥಯುತ್ತಿಂ।
ವಿಞ್ಞಾತುಕಾಮೇನ ತದತ್ಥವಿಞ್ಞೂ,
ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ ವಿನಯೇ ವಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ॥
‘‘ತುಯ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿನಾಪಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸುದಿನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಇತರೋ ಚೇ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ತೇನಾಪಿ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ನೋ ಚೇ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ದೇನ್ತೇನ ಸುದಿನ್ನಂ। ತಂ ಪನ ವತ್ಥು ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೋತಿ। ತಥಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ಚೇ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ವಿನಾಪಿ ‘‘ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ। ನೋ ಚೇ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಸಾಮಿಕಸ್ಸೇವ ತಂ, ನ ಹಿ ತಸ್ಸೇತಂ ವಿನಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಯಕಮ್ಮಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಗಹಿತಂ
ಪಠಮಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೭೧. ಸನ್ತರುತ್ತರೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿಸ್ಸ ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಪೇತೇಸು ಅಗ್ಗಳಗುತ್ತಿ ಏವ ಪಮಾಣಂ। ಗುತ್ತೇ ಏವ ಹಿ ವಿಹಾರೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನಾಗುತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಕಥಿನೇ ‘‘ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಗ್ಗಳಗುತ್ತಿವಿಹಾರೇ ಠಪೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಭಾಗಾನಂ ಹತ್ಥೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸನ್ತರುತ್ತರೇನ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೇ ಲದ್ಧಕಪ್ಪಿಯಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಾಮಿಂಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೭೩. ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸತ್ಥಂ, ವಿಪ್ಪವಾಸಪಚ್ಚಯಾ ಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ತದಭಾವತ್ಥಂ ವಾ ಸಮ್ಮುತಿಂ ದಾತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಟ್ಟತಿ। ಕಿತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ವಟ್ಟತೀತಿ? ಮಾಸಂ ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ವಾ ಯಾವ ಗಮನೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ, ತಾವ ವಟ್ಟತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಪುನ ಸಮ್ಮುತಿದಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಚೇ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಅಞ್ಞೋ ರೋಗೋ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟತಿ, ಉಪಸಮ್ಪದಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ಯಾವಜೀವಂ ಏಕಾಸಮ್ಮುತಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚ।
‘‘ಕತಂ ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಕರಣಪಲಿಬೋಧೇ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನೇಪಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಚೀವರತೋ ವಿಪ್ಪವಾಸಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ತದಾಯತ್ತತ್ತಾ ಕತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ।
೪೭೭-೮. ಅವಿಪ್ಪವಾಸಲಕ್ಖಣವವತ್ಥಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಲಕ್ಖಣಂ ವವತ್ಥಾಪಿತಂ, ತಬ್ಬಿಪರೀತನಯೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಗಾಮೋ ಏಕೂಪಚಾರೋತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ಥಂ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಅಜ್ಝೋಕಾಸಞ್ಚ ಸೇಸೇಸು ಪರಿಕ್ಖೇಪಾಪರಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಏಕೂಪಚಾರನಾನೂಪಚಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪುರತೋ ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ, ಪಸ್ಸತೋ ಚ ಏಕಬ್ಭನ್ತರನ್ತಿ ಅಯಮೇಕೂಪಚಾರೋ, ತತೋ ಪರಂ ನಾನೂಪಚಾರೋ। ತಥಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಛಾಯಾ ಫರತಿ, ಅಯಂ ಏಕೂಪಚಾರೋ। ಇತರೋ ನಾನೂಪಚಾರೋ। ಕಸ್ಮಾ? ತತ್ಥ ಹಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ। ಛಾಯಾವ ಪಮಾಣಂ। ಅಜ್ಝೋಕಾಸಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋವ। ‘‘ಸತ್ಥಾದೀನಂ ಏಕಕುಲಸನ್ತಕವಸೇನ ಏಕೂಪಚಾರತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿವೇಸನೇ, ಉದೋಸಿತೇ ಚ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಅಟ್ಟಾದೀಸೂತಿ ಕತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಖೇತ್ತಧಞ್ಞಕರಣಆರಾಮವಿಹಾರೇಸು ಪನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತ-ಪದಂ ಪುನ ಉದ್ಧಟಂ ಸತ್ಥವಿಭಙ್ಗೇನ ಅಧಿಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ‘‘ನಾನಾಗಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಪನ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಖೇತ್ತಧಞ್ಞಕರಣಆರಾಮೇಸು ನ ಉದ್ಧಟಂ। ವಿಹಾರೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ನ ಉದ್ಧಟಂ। ಕುಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಮಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಕುಲಸ್ಸ ನಾನಾಕುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಾಮಾದೀನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಚೀವರನಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಅಜ್ಝೋಕಾಸಸ್ಸ ಪನ ಅಸಮ್ಭವತೋ ನ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಕುಲಸ್ಸ, ನಾನಾಕುಲಸ್ಸ ಚ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇಸು ಗಾಮಾದೀಸು ಪರಿಹಾರವಿಸೇಸೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇಸು ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕನಾನಾಕುಲಗ್ಗಹಣಂ, ಏಕನಾನೂಪಚಾರಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಪಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಸತ್ಥೇ, ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಚ ಕುಲಭೇದತೋವ ಭೇದೋ, ನೋಪಚಾರಭೇದತೋ। ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಉಪಚಾರಭೇದತೋ ಚ, ಸೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ। ‘‘ತಂ ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ವಚನತೋ ಆಕಾಸೇಪಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯರತನಪ್ಪಮಾಣೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
೪೭೯. ‘‘ಸಭಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ‘‘ಸಭಾಯ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ। ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಿರ ‘‘ಸಭಾಯ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸ ಅನುಪಯೋಗತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಪಕಾಸಿತೋ, ಪುನಪಿ ಖುದ್ದಕಗಾಮೇ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಗಾಮದ್ವಾರವಸೇನ। ಸಚೇ ತಸ್ಸ ದ್ವಾರದ್ವಯಂ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಚ ಘರಸಭಾಯಂ, ಯತ್ಥಿಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
೪೮೦-೧. ಯಾನಿ ನಿವೇಸನಾದೀನಿ ಗಾಮಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾನಿ ನಿವೇಸನಾದೀನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಅಪರಿಸಙ್ಕಿತಮ್ಪಿ ಚೀವರಂ ಅತಿರೇಕಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥ ಅನ್ತೋಸೀಮತಾ ನ ರಕ್ಖತಿ, ಸತ್ಥೇ ಪನ ರಕ್ಖತಿ। ‘‘ನದೀಪರಿಹಾರೋ ಚ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾಯಂ ಪರಿಹಾರೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ಚೇ ಏಕಸೀಮೋ, ಚೀವರಂ ನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ।
ಇದಾನಿ –
‘‘ಛಿನ್ನಂ ಧುತಙ್ಗಂ ಸಾಸಙ್ಕ-ಸಮ್ಮತೋ ಸನ್ತರುತ್ತರಂ।
ಅಚೀವರಸ್ಸಾನಾಪತ್ತಿ, ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾದಿಸಿದ್ಧಿತೋ’’ತಿ॥ –
ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ, ತತ್ಥಾಯಂ ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಕೇಚಿ ‘‘ದಿಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೮) ವಚನತೋ ‘‘ಏಕಚ್ಚಿಕಾ ಸಙ್ಘಾಟಿಪಿ ನಾಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ನ ರುಹತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ದಿಗುಣಮೇವ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ದತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತೇ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಲೇಸೇನ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾ। ಭಗವತಾ ಹಿ ‘‘ಛಿನ್ನಕಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಛಿನ್ನಕಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಛಿನ್ನಕಂ ಅನ್ತರವಾಸಕ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ತತೋ ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಿಚೀವರೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬಂ ಛಿನ್ನಕಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ದ್ವೇ ಛಿನ್ನಕಾನಿ ಏಕಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ದ್ವೇ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾನಿ ಏಕಂ ಛಿನ್ನಕಂ ನಪ್ಪಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ವಾಧಿಕಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೬೦) ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚಿಕಾಪಿ ಸಙ್ಘಾಟಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಾ ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಕುತೋ ದಿಗುಣತಾತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ವಾಧಿಕಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತುನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಪತ್ತಮ್ಪಿ ದಾತುಂ। ಇದಂ ಪನ ಅಪ್ಪಹೋನಕೇ ಆರೋಪೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಪತ್ತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬೦)। ಕಥಿನಂ ಪನ ಛಿನ್ನಕಮೇವ ವಟ್ಟತಿ ಆವೇಣಿಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ
ಧುತಙ್ಗನ್ತಿ
ಸಾಸಙ್ಕಸಮ್ಮತೋತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಚೀವರವಗ್ಗಸ್ಸ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಚತುತ್ಥಂ ಅಙ್ಗಂ, ಇಧ ಛಾರತ್ತವಿಪ್ಪವಾಸೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಙ್ಗಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಸಮ್ಮುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ವದನ್ತಿ। ಇದಂ ನಿಪ್ಪದೇಸಂ, ತಂ ಸಪ್ಪದೇಸಂ ಮಾಸಪರಮತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಬಹಿಗಾಮೇಪಿ ಗಾಮಸೀಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಇಧ ನ ತಥಾ, ಇಧ ಅನನ್ತರೇ ಅನನ್ತರೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ, ತತ್ಥ ಸತ್ತಮೇತಿ ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಸೇಸೋ। ಅಙ್ಗಾನಿ ಪನ ಚೀವರನಿಕ್ಖೇಪಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ, ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನ ಚ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ಕಾಮಂ ನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಥಾಪಿ ಚತುತ್ಥಮಙ್ಗಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಇಧ ವುತ್ತನಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೇನ ನಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿದೇಸನತೋ, ತತ್ಥಾಪನ್ನಾಪತ್ತಿವಿಮೋಕ್ಖದೀಪನತ್ಥಂ। ಸಂವಚ್ಛರವಿಪ್ಪವುತ್ಥಮ್ಪಿ ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವುತ್ಥಮೇವ, ಪಗೇವ ಛಾರತ್ತಂ ವಿಪ್ಪವುತ್ಥಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಅಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಹೇಮನ್ತೇ ವಾ ಗಿಮ್ಹೇ ವಾ ನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ ಚೇ? ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನಾಪಿ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಚತುತ್ಥಂ ಅಙ್ಗಂ ನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಮಾಸಾತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ಚೀವರಂ ‘‘ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಮೇವ। ದ್ವಯೇನ ಊನಮಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ‘‘ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಮಾಸಾತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ತಥಾಪಿ ಸಚೇ ಪಚ್ಚಾಸಾಚೀವರಂ ಹೋತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ‘‘ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ, ಮೂಲಚೀವರಂ ಪನ ‘‘ಮಾಸಾತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಸನ್ತರುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಅಚೀವರಸ್ಸಾನಾಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾದಿಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ತಿಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸೇ ತೇಚೀವರಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ಏಕೇ। ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ನ ಹೋತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾದಿಸಿದ್ಧಿತೋ। ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನ್ತೋಅರುಣೇ ಪಚ್ಚುದ್ಧರತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧರನ್ತಸ್ಸ, ಅನ್ತೋಅರುಣೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಯಾವ ಅಞ್ಞೋ ನಾಧಿಟ್ಠಾತಿ, ತಾವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸಸ್ಸಾತಿ ವಿಪ್ಪವಾಸತೋ ಯಥಾರುತಂಯೇವ ಸತಿ ವಿಪ್ಪವಾಸೇ ವಿಪ್ಪವಾಸತೋ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೇ ಸತಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸತೋತಿ।
ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ತತಿಯಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೪೯೭. ನಪ್ಪಹೋತೀತಿ ಲಾಮಕಪರಿಚ್ಛೇದಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತೇನೇವ ತಿಚೀವರಸ್ಸ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿಲಾಮಕಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ತಾವ ವುತ್ತೋ। ಚೀವರೇ ಪಚ್ಚಾಸಾ ಚೀವರಪಚ್ಚಾಸಾ। ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ತಂ ಚೀವರಂ ಪಚ್ಛಾ ಲಬ್ಭತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಯಾವ ಸಾ ಪಚ್ಚಾಸಾ ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಇದಂ ಮೂಲಚೀವರಂ ಠಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ। ‘‘ಚೀವರಪಚ್ಚಾಸಾ’’ತಿ ಮರಿಯಾದತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಕತಂ।
೪೯೯-೫೦೦. ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ …ಪೇ॰… ಚೀವರಾಸಾ ವಾ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ತೀಸು ಚೀವರೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾ ಅತ್ಥಿ, ರಕ್ಖತಿ। ಚೀವರಪಲಿಬೋಧಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೇ, ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕಥಿನೇ ಸಮಯೇ ವಾ ಹೇಮನ್ತಸ್ಸ ಸಮಯೇ ವಾ ಅಕಾಲಚೀವರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಕಾರೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಇಧ ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ದುತಿಯನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇ (ಪಾಚಿ॰ ೭೩೮ ಆದಯೋ) ಸೇಸಂ ಅಕಾಲಚೀವರಂ ವಿಯ। ತತ್ಥ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಸ್ಸ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಭಾಜೇನ್ತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಆದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಮೇವ ‘‘ಅಕಾಲಚೀವರಂ ಕಾಲಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಭಾಜೇನ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಅಕಾಲಚೀವರಂ ನಾಮ ಅನತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಏಕಾದಸಮಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಅತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಸತ್ತಮಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇದಂ ತುಯ್ಹಂ ದಮ್ಹೀತಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಹಿ ತಂ ಭಾಜನೀಯನ್ತಿ ಚೇ? ಅಭಾಜನೀಯಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಅತ್ಥತಕಥಿನೇಹಿ ಏವ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅಭಾಜನೀಯತ್ತಾ ಅಕಾಲಚೀವರಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಿಕಮ್ಪಿ ಇತರೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಆದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ದಸಾಹಮೇವ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸೇತಂ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ। ಪಠಮಕಥಿನೇ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ’’ತಿ ಇದಞ್ಹಿ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ। ಅನುಬ್ಭತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಥಿನೇ ದಸಾಹಪರಮಮೇವ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಅನಾದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅನಾದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅನತ್ಥತಕಥಿನಾನಂ ಅಪರಕತ್ತಿಕಾಯ ದಸಾಹಮೇವ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಆಮನ್ತಾತಿ ಚೇ? ‘‘ಅನತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ಏಕಾದಸಮಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಸಬ್ಬಚೀವರಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಚೀವರವಸೇನ ಕಥಿನಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಪರಿಹಾರಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ। ಯಥಾ
ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ – ಯಂ ಪನ ಮಯಾ ‘‘ಪಠಮಕಥಿನೇ ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ
ಪುನಪಿ ವುತ್ತಂ – ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪನೇವ ಅಕಾಲಚೀವರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿಂ ಕಥಿನೇ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ ‘‘ಏತ್ಥನ್ತರೇ ತಿಣ್ಣನ್ನಮ್ಪಿ ಅಕಾಲಚೀವರಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಪದಭಾಜನೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಪಠಮೇ ದಸಾಹಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇ ಸಚೇ ಪಚ್ಚಾಸಾ ಅತ್ಥಿ, ತಮೇವ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಮಾಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಇಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತಿ ಅಕಾಲಚೀವರಂ ನಾಮ
‘‘ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಕಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸಾಹಾ ಕಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಹೋನಕಭಾವೇ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂ ಸೀಘನ್ತಿ ವಾ ಲಹುನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದಸಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತಕಥಿನಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತು, ಅನತ್ಥತೇ ಪನ ಕಥಿನೇ ಕಥನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನತ್ಥತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತೋ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏಕತಿಂಸೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಮಹನ್ತೇನಪಿ ಪಚ್ಚಾಸಾಚೀವರೇನ ಸಹ ಘಟಿತಮ್ಪಿ ತಬ್ಭಾವಂ ಅನುಪತಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ ಸತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಸಮ್ಭವೇ, ಅಸತಿ ನ ಹೋತಿ, ಪುನ ಘಟಿತೇ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಘಟಿತೇ ನ ಹೋತಿ। ಛಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞವತ್ಥು ಹೋತಿ। ಪುಬ್ಬಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಘಟಿತಂ ಪುನ ಅಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಲಭತೀತಿ ಏಕೇ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಇದಂ ಅಕಾಲಚೀವರನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಿನ್ನೇ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘ಸೋತಸ್ಸ ಸಙ್ಘತೋ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅನೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅಧಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ಚೀವರಾನಿ ಲಭಿಸ್ಸತಿ ಗಣೋ ವಾ’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಪನ ಮಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಲಿಖಿತಂ, ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
ತತಿಯಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪುರಾಣಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೦೩-೫೦೫. ಭತ್ತವಿಸ್ಸಗ್ಗನ್ತಿ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಭಾಗನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ। ತತ್ಥ ನಾಮ ತ್ವನ್ತಿ ತತ್ಥ ತಯಾ ಕತಕಮ್ಮೇ ಏವಂ ಅಕತ್ತಬ್ಬೇ ಸತಿ ಧೋವಾಪಿಸ್ಸಸಿ ನಾಮ। ಅಥ ವಾ ಸೋ ನಾಮ ತ್ವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ತದನುಪಸಙ್ಗಭಯಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪುರಾಣಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಾಣಭಾವದೀಪನತ್ಥಮೇವ ‘‘ಸಕಿಂ ನಿವತ್ಥಮ್ಪಿ ಸಕಿಂ ಪಾರುತಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚೀವರಂ ನಾಮ ಛನ್ನಂ ಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಚೀವರಂ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚೀವರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಏಕೇ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತತರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ರಜಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕತಮೇವ ನಿವಾಸೇತುಂ, ಪಾರುಪಿತುಂ ವಾ ವಟ್ಟತಿ, ನೇತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಚ ಮಜ್ಝಿಮತ್ಥೇರವಾದೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ ಹೋತಿ, ನೋಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ। ರಜಿತ್ವಾತಿಆದಿ ಪನ ವಿನಯವಿಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಮಮ ತಕ್ಕೋ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಅಞ್ಞಾತಿಕಸಞ್ಞೀವಾರೇ ತೀಣಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ಏವಂ ವೇಮತಿಕಞಾತಿಕವಾರೇಸು ಚಾತಿ ನವ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾಹ – ಏಕವಾರಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಧೋವನೇಸು ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ದುದ್ಧೋತ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಧೋವತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ದುತಿಯವಾರಂ ಅವುತ್ತಾ ಧೋವತಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಅಲಂ ಏತ್ತಾವತಾ ಧೋತೇನಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪುನ ಧೋವನ್ತೀ ಅವುತ್ತಾ ಧೋವತಿ ನಾಮಾತಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ನೋ ಚೇ, ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನೇ ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿ ಸಾಕಿಯಾನೀನಂ ವಿಯ।
೫೦೬. ಏಕೇನ ವತ್ಥುನಾತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಠಮೇನ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಟ್ಠವಾಚಿಕಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಸಾಕಿಯಾನಿಯೋವ ವುತ್ತಾ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ।
ಪುರಾಣಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೦೮-೫೧೦. ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅರಞ್ಞವಾಸೀನಿಸೇಧನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇತಿ ಏಕೇ, ‘‘ತಂ ನ ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ವಿಹತ್ಥತಾಯಾತಿ ಆಯಾಸೇನ।
೫೧೨. ಉಪಚಾರೋತಿ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥೋ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ, ಕುರುನ್ದಿಯಞ್ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಬಹೂಸು ಚೀವರೇಸು ಮಹಾಜನೇನ ಪಸಾದದಾನವಸೇನ ತಂ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೇನಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ದಿನ್ನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಬಹೂಸು ತಸ್ಸಾ ಚೀವರಸ್ಸ ಅಜಾನನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಂಸುಕೂಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ನು ಖೋ ದಿನ್ನಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವಟ್ಟತಿ। ಕುರುನ್ದಿಆದೀಸು ವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅಯಮೇವ, ಏಕಂ, ‘‘ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ಯಥಾ ತಥಾ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಥೋವ ಪಟಿಸೇಧಿತೋತಿ ಅಪರೇ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ನ ವದತಿ, ಉಜುಕಮೇವ ವದತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಿತಂ। ತಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಪಿತಂ ಕಾಮಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸನ್ತಕಮ್ಪಿ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ವಟ್ಟತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವುತ್ತಂ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ, ಕುರುನ್ದಿಯಞ್ಚ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೇನ ನ ಸಮೇತೀತಿ। ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ವಿಕಪ್ಪಗ್ಗಹಣೇ ಏವ ರುಹತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಂಸುಕೂಲೇನ ಅಸಮಾನತ್ತಾ। ಪಂಸುಕೂಲಭಾವೇನ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಾದೀಸು ಠಪಿತಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ, ನ ತಂ ತಸ್ಸಾ ಸನ್ತಕಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಸ್ಸಾಮಿಕಞ್ಹಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಞ್ಚ, ಅಞ್ಞೋಪಿ ಗಹೇತುಂ ಲಭತಿ। ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇವ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಗಹೇತುಂ ಲಭತಿ ತದಾ ತಸ್ಸಾ ಅಸನ್ತಕತ್ತಾ। ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಸಲ್ಲೇಖಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಮಂಸಂ ದದನ್ತೇನ ತಥಾಗತೇನ ಸಲ್ಲೇಖತೋ ಕಪ್ಪಿಯಮ್ಪಿ ಭುತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಚೀವರಮಾಹ ಯೋ ಮಂಸಂ ಕಥನ್ತಿ ಸಯಮಾದಿಸೇಯ್ಯಾತಿ।
ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಞ್ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಹತ್ಥತೋ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ (ಕಙಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಚೀವರಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಅಙ್ಗಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಞಾತಿಕಾಯ
೫೧೪. ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದೀಸೂತಿ ಅನಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬೇಸು ಬಹೂಸು ಪಟಲೇಸು। ತೇನೇವಾಹ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದಿಮ್ಹಿ ಅನಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಪರಿಕ್ಖಾರೇ’’ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗೇಸು ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿಕ್ಖಾರತ್ತಾ ಭಿಸಿಛವಿಯಾ ವಿಯ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಕಿಂ ಪಟಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ಹೋತಿ, ಕಿನ್ತು ತಂ ಕಿರ ನಿವಾಸನಾದಿಚೀವರಸಣ್ಠಾನತ್ತಾ ನ ವಟ್ಟತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನಿವಾಸನಾದಿಚೀವರಸಾಧನಂ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಂ ಚೀವರಂ ನಾಮ। ಅನನ್ತರಾತೀತೇ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನುಪಗಮೇವಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಚೀವರಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮತಾ, ಪಾರಿವತ್ತಕಾಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಹತ್ಥತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ತೀಣೇವ ಅಙ್ಗಾನಿ ಅವತ್ವಾ ಅಪರಿಕ್ಖಾರತಾತಿ ಚತುತ್ಥಮಙ್ಗಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅಚೀವರಸಙ್ಖ್ಯತ್ತಾ। ಪಠಮಕಥಿನಾದೀಸು ವಿಕಪ್ಪನುಪಗತಾ ಪಮಾಣಂ, ಇಧ ಕಾಯಪರಿಭೋಗುಪಗತಾತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಕ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದಿಂ ಯಂಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಮ್ಪಿ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾದಿಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಪಟಪರಿಸ್ಸಾವನಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಚ ‘‘ಚೀವರಂ ನಾಮ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪಟಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ಚೀವರಮೇವ, ನ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ। ‘‘ಕೋ ಪನ ವಾದೋತಿ ನಿಗಮನವಚನಮ್ಪಿ ಸಾಧಕ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನನತೋ ಅಚಿತ್ತಕಂ, ನ ವತ್ಥುಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸನ್ತಕಭಾವಾಜಾನನತೋ, ಚೀವರಭಾವಾಜಾನನತೋ ಚ ಅಚಿತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
ಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಏಕಸಾಟಕನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋ ಮೋಘಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಪವಾರಿತೋಪಿ ಅದಾತುಕಾಮೋ ಅಞ್ಞಾತಕೋ ಅಪ್ಪವಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ।
೫೧೭. ನೇವ ತಾವ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ, ನ ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಚ್ಛಿನ್ನಾನಂ ಚೀವರಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಾಸಾಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ। ಪಚ್ಚಾಸಾ ಕಿತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ರಕ್ಖತೀತಿ? ಯಾವ ಗಾಮನ್ತರಾ, ಯಾವ ಅದ್ಧಯೋಜನಾತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ದಸ್ಸನಸವನೂಪಚಾರಾತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ಅಞ್ಞೇ ನ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ಪಚ್ಚಾಸಾ ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ಸಾಖಾಪಲಾಸಪರಿಯೇಸನಭಞ್ಜನಸಜ್ಜನಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಾತಿ ಏಕೇ। ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಏತೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಗಿಹಿವತ್ಥಾದೀನಂ ಭಿಸಿಛವಿಪರಿಯನ್ತಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇನ ತಿಣೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ।
ನ ತಾವ ಥೇರಾನಂ ದಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ನ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ದಾತಬ್ಬಾನಿ, ಯದಾ ಥೇರಾ ‘‘ದೇಥಾವುಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಾ ದಾತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ದಹರಾಪಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಾಖಾಪಲಾಸಂ ಭಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ‘ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಏವಂ ವದತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾಪಿ ದಾತುಂ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣಂ ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಾನಂ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ಅತ್ತನಾ ತಿಣಪಣ್ಣೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಚೀವರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಆಚರಿಯಾದೀಹಿ ‘‘ಆಹರಾವುಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ, ನಾವುತ್ತೇತಿ, ನ, ‘‘ಕೇಹಿಚಿ ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಲೇಸತೋ ದುತಿಯಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ। ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ‘‘ನ ತಾವ ಥೇರಾನಂ ದಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಯಾವ ಥೇರಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸಾಖಾಪಲಾಸಾನಿ ಭಞ್ಜತಿ, ತಾವ ನ ದಾತಬ್ಬಾನಿ, ತತೋ ತಾನಿ ಥೇರುದ್ದಿಸ್ಸಕಾನಿ ಸಾಖಾಪಲಾಸಾನಿ ಸಯಂ ಪರಿದಹಿತ್ವಾ ವಿನಾಪಿ ಥೇರಾಣತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ದಾತಬ್ಬಾನಿ, ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ಹೋತಿ ಸತ್ಥುನಾಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ‘‘ತಿಣೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ತದಲಾಭೇ ನ ತ್ವೇವ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕೇವಾದೋ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ತತೋ ಚೀವರಂ ಸಾದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ತರುತ್ತರೇ ಸತಿ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯ’’ನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ತನ್ನ, ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೬) ವುತ್ತೇ ಪವತ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಚೀವರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತೇನ ನಿವತ್ಥೋತಿ ತಂನಿವತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಲಾಭೇನ ತಮೇವ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋ ಜಿರತಿ, ನ ಲೇಸೇನ। ಅತ್ತನಾತಿ ಸಯಮೇವ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯುತ್ತಪರಿಭೋಗೇನ ಅಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋ ಜಿಣ್ಣಂ ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಸಭಾಗಾನಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇ ದಾನಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಪರಿಭೋಗೇ ಏವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಇಮೇ ಕಿರ ದ್ವೇ ಲೇಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ, ವಾಚೇನ್ತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೨೧. ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ನ ಲಭತೀತಿ ಯಥಾಸುಖಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಅನುವತ್ತತಿ ಏವ। ಅತ್ಥಾಯ ಕಸ್ಸ? ತಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾತಕೇ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ಅಪ್ಪವಾರಿತೇಪೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಞಾತಕೇ ಞಾತಕಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ನ ನಿಚ್ಚಂ ಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಾತಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪ್ಪವಾರಿತಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ
ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ತತುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೨೨-೪. ಪಗ್ಗಾಹಿಕಸಾಲಂ ವಾತಿ ದುಸ್ಸಪಸಾರಂ ವಾ। ಹತ್ಥೇನ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠತ್ವಾ ಸಾಲಾಯಂ ಪಸಾರೇತಬ್ಬದುಸ್ಸಂ ಪಸಾರೇನ್ತೀತಿ ಚೋದನಾ। ತಿಚೀವರಿಕೇನೇವಾತಿ ವಿನಯತಿಚೀವರಿಕೇನ। ಸೋ ಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಾದೀಸು ಸನ್ತೇಸುಪಿ ತಿಚೀವರೇ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಲಭತಿ। ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ‘‘ಪಮಾಣಿಕಂ ತಿಚೀವರಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋ ತಸ್ಮಿಂ ನಟ್ಠೇ ಬಹೂನಿಪಿ ಗಹೇತುಂ ಲಭತಿ, ನ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮ’’ನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಭಾಗನ್ತಿ ‘‘ತಿಚೀವರಿಕಸ್ಸ ತಂ ವಿಭಾಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತಿಚೀವರಿಕೇನ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇತೋ ವುತ್ತಗ್ಗಹಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಅಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವದತಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪನ ಸಚೇ ತೀಣಿಪಿ ನಟ್ಠಾನಿ, ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ, ಸಚೇ ದ್ವೇ ವಾ ಏಕಂ ವಾ ನಟ್ಠಂ, ತೇನ ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಪೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವಿಚಾರಣಾ ಏವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಕತಿಯಾ ಸನ್ತರುತ್ತರೇನ ಚರತಿ, ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವಾ ತಂಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವಾ ತತಿಯಸ್ಸ ಅಲಾಭೇನ ವಾ।
೫೨೬. ‘‘ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಸಲ್ಲೇಖದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಞಾತಕಾದಿಟ್ಠಾನೇ ತದುತ್ತರಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ, ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪವಾರಿತಾ ನಾಮ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಪವಾರಿತಾ, ನ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇ। ‘‘ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಪವಾರೇತಿ, ಉಭೋಪಿ ಅಪ್ಪವಾರಿತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಹಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾರಣಾ ನಟ್ಠಕಾರಣಾವ ದೇನ್ತಿ ನಾಮ। ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಪಿಟ್ಠಿಸಮಯೇ ಸತುಪ್ಪಾದಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನತೋ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನನಟ್ಠಕಾರಣಾ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತವಚನಮೇವ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಆಹ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತದುತ್ತರಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋ ಗಹಪತಿ ವಾ ಗಹಪತಾನೀ ವಾ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಪಾಳಿ, ವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋ ನಾಮ ಮಾತಿತೋ ವಾ…ಪೇ॰… ಅಸಮ್ಬದ್ಧೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ, ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ಚ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿವಿಧಾಯಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಅಯುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕೇವಲಂ ಸಲ್ಲೇಖಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಪರೇ। ಉಪರಿ ಕಾಣಮಾತಾಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ತೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಪಹೇಣಕತ್ಥಾಯ ಪಟಿಯತ್ತತೋ ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತತ್ಥ ಚ ಇಧ ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ನಿದಾನವಿರೋಧತೋ ನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾಪಿ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಏವರೂಪೇಸು ಗಹಪತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಗಹಪತಿ ನಾಮ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಪಞ್ಚ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕೋ ಚ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಪಠಮಉಪಕ್ಖಟಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೨೭-೮. ಅಪಿ ಮೇಯ್ಯಾತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಇಮೇ ಸುಕರಾ, ‘‘ನ ಇಮೇಸಂ ಸುಕರಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ‘‘ತಸ್ಸ ನ ಇಮೇಸಂ ಸುಕರಾ ಅಚ್ಛಾದೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪವಾರಿತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪವಾರಿತೋಪಿ ಅಪ್ಪವಾರಿತೋವ ಹೋತೀತಿ।
ಪಠಮಉಪಕ್ಖಟಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ದುತಿಯಉಪಕ್ಖಟಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೩೨. ದುತಿಯಉಪಕ್ಖಟೇನ ಕಿಂಪಯೋಜನನ್ತಿ? ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವಿಯ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತನ್ತಿ ಅನಾರೋಪೇತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ ವಿನಾಪಿ ತೇನ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ, ಅನಿಸ್ಸರತ್ತಾ, ಅನಾರೋಪೇತುಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ, ಆನನ್ದ, ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ॰… ಸಮೂಹನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೬)। ಇದಂ ಸಬ್ಬಮಕಾರಣಂ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಅಪ್ಪಯೋಜನಂ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ತೇನೇವಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾ ನತ್ಥಿ, ತಂಸದಿಸಞ್ಚೇತಂ, ನ ನಿಪ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ? ತತೋ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಏಕಸ್ಸ ಪೀಳಾ ಕತಾ, ದುತಿಯೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ಕೋ ಪನಞ್ಞೋ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ? ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ತಾವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ
ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ವತ್ಥುತೋ ಗಣನಾಯಾಪಿ, ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ ನೇಕತಾ।
ಇತಿ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ, ದುತಿಯೂಪಕ್ಖಟಂ ಇಧ॥
‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಯ, ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಕಿನ್ತೇತಂ।
ಏಕಿತ್ಥಿಯಾಪಿ ನೇಕತಾ, ಆಪತ್ತೀನಂ ಪಯೋಗತೋ’’ತಿ॥
ಅಪಿಚೇತಂ
‘‘ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಬಹುತಾಯ ವಿಮಿಸ್ಸತಾಯ,
ಆಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಬಹುತಾ ಚ ವಿಮಿಸ್ಸತಾ ಚ।
ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿವಿಧಿಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ,
ಸತ್ಥಾ ಉಪಕ್ಖಟಮಿದಂ ದುತಿಯಂ ಅವೋಚಾ’’ತಿ॥
ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ವಿಚಾರಣಾ – ಪುರಾಣಚೀವರಂ ಏಕಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಧೋವಾಪೇತಿ, ಭಿಕ್ಖುನಿಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಗಣನಾ, ತಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಬಹೂನಂ ವಾ ಸಾಧಾರಣಂ ಏಕಮೇವ ಚೀವರಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಾರಿವತ್ತಕಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇಧಾಪಿ ತಥಾ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಬಹೂನಂ ವಾ ಸಾಧಾರಣಮೇಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಪುಗ್ಗಲಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತಿಗಣನಾ। ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಬಹುತಾಯ ನಯೋ। ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಪನ ಞಾತಿಕಾಯ, ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಚ ಏಕಂ ಧೋವಾಪೇತಿ, ಏಕತೋ ನಿಟ್ಠಾಪನೇ ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಅಥ ಞಾತಿಕಾ ಪಠಮಂ ಥೋಕಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಪುನ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾ ಸುಧೋತಂ ಕರೋತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ಅಥ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾ ಪಠಮಂ ಧೋವತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಞಾತಿಕಾ ಸುಧೋತಂ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಪಯೋಗವಸೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಚ ಞಾತಿಕಾಯ ಚ ಅಞ್ಞಾತಿಕಸಞ್ಞೀ, ವೇಮತಿಕೋ, ಞಾತಿಕಸಞ್ಞೀ ವಾ ಧೋವಾಪೇತಿ, ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯದುಕ್ಕಟಾದಿಆಪತ್ತಿಭೇದಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಚ ಞಾತಿಕಾಯ ಚ ಸನ್ತಕಂ ಚೀವರಂ ಉಭೋಹಿ ಏಕತೋ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ
ದುತಿಯಉಪಕ್ಖಟಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೩೭. ‘‘ನ ಖೋ ಮಯಂ, ಆವುಸೋ, ಚೀವರಚೇತಾಪನ್ನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮ…ಪೇ॰… ಕಾಲೇನ ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ರೂಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪನನ್ದೋ ಮಂಸಸ್ಸ ಚೇತಾಪನ್ನಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಕಹಾಪಣಂ ಹತ್ಥೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತತೋ ಮಹನ್ತತರಂ ಚೀವರಚೇತಾಪನ್ನಂ ಕಥಂ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಚೀವರಪಟಿಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಚೀವರವಗ್ಗೇ ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸೂತಿ।
೫೩೮-೯. ‘‘ಆಗತಕಾರಣಂ ಭಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನನು ಪುನ ಚೋದೇತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಏಕೇ। ಆಗಮನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಚೀವರಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸತಿ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಸ್ಸ ಕತತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ಚೋದನಾಲಕ್ಖಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ‘‘ಠತ್ವಾ ಚೋದೇಮೀ’’ತಿ ಆಗತೋ ತಂ ಠಾನಂ ಭಞ್ಜತಿ, ಕರೋತಿ ಚೇಕಂ, ತೀಣಿಪಿ ಚೇ ಕರೋತಿ, ಏಕಮೇವ, ಏಕವಚನತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ತೀಣಿ ಠಾನಾನಿ ಭಞ್ಜತೀತಿ ಏಕೇ। ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ‘‘ನ ಚೋದನಾದಿಂ ಭಞ್ಜತಿ, ಚೋದೇತುಕಾಮೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಕಾಸಿ, ತೇನ ವತ್ತಭೇದೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ಆಸನೇ ಚೇ ನಿಸೀದತಿ, ಏಕಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಭಞ್ಜತಿ। ಆಮಿಸಂ ಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇನ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಭಞ್ಜತಿ। ಧಮ್ಮಂ ಚೇ ಭಾಸತಿ, ಧಮ್ಮದೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಾಯ ಏಕಾಯ ವಾಚಾಯ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಭಞ್ಜತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪನ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ। ಉಪಾಸಕೇಹಿ ಆಣತ್ತಾ ತಂ। ಮೂಲಂ ಅಸಾದಿಯನ್ತೇನಾತಿ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವೇ ಸತಿ ಅಸಾದಿಯನ್ತೇನ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಚಿತ್ತೇನ
ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಚಿತ್ತೇನ ಸಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ಮುಖೇನ ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೇನ ಚೇ ವೋಹರತಿ ‘‘ಕಹಾಪಣಾರಹೇನ, ಪಾದಾರಹೇನ ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡೇನ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಆಹರಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ವಟ್ಟತಿ ಏವ। ಕಸ್ಮಾ? ಕಞ್ಚಿ ಸಸ್ಸುಟ್ಠಾನಕಂ ಭೂಮಿಪದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸೀಮಂ ದೇಮಾತಿ ವದನ್ತಿ, ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ, ‘‘ವಿಹಾರಸ್ಸ ದೇಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಘಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ವಿಹಾರಸ್ಸ ದೇಮಾ’ತಿ ದಿನ್ನಂ ಗರುಭಣ್ಡಂ ನ ಹೋತಿ, ದಕ್ಖಿಣೋದಕಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ, ‘ಸಾಧೂ’ತಿ ಚ ವತ್ತುಂ, ಅನುಮೋದೇತುಞ್ಚ
‘‘ಅಞ್ಞಾತಕಅಪ್ಪವಾರಿತೇಸು ವಿಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸಾಮಿಚಿಮ್ಪಿ ನ ಕತ್ವಾ ಚೇ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಾ ಸಯಮೇವ ಚೋದೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಸಯಂ ಕರಣಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀನಂ …ಪೇ॰… ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ, ದದನ್ತೇಸುಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಜಾತರೂಪರಜತಂ ‘‘ಸಙ್ಘೇ ಸಾದಿತೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಮೇವಾತಿ ಯೇವಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಚೇತಿಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಿಹಾರಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಸಾದಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಥಾ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಮಾತುಯಾ ದೇಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ? ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏಕೇ। ನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ಚೋದೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾಪತ್ತಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಕಥನ್ತಿ? ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋ ಪಣಾಮೇತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ಪಣಾಮೇನ್ತೋ ಅನತಿಸಾರೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೬೮) ಏತ್ಥ ನ ಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತಂಯೇವ ಅಪಣಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತೋ ನ ಪಣಾಮೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ನ ಪಣಾಮೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೬೮), ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಮತ್ತಪೇಮಾದಿಅಭಾವೇಪಿ ಅಪಣಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಪಿಚ ‘‘ಸಾತಿಸಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಸಾತಿಸಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಸದೋಸೋ ಹೋತಿ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ತದನನ್ತರಮೇವ ತಂಮಿಚ್ಛಾಗಾಹನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತೋ ಪಣಾಮೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿಕಾ ಕತಾತಿ। ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಮ್ಪಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಮೇವಾತಿ ತಳಾಕತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಧಞ್ಞೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಗೋರಸಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೇಪಿ ವಿಧಾನಂ ವಕ್ಖಾಮ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ‘‘ಉದಕವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ದುಬ್ಬಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಧಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಚಾರಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಯೋಗವಸೇನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಕತಪುಬ್ಬಂ ನವಸಸ್ಸಂ ನಾಮ। ಖಲೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ರಕ್ಖತೀತಿ ‘‘ಇದಂ ವಾ ಏತ್ತಕಂ ವಾ ಮಾ ಗಣ್ಹ, ಇದಂ ಗಹೇತುಂ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತೋ ಅಪನೇಹಿ, ಇಧ ಪುಞ್ಜಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ವಾ ಪಯೋಗೇನ ರೂಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಹಿ ತಸ್ಸೇವ ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ। ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಸಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಆಹರಥಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಪನ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ। ಪಣ್ಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಸಯಮೇವ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಕಹಾಪಣಾನಂ ವಿಚಾರಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಪಗೇವ ಉಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಸಚೇ ದಾಯಕಾ ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಗಾಮಖೇತ್ತಾರಾಮಾದಿಂ ಕೇಣಿಯಾ ಗಹಿತಮನುಸ್ಸಾ ವಾ ತತ್ಥ ಕುಟುಮ್ಬಿನೋ ‘‘ಇಮೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಾ ಆಹಟಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಾವ ಚೇ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಾ ನ ಕಪ್ಪನ್ತಿ, ಸಪ್ಪಿಆದೀನಿ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇ ವಾ ಗುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಆಚಿಕ್ಖಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ ಕೇನಚಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ಇಮಿನಾ ಸಪ್ಪಿಂ ಆಹರಾಹೀ’’ತಿ ವಿಚಾರೇತಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಇತರೇಸಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಪರತೋ ಪತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ಚತುತ್ಥಪತ್ತೋ ವಿಯ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ಕಹಾಪಣೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಂ ದೇಹೀ’ತಿ ಕಹಾಪಣೇ ದಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತೋ, ಅಯಂ ಪತ್ತೋ ಏತಸ್ಸೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ದುಬ್ಬಿಚಾರಿತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ವಟ್ಟತಿ, ಮೂಲಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಕಹಾಪಣಾನಂ ವಿಚಾರಿತತ್ತಾತಿ। ಇದಂ ದುವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಮೂಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇಮಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ದುತಿಯತತಿಯಪತ್ತಾ ವಿಯ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ಸಯಂಕಾರಿವಾರೇ ‘‘ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬ’ನ್ತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ ನಾಮ।
ಮಹಾವಿಸಯಸಿಕ್ಖತ್ತಾ, ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಇದಂ।
ರಞ್ಞೋ ವಿಯ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಚಿತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋಪಿ ವಾ॥
ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚೀವರವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ।
೨. ಕೋಸಿಯವಗ್ಗೋ
೧. ಕೋಸಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೪೨. ಕೋಸಿಯಕಾರಕೋತಿ ಕೋಸಿಯಂ ನಾಮ। ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಚೇ? ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಕಾಲೇ ‘‘ಸಯಂ ಕತಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಉಭೋಹಿ
ಕೋಸಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಸುದ್ಧಕಾಳಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೪೭. ಸುದ್ಧಕಾಳಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಪಠಮೇ ‘‘ಏಕೇನಪಿ ಕೋಸಿಯಂಸುನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಇಧ ‘‘ಏಕೇನಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನರೂಪಕಂ ‘‘ಸುದ್ಧಕಾಳಕ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸುದ್ಧಕಾಳಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ದ್ವೇಭಾಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೫೨. ‘‘ಧಾರಯಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ತುಲಾ ಆದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಥಾ ತುಲಾಧಾರಣಾಯ ಕಾಳಕಾ ಅಧಿಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಕಾಳಕಾನಂ ದ್ವೇ ಭಾವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಸುದ್ಧಕಾಳಕಪಟಿಸೇಧನನಿದಾನೇನ। ತತಿಯಂ ಓದಾತಾನಂ ಚತುತ್ಥಂ ಗೋಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏಕಸ್ಸಪಿ ಕಾಳಕಲೋಮಸ್ಸ ಅತಿರೇಕಭಾವೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯ’’ನ್ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದ್ವೇಭಾಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ, ತಂ ತುಲಾಧಾರಣಾಯ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಸಮೇತಿ, ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ತುಲಾಯ ಧಾರಯಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಲೋಮಂ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವಿಚಾರಿತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।
ದ್ವೇಭಾಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಛಬ್ಬಸ್ಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೬೨. ನವಂ ನಾಮ ಕರಣಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಇದಂ ಆದಿಕರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸಗಣನಂ ದೀಪೇತಿ। ಕರಿತ್ವಾ ವಾತಿ ವಚನಂ ನಿಟ್ಠಾನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಪರಿಭೋಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದೀಪೇತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲದ್ಧಸಮ್ಮುತಿಕಸ್ಸ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಓರತೋವ ಕತಾನಿ ಬಹೂನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಂ ನವನ್ತಿ ಕಿಂ ಕತತೋ ಅಞ್ಞಂ, ಉದಾಹು ಧಾರಿತತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಕತತೋ ಅಞ್ಞಂ, ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ದುಕ್ಕತಂ ವಾ ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣಂ ವಾ ಪುನ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ವಿನಾಪಿ ಪುರಾಣಸನ್ಥತಸ್ಸ ಸುಗತವಿದತ್ಥಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ। ಕತತೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ, ಇದಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಕತನ್ತಿ ತತೋ ಅನನ್ತರಸಿಕ್ಖಾಪದವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ಧಾರಿತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮ, ಸಮ್ಮುತಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಠಮಕತಂ ಚೇ ಅಪರಿಭುತ್ತಂ, ಸತಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಞ್ಞಂ ನವಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ತತ್ರಿದಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನಿದಸ್ಸನಂ – ನಿಟ್ಠಾನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಚ ಸತ್ತಮೇ ವಸ್ಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ, ನ ವಸ್ಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ। ಸತ್ತಮೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಚ ಊನಕಞ್ಚ ವಸ್ಸಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಕತಸ್ಸೇವ ಸಚೇ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಪುನ ನಿಟ್ಠಾನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಲಭನ್ತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಪರಿಭುತ್ತಂ ವಾ ಹೋತು ಅಪರಿಭುತ್ತಂ ವಾ, ಧಾರಿತಮೇವ ನಾಮ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ನವಂ ನಾಮ ಕರಣಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಪರತೋ ತಮೇವ ಪುಬ್ಬಕತಂ ದುಕ್ಕತಭಾವೇನ, ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣತಾಯ ವಾ ವಿಜಟೇತ್ವಾ ಪುನ ಕರೋತಿ, ನಿಟ್ಠಾನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಬ್ಬಸ್ಸಪರಮತಾ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ಅತಿರೇಕಂ ವಾ। ಅನ್ತೋ ಚೇ ಕರೋತಿ, ತದೇವ ಅಞ್ಞಂ ನವಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಕರಣಂ ಉಪಾದಾಯ, ತಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನವಂ ನಾಮ ಕರಣಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಿಂ ಹೋತಿ? ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀತಿ। ‘‘ಯಾಚನಬಹುಲಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಬಹುಲಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕರಣಂ ದೀಪೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ತಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಮೇವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಪನಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ಥೋ ವಿಸೇಸೋತಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ
ಛಬ್ಬಸ್ಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ನಿಸೀದನಸನ್ಥತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೬೫. ನಾಸ್ಸುಧ ಕೋಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸುಧ-ಇತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಏವಂ ಭನ್ತೇತಿ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಇಧ ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಕೋಚಿ ಭಗವನ್ತಂ ನಾಸ್ಸುಧ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಏಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಂ ಸುಗ್ಗಾಹಂ ಏಕಾಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ವರನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ॰ ೩೩೭) ವಿಯ, ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ಯಥಾಸುಖಂ ಮಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೂತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತು।
೫೬೬-೭. ‘‘ಮಯಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಉಪಸೇನ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಗಣಪಾಮೋಕ್ಖತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಆರಞ್ಞಿಕಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಪಂಸುಕೂಲಿಕವಸೇನ ಸಬ್ಬಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇನೇವಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸನ್ಥತೇ ಚತುತ್ಥಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಕಿಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಚೀವರಂ ನ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಚೇ? ಯಥಾ ಹೋತು। ಕತಮಂ ಚೀವರಂ ನಾಮಾತಿ? ಛನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಂ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚ ವಾಯಿಮಂ ಅವಾಯಿಮನ್ತಿ? ವಾಯಿಮಮೇವಾತಿ। ಕತರಸುತ್ತೇನಾತಿ? ಅದ್ಧಾ ಸೋ ಸುತ್ತಮೇವ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಿವೇಯ್ಯಕಂ ದುಸ್ಸಯುಗಂ, ಇದ್ಧಿಮಯಿಕಞ್ಚ ದೇವದತ್ತಿಯಞ್ಚ ಅಚೀವರಂ ಕರೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಅವಾಯಿಮಮ್ಪೀತಿ ವದಾಮೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಿದ್ಧಾ ಸನ್ಥತೇ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾ ಕಮ್ಬಲಸೀಸೇನ ಉಣ್ಣಾಮಯಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಕಿಂ ಪನ ತೇ ಸನ್ಥತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ? ದುಟ್ಠು ಅಧಿಟ್ಠಹಿಂಸು ಅಚೀವರತ್ತಾ, ನ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗತ್ತಾ ಚ ಸನ್ಥತಸ್ಸ। ಅಥ ನಾಧಿಟ್ಠಹಿಂಸು, ಪುಬ್ಬೇವ ತತ್ಥ ಅಚೀವರಸಞ್ಞಿನೋ ಏತೇತಿ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾಯ ತದುಭಯಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ। ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪಗಂ ನತ್ಥೀತಿ? ತತ್ಥೇವಾಗತಂ
ಅಪಿಚ ಸನ್ಥತೇ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾ ನ ಕೇವಲಂ ತೇಸಂಯೇವ, ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧತಿ ಏವ ‘‘ಪುರಾಣಸನ್ಥತಂ ನಾಮ ಸಕಿಂ ನಿವತ್ಥಮ್ಪಿ ಸಕಿಂ ಪಾರುತಮ್ಪೀ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಪನಸ್ಸ ಅಚೀವರತಂ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತತ್ಥದೀಪನೇನ ದೀಪೇತಿ। ನಿವತ್ಥಪಾರುತನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ನಿಸಿನ್ನಞ್ಚೇವ ನಿಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸನ್ಥತೇ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾ ಅನುಬನ್ಧತಿ ಏವ। ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೮) ಹಿ ‘‘ನಿಸೀದನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಚ, ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೩೨೯) ‘‘ನವ ಚೀವರಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಚ ನಿಸೀದನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ದಸಾ ವಿದತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ಇಧ ‘‘ನಿಸೀದನಂ ನಾಮ ಸದಸಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚಸ್ಸ ‘‘ಸನ್ಥತಸದಿಸಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೇ ಸುಗತವಿದತ್ಥಿಯಾ ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಪದೇಸೇ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಫಾಲೇತ್ವಾ ತಿಸ್ಸೋ ದಸಾ ಕರೀಯನ್ತಿ, ತಾಹಿ ದಸಾಹಿ ಸದಸಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿಸೀದನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಏಕಮೇವ, ದ್ವೇ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಸೀದನಂ ನಾಮ ನವನ್ನಂ ಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ತಞ್ಚ ಸನ್ಥತಸದಿಸಂ ಏಳಕಲೋಮಮಯಸನ್ಥತವಿಸೇಸನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾ ನಿಸೀದನಮೇವ ನಿಸೀದನಸನ್ಥತಞ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ। ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಏಕಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸಿದ್ಧಾ ಸನ್ಥತೇ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಸನ್ಥತಸಾಮಞ್ಞತೋ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಥಂ ಅದಸಮೇವ ಸನ್ಥತಂ ಚೀವರಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಅನೇಕಮ್ಪಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಯತೋ ಸದಸಮೇವ ಸನ್ಥತಂ ಚೀವರಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ। ಅಸನ್ಥತಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಓರೇನ ಚ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಿನಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಂ, ತಞ್ಚ ಪೋರಾಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏವ, ನ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಏಕಮೇವ, ದ್ವೇ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ವಚನತೋತಿ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಸನ್ಥತಂ ಸಯನತ್ಥಮೇವ ಕರೀಯತಿ, ನಿಸೀದನಂ ಅಸನ್ಥತಮೇವಾತಿ। ತಞ್ಚ ನ ನಿಯಮತೋ ‘‘ಪುರಾಣಸನ್ಥತಂ ನಾಮ ಸಕಿಂ ನಿವತ್ಥಂ ಸಕಿಂ ಪಾರುತಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನಞ್ಞವಿಸಯತ್ತಾ।
ಸನ್ಥತಸ್ಸ
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಸನ್ಥತಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ನಿಸೀದನಸನ್ಥತ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ? ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾಯ ಸನ್ಥತಾನಂ ಉಜ್ಝಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅಚೀವರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಧುತಙ್ಗಭೇದಭಯಾ ತಾನಿ ಉಜ್ಝಿತ್ವಾ ತೇರಸಾಪಿ ಧುತಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾದಿಯಿಂಸು, ಸೀಸದಸ್ಸನವಸೇನ ತೀಣೇವ ವುತ್ತಾನಿ, ಭಗವಾ ಚ ತೇಸಂ ಸನ್ಥತಂ ಅನುಜಾನಿ, ತತೋ ನೇಸಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ನಿಸೀದನಚೀವರಸಣ್ಠಾನಮ್ಪೇತಂ ನಿಸೀದನಸನ್ಥತಂ ನೋ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಚತುತ್ಥಚೀವರಭಾವೇನ ಪಗೇವ ಕತಸನ್ಥತಂ ವಾ’’ತಿ। ತತೋ ಸನ್ಥತೇ ನೇಸಂ ಚೀವರಸಞ್ಞಿತಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತದತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ನಿಸೀದನಸನ್ಥತನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋತಿ।
ನಿಸೀದನಸನ್ಥತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಏಳಕಲೋಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೭೨-೩. ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕತಿಯಾ ದೀಘಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ತಿಯೋಜನಪರಮಮೇವ ಹರಿತಬ್ಬಾನಿ, ಪಗೇವ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇನೇವ ವಾಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಗಮನುಸ್ಸಾಹತ್ತಾ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಾನಂಯೇವ ತಿಯೋಜನಾತಿಕ್ಕಮೇ ಆಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ಅನಾಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಪರಸನ್ತಕಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಅತಿರೇಕತಿಯೋಜನಂ ಹರನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾ। ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ದೀಪಿತೋವ ಹೋತೀತಿ। ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಹರಾಪೇತಿ? ಜಾನನ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಜಾನನ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಪೇತಿ, ತೇನ ಹರಿತೇಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಏಕಂಸತೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಹರತೀತಿ। ತತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಅಥ ಅಜಾನನ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಯಾನೇ ವಾ ಭಣ್ಡೇ ವಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾನೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಥ ಉಭೋಪಿ ಏಕತೋ ಏಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಹರಾಪೇನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಸಿಯಾ। ಅನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಯುತ್ತಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ ‘‘ತಿಯೋಜನಪರಮಂ ಸಹತ್ಥಾ ಹರಿತಬ್ಬಾನಿ ಅಸನ್ತೇ ಹಾರಕೇ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಾಳಿ ವುತ್ತಾ। ಹಾರಕೋಪಿ ಸಚೇತನೋ ಅಚೇತನೋತಿ ದುವಿಧೋ। ಸಚೇತನೋಪಿ ಏಳಕಲೋಮಭಾವಂ ವಾ ‘‘ಅಹಮಿದಂ ಹರಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಂ ಏಸ ಇದಂ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಾ ಜಾನನಾಜಾನನವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಅಚೇತನೋ ನಾಮ ಹಾರಕೋ ನದೀಸೋತೋ ವಾ ನಾವಾ ವಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಯಾನಂ ವಾ ಹೋತಿ। ಸಚೇತನೋ ಪಾಕಟೋವ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಂ ಏಸ ಇದಂ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ಜಾನನ್ತಂ ಮನುಸ್ಸಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದನಯೋ। ಅಯಂ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಏಕರಸೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ‘‘ಅಸನ್ತೇ ಹಾರಕೇ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಯಾನೇ ವಾ ಭಣ್ಡೇ ವಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಸಚೇತನೋವ ಹಾರಕೋ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ಚ ಏಳಕಲೋಮಭಾವಞ್ಚ ‘‘ಇದಂ ಹರಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಜಾನನ್ತೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಪೇತಿ, ತೇನ ಹರಿತೇಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಹೇತುಕತ್ತುನೋ ಅಭಾವತೋವ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏಸ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಾ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಯಾನೇ ವಾ ಭಣ್ಡೇ ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಾಪೇತಿ, ನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ।
‘‘ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಕತ್ತುವಚನತಂ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಮಂ ಏಸ ಹರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅಜಾನನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಾರೇತಿ ಚೋದೇತಿ ಅನುಬನ್ಧಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಮಂ ಏಸ ಇದಂ ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾನನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಜಾನನ್ತೋಪಿ ಸಾರಣಾದೀಹಿ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ನ ವಾ ಅನುಬನ್ಧತಿ। ಅಥ ಸಾರಣಾದೀಹಿ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಆಪತ್ತಿ ಏವ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಹೇತುಕತ್ತುಭಾವಾಸಮ್ಭವತೋ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಕ್ಖಾಮ, ‘‘ಅಸನ್ತೇಪಿ ಹಾರಕೇ’’ತಿ ಹಾರಕಾಲಾಭಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಯಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಕಮ್ಬಲಸ್ಸ ಉಪರಿ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸಚೇ ಏಕಮ್ಪಿ ಲೋಮಂ ಚೀವರೇ ಲಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಏವ ಕಮ್ಬಲತೋ ವಿಜಟಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಮ್ಬಲಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಕತಭಣ್ಡೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನೇಕಮ್ಪಿ ಕತಭಣ್ಡಟ್ಠಾನಿಯಮೇವ ಹೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಅನೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ, ನ ಲೋಮಂ। ಅಥ ಲೋಮಮ್ಪಿ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಕತಭಣ್ಡಂ ದುಪ್ಪರಿಹಾರಿಯಲೋಮವಿನಿಬ್ಭೋಗಕತಭಣ್ಡೋ ನಿಯಮೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಕತಭಣ್ಡೇ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಕತಭಣ್ಡೇ ತಿಕದುಕ್ಕಟಞ್ಚ ನಯತೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಥಾ ತಿಕಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಸಉಸ್ಸಾಹತ್ತಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಗಮನತ್ತಾ। ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಸ್ಸಾಹಾನುರೂಪಂ ಲೋಮಾನಂ ತಿಯೋಜನಾತಿಕ್ಕಮನತೋ ವಿನಾಪಿ ಪಯೋಗಚಿತ್ತೇನ ಹರಣಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತೀತಿ ‘ಇದಂ ಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಮೇವ ಅಞ್ಞಂ ಹರಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರಥಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸೀಸೇ ಠಪೇಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಜಾನನ್ತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ‘‘ಅಗಚ್ಛನ್ತೇ ಯಾನೇ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಹರಣಾದೀಹಿ ಜನಿತಉಸ್ಸಾಹಾನಂ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ‘ಇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಾ ‘ಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಾ ಆಭೋಗೇ ಜನಿತೇ ಏವ ಅನಾಪತ್ತಿ, ನ ಅಜನಿತೇತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಆಹಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಠಪಿತೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತತ್ತಾತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ। ಬಹಿಸೀಮಾಯ ಠಪಿತಂ ಭಣ್ಡಿಕಂ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯಂ ಠಪಿತಂ ಬಹಿ ಕರೋತೋ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ, ನ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ।
೫೭೫. ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಹರತೀತಿ ಪಠಮತಿಯೋಜನತೋ ಪರಂ ಹರತಿ, ನ ದುತಿಯಾದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತಭಣ್ಡೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಕಾಸಾಭಾವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ।
ಏಳಕಲೋಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಏಳಕಲೋಮಧೋವಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೮೧. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುರಾಣಚೀವರಧೋವನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚೀವರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೦೭) ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಳಕಲೋಮಧೋವಾಪನಾದಿನಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಏಕೇ। ಸಾ ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಮೂಲಾಪತ್ತಿತೋ ಏವ, ನ ಇಮಮ್ಹಾತಿ ಏಕೇ। ಏಳಕಲೋಮಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖಾರತ್ತಾ ಭಟ್ಠಂ ಅಗ್ಗಹಣಮೇವಾತಿ ಏಕೇ। ಇಮಸ್ಸ ಅನ್ತಿಮನಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಇದಂ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ – ‘‘ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ರಜಾಪನವಿಜಟಾಪನಗ್ಗಹಣೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸವಾಚಿಪದಂ, ಉದಾಹು ಅಗ್ಗಹಣೇನ ಸಪ್ಪದೇಸವಾಚಿಪದಂ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ನಿಪ್ಪದೇಸವಾಚಿಪದಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇದಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಇತರಾನಿ। ಅಥ ಸಪ್ಪದೇಸವಾಚಿಪದಂ, ‘‘ಅವುತ್ತಾ ಧೋವತಿ, ಅಪರಿಭುತ್ತಂ ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿರೋಧೋ। ‘‘ಅವುತ್ತಾ ರಜತಿ ವಿಜಟೇತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯ’’ನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ? ದೇಸನಾವಿಲಾಸಮತ್ತಂ ಪುರಾಣಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಪರಿಭುತ್ತಂ ಕತಭಣ್ಡಂ ನಾಮ, ‘‘ಕಮ್ಬಲಕೋಜವಸನ್ಥತಾದಿ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಚ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ದೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ, ‘‘ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಿಯಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಂ। ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪದೇಸಂ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅವುತ್ತಾ ಧೋವತೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಪ್ಪದೇಸಂ। ‘‘ಕತಭಣ್ಡಂ ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಪ್ಪದೇಸಂ। ‘‘ಅಕತಭಣ್ಡಂ ಧೋವಾಪೇತಿ ರಜಾಪೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ‘‘ವಿಜಟಾಪೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ಚೇ? ನ, ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಏವ ಆಪತ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜನತೋ। ‘‘ಅಪರಿಭುತ್ತಂ ಧೋವಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನಮೇವ ಹಿ ತಂ ಅಪರಿಭುತ್ತಂ ಸನ್ಥತಂ ವಿಜಟಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ ಚೇ? ಸಿದ್ಧಂ ಪರಿಭುತ್ತಂ ವಿಜಟಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ।
ಏಳಕಲೋಮಧೋವಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ರೂಪಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೮೩-೪. ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘ನ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಪಸಙ್ಗತೋ ವುತ್ತಂ, ಸರೂಪತೋ ಪನ ಆಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಕಟ್ಠಾನೇಪಿ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಮೇತಂ? ಮುತ್ತಾದೀನಂ ಸಕಟ್ಠಾನಂ ಜಾತಂ, ನ ಹಿ ತಾನಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ, ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನೀತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಸರೂಪತೋ ‘‘ಚೀವರಚೇತಾಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ ಸುವಣ್ಣಂ ವಾ ಮುತ್ತಾ ವಾ ಮಣಿ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವಸ್ಸ ಸಕಟ್ಠಾನಂ। ಮುತ್ತಾಮಣಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತಜ್ಜಾತಿಯಗ್ಗಹಣಂ ಸಿದ್ಧಮೇವಾತಿ ನಾಗತೋ ಇಮಸ್ಸ ಪಠಮಮೇವ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಇಧ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಕತರಂ ನೇಸಂ ಸಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ಇದಮೇವ ಅತ್ಥತೋ, ನೋ ಸರೂಪತೋ।
ಕಥಂ? ಏತಾನಿ ಹಿ ರತನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥೂನಿ, ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂನಿ ಚ ಏಕತೋ ‘‘ರತನ’’ನ್ತಿ ಆಗತಾನಿ, ‘‘ರತನಸಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯವತ್ಥು ಆಗತಂ। ತೇಸು ಚ ದಸಸು ರತನೇಸು ರಜತಜಾತರೂಪದ್ವಯಂ ಇಧ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥು, ಅವಸೇಸಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಇಧ ಚ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ರತನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ರತನಸಮ್ಮತಂ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಾವಕಾಲಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ರತನಂ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತವಿಧಧಞ್ಞದಾಸಿದಾಸಖೇತ್ತಾದಿ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧ ಆದಯೋ) ಅಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತೇನೇವ ಅನುಯೋಗವತ್ತೇ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ, ವಿನಯಂ, ವಿನಯಾನುಲೋಮಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೪೨) ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಆಮಕಮಂಸಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನ, ಇಧ ವಿನಯೇ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧೇ ಆಮಕಮಂಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪), ತಸ್ಮಾ ನ ಆಮಕಮಂಸಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ಇಧ ನಿಕ್ಖಿಪಾಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾದಿಯನಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯವಿಚಾರಣಾ ಏವ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೇ? ಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚ ಅಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ ಸಯಂ ಅಪರಿಭೋಗಾರಹಂ ಹುತ್ವಾ ತದಗ್ಘನಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ಪರಿಭೋಗಾರಹಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಭಾವೇನ ಠಿತತ್ತಾ, ಗುತ್ತಟ್ಠಾನಾಚಿಕ್ಖನಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಚ ಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ। ‘ಇದಂ ಗಣ್ಹಾ’ತಿಆದಿನಾ ವದನ್ತಸ್ಸ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತ’’ನ್ತಿ ಚ। ಏವಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚ ಅಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಠಪಿತಂ, ಕಿಂ ನ ಪಸ್ಸಸೀತಿ ಛೇಕತರೇ ಇಮೇವ ಕಹಾಪಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ। ‘‘ಇದಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದುಬ್ಬಿಚಾರಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ತತೋ ಆಗತಂ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವದತೀ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಬಹುನಾ, ವಿಸುದ್ಧಾಗಮತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ। ದುಬ್ಬಿಚಾರಣಾಯ ಸತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ಏವಂ ಸಙ್ಘಗಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇಪಿ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ಚೇತಾಪಿತನ್ತಿ ಚೇತಾಪಿತಞ್ಚೇ, ಉಪಾಯಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಉಪನಿಕ್ಖೇಪಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಸಚೇ ಸೋ ಉಪಾಸಕೋ ‘ಅತಿಬಹುಂ ಏತಂ ಹಿರಞ್ಞಂ, ಇದಂ ಭನ್ತೇ ಅಜ್ಜೇವ ನ ವಿನಾಸೇತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸಯಂ ಉಪನಿಕ್ಖೇಪದೇಸೇ ಠಪೇತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಠಪಾಪೇತಿ, ಏತಂ ಉಪನಿಕ್ಖೇಪಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಲದ್ಧಂ ಉದಯಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಸಙ್ಘೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೮೫. ಅಯಂ ಕಿರ ಇತ್ಥಂಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಉಕ್ಕಂಸತೋ। ಏವಂ ಅಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಲೋಭವಸೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಸಚೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಪಾತೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿ ಪರಿಭೋಗೇ ಪರಿಭೋಗೇತಿ ಪವೇಸೇ ಪವೇಸೇ। ಸೋ ಹಿ ಕಾರಣನ್ತರೇನ ರುಕ್ಖಮೂಲಿಕಸ್ಸ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕಸ್ಸಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಏವ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ನಿವಾಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿ ಪರಿಭೋಗೇ ಪರಿಭೋಗೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಭೇಸಜ್ಜಸ್ಸ ಸತಿಪಚ್ಚಯತಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪೀತಿ ಏಕೇ। ಅಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಮೇವ, ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಸ ಪುರೇಭತ್ತಮ್ಪೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ‘‘ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ…ಪೇ॰… ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಅಜ್ಝೋಹಾರೇ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೪೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಕಟಞ್ಹಿ ವಿಕಾಲಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತಂ ವಿಕಾಲೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಕಾಲೇ ಆಹಾರಕಾಲತ್ತಾ, ಸನ್ನಿಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತಂ ಪನ ಕಾಲೇಪಿ ಸನ್ನಿಧಿಜಾತತ್ತಾ, ತೇನೇವ ತತ್ಥ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಯಾವಜೀವಿಕದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ನಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ವಚನಾನಿಯಮತೋ ಚ। ಸನ್ನಿಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಹಿ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಯಾವಕಾಲಿಕಂ ಯಾವಕಾಲಂ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ। ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ಯಾಮೇ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೫೬) ಏತ್ಥ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ ನ ಪುರೇಭತ್ತೇ, ನ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತೇ, ನ ದಿವಸೇ, ನ ರತ್ತಿಯಂ ಯಾಮಮೇವ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಸತಿಪಚ್ಚಯ-ವಚನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಹೋತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವಚನಾನಿಯಮತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಅನಿಯಮೋ ಸಿಯಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ
ದೇಸನಾಸುದ್ಧೀತಿ ಏತ್ಥ ದೇಸನಾ ನಾಮ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ, ತೇನ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ದೇಸನಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಪನ ಸತಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗೇ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಖೀಣಾಸವಾ ಕತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ವಿಭತ್ತದಾಯಾದಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಸಾಮಿಪರಿಭೋಗಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಯಾವಕಾಲಿಕಭಾವಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಇಣಪರಿಭೋಗೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಭೇಸಜ್ಜೇ ಆಪತ್ತಿತೋ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ಅಯುತ್ತಪರಿಭೋಗತೋ, ಇಣಂ ವಿಯ ಅನನುಞ್ಞಾತಭುತ್ತತ್ತಾ ಚ। ‘‘ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಅಲಜ್ಜೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕೋಚಿ ಸಙ್ಕಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಭಾರಭೂತಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಯೋ। ಯಥಾದಾನಮೇವ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇನ ಚೇ ದೇತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅತಿರೇಕಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಉದ್ಧಟಭಾಗಂ ತತ್ಥೇವ ದಾಪೇತಿ, ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚ। ಪರಿವತ್ತಕಂ ದೇತಿ, ಧಮ್ಮಿಯಞ್ಚೇ, ವಟ್ಟತಿ। ನೋ ಅಧಮ್ಮಿಯಂ। ‘‘ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇನ ಲೇಸೇನಾತಿ ಚೇ? ‘‘ಅಲಬ್ಭಮಾನಾಯ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭೋಗೇ ಸಂವಾಸೇ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೦) ಇಮಿನಾ ಉಪಸಮ್ಪದಕ್ಖನ್ಧಕವಚನಲೇಸೇನ।
೫೮೬. ಅಸ್ಸತಿಯಾ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಸ್ಸತಿಯಾ ದಿನ್ನಂ ನಾಮ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಸ್ಸನ್ತೇ ಬದ್ಧಕಹಾಪಣಾದೀನಿ ಸತಿಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ದಾಯಕಾ ಚೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ರೂಪಿಯೇ ಅರೂಪಿಯಸಞ್ಞೀತಿ ಸುವಣ್ಣಾದೀಸು ಖರಪತ್ತಾದಿಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಿಯಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ವಚನವಸೇನ।
‘‘ಅಪಿಚ ಪುಞ್ಞಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ಪನ ವಿಧಾನನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೇಹೇ ಇದಂ ಲದ್ಧನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮತಿವಸೇನ, ವಿಮತಿಯಾ ಚ ಸತಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಮೇವ ‘‘ರೂಪಿಯೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿಆದಿ ವಚನತೋತಿ। ಇದಂ ವಿಧಾನಂ ನಿರತ್ಥಕಮೇವ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ನಿರತ್ಥಕಂ। ಕಸ್ಮಾ? ದುಸ್ಸನ್ತೇ ಬದ್ಧಕಹಾಪಣಾದಿ ಅಸ್ಸತಿಯಾ ದಿನ್ನಂ ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ, ತತೋ ನ ರೂಪಿಯಂ ದಿನ್ನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚಾತಿ। ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿದೇಸನಾಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಪನ ದಾಯಕಾನಮೇವ ಪಟಿದಾತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಧಾನನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪಿಚ ಪುಞ್ಞಕಾಮಾ’’ತಿಆದೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ।
ರೂಪಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೮೭. ‘‘ಜಾತರೂಪರಜತಪರಿವತ್ತನ’’ನ್ತಿ
ಏತ್ಥಾಹ – ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕಚ್ಛೇದೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸತಿಪಿ ಸಮ್ಭವೇ ಇತರೇ ನ ದಸ್ಸೀಯನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ। ನ ಕಯವಿಕ್ಕಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಇಧ ದಸ್ಸಿತನಯತ್ತಾ। ಅಥ ಚ ರೂಪಿಯಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಯೇ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಅನ್ತೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಾದಯೋ ವಳಞ್ಜನುಪಗಾ ಏವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತತೋ ಅವಳಞ್ಜನುಪಗೇಹಿ ಜಾತರೂಪರಜತೇಹಿ ವೋಹಾರೇನ ನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಪಜ್ಜನತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕತೇನ ಕತಂ ಚೇತಾಪೇತೀ’’ತಿಆದಯೋ ತಿಕಾ ವುತ್ತಾತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ರೂಪಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಯೇ ಚ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಅವುತ್ತೇ ಅವಳಞ್ಜನುಪಗಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತಾದೀಹಿ ತಿಕತ್ತಯಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಪಯೋಜನಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡೇನ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಪಅವತ್ತನಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ‘‘ಯೇ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನಪಿ ಕಮುಕ ಕಥಲ ಕಂಸಭಾಜನ ಸಾಟಕಾದಿಪರಿವತ್ತನಸ್ಸಪಿ ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಏವಾತಿ ಚೇ? ನ, ಕತಾದಿವಚನೇನ ಜಾತರೂಪಾದಿಅಕಪ್ಪಿಯವತ್ಥೂನಞ್ಞೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವದೀಪನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯೇನಪಿ ಯದೇತಂ ಕತಾಕತಾದಿಭೇದಂ ಪಾಕತಿಕರೂಪಿಯಂ ಯಞ್ಚ ಕಹಾಪಣಮಾಸಕಸಙ್ಖೇಪಂ, ಯಞ್ಚ ಕಹಾಪಣಾದಿವೋಹಾರೂಪಗಂ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಇಧ ಚ ಅನನ್ತರಾತೀತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚ ರೂಪಿಯಂ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ನ ತಣ್ಡುಲಾದೀನಿ, ತತ್ಥ ಕತಾದಿವೋಹಾರಾಸಮ್ಭವತೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಕತಾದಿತಿಕತ್ತಯಪ್ಪಯೋಜನಂ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತತಿಕೇ ಚ ಸಬ್ಬಂ ಅರೂಪಿಯಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಅರೂಪಿಯಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ದುತಿಯೋ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ। ತದತ್ಥಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ ಏಕೋ ತಿಕೋ। ಕಸ್ಮಾ ನ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಚೇ? ತತ್ಥ ಚೇತಾಪಿತಅರೂಪಿಯೇ ರೂಪಿಯಛಡ್ಡನಕಸಮ್ಮುತಿಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಿಕೇ ವುತ್ತೇ ಕಪ್ಪಿಯವತ್ಥುನೋಪಿ ಅರೂಪಿಯಛಡ್ಡನಕಸಮ್ಮುತಿ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ರೂಪಿಯಛಡ್ಡನಕಸಮ್ಮುತಿ ಏವ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ರೂಪಿಯಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಿಚ್ಚಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಿಯೇ ರೂಪಿಯಸಞ್ಞೀ ಕಪ್ಪಿಯವತ್ಥುಂ ಚೇತಾಪೇತಿ ಪತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ತತಿಯಪತ್ತಂ ವಿಯ, ತಂ ಸಙ್ಘಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಪನ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ರೂಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಾರಿತಂ, ಇಮಿನಾ ಸುದ್ಧಾಗಮೇನ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೇನ ಸಂವೋಹಾರೋ ವಾರಿತೋತಿ।
೫೮೯. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥುನಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥುಂ…ಪೇ॰… ಅಪರಾಪರಪರಿವತ್ತನೇ ಇಮಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವಸೇನ ಏಕತೋ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಂ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಏತೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಆಪನ್ನಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏಕೇ। ಪರಸ್ಸ ರೂಪಿಯಗ್ಗಹಣಂ ಪರಿವತ್ತನನ್ತಿ ರೂಪಿಯೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಇಮಿನಾವ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಪುರಿಮೇನ ಓಮಸವಾದೋ ವಿಯ। ಮುಸಾವಾದೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥುನಾ ದುಕ್ಕಟ…ಪೇ॰… ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ವಡ್ಢಿಂ ಪಯೋಜೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸತಿ ಮಾಸೇ, ಸತಿ ಸಂವಚ್ಛರೇ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಚೇ ವದತಿ। ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ। ವಿನಾ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇನ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ವುಡ್ಢಿ ಹೋತು, ಏತ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವದತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಕಯವಿಕ್ಕಯಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ। ‘‘ಮೂಲೇ ಮೂಲಸಾಮಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣೂಪಾಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕೇವಲಂ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಅಪರಿಭೋಗಂ ಹೋತಿ, ಪುನ ಏವಂ ಕತೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಸ್ಸಪಿ ಪರಿಭೋಗೇ ಮೂಲಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣೂಪಾಯೋ ಚೇ ನ ಹೋತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಾಳಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣೂಪಾಯೋ, ಸೋ ಚ ತತಿಯಪತ್ತೇಪಿ, ‘‘ಯಥಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಗಹಿತೇ ಏವರೂಪುಪಾಯೋ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಗಹಿತೇಪಿ ಏಸೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇ ಕಿರ ಪಠಮದುತಿಯಪತ್ತೇ ಯಾವ ಗಹಟ್ಠೇನ ಪರಿವತ್ತೇತಿ, ತಾವ ನ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣೂಪಾಯೋ, ಅನೇಕಪುರಿಸಯುಗಮ್ಪಿ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಆಗತಕಹಾಪಣಾನಿಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಮೋಚೇತ್ವಾವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೋ ಚೇ ಇಮಾನಿ ತಾನಿ ಕಹಾಪಣಾನೀತಿ ವದತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವ, ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ, ನ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ವಿಚಾರೇತಿ ಚೇ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತಿ। ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಚೇ ವಿಚಾರೇತಿ, ತಸ್ಸೇವ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ।
ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಕಯವಿಕ್ಕಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೯೩. ಪಟಪಿಲೋತಿಕಾನನ್ತಿ
ಕಯವಿಕ್ಕಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಕೋಸಿಯವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ।
೩. ಪತ್ತವಗ್ಗೋ
೧. ಪತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೫೯೮. ಬಹೂ ಪತ್ತೇ ಸನ್ನಿಚಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ನಿಚಯನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ, ಬಹೂ ಪತ್ತೇ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ನಿಚಯಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಡ್ಢತೇರಸಪಲಮಾಸಾನಂ ಗಾಹಿಕಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಏತ್ಥ –
‘‘ಕುಡುವೋ ಚತುಪಲೇಯ್ಯೋ, ಕುಡುವಾನಂ ಚತುಗ್ಗುಣಂ।
ಪತ್ಥಂ ಚತುಗ್ಗುಣೋ ಮಾಸಾ-ತಿ ಕಮಾಹು ಚತುಗ್ಗುಣ’’ನ್ತಿ॥ –
ಆದಿಂ ಲೋಕವೋಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಕೇಚಿ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ।
೬೦೨. ಖಾದನನ್ತಿ ಖಾದನೀಯಂ ಸೂಪಾದಿ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಮತ್ತಾ ನಾಮ ಓದನತೋ ಚತುತ್ಥೋ ಭಾಗೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೮೭) ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಲೋಪಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪತ್ತಸನ್ನಿಚಯಸ್ಸ ವಾರಿತತ್ತಾ ತದನುಲೋಮತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ ದುತಿಯೋ ವಾರಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸನ್ನಿಚಯಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತೋ ಅವಿಕಪ್ಪಿತೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೭೩೫) ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಕಥಿನಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೬ ಆದಯೋ) ನಿಚಯಸನ್ನಿಧಿ ‘‘ನಾಮಮತ್ತೇ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಾಮನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಮಜ್ಝಿಮೋಮಕೋ ಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠೋತಿಆದಿ।
೬೦೮. ‘‘ಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಊನತ್ತಾ ಪತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಧಿಟ್ಠಿತಪತ್ತೋಪಿ ಖರಪಾಕೇನ ಸೇತತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನೇಸು ನವಸು ಅನಾಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಪಾಕಾನಂ ಏವ ಊನತ್ತಾ ಪತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಅಞ್ಞಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇನಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಛಿದ್ದೇ, ರಾಜಿಯಾ ವಾ ಹಿ ಸತಿ ತೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀತಿ ವಿಜಹಿತೇ ನಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ, ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಲಭತಿ।
ಏವಂ ಪತ್ತಕಾರಕೋ ಮೂಲಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚಿತ್ವಾ ಠಪಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ದಾತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿನ್ನದಿವಸತೋ, ಸುತದಿವಸತೋ ವಾ
ಪತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೧೨-೩. ಬಹೂ ಪತ್ತೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಏಕಮೇಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಾ ಬಹೂ ಭಿಕ್ಖೂ ಬಹೂ ಪತ್ತೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ, ಬಹೂ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪತ್ತೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ವಿಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇನ ಸಮೂಹತಂ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಪಯೋಗೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ಪಟಿಲಾಭಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಪಟಿಲಾಭೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮೂಹತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸದುಕ್ಕಟಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರವಿರೋಧೋ ಚ। ಯಾ ಕಾಚಿ ಪನ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತಕಾಲೇ ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಭಿನ್ನೇನಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ, ಭೇದೇನಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ।
ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೨೦. ‘‘ಸಾ
೬೨೨. ‘‘ಯೇಸಂ ಮಂಸಂ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಯೇಸಂ ಮಂಸಂ ನ ಕಪ್ಪತಿ, ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಿಆದಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಕಪ್ಪತಿ, ನ ಪನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ನ ಪಣೀತಭೋಜನವತ್ಥೂತಿ। ಉಗ್ಗಹಿತಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹರಣತ್ಥಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ಇತರಞ್ಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಉಭಯೇಸಮ್ಪೀತಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇಹಿ, ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇಹಿ ಚ ಕತಾನಂ। ‘‘ಮಂಸಸ್ಸ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ವತ್ವಾ। ಖಾದಿಂಸೂತಿ ‘‘ವಿಕಾಲೇ ಭೇಸಜ್ಜೇಹೀತಿ ಯಾವಜೀವಿಕಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ। ಕತತೇಲಂ ಪುರೇಭತ್ತನ್ತಿ ಅಪಚಿತ್ವಾ ಕತಂ ಏವ। ಉಣ್ಹೋದಕೇನಾತಿ ತಾಪನಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ನಿಬ್ಬಟ್ಟಿತತ್ತಾತಿ ಪಿಞ್ಞಾಕಾದಿತೋ। ‘‘ತೇಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅತೇಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇಹಿ, ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತೇಹಿಪಿ ಕತತೇಲಂ ಕತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತಾಹಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕರಮನ್ದಂ ರುಕ್ಖಸಾರೋತಿ ಕೇಚಿ।
೬೨೩. ಅವಸಕಸಟೇ ಯಸ್ಮಾ ಖೀರಾದೀನಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇಲಂ ಪಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಸಟಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತೇಲಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಕ್ಕತೇಲಕಸಟೇ ವಿಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತೀ’’ತಿ। ವಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪಕ್ಕತ್ತಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೇ? ವದಥ, ಭನ್ತೇ, ನವನೀತೇ ದಧಿಗುಳಿಕಾತಿಆದಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಧುಮ್ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಕಾಲಿಕಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಉಚ್ಛುಮ್ಹಿ ಚ, ಕಥಂ? ಸಮಕ್ಖಿಕಂ ಸೇಳಕಂ ಮಧು ಯಾವಕಾಲಿಕಂ। ಅನೇಲಕಂ ಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಯಾಮಕಾಲಿಕಂ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಂ, ಮಧುಸಿಟ್ಠಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಯಾವಜೀವಿಕಂ। ತಥಾ ಉಚ್ಛು ವಾ ರಸೋ ವಾ ಸಕಸಟೋ ಯಾವಕಾಲಿಕೋ, ನಿಕ್ಕಸಟೋ ಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನೋ ಯಾಮಕಾಲಿಕೋ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೋ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕೋ, ಸುಕ್ಖಕಸಟಂ ಯಾವಜೀವಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಉದಕಸಮ್ಭೇದವಿಸೇಸತೋ।
ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಚತೂಸು ಕಾಲಿಕೇಸು ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ಗರುಕಂ, ಅಪರಂ ಅಪರಂ ಲಹುಕಂ। ತೇಸು ಚಾಯಂ ಉದಕಸಮ್ಭೇದೋ ಗರುಕಂ ಲಹುಕಂ ಕರೋತಿ, ಲಹುಕಞ್ಚ ಗರುಕಂ। ಅಮ್ಬರಸಾದೀನಿ ಹಿ ಯಾವಕಾಲಿಕತ್ತಾ
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಉಚ್ಛುರಸೋ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಛುರಸ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೦) ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಗುಳೋದಕಂ ವಿಯ ಉಚ್ಛುರಸಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉದಕೇನ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೋಪಿ ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಉಚ್ಛುರಸೋ ನಿಕಸಟೋ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಮಹಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೦)। ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಕೇಚಿ ಪನಾಹು ‘‘ಫಾಣಿತಂ ನಾಮ ಉಚ್ಛುಮ್ಹಾ ನಿಬ್ಬತ್ತ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ, ‘ಉಚ್ಛುರಸಂ ಉಪಾದಾಯಾ’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಚ ಉಚ್ಛುರಸೋ ಫಾಣಿತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಗುಳೇ ವಿಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕೋವ ಸಮಾನೋ ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಛುರಸ’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೋಪಿ ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಸುಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಏವ ಸಮ್ಭಿನ್ನೋ ವಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೋ ವಾ ಯಾಮಕಾಲಿಕೋವ, ಗುಳೋದಕಂ ಪನ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಗುಳೋದಕಂ ವಿಯ ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕೋಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ ಪಠಮಾಚರಿಯವಾದೇ ವಿಚಾರಣಾ – ಫಾಣಿತಾನುಮತಿಯಾಯೇವ ಉಚ್ಛುರಸಾನುಮತಿಯಾ ಸಿದ್ಧಿತೋ ವಿಸುಂ ‘‘ಉಚ್ಛುರಸ’’ನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅನುಮತಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ‘‘ಉಚ್ಛುರಸೋ ನಿಕಸಟೋ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ। ‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ, ನ ಚ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಟ್ಟನಕರಸಾಧಿಕಾರತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಅವತ್ತಬ್ಬಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಕಾಲಭೇದಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರಸಾಧಿಕಾರೇ ಓತಿಣ್ಣತ್ತಾ ವುತ್ತೋತಿ ಚೇ? ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ನಿಕಸಟೋ ಸತ್ತಾಹಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ। ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಟ್ಟನಕರಸಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ತದಞ್ಞರಸೋ ವಿಯ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಅಪರಿಭೋಗತ್ತಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಯಾವಕಾಲಿಕಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ನ ಸೋ ಪಸಙ್ಗೋ ಆಭಿದೋಸಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಉಚ್ಛುರಸಸ್ಸ ಪಾಕೇನ ಫಾಣಿತಾದಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಅಯಮೇವ ತತಿಯಚತುತ್ಥಾಚರಿಯವಾದೇಸು ವಿಚಾರಣಾ। ದುತಿಯವಾದೇ ವಿಚಾರಣಾ ವುತ್ತಾ, ವಿಮದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಭೇಸಜ್ಜಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೦) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಫಾಣಿತಂ ನಾಮ ಉಚ್ಛುಮ್ಹಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಮಧುಕತಾಲನಾಳಿಕೇರಫಾಣಿತಾದಿತೋ ಉಕ್ಕಟವತ್ಥುತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥುಫಾಣಿತಸ್ಸ ವಿಸೇಸವಚನಂ, ತೇನೇತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವತ್ಥುಭೂತಂ ಇಧ ಫಾಣಿತಂ ನಾಮ ಉಚ್ಛುಮ್ಹಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಮೇವ, ನ ಮಧುಕಾದಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಉಚ್ಛುಮ್ಹಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಖನ್ಧಕೇ ಫಾಣಿತಂ ಪಠಮಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾವ ಪಚ್ಛಾ ಉಚ್ಛುರಸೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತಥಾ ತತ್ಥೇವ ಗುಳಂ, ಗುಳೋದಕಞ್ಚ।
ಉಚ್ಛುರಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಪಕ್ಕಾ ವಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ ‘‘ಉಚ್ಛುರಸೋ ಯಾಮಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ। ‘‘ತೇ ಅಪಕ್ಕಾ ವಾತಿ ಸಾಮಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಪಕ್ಕಾ ವಾ। ಅವತ್ಥುಕಪಕ್ಕಾ ವಾತಿ ವಿನಾ ವತ್ಥುನಾ ಪಕ್ಕಾ ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ‘‘ಉಚ್ಛುರಸಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಚನಾಧಿಕಾರಾಭಾವಾ। ಸಾಮಪಾಕೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಚೇ? ಸಾಮಂ ಅಪಕ್ಕಸ್ಸ ಉಚ್ಛುರಸಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಫಾಣಿತಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ ಪರತೋ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇನ ಅಪರಿಸ್ಸಾವಿತಉಚ್ಛುರಸೇನ ಕತಫಾಣಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಯದಸ್ಸನತೋ ಚ ತಂ ಅಯುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ‘‘ಅಪರಿಸ್ಸಾವಿತಉಚ್ಛುರಸೇನ ಸಯಂಕತಂ ನಿರಾಮಿಸಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಯಂ ತತ್ಥ ಕಸಟಂ ಸಾಮಪಾಕಂ ನ ಜನೇತಿ, ಸವತ್ಥುಕಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕತಂಯೇವ ತಂ ಕರೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ವಿಕಾಲೇತಿ ಪೋರಾಣಾ। ‘‘ಕೋಟ್ಟಿತಉಚ್ಛುಫಾಣಿತಂ ‘ರಜನಪಾಕಂ ವಿಯ ಓಳಾರಿಕಂ ಸವತ್ಥುಕಪಕ್ಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಏವಂ ಫಾಣಿತಗ್ಗಹಣಂ ಅಮಧುರಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದಿಂಸು। ಕಿಂ ಮಧುರತಾಯ, ಅಮಧುರತಾಯ ವಾತಿ? ಅತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಆಹ ಕಿರ। ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಉಚ್ಛುತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಖಣ್ಡಸಕ್ಖರಂ ಪನ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ‘‘ತಂ ಖೀರಘಟೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚನ್ತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಜಲ್ಲಿಕಾ ನಾಮ ಫೇಣಾದಿ।
ಭೇಸಜ್ಜೋದಿಸಂ ವದನ್ತೇನ ಇತರೇ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಆಹಾರತ್ಥಂ ಫರಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೦) ‘‘ಯಂ ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಚೇವ ಅಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಮತಞ್ಚ ಲೋಕಸ್ಸ, ಆಹಾರತ್ಥಞ್ಚ ಫರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ವಿಚಾರಣಾ ಭೇಸಜ್ಜಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
೬೨೪. ದ್ವಾರವಾತಪಾನಕವಾಟಾನೀತಿ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಚ ವಾತಪಾನಾನಞ್ಚ ಕವಾಟಾನಿ। ಕಸಾವಪಕ್ಖೇಪಮತ್ತೇನ ಹಿ ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಕ್ಖೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕಸಾವೋ ನಾಮ ಕನಕಲಮ್ಬಾದೀನಿಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠೇತೀತಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಇಧ ‘‘ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಪದಂ ನತ್ಥಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಮುಖಾರುಳ್ಹಿಯಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಂ ನವನೀತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋ।
೬೨೫. ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಪನ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಸವಿಸ್ಸಾಸೋ, ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಸನ್ತಕಂ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಸಚೇಪಿ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದೀನಂ ದೇನ್ತಿ, ಅದಿನ್ನಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಸ ದಾನಮೇವ ನ ರುಹತಿ, ತಸ್ಸ ಕುತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಏಕೋ ಚೇ ಪತ್ತಚೀವರಂ ದಸಮೇ ದಿವಸೇ ಇತರಸ್ಸ ದೇತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೋ ದಸ ದಿವಸೇ ಪರಿಹರಿತುಂ ಲಭತಿ
ಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೨೭. ‘‘ಏಕಮೇವ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಞಾತಕಾನಮ್ಪಿ ಸತುಪ್ಪಾದಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಏಕಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಿವಿಧಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಪನ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಖೇತ್ತೇ ಪರಿಯೇಸಿತುಂ ಲಭತಿ, ತಂ ಪರಿಯೇಸನಖೇತ್ತಂ ನಾಮ, ‘‘ಏವಂ ಕರಣನಿವಾಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತಾನಿಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪುರಿಮಗ್ಗಾಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪುರಿಮೇನ ಪಚ್ಛಿಮಗ್ಗಾಹೋ, ಯಥಾಲಾಭನ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತೇನ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನಿವಾಸನಖೇತ್ತೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಮಾನಂ। ಕರಣಖೇತ್ತೇನ ಪನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಗಾಹೋ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕರಣಖೇತ್ತನಿವಾಸನಖೇತ್ತಾನಂ ಕಾಲತೋ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿರಿಯತೋ ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿವಾಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞತರಾಭಾವೇನ, ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ, ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ಪಾಳಿತೋ, ‘‘ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಸೇಸೋ ಗಿಮ್ಹಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ನಿವಾಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ, ತಥಾ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾತೋ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಚ।
ತಥಾಹ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಜೇಟ್ಠಮೂಲಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಟಿಪದದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಕಾಳಪಕ್ಖುಪೋಸಥೋ, ಅಯಮೇಕೋ ಅದ್ಧಮಾಸೋ ಪರಿಯೇಸನಖೇತ್ತಞ್ಚೇವ ಕರಣಖೇತ್ತಞ್ಚ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅನ್ತರೇ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ಅಲದ್ಧಂ ಪರಿಯೇಸಿತುಂ, ಲದ್ಧಂ ಕಾತುಞ್ಚ ವಟ್ಟತಿ, ನಿವಾಸೇತುಂ, ಅಧಿಟ್ಠಾತುಞ್ಚ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅಪಾಠೋ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾವಿರೋಧತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಅಲದ್ಧಂ ಪರಿಯೇಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕಾತುಂ, ನಿವಾಸೇತುಂ, ಅಧಿಟ್ಠಾತುಞ್ಚ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ತಾವ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪುರಿಮಗ್ಗಾಹಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪುರಿಮೇನ ಕರಣಖೇತ್ತಾದೀನಂ ಗಾಹೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ಮಾಸೋ ಸೇಸೋ ಗಿಮ್ಹಾನನ್ತಿ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಚೀವರಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ನ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಯಮೇಕೋ ಅದ್ಧಮಾಸೋ ಪರಿಯೇಸನಖೇತ್ತಞ್ಚೇವ ಕರಣಖೇತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸ ಲೇಖನದೋಸತ್ತಾ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರತೋ ಆಪತ್ತಿಖೇತ್ತದಸ್ಸನತೋ ಇತರಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ। ದಿನ್ನಪುಬ್ಬತೋಪಿ ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಿಟ್ಠಿಸಮಯತ್ತಾ, ಪಕತಿಯಾ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕದಾಯಕಾ ನಾಮ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ಅಪವಾರೇತ್ವಾ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ದೇನ್ತಾ, ತತ್ಥ ಸತುಪ್ಪಾದೋವ ವಟ್ಟತಿ। ವತ್ತಭೇದೇ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ತದಞ್ಞೇಸು।
‘‘ಸಚೇ ಕತ…ಪೇ॰… ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕದಿವಸೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ…ಪೇ॰… ಛ ಮಾಸೇ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇಪಿ ಯಾವ ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮದಿವಸಾ ಅಕತಾ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಚಾರಿತನ್ತಿ ಚೇ? ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ‘‘ಛ ಮಾಸೇ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅಕತಾ ಲಭತೀತಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ, ತಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಿದ್ಧಂ, ಸರೂಪೇನ ಪನ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ, ದುಸ್ಸದ್ಧಾಪಯತ್ತಾ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ದಸ್ಸೇತುಞ್ಚ ಇದಮಾರದ್ಧಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುವುತ್ತಂ ತತ್ಥೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧತೋ। ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಸಾಧಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ। ‘‘ಯದಿ ನಪ್ಪಹೋತಿ ಯಾವ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ತಾವ ಪರಿಹಾರಖೇತ್ತಂ, ತತೋ ಪರಂ ಏಕದಿವಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೋನಕಭಾವೇನ ಅಕತಾವ ಯಾವ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿ, ತತೋ ಪರಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಥಾ ತದೇವ ವಚನಂ ಕತಪರಿಹಾರಂ ನ ಲಭತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ। ‘‘ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇ ದಸಾಹೇ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಕರಣಪರಿಯೋಸಾನಂಯೇವ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಏಕಾಹದ್ವೀಹಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಗಿಮ್ಹದಿವಸಾನಂ ಅನಧಿಟ್ಠಾನಕಾಲತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ‘‘ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ವಾ ತದಹೇಯೇವ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ’ತಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಗಿಮ್ಹದಿವಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ – ನ, ತದತ್ಥಾಜಾನನತೋ। ದಸಾಹಾನಾಗತಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಗಿಮ್ಹದಿವಸಾ ದಸಾಹಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಠಮದಿವಸೇ ಚ ಲದ್ಧಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕನ್ತಾಪಿ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕದಿವಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ
ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ನ ಅವಿಸೇಸೇನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಗಿಮ್ಹದಿವಸೇಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಗಿಮ್ಹದಿವಸೇ ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಖೇತ್ತೇ ಚ ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಹೋತಿ, ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಖೇತ್ತೇಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ, ನ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದಸಾಹಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಗಿಮ್ಹದಿವಸಾನಮ್ಪಿ ಗಣನೂಪಗತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಖೇತ್ತದಿವಸೇಪಿ ಗಣೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತೇ ಏವ ‘‘ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ।
ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಚೀವರಅಚ್ಛಿನ್ದನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೩೨. ಸಾಮನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೬೩೩-೬೩೪) ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವಿಯ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ತಿಕದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ಆಗತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ತದಧಿಪ್ಪಾಯಾಜಾನನತೋ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಏವಂ ದತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕುಪಿತೋ ಚೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ವಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕೇ
೬೩೩. ಸಕಿಂ ಆಣತ್ತೋ ಬಹುಕಮ್ಪಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಏಕಬದ್ಧತ್ತಾ ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಣತ್ತೋ ಬಹೂನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ। ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಬಹುತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಗಾಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕವಾಚಾಯ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಾಳಿವಚನಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನದ್ವಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮೇತಿ, ಪರಸನ್ತಕಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ ಪಂಸುಕೂಲಞ್ಚ, ತೇನ ‘‘ದುಸ್ಸನ್ತೇ ಬದ್ಧರೂಪಿಯಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನೇ ‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಉಭಯತ್ಥ ದಾನಹರಣೇಸು ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಇದಮಯುತ್ತನ್ತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ತಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ದತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ತತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನಾಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ದಾನಕಾಲೇ ಏವ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅಸಿದ್ಧಮೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ವಾ ಯುತ್ತಿತೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇಯೇವ ಚೀವರಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ವಾ ದತ್ವಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಇದಂ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಞ್ಚ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ (ಪಾರಾ॰ ೬೩೧ ಆದಯೋ) ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಚ ನ ಯುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ದತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ದುಕ್ಕಟಂ ನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಾಣಚೀವರಧೋವಾಪನಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ವಿಯ ಅಪರಭಾಗೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಚೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ’’ತಿ ಅಙ್ಗೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ತಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಸ್ಸೇವ ದಾನಮಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ನಿಸ್ಸಟ್ಠದಾನ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ವದತಿ ಕಿರ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।
ಚೀವರಅಚ್ಛಿನ್ದನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಸುತ್ತವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೩೭. ಛಟ್ಠೇ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚೀವರತ್ಥಾಯ ಸಾಮಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ಚೀವರತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪಿತಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಙ್ಗೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇನ ಚೀವರತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಂ ಸುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಾಮನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಯಮನಂ। ‘‘ಸಾಮಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಆಸನ್ನಪದೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞತ್ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಹತ್ಥಕಮ್ಮಯಾಚನವಸೇನ ಲದ್ಧತನ್ತವಾಯೋಪಿ ಕಪ್ಪಿಯೋ। ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಂ ಚೇ, ತನ್ತೇ ವೀತಂಯೇವ ಸಕಿಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತೇನ ಏಕೀಭಾವೂಪಗಮನತೋ। ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಚಿನಸಾಟಕಂ ವಿಯ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ವಚನೇನ ವಾಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಸುತ್ತವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಮಹಾಪೇಸಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೪೨. ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕಪ್ಪಞ್ಚ ತಸ್ಸ ವಚನೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತಞ್ಚ ಪಮಾಣಂ, ನ ಆಮಿಸದಾನಂ। ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ।
ಮಹಾಪೇಸಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೪೬. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತು’’ನ್ತಿ, ‘‘ಯಾವ ಪವಾರಣಾ ಪವಾರಿತಾ’’ತಿ ಚ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ಚೀವರಕಾಲಸಮಯಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇಸುಂ। ಕಿಮಿದಂ ವಿಭತ್ತಂ, ಉದಾಹು ಅವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ವಿಭತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲಿಕಂ ವಾ। ತೇನೇವ ಪರತೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಆವುಸೋ, ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅವಿಭತ್ತಂ ಪನ ಸಙ್ಘಿಕತ್ತಾ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಕರೋತಿ।
ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೬೪೬-೯ ಆದಯೋ) ಪಾಕಟೋ। ತಾನಿ ಚೀವರಕಾಲಸಮಯಾತಿಕ್ಕಮೇ ನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾನೀತಿ ಚೇ? ನ, ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಮಯೋ ‘‘ಕಾಲೇಪಿ ಆದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಲೋ’’ತಿ ಆಗತೋ, ಗಣಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ‘‘ಸಮಯೋ’’ತ್ವೇವ ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ತೇಸಂ ಏಕತ್ಥತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏಕತೋ ‘‘ಚೀವರಕಾಲಸಮಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನೇತ್ಥ ತಾದಿಸಂ ಚೀವರಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವಂ ಉಪಗತಂ ಪುಗ್ಗಲಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪನೇವ ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಕುಟಿಯಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಹಿ ದಾತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಏವ ದಾನಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ಅತ್ಥಿ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ಸನ್ತಕಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಯಂ ನ ವಸ್ಸಾವಾಸಿಕಭಾವೇನ ದಿನ್ನಂ, ಅತ್ಥಿ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಕಾಲೇಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಯಂ ವಸ್ಸಾವಾಸಿಕಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಯೇ ದಿನ್ನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಮಯೇ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ತಕಭಾವಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಭಾವಂ ವಾ ದಾಯಕಸನ್ತಕಭಾವಂ ವಾ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಈದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಅತಿರೇಕಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಲಭತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವಂ ಅನುಪಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಸಾಹಾನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಮೇತನ್ತಿ। ದಸಾಹತೋ ಪುರೇತರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ಪವಾರಣಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಭಾವೂಪಗತಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಸಾಹಾನಾಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯತೋ ‘‘ಅನ್ತೋಸಮಯೇ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ವುತ್ತಂ। ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಕಂ ಪನ ಪರಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬತಾಯ ಸಕಭಾವಂ ಅನುಪಗತಂ, ನ ಹಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ನ ಚ ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾಭಾವತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋವ। ಕತಮಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಪರಸನ್ತಕಂ ಚೀವರಂ ಸಙ್ಘಿಕಮೇವ
‘‘ತತೋ ಪರಂ ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ಪರಿಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸಾಹಪರಮತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನುಪಗತತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ಇತೋ ಸಮಯತೋ ಉದ್ಧಮೇವ ದಸಾಹಸ್ಸ ಅನುಪಗತತ್ತಾ ಸಮಯತೋ ಪರಂ ದಸಾಹಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಕಿರಸ್ಸ ‘‘ಏತಂ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಾದಸಮಂ ಅರುಣಂ ಚೀವರಮಾಸೇ ಉಟ್ಠೇತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ಲಿಖಿತಂ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅನಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಏಕಾದಸದಿವಸೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಲಭತೀ’ತಿ ವದನ್ತೋ ಭಗವಾ ಇತರಮ್ಪಿ ಅನಚ್ಚೇಕಚೀವರಾದಿಂ ಅನುಜಾನಾತಿ, ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಮುಖೇನಾತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಕತರಂ ಸುಭಾಸಿತಂ? ಉಭಯಮ್ಪೀತಿ ಏಕೇ। ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ‘‘ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಸ್ಸ ಅನತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ದಸದಿವಸಾಧಿಕೋ ಮಾಸೋ, ಅತ್ಥತೇ ಕಥಿನೇ ದಸದಿವಸಾಧಿಕಾ ಪಞ್ಚಮಾಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮೇತಿ, ಅನುಗಣ್ಠಿಪದಲದ್ಧಿಯಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಾದಸದಿವಸಾಧಿಕೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ದುತಿಯಂ ‘‘ದಸಾಹಾನಾಗತನ್ತಿ…ಪೇ॰… ದಸಾಹೇನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮೇತಿ। ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ನಿಧಾನಕಾಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಗಣ್ಠಿಪದಲದ್ಧಿಯಾ ‘‘ನವಾಹಾನಾಗತಂ ಕತ್ತಿಕತೇಮಾಸಿಕಪುಣ್ಣಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧೋ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಂ ವಿಯ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಠಪಿತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರೋತಿ? ಯೋ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ, ಸೋವ ಸಾರೋ। ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇನ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನತೋ, ‘‘ದಸಾಹಾನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಚ ಏತ್ಥ ಗಣ್ಠಿಪದಲದ್ಧಿಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿ।
ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಾ ಪವಾರಣಾದಿವಸೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಭಿಕ್ಖು ವಸ್ಸಂವುತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ದಸಮೇನ ಅಹೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಛಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನವದಿವಸಾ ದಸ ಅಹಾನೀತಿ ದಸಾಹಂ, ತೇನ ದಸಾಹೇನ, ಸಹಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಕತ್ತಿಕತೇಮಾಸಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಚೀವರಸಮಯಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅನಾಗತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಯ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ‘‘ಚಾತುಮಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಉಪರಿ ‘‘ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಸಙ್ಗಹೋ ಚ। ನ ಚ ಸಾ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ, ಯುತ್ತಿತೋ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ದಸಾಹಾಧಿಚ್ಚಕಾರಿಕಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಪಾಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚೀವರಕಾಲಸಮಯಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏತ್ತಿಕಾ ಏವ ಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೪೭-೫೩) ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಂ ಚೀವರಕಾಲಂ ನಾತಿಕ್ಕಾಮೇತಬ್ಬಂ, ಇತರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇದಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಸ್ಸೇವ ಅಪರಾಧದಸ್ಸನತೋ, ವಿಸೇಸಕಾರಣಾಭಾವಾ
ಕಥಂ? ದಸಾಹೇನ ಸಹ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ‘‘ಅನಾಗತಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ದಸಾಹತೋ ಅಞ್ಞಾ ಸಾ ಪುಣ್ಣಮಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅನಞ್ಞಾ ಚೇ, ಸಹ-ಸದ್ದೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಹಿ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಯೋಗೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅನಾಗತ-ಸದ್ದೋ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಆಗತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ ಪುಣ್ಣಮಾ। ಚೀವರಸಮಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರತ್ತಾ ಏಕೀಭಾವಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅನಾಗತಾಯೇವಾತಿ ಚೇ? ನ, ತಥಾಪಿ ಅನಾಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ, ಆಗಮನಸಮ್ಭವೇ ಸತಿಯೇವ ಹಿ ಅನಾಗತ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅನಾಗತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಖಣತ್ತಯಂ, ಸಾ ಚ ಪುಣ್ಣಮಾ ನ ಕದಾಚಿ ಸಮಯಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅಯುತ್ತಮೇವ। ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಪನ ವಚನಂ ಪಿಟ್ಠಿಸಮಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಪಿಚ ಪವಾರಣಾಯಂ ಅರುಣೇ ಚ ಉಟ್ಠಿತೇ ಸಾ ಪುಣ್ಣಮಾ ಚೀವರಸಮಯಂ ಏಕಾಹಾನಾಗತಾ ಏವಾಪಜ್ಜತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಸಹಯೋಗಪತ್ತತ್ತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಏಕೀಭಾವಗತಾಪಿ ಸಾ ಚೀವರಸಮಯಂ ಅನಾಗತಾ ಏವ ಜಾತಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ ನ ತಥಾವಿಗ್ಗಹಕರಣವಚನತ್ಥಂ ಕೋಚಿದೇವ ವಚನತೋ ದೀಪೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಿಮತ್ಥಂ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ। ‘‘ಪವಾರಣಾಮಾಸಸ್ಸ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖಪಞ್ಚಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೇ ಸಜ್ಜಿತೇ ಏತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ನಿಧಾನಕಾಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರನ್ತಿ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಚೀವರಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ಛಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ದಸಾಹಪರಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಚ ಯಂ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ನ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾದಸದಿವಸಂ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಾಪಿತೋ ಕಿರ। ‘‘ಪವಾರಣಾಮಾಸಸ್ಸ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖಛಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಚ್ಚೇಕಚೀವರಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ
ಅಚ್ಚೇಕಚೀವರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೫೨. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಚೀವರನ್ತಿ ಇದಂ ತಿಚೀವರೇ ಏವ ಅಯಂ ವಿಧಿ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಸುಖನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಅತಿರೇಕಛಾರತ್ತಂ ವಿಪ್ಪವಸನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸೇನಾಸನೇ ವಾಸೋ ನ ವಿಪ್ಪವಾಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಚೀವರಪ್ಪವತ್ತಿಜಾನನತೋ। ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ
೬೫೩. ‘‘ಗಾವುತತೋ ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣೇನ ಲಭತೀ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಸಿಯಾ ಚ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕೋಚಿದೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ತೇನ ಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಪುನ ಗಾಮಸೀಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಿನ್ತಿ? ಇದಂ ನಿಬದ್ಧಾವಾಸವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಧುತಙ್ಗಂ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ? ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಕಿನ್ತು ನ ಇಧ ಧುತಙ್ಗಾಧಿಕಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಧುತಙ್ಗಚೋರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಅಙ್ಗೇಸು ಅಭಾವತೋ। ಧುತಙ್ಗಧರಸ್ಸ ಪತಿರೂಪಸೇನಾಸನದೀಪನತೋ ಧುತಙ್ಗಧರತಾ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಾ। ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋತಿ ಚೇ? ನ, ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಚ ಪಾಳಿಯೇವ ಪಮಾಣಂ। ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಪುನ ಗಾಮಸೀಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಗಾಮಸೀಮಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಕಿತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಪುನದಿವಸೇಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಮೋ ಅರುಣೋ ನಿಬದ್ಧಾವಾಸೇ ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಉಟ್ಠೇತಬ್ಬೋತಿ ಏಕೇ। ಅನ್ತೋಛಾರತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ನಿಬದ್ಧಾವಾಸಂ ನ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಏಕೇ। ಯಾವ ಮಗ್ಗಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನಾತಿ ಏಕೇ। ಸತಿ ಅನ್ತರಾಯೇ ಅನ್ತೋಛಾರತ್ತಂ ವಸತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ। ನಿಬದ್ಧಾವಾಸಕಪ್ಪನೇ ಸತಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಆಪತ್ತಿ। ಸಚೇ ತಂಸತ್ತಮೋ ದಿವಸೋ, ತದಹೇವ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ವಾತಿ ಏಕೇ। ಸಚೇ ಅನ್ತರಾ ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಸೇನಾಸನೇ ವಸನ್ತೇನಾಪಿ ಛಾರತ್ತಮೇವ ಚೀವರಂ ಗಾಮೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಞ್ಞಂ ಅನ್ತೋಛಾರತ್ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವಸತೋ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಪರಿಣತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೬೫೭. ದೇಥಾವುಸೋ ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ಹೋತಿ, ಯದಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಚ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ? ತಂ ಅಞ್ಞಾತಕಅಪ್ಪವಾರಿತೇಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ, ಇದಂ ಞಾತಕಪವಾರಿತೇಪಿ, ತಂ ಅನಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಸ್ಸೇವ, ಇದಂ ತಸ್ಸಪಿ, ತಂ ಚೀವರಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ, ಇದಂ ಅಚೀವರಮ್ಪಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇದಂ ತಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಇಮಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಇಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋತಿ ಏಕೇ। ದ್ವೀಹಿಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಙ್ಗಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಏಕೇ। ಇಮಾನಿ ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಚೀವರತಾ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ತಾಯ ಚ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಸಙ್ಘೇ ಪರಿಣತಭಾವೋ, ಞತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಂ, ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ತೀಣಿ। ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಓಕಾಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಪರಿವಾರೇ ಚ ಅವಿಚಾರಿತತ್ತಾ। ಯದಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಅಙ್ಗೇಸು ‘‘ಅನಞ್ಞಪರಿಣತತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಪರಿಣತಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯಸಿದ್ಧಿತೋ, ಪರಿಣತಸಞ್ಞಿತೋ, ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಚ ‘‘ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ದೇಥಾ’’ತಿ ವದತಿ, ‘‘ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅನುದ್ದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪರಿಣತಂ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಯತೋ ಸುದ್ಧಪಾಚಿತ್ತಿಯವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ। ‘‘ಅಞ್ಞಚೇತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಚೇತಿಯತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ‘‘ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಪರಿಣತಂ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯತೋ ತಥಾ ಇಧ ಚ ‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಣತಂ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅತ್ತನೋಪೀ’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ –
‘‘ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞತೋ ಲಾಭಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ನತಂ।
ಪರಿಣಾಮೇಯ್ಯ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ॥
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪರಿಣತಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮೇಯ್ಯ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ। ತದೇವ ಅಞ್ಞತೋ ಪರಿಣಾಮೇಯ್ಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಣತಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ
ಇತಿ ತಿಂಸಕಕಣ್ಡಂ ಸಾರಮಣ್ಡಂ,
ಅಲಮೇತಂ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಾರಮಣ್ಡೇ।
ಇಧ ನಿಟ್ಠಿತಸಬ್ಬಸಾರಮಣ್ಡಂ,
ವಿನಯವಸೇನ ಪುನಾತಿ ಸಾರಮಣ್ಡನ್ತಿ॥
ಪರಿಣತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಪತ್ತವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ।
ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।