ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ತಂ ಕತಮಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಂ ಸರೂಪೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸತೀತಿ ನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ। ಸೋವ ವುಚ್ಚತೇ ಅನೇನಾತಿ ವಚನನ್ತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ತೇನಾತಿಪದಸ್ಸ। ಪರಿವಿತಕ್ಕೋತಿ ‘‘ಕತಮೇಸಾನಂ ಖೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೧೮) ಪವತ್ತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾತಿ ತೇನಾತಿಪದತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪಾಠೇ ವಾ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಪಾಠೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಸಿದ್ಧೇನ। ತತ್ರಿದಂ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಯಾ ಪರಿದೀಪನೇ ಇದಂ ಉಪಾಯಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ। ಮುಖಂ ದ್ವಾರಂ ಉಪಾಯೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ।

ಸಮಯಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮವಾಯೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ, ಸಮಯೋ ನಾಮ ಸರೀರಬಲಾದಿಕಾರಣಸಮವಾಯೋ, ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ। ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ। ಸೋ ಏವ ಸಮಯೋ। ತೇನೇವ ‘‘ಏಕೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ। ಪವನಸ್ಮಿನ್ತಿ ವನಸಣ್ಡೇ। ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ ಭದ್ದಾಲೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾವಿಲಙ್ಘನಸ್ಸ ಹೇತು, ಕೋ ಸೋ? ಅತ್ತನೋ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಗವತೋ ಜಾನನಂ, ಸೋ ಸಮಯಸಙ್ಖಾತೋ ಹೇತು ತಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಉಗ್ಗಹಮಾನೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ, ಸುಮನಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ। ಸಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪವದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ, ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೋ। ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರುರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿನ್ದುಕಾಚೀರ’’ನ್ತಿ ಚ, ಏಕಾವ ನಿವಾಸಾ ಸಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಏಕಸಾಲಕೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತೋ। ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಪ್ಪಹಾನಾ। ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿ ಪೀಳನಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ, ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ, ಪೀಳನಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಪೀಳನಟ್ಠೋ । ಸನ್ತಾಪೋತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ। ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತಾ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಸೋವ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ, ಪೀಳನಾದೀನಿ।

ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅಭಿಸಮಯಸದ್ದೋ ಉದ್ಧಟೋ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಮವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ ಪಟಿ ಅಯನಂ ಏಕತೋ ಪವತ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ। ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಸಙ್ಗಮೇ ಸತಿ ಏನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ। ಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ, ಸಯಂ ವಾ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ। ಸಮೇನ್ತಿ ಅವಯವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ, ಸಯಂ ವಾ ತೇಸೂತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಙ್ಗಮೇ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು। ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಧಮ್ಮೇಸು ಏತಿ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ಸಮೀಪಂ ಅಯನಂ ಉಪಗಮನಂ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಮ್ಮದೇವ ಸಹಿತಾನಂ ವಾಚಾನಂ ಅಯನಂ ವಿಗಮೋತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ। ಸಮ್ಮದೇವ, ಸಹಿತಾನಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅಯನಂ ಜಾನನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿವೇಧೋ। ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನೇಕತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಸದ್ದೋ ತದಞ್ಞೇಪಿ ವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಾ ವಿಯ ತಂತಂವಾಚಕಾ ಸಮಯಸದ್ದಾಪಿ ಭಿನ್ನಾ ಏವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಸು।

ತತ್ಥ ತಥಾತಿ ತೇಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ಉಪಯೋಗಭುಮ್ಮವಚನೇಹಿ। ಇಧಾತಿ ವಿನಯೇ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕರಣವಚನೇನ। ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವಾತಿ ನಿರನ್ತರಮೇವ। ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿರಿಯಾ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರೂಪಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಯಥಾ ಉದಯೇ ಸತಿ ಚನ್ದೇ ಜಾತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋತಿ। ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀತಿಆದಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಕಾಲಸಮೂಹಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ, ನ ವಿನಯೇ ವಿಯ ಕಾಲೇ ಏವ, ತೇಸು ಚ ಕಾಲಸಮೂಹತ್ಥಾ ದ್ವೇ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಯುತ್ತಾ। ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಅತ್ಥಾ ಪನ ತಯೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೇನ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಭಾವಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಸಮೂಹೇ ವಾ ಸಮಯೇ ಅಧಿಕರಣಭೂತೇ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಸಮೂಹೇ ವಾ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅಧಿಕರಣತ್ಥಯೋಜನಾ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಖಣೇ, ಸಮವಾಯೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಸಮಯೇ ಸತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಖಣಾದಿಮ್ಹಿ ಸಮಯೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಯೋಜನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಸಯೇ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ ಸದ್ದಮತ್ತೇನೇವ ಭೇದೋ, ನ ಅತ್ಥತೋ।

ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ। ಇರಿಯಾಪಥೋತಿಆದೀಸು ಇರಿಯಾಯ ಸಬ್ಬದ್ವಾರಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಪಥೋ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಂ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಠಾನಾದಯೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಸೋವ ವಿಹಾರೋ। ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ಪರಹಿತಚಿತ್ತಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಮೇತ್ತಾದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ನಾಮ। ತದವಸೇಸಾ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾ ಸಬ್ಬನೀವರಣವಿಗಮನಾದಿಸಿದ್ಧೇನ ಜೋತನಾದಿಅತ್ಥೇನ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ನಾಮ। ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾದಯೋ ಇಧ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅರಿಯಾನಮೇವ ವಿಹಾರೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ ನಾಮ।

ರುಕ್ಖಾದಿಮೂಲೇಯೇವ ಮೂಲಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪರೇನ ಮೂಲಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಮೂಲಮೂಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೯೦)। ಲೋಭಾದೀನಂ ದೋಸಮೂಲಾದಿಚಿತ್ತಾಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ತತ್ಥ ಸಿಯಾತಿ ತತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿಆದೀಸು ಪದೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಚೋದನಾ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯಥಾ ನಿದಾನಕಿತ್ತನಸ್ಸ ಪನ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ? ಆಹ ಗೋಚರಗಾಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ।

ಕಿಲಮೋವ ಕಿಲಮಥೋ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಿಲಮಥೋ ಅತ್ತಕಿಲಮಥೋ, ತಸ್ಸ ಅನು ಅನು ಯೋಗೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತನಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ। ವತ್ಥುಕಾಮಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಖೇ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಲೀನಾ ಯುತ್ತಾ, ಕಾಮತಣ್ಹಾ , ತಂಸಹಚರಿತೇ ಕಾಮೇ ಸುಖೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಅಲ್ಲೀನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾ ತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಸಾ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾಯ ಅನು ಅನು ಯೋಗೋ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ। ಲೋಕೇ ಸಂವಡ್ಢಭಾವನ್ತಿ ಆಮಿಸೋಪಭೋಗೇನ ಸಂವಡ್ಢಿತಭಾವಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಬಹುಜನಹಿತಾದಿಅತ್ಥಾಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೨; ಪರಿ॰ ೨೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ। ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ, ತಥಾರೂಪೇಸು ಸೀಲೇಸು ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೨; ಪರಿ॰ ೨೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾನಞ್ಚ ಸೀಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಙ್ಘಟಿತೋ ಸಮಣಗಣೋ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತಸಙ್ಘಾತೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೇನೇತ್ಥ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಭೂತೇನ ಸಂಹನನೇನ ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಮಣಗಣೋ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಾಠೇ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತತರೋ ಹೋತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ।

ಬ್ರಹ್ಮಂ ಅಣತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ವೇದೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಮನ್ತಬ್ರಹ್ಮಕಪ್ಪವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಇರುವೇದಾದಯೋ ತಯೋ ವೇದಾ ಮನ್ತಾ, ತೇ ಚ ಪಧಾನಾ, ಇತರೇ ಪನ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ, ತೇನ ಪಧಾನಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ। ಮನ್ತೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಇರುವೇದಾದಿಕೇ ಮನ್ತಸತ್ಥೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇರುವೇದಾದಯೋ ಹಿ ಗುತ್ತಭಾಸಿತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಉದಾಹರಣದ್ವಯೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ವುತ್ತಞ್ಹೇತನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ ‘ಸಮಣೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ‘ಸಮಣೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬಾಹಿತಪಾಪೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇ ವುತ್ತವಚನಂ। ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಗುಣಾಧಿಗತಂ। ಸಕಿಞ್ಚನೋತಿ ಸದೋಸೋ।

ಗೋತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ, ಗೋ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಧಾನಂ ಬುದ್ಧಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನಾತಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ , ಪರಿಹಾನಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿಆದಿವಚನಂ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಇತ್ಥಂ ಇಮಂ ಪಕಾರಂ ಭೂತೋ ಆಪನ್ನೋತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ, ತಸ್ಸ ಆಖ್ಯಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥಂ ಏವಂಪಕಾರೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಥನತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಮನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ದೀಪನತೋ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇಪಿ ಸಮಾನೇ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನದೀಪನತೋ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।

ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗತೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಅಭಿ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗತೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ। ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭಿ ಮಾತರಿ ವಿಸಯೇ ಮಾತುಯಾ ವಾ ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ವಾ ಪಸಙ್ಗೇ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೇನ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತುವಿಸಯೇ ಮಾತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವಾ ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಮನಪಕಾರಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ದೇವದತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಇಧ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ, ತತ್ಥ ಮಾತರನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ಇಧ ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮನ್ತಿ ವಚನಂ, ತತ್ಥ ಸಾಧುಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಇಧ ಉಗ್ಗತಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಭೂತೋ ಸದ್ದೋ, ನ ಕೇವಲೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿ ಏವಾ’’ತಿ। ತತೋ ಕಿತ್ತೀತಿ ಥುತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪಕಾಸಕೋ ಸದ್ದೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಥುತಿಘೋಸೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಂ, ಯೋ ಸೋ ಸಮತ್ತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಕಮ್ಪೇನ್ತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೋ ಲೋಕೇ ಅತಿಪಾಕಟೋತಿ ‘‘ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಗವಾತಿ ಚ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ, ನ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ। ಪರತೋ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಮೇವ। ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚಾತಿ ಏತೇನ ಅರಹನ್ತಿಆದಿಪದಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನೇಕಗುಣಗಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇತಿ ದ್ವೀಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಅತಿವಿಯ ದೂರೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುವಿದೂರತಾ ಏವ ಹಿ ವಿದೂರತಾ। ಸವಾಸನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ತೇಸಂ ವಾಸನಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಾಸನಾ ಚ ನಾಮ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಸಕಲಞೇಯ್ಯಾನವಬೋಧಾದಿದ್ವಾರತ್ತಯಪ್ಪಯೋಗವಿಗುಣತಾಹೇತುಭೂತೋ ಕಿಲೇಸನಿಹಿತೋ ಆಕಾರೋ ಚಿರನಿಗಳಿತಪಾದಾನಂ ನಿಗಳಮೋಕ್ಖೇಪಿ ಸಙ್ಕುಚಿತತಾಗಮನಹೇತುಕೋ ನಿಗಳನಿಹಿತೋ ಆಕಾರೋ ವಿಯ। ಯಾಯ ಪಿಲಿನ್ದವಚ್ಛಾದೀನಂ ವಸಲವೋಹಾರಾದಿವಿಗುಣತಾ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ವಾಸನಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಆರಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಹ-ಕಾರಂ ಸಾನುಸ್ಸರಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಞ್ಚೇತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಞ್ಞಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಆಸವಾ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಪ್ಪಭೇದೋ ತಿಭವೋ ಏವ ರಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಿಭವರಥೇ। ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸಮುದಯೋ।

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ‘ಸಂಸಾರೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೧೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೨೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೯; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪, ೫೮; ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೭, ೯೯; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೮; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೧೭; ಚೂಳನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬) –

ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಸಂಸಾರೋವ ಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇ ಅರಾ ಹತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನೇನಾತಿ ಭಗವತಾ। ಬೋಧೀತಿ ಞಾಣಂ, ತಂ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡಂ ಪಸನ್ನಂ ಜಾತನ್ತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ। ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಂ ಞಾಣಫರಸುನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರವಿಸೇಸನವಿಸಿಟ್ಠಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಏವಂ ಕತಿಪಯಙ್ಗೇಹಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ ತದವಸೇಸಙ್ಗೇಹಿ ಫಲಭೂತನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ತಿಭವರಥಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ರಥೇ ಯೋಜಿತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರಾನಂ ಹನನಪ್ಪಕಾರಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಹಿ ರಥವಿರಹಿತಮೇವ ಕೇವಲಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಸ ಅರಘಾತನಪ್ಪಕಾರಭೇದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಥವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನಮತಗ್ಗನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಅಮತಗ್ಗಂ, ಸಬ್ಬಥಾ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿಪಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಕೋಟಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಅರಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯೋಸಾನತಾ ಚ ಅತ್ಥಿ ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಭೂತಖಣಿಕಜರಾಮರಣವಸೇನ ತಪ್ಪರಿಯೋಸಾನತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅರಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ।

ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ ಛೇದೋ ಭಗವತೋ ಸಿದ್ಧೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಸ್ಸ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೪; ೧.೪೫) ಮಾತಿಕಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭವಚಕ್ಕಾವಯವೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರತೋ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತೇನ ಏವಮಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತೂತಿಆದಿಕೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿಸಹಿತೇನ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೫) ಪಾಠೇನ ಸರೂಪತೋ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ತೇಸುಯೇವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಚತುಸಙ್ಖೇಪಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಇತಿ ಭಗವಾತಿಆದಿಪಾಠೇನ ಭಗವತೋ ತೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನಾತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಮನಾಯತನಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ। ಏಸ ನಯೋ ತಿಣ್ಣಂ ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಕಾಮಸುಗತೀಸು ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ತಥೇವಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮವಿಸಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ರಾಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕಾಮಭಾವತೋ ಭವರಾಗೋಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾಯೇವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ। ಸೇಸುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಸುಪೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಸುಪಿ ಯೋಜನಾಸು। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾನಯೋ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರಲೋಕೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮೫-೮೬ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿನಾ, ಅಪರೋ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ತಂ ಕುಸಲಂ ಕರೋತೀತಿಆದಿನಾ ಚ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾ ಯೋಜನಾ, ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪರೋ ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ ವತೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಅಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ‘‘ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರಾನಂ ಘಾತನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಪಅಗ್ಗಹಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಮೇವ ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಪವತ್ತಿಆಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಯನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಾಮಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಮೇವ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಯನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ವಿನಯಟೀಕಾಯಪಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ಲಿಖಿತೋ। ತತ್ಥ ಚ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ವುತ್ತೋ ನ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಭಿ, ಮೂಲತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇವ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಉಪರಿ ಚಕ್ಕರೂಪತೋ ಪಯೋಗತ್ತೇನ ಉಪಸಂಹಾರಾಭಾವಾ ಚ। ‘‘ಅಪಿ ಚ ತಮೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪಧಾನತ್ತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾಕಾರಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಮಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ। ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ। ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೬) ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಮೇವ ಪಧಾನತ್ತೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೪; ೧.೪೫) ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾಕಾರಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ವಿಸಯತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಧಾನತ್ತೇನ।

ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಏವನ್ತಿ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ತೇನ ಹೇತುನಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ। ಉಭೋಪೇತೇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಪಕತಿಇಸ್ಸರಾದಿ ವಿಯ ಅಹೇತುಕಾ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩) ವಚನತೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಸಹೇತುಕಾ ಸಙ್ಖತಾ ಅನಿಚ್ಚಾಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪೇತೇ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾರಣೇ ಯಾಥಾವತೋ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ।

ಏತ್ಥ ಹಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಭಾವನವಸೇನೇವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪಧಾನತ್ತೇನ, ಞಾಣಮೇವ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನತೋ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಇಧಾಪಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ಉಪಸಂಹಟೋ, ನ ಭವಚಕ್ಕದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಮತಿ।

ತತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಅದಿಟ್ಠೇಸು ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಟ್ಠುನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೫) ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತೇನ ನಯೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತು, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಜಾತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।

ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಯಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು। ಸಙ್ಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಹೇತುಸಾಮಞ್ಞೇನ ಫಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಸಙ್ಗಹೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನ ಜಾತಿತೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಜಾತೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾತಿ ಅನುವತ್ತತಿ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಗಹಿತಾ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞತೋ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಚ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮತಾಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಇಧ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಮೇವಾತಿ ಆಹ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿ। ವಿಪಾಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮಜಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಮೇವ ವಿಪಾಕಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತೇಪಿ ನಾಮರೂಪಾದಿಪದೇಸು ರೂಪಮಿಸ್ಸಮ್ಪಿ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ಅರೂಪಪ್ಪಧಾನತಾಯ ಚ ತಬ್ಬಹುಲತಾಯ ಚ ‘‘ವಿಪಾಕವಟ್ಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಾಕಪ್ಪಧಾನಂ ವಟ್ಟಂ, ವಿಪಾಕಬಹುಲಂ ವಾ ವಟ್ಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಜಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾಪದೇಸೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮವಿನಿಮುತ್ತಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತದಪದೇಸೇನ ತೇಸಂ ಕಥನೇನ ತಂಮುಖೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ಪಕಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸರೂಪಾ, ತತೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ, ದುತಿಯೋ ಫಲಹೇತುಸನ್ಧಿ, ತತಿಯೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಏವಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಅನೇಕೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಹಿ, ಅವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪಸಂಹಾರವಸೇನ ಇತಿ ಭಗವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ, ತೇನಾಹ ಚತುಸಙ್ಖೇಪನ್ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋತಿ ಇಧ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿನಾ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ೨೨೫ ಆದಯೋ) ಆಗತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ತನ್ತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಭಗವಾ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಞಾಣಂ। ಞಾತಟ್ಠೇನಾತಿ ಜಾನನಟ್ಠೇನ। ಪಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ।

ಇದಾನಿ ಯಮಿದಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾಕಾರಭೇದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಪಞ್ಚತೋ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅರಘಾತೇ ಏತಸ್ಸ ಉಪಯೋಗಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನ ಅರೇ ಹನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥನ್ತಿ? ಆಹ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ। ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಾವುಧೇನ ತೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಞತ್ವಾ ತೇನ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವುಧೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾವುಧೇನ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಅರೇ ಹನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿಬೋಧತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಏಕೇಕಂ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಂ ಏಕೇಕವಿಹಾರೇನ ಪೂಜೇಮೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾಪಿ ವಿಹಾರಕರಣಪೂಜಾ ಭಗವತಿ ಪೇಮೇನೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಧಾತುಕಾದಿಚೇತಿಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಚ ಭಗವತೋವ ಪೂಜಾತಿ ಆಹ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿಆದಿ। ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮ’’ನ್ತಿ, ಅಪರನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಿದ್ಧಂ। ಪದೇಸಗ್ಗಹಣೇ ಹಿ ಅಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಥಾ ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ದದಾತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾನಪೇಕ್ಖಾ ಕತ್ತರಿಯೇವ ಬುದ್ಧ-ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ಇಧ ಸದ್ದತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಹಿ ಬುಜ್ಝನಕಿರಿಯಾ ಅವಿಸಯಾ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಚ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೇ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಮಾಹ। ಪಹಾತಬ್ಬೇತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ। ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಾದಿಕಂ ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ಭೇದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತೋ।

ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಂ ಹೇತುಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣೇನೇವ ತಪ್ಫಲಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಿತೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಞ್ಚ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಞ್ಚ ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ ಇದಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಮಯಾ ಬುದ್ಧಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ, ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ವಿಚಿತ್ತವಿಸಯಪತ್ಥನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ತಂಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ। ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ನ ಅಭಾವಮತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಅವತ್ಥುತ್ತಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾದಿಅನೇಕಭೇದಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಿತಾ। ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾ। ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನಾಪೀತಿ ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುಸಮುದಯೋತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸನಿದ್ಧಾರಣೇನಾಪಿ, ನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಣ್ಹಾಯಪಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಕಸಿಣಾನೀತಿ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಝಾನಾನಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾತಿ ಕೇಸಾದಯೋ ತದಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ। ನವ ಭವಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಯೋ ತಯೋ ಸಞ್ಞೀಭವಾದಯೋ ತಯೋ ಏಕವೋಕಾರಭವಾದಯೋ ತಯೋ ಚಾತಿ ನವ ಭವಾ। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ತಣ್ಹಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ। ಅನುಲೋಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಆಸವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ।

ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ। ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ವಾ। ತತ್ರಾತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ। ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೬) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರಝಾನಮನೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ ನಾಮ, ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಯೇವ। ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ। ಗಚ್ಛತಿ ಅಮತಂ ದಿಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ ಚರಣಾನಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಏಕಂಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ಸಾವಕಾದಿಅಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಸವಕ್ಖಯವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಚರಣಧಮ್ಮಭೂತೇಸು ಝಾನೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಾ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಾ…ಪೇ॰… ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಬುದ್ಧೋ ನಿಯೋಜೇತಿ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ಅನತ್ಥಪರಿವಜ್ಜನಅತ್ಥನಿಯೋಜನೇನ। ಅತ್ತನ್ತಪಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರನ್ತಪಉಭಯನ್ತಪಾ ಗಹಿತಾ। ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಭವೇಸು ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಪಹೀನಾನಂ ಪುನಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ನ ಪುನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೋ।

ತತ್ರಾತಿ ಯುತ್ತವಾಚಾಭಾಸನೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಭೂತತ್ಥಂ। ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಪಿಸುಣಾದಿದೋಸಯುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಾಗದತ್ತಾತಿ ಸುನ್ದರವಚನತ್ತಾ, ಗದನಂ ಗದೋ, ಕಥನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುನ್ದರೋ ಗದೋ ವಚನಮಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸುಗದೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವತೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ। ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತತೋ ಆಹ ಯತ್ಥಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಲೋಕನ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ। ತನ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತಂ, ಓಕಾಸಲೋಕೇ ಕಾಯಗಮನೇನ ಞಾತಬ್ಬಂ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನಾಹಂ ವದಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಞ್ಚ ರೋಹಿತದೇವಪುತ್ತೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಾಯಗತಿವಸೇನ ಅನ್ತಗಮನಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।

ಕಿನ್ತೇ ಪದಸಾ ಓಕಾಸಲೋಕಪರಿಬ್ಭಮನೇನ, ಪರಿಮಿತಟ್ಠಾನೇ ಏವ ತಂ ಞಾಣಗಮನೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇಮೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪಿ ಚಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇತಿ ಸರೀರೇ। ತೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ। ಸಮನಕೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಂ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕನಿರೋಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ। ಅದೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಯೇಸಂ ನಿರೋಧಾಯ ಹೋತಿ, ಉಪಚಾರತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇ ಲೋಕನಿರೋಧಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಪೇಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚಕ್ಖು ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ, ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೧; ವಿಭ॰ ೨೦೪) ವಿಯ। ಕುದಾಚನನ್ತಿ ಕದಾಚಿಪಿ। ಅಪ್ಪತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಗಮನೇನ ಪತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ। ಹವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಏಕಂಸತ್ಥೇ ವಾ । ಲೋಕವಿದೂತಿ ಸಭಾವಾದಿತೋ ಖನ್ಧಾದಿಜಾನನಕೋ। ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಸಮಿತತ್ತಾ ಸಮಿತಾವೀ, ಸಮಿತಕಿಲೇಸೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ನಾಸೀಸತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ।

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪಿ ಚ ತಯೋ ಲೋಕಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹಸನ್ತಾನಭೂತೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ಸೋ ಹಿ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಚ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾ ತಬ್ಬಿಪಾಕಾ ಚಾತಿ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಉತುಜರೂಪಾನಂ ಸಮೂಹಸನ್ತಾನಭೂತೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಆಧಾರತೋ ‘‘ಓಕಾಸೋ’’ತಿ ಚ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸಾಧಾರಾ ಚ ಆಧೇಯ್ಯಭೂತಾತಿ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇವ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೇನ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಹರತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನ್ತಿ ಆಹಾರೋ, ಪಚ್ಚಯೋ। ತೇನ ತಿಟ್ಠನಸೀಲಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಪವತ್ತನಸೀಲಾತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಚ ಇಮಿನಾಪಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನುರೂಪತೋ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾವ ಗಹಿತಾ।

ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಯತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವಿರೋಚನಾತಿ ತೇಸಂ ವಿರೋಚನಹೇತು ಓಭಾಸನಹೇತೂತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ದಿಸಾ ಭನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಯಾವತಾ ವಿಗತನ್ಧಕಾರಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ದಿಸಾತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ। ತಸ್ಮಾ ವಿರೋಚಮಾನಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಯತ್ತಕಾ ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ಓಭಾಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋತಿ ತತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ ಸಹಸ್ಸಪ್ಪಕಾರೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ। ವಸೋತಿ ಇದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಸೋ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತಮ್ಪೀತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಲೋಕಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ ಭಗವತಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕೋ ಲೋಕೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತೋ ತೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಏಕೋ ಏಕವಿಧೋ, ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾವ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾಭಾವಾ। ಉಪಾದಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಜಾಯೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಚ ತಯೋ ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತವಿಧಾ ಪಜಾಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ನಾನತ್ತಂ ಕಾಯೋ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ। ನಾನತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನೇತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಹಿತಂ, ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಛ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ ಚ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸತಾಯ ನಾನಾ ಕಾಯೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಚ ನವವಿಧತಾಯ ನಾನಾ। ತೀಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮೀಸು ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ಚೇವ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ ಚ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ। ತೇಸು ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸರೀರಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ಏಕಾವ, ತಥಾ ಆಪಾಯಿಕಾನಮ್ಪಿ, ತೇಸಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾ ಚ ಪರಿತ್ತಾಭ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭ ಆಭಸ್ಸರಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಪ್ಪಮಾಣೋವ ಕಾಯೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾ ಪನ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ನಾನಾ ಹೋತಿ। ತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಪರಿತ್ತಸುಭಾದಯೋ ತಯೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತವಜ್ಜಿತಾ ವೇಹಪ್ಫಲಾ, ಪಞ್ಚ ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾತಿ ನವಸು ಭೂಮೀಸು ಸತ್ತಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ। ಆಭಾನಾನತ್ತೇನ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯನಾನತ್ತಂ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸಣ್ಠಾನನಾನತ್ತೇನೇವ ಗಯ್ಹತೀತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪನ ಯಥಾ ಸಞ್ಞಾಯ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಸುಖುಮತ್ತಾ ನೇವವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಬ್ಯತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚವನ್ತೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನ ಗಯ್ಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೇಸಾನಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿ ತೀಣಿಯೇವ ಗಹಿತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಾ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿ ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋ ಯಸೋ ಅಯಸೋ ನಿನ್ದಾ ಪಸಂಸಾ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಭಾವತ್ತಾ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನುರೋಧವಿರೋಧಾ ವಾ ಲಾಭಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಏವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸತ್ತಾ ಆವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸತ್ತಾವಾಸಾ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ, ಅತ್ಥತೋ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಪಜಾ ಏವ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಭಾವೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮನಾಯತನವಜ್ಜಿತಾನಿ ದಸ।

ಏತ್ಥ ಚ ತೀಸು ಭವೇಸು ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾವ ಲೋಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ಆಹಾರಾ। ಅತ್ತಗ್ಗಾಹನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನೇವ ಆಯತನಾನಿ। ಥೂಲಸಞ್ಞೀಭವದಸ್ಸನವಸೇನ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋವ, ಅನುರೋಧವಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ವಾ, ಥೂಲಾಯತನದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸಾಯತನಾನೇವ ಲೋಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸಂ ಗಹಣೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಯತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಾ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಸೇಹಿ ಪನ ಏಕವಿಧಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಸರೂಪೇನೇವ ತೇ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಆಸಯಂ ಜಾನಾತೀತಿಆದೀಸು ಆಹಚ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಏತ್ಥ ಸೇತೀತಿ ಆಸಯೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಯತ್ಥ ಸರಸೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸೋ ವಟ್ಟಾಸಯೋ ವಿವಟ್ಟಾಸಯೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ವಟ್ಟಾಸಯೋಪಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ವಿವಟ್ಟಾಸಯೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ದುವಿಧೋ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಂ।

ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸದ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ)।

ಏತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಆಸಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಜಾನಾತಿ। ಅನುಸಯನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಂ ಅನುಸಯಂ। ಚರಿತನ್ತಿ ‘‘ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಚರಿತನ್ತಿ ಚರಿಯಾ, ತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಛ ಮೂಲಚರಿಯಾ, ಸಂಸಗ್ಗಸನ್ನಿಪಾತವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಧಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತುಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿರುಚಿವಸೇನ ನಿನ್ನತಾ, ಸಾ ದುವಿಧಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತೀತಿ। ಯಾಯ ದುಸ್ಸೀಲಾದಿಕೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಸೇವನ್ತಿ, ಸಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿ। ಯಾಯ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಸೇವನ್ತಿ, ಸಾ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿ। ತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ। ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ಅನುಸ್ಸದರಾಗಾದಿದೋಸಾ। ಉಸ್ಸದರಾಗಾದಿದೋಸಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ತಿಕ್ಖೇಹಿ ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಮುದುಕೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಆಸಯಾದೀಹಿ ಸುನ್ದರೇಹಿ ಅಸುನ್ದರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸ್ವಾಕಾರಾ ದ್ವಾಕಾರಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸುಕರಾ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ, ವಿಪರೀತಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ಮಗ್ಗಫಲಪಟಿವೇಧಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ ಭಬ್ಬಾ, ವಿಪರೀತಾ ಅಭಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಧಮ್ಮವಿಸೇಸಜಾನನೇನೇವ ಸತ್ತಲೋಕೋಪಿ ವಿದಿತೋ ಧಮ್ಮವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ಸೇಸೋ। ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಪಮಾಣಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸೇಸೋ। ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಛತ್ತಿಂಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ॰… ಸತಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ, ದ್ವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ ಯೋಜನಾನಿ ಯಾನಿ ಏತ್ತಕಂ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಂ ಬಹಲತ್ತೇನ ಅಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ ಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಏತ್ತಕನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸನ್ಧಾರಕಂ ಜಲಂ ಏತ್ತಕಂ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ। ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾತಿ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹಾ ಚ ಉಗ್ಗತಾ ಚ। ಬ್ರಹಾತಿ ಮಹನ್ತಾ। ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜನಾನಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ಉಚ್ಚೋ ಉಬ್ಬೇಧೋ। ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿ ಪನ್ನರಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧಪರಿಣಾಹಾ। ನಗವ್ಹಯಾತಿ ರುಕ್ಖಾಭಿಧಾನಾ ಜಮ್ಬೂತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಮನ್ತತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋಭಾಗೇನ, ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಮಹನ್ತತಾಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯಿಕಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಭಾವೇನ। ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ ಠಿತೋ, ಅಯಂ ಏಕಾ ಲೋಕಧಾತು ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ ಠಿತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಲೋಕಧಾತುಯಂ। ತಾವತಿಂಸಭವನನ್ತಿ ತಿದಸಪುರಂ। ಅಸುರಭವನನ್ತಿ ಅಸುರಪುರಂ। ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಚ ತಥಾ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನೋ, ಸೋ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಲೋಹಭಿತ್ತೀನಮನ್ತರಾ ಯೋಜನಸತಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರೋಪಿ ಸಮನ್ತಾ ಸೋಳಸಹಿ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತದನನ್ತರೇಸೂತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇಸು। ಲೋಕಾನಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇ ವಿವರೇ ಭವತ್ತಾ ಲೋಕನ್ತರಿಕಾ। ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ಸಕಟಚಕ್ಕಾನಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಾ ಆಸನ್ನಟ್ಠಪಿತಾನಂ ಅನ್ತರಸದಿಸೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇಸು ಏಕೇಕೋ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೋ ಅಟ್ಠಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಸೀತನರಕೋ ಸತ್ತಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಅನನ್ತಾನೀತಿ ತಿರಿಯಂ ಅಟ್ಠಸು ದಿಸಾಸು ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ಅನನ್ತಾನಿ। ಉದ್ಧಂ ಪನ ಅಧೋ ಚ ಅನ್ತಾನೇವ। ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನನ್ತಞೇಯ್ಯಪಟಿವೇಧಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗತೋವ ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಅತ್ತನೋತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಸಾಮಿವಚನಮೇತಂ, ಅತ್ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗುಣೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತರಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನುತ್ತರೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಕತಂ, ನ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಸದೇವಕೇ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸದಿಸಕಪ್ಪೋಪಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಸದಿಸೋ, ತೇನಾಹ ಸೀಲಗುಣೇನಾಪಿ ಅಸಮೋತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಸಮೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಹಿ ಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ। ನತ್ಥಿ ಪಟಿಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಪಟಿಮಾ, ಸದಿಸೂಪಮಾ ಪಟಿಭಾಗೋ। ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಠಿತೋ ಪಟಿಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನಾತಿ ಅತ್ತತೋ। ಪುರಿಸದಮ್ಮೇತಿಆದೀಸು ದಮಿತಬ್ಬಾ ದಮ್ಮಾ, ‘‘ದಮ್ಮಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪುರಿಸಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ಇತ್ಥೀನಮ್ಪಿ ದಮೇತಬ್ಬತೋ। ನಿಬ್ಬಿಸಾ ಕತಾ ದೋಸವಿಸಸ್ಸ ವಿನೋದನೇನ। ಅತ್ಥಪದನ್ತಿ ಅತ್ಥಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜನಕಂ ಪದಂ, ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಪದಭಾವೇನ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸತ್ಥು ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಹೀತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ಅಸಜ್ಜಮಾನಾತಿ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಾ।

ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ, ಇಧಲೋಕತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮಾಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ , ಪರಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ, ಪರಲೋಕತ್ಥೋ। ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸತ್ಥೋ, ಭಣ್ಡಮೂಲೇನ ವಾಣಿಜ್ಜಾಯ ದೇಸನ್ತರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಜನಸಮೂಹೋ। ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥವಾಹೋತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಸೋ ವಿಯ ಭಗವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ಥಾ, ಭಗವಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ’’ತಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸತ್ಥೇತಿ ಸತ್ಥಿಕೇ ಜನೇ। ಕಂ ಉದಕಂ ತಾರೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕನ್ತಾರೋ, ನಿರುದಕೋ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋ। ಚೋರಾದೀಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸಾಪಿ ದುಗ್ಗಮನಟ್ಠೇನ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಕನ್ತಾರಾತ್ವೇವ ನಿರುಳ್ಹಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿವರನ್ತೋ ಚೋರಕನ್ತಾರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

ಭಗವತೋತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭಗವನ್ತತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯತೋ ಅಜ್ಝೇತೀ’’ತಿ, ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಸು ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪರಿಚಯೇನ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಸರೇ ಆಕಾರಂ ಗಣ್ಹಿ। ಪುಬ್ಬಾಭಿಯೋಗವಸೇನೇವ ಹಿ ಈದಿಸಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದೀಸು ಪಸಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಗ್ಗುಲಿಆದೀನಂ ವಿಯ। ಇತರಥಾ ಸಬ್ಬತಿರಚ್ಛಾನಾನಮ್ಪಿ ತಥಾ ಪಸಾದುಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಭಗವಾ ಅನನ್ತಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಧಮ್ಮಂ ಸಾವೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ವಿಮುತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ। ಯೇ ಪನ ದೇವಮನುಸ್ಸನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಯೋ ಪಕತಿಯಾವ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಾದಿಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪನಿಸ್ಸಯಾಪಿ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿನಾ ಪಠಮಂ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪಸಾದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಇತರೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕುತೋಹಂ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಮಣ್ಡೂಕಭಾವತೋತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ ನಾಮಾತಿ ವಿಮ್ಹಯವಚನೇನೇವ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಜಲನ್ತಿ ಜಲನ್ತೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ। ಮಣ್ಡೂಕೋಹನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಉದಕೇತಿ ಸಞ್ಜಾತಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಥಲಮಣ್ಡೂಕತಾ ನಿವತ್ತನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಉದಕೇ ಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಕಚ್ಛಪಾದೀನಂ ಥಲಗೋಚರತಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ತಂ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ವಾರಿಗೋಚರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉದಕಸಞ್ಚಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ಅಗ್ಗಫಲಂ, ತತ್ಥ ಭವಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ। ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪದತೋ ಬುದ್ಧಪದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಸ್ಮಾ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪದೇನ ಹಿ ಸತ್ಥು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾನುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಬುದ್ಧಪದೇನ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೋಪಿ, ತೇನಾಹ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಬೋಧೇಸೀತಿಆದಿ।

ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಉತ್ತಮಸ್ಸ ಗರುನೋ ಗಾರವವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನವಚನಮಿದಂ ಭಗವಾತಿ। ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಂ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗರುಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಗರುಭಾವೋ ಗಾರವಂ, ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಗಾರವಂ, ತೇನ ಸಾವಕಾದೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾಯ ಗರುಭೂತೇನ ಮಹನ್ತೇನ ಗಾರವೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಗಾರವಯುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಗರು ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಕತ್ತಾ ತೇನೇವ ಗಾರವಯುತ್ತೋ ಚಾತಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಅವತ್ಥಾಯ ವಿದಿತಂ ಆವತ್ಥಿಕಂ। ಏವಂ ಲಿಙ್ಗಿಕಂ। ನಿಮಿತ್ತತೋ ಆಗತಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ। ಅಧಿಚ್ಚ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿವಚನವಸೇನ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಚನತ್ಥಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಆಗತಂ ಯಾದಿಚ್ಛಕಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಬಾಹಿರಂ ದಣ್ಡಾದಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ತೇವಿಜ್ಜಾದಿ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಚುರಜನವಿಸಯಂ ವಾ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಂಗುಣನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ಸಾ, ತೇ ಗುಣಾ ಸತ್ಥು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾತಿ ಗುಣಾ ವಿಯ ಸಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪರೇಸಂ, ವೋಹಾರಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಂಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕನ್ತಿ ಯೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಹಿ ಏತಂ ನಾಮಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕಞ್ಚ ಜಾತಂ। ವದನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಗರುಭಾವತೋ ಬಹುವಚನೇನಾಹ, ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವಾ ಕತಮನುವಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ।

ಇಸ್ಸರಿಯಾದಿಭೇದೋ ಭಗೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗೀ। ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಅರಿಯಗುಣಂ ಅರಞ್ಞಾದಿವಿವೇಕಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಭಜೀ। ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥರಸಾದೀನಞ್ಚ ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಞ್ಚ ಭಾಗೀ, ದಾಯಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಭಜಿ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಧಮ್ಮರತನಂ ಪವಿಭಜೀತಿ ವಿಭತ್ತವಾ। ರಾಗಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಭಗ್ಗಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗರುಪಿ ಲೋಕೇ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗರೂ’’ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಗರು, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾರಮಿತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಭಗ್ಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗ್ಯವಾ। ಬಹೂಹಿ ಞಾಯೇಹೀತಿ ಕಾಯಭಾವನಾದಿಕೇಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇಹಿ। ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಏತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತೇನ ಸುಭಾವಿತಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವಾನಂ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋತಿ ಭವನ್ತಗೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಗವಾತಿ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಇದಾನಿ ಭಗೀ ಭಜೀತಿ ನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಮತ್ಥಂ ಭಗ್ಯವಾತಿ ಗಾಥಾಯ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪದಸಿದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥಯೋಜನಾನಯಭೇದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನೇವ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ವಣ್ಣಲೋಪೋ ಧಾತುಅತ್ಥೇನ ನಿಯೋಜನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಂ ತಿವಿಧಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸದ್ದನಯೇನಾತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನಯೇನ। ಪಿಸೋದರಾದೀನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಆಕತಿಗಣಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಕ್ಖಿಪನಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ। ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಕರಣಞ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪನಂ। ಭಗ್ಯನ್ತಿ ಕುಸಲಂ।

ಲೋಭಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ದೋಸಾ ಏಕಕವಸೇನ ಗಹಿತಾ। ಅಹಿರಿಕಾದಯೋ ದುಕವಸೇನ। ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿಮನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೩-೪) ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕುಜ್ಝನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪರಿಯೋನನ್ಧನೋ ಕೋಧೋವ ಉಪನಾಹೋ। ಪರೇಸಂ ಪುಬ್ಬಕಾರಿತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ನಿಪುಞ್ಛನೋ ಮಕ್ಖೋ ನಾಮ। ಬಹುಸ್ಸುತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಕರಣಂ ಪಲಾಸೋ। ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನಾ ಮಾಯಾ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಪ್ಪಕಾಸನಂ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ। ಗರೂಸುಪಿ ಥದ್ಧತಾ ಅನೋನತತಾ ಥಮ್ಭೋ। ತದುತ್ತರಿಕರಣಲಕ್ಖಣೋ ಸಾರಮ್ಭೋ। ಜಾತಿಆದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣೋ ಮಾನೋ। ಅಬ್ಭುನ್ನತಿಲಕ್ಖಣೋ ಅತಿಮಾನೋ। ಜಾತಿಆದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಮಾನೋವ ಮದೋ ನಾಮ। ಸೋ ಸತ್ತವೀಸತಿವಿಧೋ। ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪಮಾದೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಾನಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿದುಚ್ಚರಿತವಸೇನ ತಿವಿಧಸಂಕಿಲೇಸಾ। ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವ ಮಲಾನಿ। ತೇಯೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ತಿವಿಧವಿಸಮಾನಿ। ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ತಿವಿಧಸಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತೇಯೇವ ವಿತಕ್ಕಾ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ ಪಪಞ್ಚಾ। ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತವಿಪರಿಯೇಸಾ ಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪರಿಯೇಸಾ। ಛನ್ದಾದಯೋ ಅಗತಿ। ಚೀವರಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಲೋಭಾ ಚತ್ತಾರೋ ತಣ್ಹುಪಾದಾ। ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸಿಕ್ಖಾಸು ಕಙ್ಖಾ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕೋಪೋ ಚ ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖೀಲಾ। ಕಾಮೇ ಕಾಯೇ ರೂಪೇ ಚ ಅವೀತರಾಗತಾ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಾದಿಅನುಯೋಗೋ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಚರಣಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚೇತೋವಿನಿಬನ್ಧಾ। ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಅಭಿನನ್ದನಾ। ಕೋಧಮಕ್ಖಇಸ್ಸಾಸಾಠೇಯ್ಯಪಾಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಾ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ। ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆರಕ್ಖಾ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ ದಣ್ಡಾದಾನಾದಿಅನೇಕಾಕುಸಲರಾಸೀತಿ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ತಥಾ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಏತಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಛತಣ್ಹಾ ಏವ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಭವತಣ್ಹಾವಿಭವತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತಿ, ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧರೂಪಾದೀಸು ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪುನ ಕಾಲತ್ತಯವಸೇನ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪಭೇದ-ಸದ್ದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಲೋಭಪ್ಪಭೇದೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹಕಿಲೇಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸತ್ತಾನಂ ದರಥಸಙ್ಖಾತಪರಿಳಾಹಕರಾನಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನೇಕಾನಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಆರಮ್ಮಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಭಾಗತೋ ಚ ನೇಸಂ ಏವಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಚ ಮಾರೇ ಅಭಞ್ಜೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಾನಂ।

ಏವಂ ಭಗ್ಯವಾ ಭಗ್ಗವಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಗಹಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಭಗ್ಯವನ್ತತಾಯ ಚಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸತಪುಞ್ಞಜಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಸತಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸ ಭಗವತೋ। ಸಕಚಿತ್ತೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ನಾಮ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಿತಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಚೇತೋಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಮೇವ। ಅಣಿಮಾ ಲಘಿಮಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಿಮಾ ಪತ್ತಿ ಪಾಕಮ್ಮಂ ಈಸಿತಾ ವಸಿತಾ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾತಿ ಇಮೇ ಛಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಣುಭಾವಕರಣಂ ಅಣಿಮಾ। ಆಕಾಸೇ ಪದಸಾ ಗಮನಾದಿಅರಹಭಾವೇನ ಲಹುಭಾವೋ ಲಘಿಮಾ। ಕಾಯಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಪಾದನಂ ಮಹಿಮಾ। ಇಟ್ಠದೇಸಸ್ಸ ಪಾಪುಣನಂ ಪತ್ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪಾಕಮ್ಮಂ। ಸಯಂವಸಿತಾ ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ಈಸಿತಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ವಸೀಭಾವೋ ವಸಿತಾ। ಆಕಾಸೇನ ವಾ ಗಚ್ಛತೋ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾ, ‘‘ಕುಮಾರಕರೂಪಾದಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಿರೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸೋಭಾ। ಅತ್ಥೀತಿ ಅನುವತ್ತತಿ। ಲಹುಸಾಧನಂ ತಂ ತಂ ಕಾಲಿಕಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ಗರುಸಾಧನಂ ಚಿರಕಾಲಿಕಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾದಿಪತ್ಥಿತಂ । ಭಗಾ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ, ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಂ। ತಸ್ಸ ಯೋ ಪೀಳನಮೇವ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸಭಾವೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂಸಮುದಯೇನ ಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ಆವಿಭೂತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಹರತ್ತಾ ಸುಸೀತಲೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಯೋಗತ್ತಾ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋತಿ। ಏಕಸ್ಸೇವ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಕಭಾವತೋ ಇತರಸಚ್ಚತ್ತಯನಿವತ್ತಿತೋ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ। ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪನ ರಾಸಿಕರಣತೋ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋ। ವಿಸಂಯೋಗಭೂತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ। ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋ।

ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪನ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋ। ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ವಿಸಯಭೂತಸ್ಸ ಮರಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಅಮತಟ್ಠೋ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವಾಯಂ ಹೇತು, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪನ ಅಯಮೇವ ಹೇತೂತಿ ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ, ಅತಿಸುಖುಮನಿರೋಧದಸ್ಸನೇನ ಇಧಮೇವ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ, ಅಧಿಕಪಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ಆವಿಭೂತೋ। ಏತೇ ಏವ ಚ ಪೀಳನಾದಯೋ ಸೋಳಸ ಆಕಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।

ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯತಾ ಕಾಯವಿವೇಕೋ। ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವಿವಿತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ। ಉಪಧೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಸಕಂ ಫಲಾನೀತಿ ಉಪಧಯೋ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತಕಾಮಖನ್ಧಕಿಲೇಸಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಿವಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಾಮ।

ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಚ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಆಗಮನವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುಞ್ಞತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಹಿ ಏಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ।

ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಏಕೇಕಪದತೋ ಏಕೇಕಮಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮೇಖಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಹನಸ್ಸಾತಿ ಗುಯ್ಹಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ। ಖಸ್ಸಾತಿ ಓಕಾಸಸ್ಸ।

ಸಹ ದೇವೇಹೀತಿಆದೀಸು ಸಹ ದೇವೇಹಿ ವತ್ತತೀತಿ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ। ತಂ ಸದೇವಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸದೇವಕವಚನೇನಾತಿ ಸದೇವಕ-ಸದ್ದೇ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಠಿತದೇವವಚನೇನ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಸದೇವಕಪದೇ ಅನ್ತೋಭೂತತ್ತಾ ಅವಯವೇ ಸಮುದಾಯೋಪಚಾರವಸೇನ ವೋಹಾರೋ ಕತೋ। ಇತರಥಾ ತೇನ ದೇವವಿಸಿಟ್ಠಲೋಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣತೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ನ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ। ಸಮಾರಕವಚನೇನ ಮಾರಸದ್ದೇನ ತೇನ ಸಹಚರಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ವಸವತ್ತಿದೇವಾ ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ನಾಮ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾ। ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಆರುಪ್ಪಪರಿಯನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ। ಲೋಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಓಕಾಸಲೋಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸತ್ತಲೋಕಾವೇಣಿಕಮೇವ ಪಜಾಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ಸದೇವಕಾದಿವಚನೇನ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ, ಸಸ್ಸಮಣವಚನೇನ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಞ್ಚ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸದೇವಮನುಸ್ಸವಚನೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ರಾಜಾನೋ, ಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾ। ಸತ್ತಲೋಕಾವೇಣಿಕಸ್ಸ ಪಜಾಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಓಕಾಸಲೋಕಮೇವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಓಕಾಸಲೋಕೋ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಸದೇವಕಾದಿಪದತ್ತಯವಚನೀಯಸ್ಸ ಪಧಾನತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಓಕಾಸಲೋಕವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ದೇವಮಾರಾದಿಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಸಪುತ್ತೋ ಆಗತೋತಿಆದೀಸು ಪುತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ನಯೇ ಸದೇವಕಂ ಸಮಾರಕಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಂ ಓಕಾಸಲೋಕಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಂ ಪಜಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಕಾರಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಓಕಾಸಸತ್ತಲೋಕಾನಂ ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತದುಭಯಸಮ್ಮುತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋಪಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಗಹಿತೋ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸದೇವಕನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ ಸತ್ತಲೋಕೋವ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತದೇವಾದಿವಿಸೇಸನೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಗಹಿತೋ, ತಗ್ಗಹಣೇನ ತದಾಧಾರೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ತದುಭಯಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸಯೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಚ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಪಜನ್ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ಸದೇವಕಂ ಪಜಂ ಲೋಕಂ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಂ ಪಜಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಮಾರಗ್ಗಹಣೇನ ತಪ್ಪಧಾನಾ ತಂಸದಿಸಾ ಚ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ’’ತಿ। ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾತಿ ಇಮಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಸದೇವಕಾದಿಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಇಧ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಣಪರಿಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸಾ ಚ, ಸದೇವಮನುಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ ಗಹಪತಿಪರಿಸಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಪರಿಸವಸೇನಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಗಹಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋತಿ ಮನುಸ್ಸಸಮೂಹೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ವಾ’’ತಿ।

ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ’’ತಿ। ದೇವಪದೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಮನುಸ್ಸಪದೇಹಿ ಸೇಸಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಏವಂ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪಿ ಮನುಸ್ಸಂ ಪಜಂ ಮನುಸ್ಸಿಂ ಪಜನ್ತಿ ಪಜಾ-ಸದ್ದಂ ಮನುಸ್ಸ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ತಂ ಪುನ ಸಹ ದೇವೇಹಿ ವತ್ತತೀತಿ ಸದೇವಾ, ಪಜಾ। ಸದೇವಾ ಚ ಸಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚಾತಿ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾ, ತಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಂ ಪಜಂ। ಪುನ ಕಿಂ ಭೂತಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾ ಪಜಾಸದ್ದೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಞೇವ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಞೇವ ಗಹಣಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಇದಾನಿ ಪಜನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಸೇಸನಾಗಾದಿಸತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚತುಪರಿಸವಸೇನ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

ಏತ್ತಾವತಾ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏಕೇಕಪದೇನ ಅಭಾಗಸೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಾನಂ ಗಹಣಪಕ್ಖೇಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಪ್ಫಲತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪಿ ಚೇತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ದೇವಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಸೇನ ಜಾನನವಸೇನ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತೇನ ಸದೇವಕವಚನೇನ ತಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಸಾವೇನ್ತೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಅನುಸನ್ಧಿಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥಾನಞ್ಚೇವ ಪದಾನಞ್ಚ ಅನುಸನ್ಧಾನಕ್ಕಮೋ, ಜಾನನಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ। ಸಮನ್ತಭದ್ರಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಸುನ್ದರತ್ತಾ। ಸಾಸನಧಮ್ಮೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಾಸನಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತತಾಯಾತಿ ಇದಂ ತಿಕಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಸರೂಪಫಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ನಾಥಪಭವತ್ತಿಕಮ್ಪಿ। ಮಜ್ಝೇ ತಿಕದ್ವಯಂ ಫಲವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಯಥಾಸುತವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾ।

ಇದಾನಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಪ್ಪಕಾರಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸೋತೂನಂ ಯಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ, ತಪ್ಪಕಾಸಕಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪದಸ್ಸ ಸಾತ್ಥನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಧಮ್ಮಪದಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನಮುಖೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಕಾಮೋ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪನಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕಲೋ ಚ ತನ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಾಮ। ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸೀಲಾದಿಕೇ ವಿಯ ತಪ್ಪಕಾಸಕಂ ತನ್ತಿಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತಿ ಏವ ಸದ್ದತ್ಥಸಮುದಾಯತ್ತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಞ್ಹಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ಥತಾಯ, ಉಪರೂಪರಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ಪಯೋಜನೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾತ್ಥಮೇವ, ನ ತು ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತನ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ। ಕಿರಾತಾದಿಮಿಲಕ್ಖವಚನಾನಮ್ಪಿ ಸಾತ್ಥಸಬ್ಯಞ್ಜನತ್ತೇ ಸಮಾನೇಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಹತ್ಥೋ ದೇವದತ್ತೋ ಸವಿತ್ತೋತಿಆದಿ ವಿಯ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಸುತ್ವಾ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮ್ಪನ್ನತ್ಥತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಾಯ ಮಾಗಧಿಕಾಯ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಗಮ್ಭೀರಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಉತ್ತಾನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮ್ಪನ್ನಬ್ಯಞ್ಜನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇದಾನಿ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣನಯೇನಾಪಿ (ನೇತ್ತಿ ೪ ದ್ವಾದಸಪದ) ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಕಾಸನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸೀಯತಿ ದೀಪೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಕಾಸನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪಠಮಂ ಕಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಉದ್ದೇಸತ್ಥವಚನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ। ಸಕಿಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಞ್ಚ ವಿವರಣವಿಭಜನಾನಿ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ನಿದ್ದೇಸತ್ಥವಚನಂ। ವಿವಟಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತರಾಭಿಧಾನಂ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನಂ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸತ್ಥವಚನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ। ಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಏವ ಛ ಪದಾನಿ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥವಿಭಾಗತ್ತಾ ಅತ್ಥಪದಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಹಿತತಾಯ ಅತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸಯುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇ ಆದಿಮಜ್ಝಗತವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರಂ, ಏಕಕ್ಖರಂ, ಪದಂ ವಾ ಅಕ್ಖರಂ। ವಿಭತ್ತಿಯನ್ತಂ ಪದಂ। ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ಕಥಿತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧೇನ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ಆಕಾರೋ ನಾಮ। ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥವಿತ್ಥಾರೋ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನಸಙ್ಖಆತಉದ್ದೇಸತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ವಚನಾನಿ ಅಕ್ಖರಪದಾನಿ ನಾಮ। ವಿವರಣವಿಭಜನಸಙ್ಖಾತನಿದ್ದೇಸತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ವಚನಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರಾ ನಾಮ। ಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಪಟಿನಿದ್ದೇಸತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ವಚನಾನಿ ನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಾ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ, ಹೇತುಫಲಂ ವಾ। ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ತನ್ತಿ, ಹೇತು ವಾ। ದೇಸನಾ ನಾಮ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋ। ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥಾದೀನಂ ಅವಿಪರೀತಾವಬೋಧೋ। ತೇ ಪನೇತೇ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ। ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಭಾಗತ್ತಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮದೇಸನಾನಂ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತೇಪಿ ಸಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನರೂಪತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥಾದೀಸು ಪಭೇದಗತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಯೋ। ತತ್ಥ ನಿರುತ್ತೀತಿ ತನ್ತಿಪದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ, ನಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೀಸು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಲೋಕಿಯಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚನಮುಖೇನೇವ ಅತ್ಥೇಸು ಪಸೀದನ್ತಿ, ನ ಅತ್ಥಮುಖೇನಾತಿ ಆಹ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋತಿಆದಿ। ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಸಕಲಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿಆದಿ।

ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಅಪರೇನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪಿ ಚಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸನಿದಾನನ್ತಿ ದೇಸಕಾಲಾದಿದೀಪಕೇನ ನಿದಾನವಚನೇನ ಸನಿದಾನಂ। ಸಉಪ್ಪತ್ತಿಕನ್ತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಆದಿಯುತ್ತಿಯುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿಯೋಜನಾಕ್ಕಮೋ – ‘‘ವೇರಞ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಮಣೋ ಖಲು ಭೋ…ಪೇ॰… ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ‘ಇತಿಪಿ ಸೋ…ಪೇ॰… ಪವೇದೇತೀ’ತಿ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ, ದೇಸೇನ್ತೋ ಚ ಸಾತ್ಥಸಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಗುಣಸಂಯುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಅಸ್ಸೋಸಿ, ಸುತ್ವಾ ಚ ಅಥ ಖೋ ವೇರಞ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ।

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಅಥ ಖೋ ವೇರಞ್ಜೋ…ಪೇ॰… ಉಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಧು ಖೋ ಪನಾತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಪದಾನನ್ತರಮೇವ ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇನ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ ಅಥ ಖೋ ವೇರಞ್ಜೋತಿಆದಿನಾ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತರದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಪಕಾರನ್ತರೇ ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವಸೇನೇವ ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಾನನ್ತರಮೇವ ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ ಯುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇನ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸುತವಸೇನೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನಹೇತುದಸ್ಸನಮುಖೇನ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

೨. ಸೀತೋದಕಂ ವಿಯ ಉಣ್ಹೋದಕೇನಾತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಮೇನ ಮುಖಾರುಳ್ಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅನುಪಸನ್ತಸಭಾವತಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸೇವ ಉಣ್ಹೋದಕಂ ವಿಯ ಸೀತೋದಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಞಾಣತೇಜಯುತ್ತತಾಯ ವಾ ಭಗವಾ ಉಣ್ಹೋದಕೋಪಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ತಬ್ಬಿರಹಿತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಸೀತೋದಕಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏಕೀಭಾವನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋದನಕಿರಿಯಾಯ ಏಕರೂಪತಂ। ಯಾಯಾತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ಕಥಾಯ ಸಮ್ಮೋದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ತಂ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಖಮನೀಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಬಹುಲಂ ಇದಂ ಸರೀರಂ, ಕಚ್ಚಿ ಖಮಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ಯಾಪನೀಯನ್ತಿ ಚಿರಪ್ಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾಯ ಯಾಪನಾಯ ಯಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ರೋಗಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ। ದುಕ್ಖಜೀವಿತಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ। ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣತ್ಥಾಯ ಲಹುಂ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಯೋಗ್ಗತಾಯ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ। ಬಲನ್ತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕ್ಖಮಂ ಬಲಂ ಕಚ್ಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಫಾಸುವಿಹಾರೋತಿ ಸುಖವಿಹಾರೋ। ಸರಣೀಯಮೇವ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಚ ಸಾರಣೀಯ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಕಾರಣೇಹಿ।

ಭಾವೋತಿ ಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಮಾನೋ ನಪುಂಸಕ-ಸದ್ದೋ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಮನ್ತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೇ ಯುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಭಾವನ್ತಿ ಖಣ್ಡಿತದನ್ತಪಲಿತಕೇಸಾದಿಭಾವಂ। ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇತಿ ರಾಜೂನಂ ಪರಿವತ್ತನಂ, ಪಟಿಪಾಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಾತನುಚ್ಚಕುಲಪ್ಪಸುತತಾಯ ಜಿಣ್ಣತಾ, ನ ವಯಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಕುಲನ್ವಯೇ’’ತಿ। ವಿಭವಾನಂ ಮಹನ್ತತ್ತಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭವಮಹತ್ತತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇ’’ತಿ। ವಿಭಾವನೇ ನಾಮ ಅತ್ಥೇತಿ ಪಕತಿವಿಭಾವನಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ। ನ ಅಭಿವಾದೇತಿ ವಾತಿ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಏವಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಪಕತಿಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಿಚ್ಚಪಕತಿಕಂ ಅನಿಚ್ಚಪಕತಿಕಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ।

ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ಮುಹುತ್ತಜಾತೋ, ಜಾತಸಮನನ್ತರಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಓಲೋಕೇಸೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಂ ಪಿಧಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಗಮನತೋ ಪುರೇ ಕತಮ್ಪಿ ಓಲೋಕನಂ ಪಚ್ಛಾ ಕತಂ ವಿಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಚ ಲೋಕವಿವರಣಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಜಾತೇ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವೋಲೋಕೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಪಸತ್ಥತರೋ। ಪತಿಮಾನೇಸೀತಿ ಪೂಜೇಸಿ। ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ।

೩. ತಂ ವಚನನ್ತಿ ನಾಹಂ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿಆದಿವಚನಂ। ಅಞ್ಞಾಯ ಸಣ್ಠಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯ। ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಜಾತಿವಸೇನ। ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ದೇವೇಸು ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ। ಆವಿಞ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಅಭಿವಾದಾದಿಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಸ್ಸ ಭಗವತಿ ಅಭಾವಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ’’ತಿ ಆಹ, ತಬ್ಬಿಧುರಸ್ಸ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಕಸ್ಸೇವ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪರಸಾದೀಸು ವತ್ತನಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದೀತಿಆದಿ।

ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾನಂ ತಾಲಾನಂ ವತ್ಥು ವಿಯ ನೇಸಂ ರೂಪರಸಾದೀನಂ ವತ್ಥು ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಕತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪಂ ದೀಘಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯಾತಿಆದಿ। ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ಯೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತಂ ತೇ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕತತಾಲವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋಯೇವ ಪತ್ತಫಲಾದೀನಂ ಅಕಾರಣತಾಯ ಅವತ್ಥೂತಿ ತಾಲಾವತ್ಥು, ತಂ ವಿಯ ಯೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತಂ ತೇ ರೂಪರಸಾದಯೋ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ, ಅಯಂ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಸೇನ ಅತ್ಥಗ್ಗಾಹೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಗಮೋತಿ ವಿಸೇಸಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಮತ್ಥಕಸದಿಸೇಸು ರೂಪರಸಾದೀಸು ರಾಗೇಸು ಛಿನ್ನೇಸುಪಿ ತಬ್ಬತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ತಾಲಾವತ್ಥುಸದಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಟ್ಠಾನಂ ಉಪಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾರುತತೋ ಪನ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ರೂಪರಸಾದೀನಂ ತಾಲಾವತ್ಥುಸದಿಸತಾಯ ಠಾನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಂ ಪನ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೩) ಏತಂ ದೋಸಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ರೂಪರಸಾದೀನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ, ಕಾಮಸುಖಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಾ ರೂಪರಸಾತಿಆದಿಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ನ ಸಮೇತಿ, ಖೀಣಾಸವಾನಮ್ಪಿ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ತೇಸಂ ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲಸದಿಸತಾಪಿ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲಸ್ಸ ಠಿತಂ ಅಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಅಮನಸಿಕತ್ವಾ ಪುನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಸದಿಸಮತ್ತಂ ಉಪಮೇತ್ವಾ ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸವಸೇನ ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇಪಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ। ಅನು-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ಪಚ್ಛಾಭಾವೋ ನ ಹೋತೀತಿಆದಿ। ಅನು ಅಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಅಭಾವಂ ಗತಾ। ಅನಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಅನು ಅನು ಉಪರೂಪರಿ ವಿಮ್ಹಯಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ತ್ವಂ ವದೇಸೀತಿ ಯಂ ವನ್ದನಾದಿಸಾಮಗ್ಗೀರಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣಂ ಅರಸರೂಪತಾಯ ವದೇಸಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೪. ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಮತ್ಥನ್ತಿ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಿಬ್ಭೋಗೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋತಿಆದಿಮಾಹ, ಭಗವಾ ಚ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಬ್ಭೋಗತಾದಿಂ ಅತ್ತನಿ ಅನುಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಮತ್ಥಂ।

೫. ಕುಲಸಮುದಾಚಾರಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಲಾಚಾರಕಮ್ಮಂ। ಕಾಯತೋ ಕಾಯದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ। ಅನೇಕವಿಹಿತಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ।

೬. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಅತಿವಿಯ ಸಙ್ಗವಸೇನ ನಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ, ಏತೇನ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ವತ್ಥಾಭರಣಾದೀಸು ಸಙ್ಗನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ತಸ್ಸ ರೂಪರಾಗಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹತೋ। ಅವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಪಠಮೇನ ಮಗ್ಗೇನ, ಸೇಸಾನಂ ಚತೂಹಿಪಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ವದತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾನುರೂಪ’’ನ್ತಿ।

೭. ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ವಿಯ, ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಮಿ। ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ।

೮-೧೦. ತತ್ರಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು। ಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಇಧ ಗಬ್ಭಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ದೇವಲೋಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯಾ’’ತಿ। ಅಪುನಬ್ಭವಭೂತಾತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ।

೧೧. ಧಮ್ಮಧಾತುನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಧಾರೇತಿ ಉಪಧಾರೇತೀತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಧಾತೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅಭಿರುಚಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ, ತಂ ಪತ್ತೋ। ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಫರಣಂ। ತಾದಿಗುಣಲಕ್ಖಣಮೇವ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತ’’ನ್ತಿ। ತತೋಯೇವ ಅಕುಜ್ಝನಸಭಾವತೋ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾ। ಜಾತಿಯಾ ಅನುಗತನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಅನುಬದ್ಧಂ। ಜರಾಯ ಅನುಸಟನ್ತಿ ಜರಾಯ ಪಲಿವೇಠಿತಂ। ವಟ್ಟಖಾಣುಭೂತನ್ತಿ ವಟ್ಟತೋ ಉದ್ಧರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ವಟ್ಟೇ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ಠಿತಂ ಖಾಣು ವಿಯ ಭೂತಂ। ಜಾತಾನಂ ಮಚ್ಚಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಮರಣತೋ ಭಯನ್ತಿ ಆಹ ಅಜ್ಜ ಮರಿತ್ವಾತಿಆದಿ। ಅಪ್ಪಟಿಸಮಂ ಪುರೇಜಾತಭಾವನ್ತಿ ಅಸದಿಸಂ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಪಠಮಜಾತಭಾವಂ, ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಅಪೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಿ ನಿಪಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನೀತಿ ಪಾದಾದೀಹಿ ಉಪಘಾತಂ ಅಕರೋನ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರಿ ಸಯಿತಾನಿ, ಅಕಮ್ಮಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಯತಿಧಾತುನೋ ಅಧಿಪುಬ್ಬತಾಯ ಸಕಮ್ಮಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ನಖಸಿಖಾತಿ ನಖಗ್ಗಾನಿ। ಸಕುಣಾನಂ ಪಕ್ಖಾ ಹತ್ಥಪಾದಟ್ಠಾನಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಕುಟಿತಹತ್ಥಪಾದಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಆಲೋಕಟ್ಠಾನೇ। ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾನನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇಸು, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಹೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಣ್ಡಕೋಸನ್ತಿ ಅಣ್ಡಕಪಾಲಂ।

ಲೋಕೋಯೇವ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ। ಅಬುಜ್ಝಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ, ಸಯಂ ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತೇನಾತಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಬೋಧಿ। ಬುಜ್ಝೀಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿ। ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿನ್ತಿ ದುತಿಯಮುದಾಹರಣಂ ವಿನಾಪಿ ರುಕ್ಖ-ಸದ್ದೇನ ಬೋಧಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರುಕ್ಖಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋತಿ ಮಹಾಪಥವೀ ವಿಯ ಪತ್ಥಟಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ವತ್ತಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಞ್ಚೇವ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಮಹಗ್ಗತವಿಜ್ಜಾ ಚ ತಬ್ಬಿನಿಬನ್ಧಕಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇಹಿ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಮೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ। ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನನ್ತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಮಂ ಪಟಿಪಾದನಂ। ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೇನ। ತಿಕ್ಖಖರವಿಪ್ಪಸನ್ನಸೂರಭಾವೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಪತ್ತತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರಿಣಾಮಕಾಲೋತಿ ಇಮಿನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಾಪತ್ತಿಂ। ತದಾ ಚ ಸಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ’’ತಿ। ಅನುಪುಬ್ಬಾಧಿಗತೇನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಧಿಗತೇನ। ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೫; ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೬), ಸರೀರೇ ಉಪಸುಸ್ಸತು ಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ವೀರಿಯಂ।

ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋತಿಆದೀಸು ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಲೋಭೋ ಇಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಛನ್ದೋ। ತತೋ ಬಲವಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ। ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಛನ್ದರಾಗೋ। ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ತತೋಪಿ ಬಲವಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ರಾಗೋ। ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಭೇದೋ ಏಕಸ್ಸೇವ ಲೋಭಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಚ ವುತ್ತೋ।

ಪಠಮಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ತಂ ಕಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇಯೇವ ಅವಧಾರಣಕರಣಂ, ಏತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ವಾ। ತನ್ನಿಸ್ಸರಣತೋತಿ ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ। ಏಸಾತಿ ಏವ-ಕಾರೋ। ಕಾಮಧಾತು ನಾಮ ಕಾಮಭವೋ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ। ಏಸಾತಿ ನಿಯಮೋ। ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಯೋ। ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕಾ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಯೋ, ತಯೋ ಏವ ಇಧ ಝಾನಕಥಾಯ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವಾ। ನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಏವ। ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ।

ಪುರಿಮೇನಾತಿ ಕಾಯವಿವೇಕೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕದ್ವಯೇ। ದುತಿಯೇನಾತಿ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೇನ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮವಿವೇಕದ್ವಯಸ್ಸ ವಾಚಕಭೂತಾನಂ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅನುವತ್ತತಿ। ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ ಹೇತು। ಆಸಯಪೋಸನನ್ತಿ ಆಸಯಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ವಡ್ಢನಞ್ಚ। ವಿಭಙ್ಗೇ ನೀವರಣಾನೇವ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಉಪರಿ ಸವಿತಕ್ಕನ್ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ ‘‘ನೀವರಣಾನಂ ತಾನೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ । ಪೇಟಕೇತಿ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನತ್ಥೇರೇನ ಕತಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣನಯಾನುಸಾರಿಪಕರಣಂ, ತಂ ಪನ ಪಿಟಕಾನಂ ವಣ್ಣನಾಭೂತತ್ತಾ ‘‘ಪೇಟಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ವಿತಕ್ಕನಂ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಊಹನ’’ನ್ತಿ। ರೂಪಂ ರೂಪನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸಯೇ ಆಕೋಟೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಆಹನನಂ ಉಪರಿ ಆಹನನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆನಯನಂ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಕರಣಂ। ಅನುಸಞ್ಚರಣನ್ತಿ ಅನುಪರಿಬ್ಭಮನಂ, ತಞ್ಚ ಖಣನ್ತರಸ್ಸ ತಥಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಾದನಮೇವ, ನ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕಸ್ಸ ಸಞ್ಚರಣಮತ್ಥಿ, ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು। ಅನುಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಪರಿಮಜ್ಜನಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಸಹಜಾತಾನುಯೋಜನಂ ಸಕಿಚ್ಚಾನುವತ್ತಿತಾಕರಣೇನ। ಕತ್ಥಚೀತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನವಿರಹಿತೇಸು ಸವಿಚಾರಚಿತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಚಾರೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ವಿತಕ್ಕೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿನಿರೋಪನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ವಿಪ್ಫಾರವಾತಿ ಅವೂಪಸನ್ತಸಭಾವತಾಯ ವೇಗವಾ, ತೇನೇವೇಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ಜಾತಂ। ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಕನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾತಿಆದಿಮಾಹ।

ವಿವೇಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನಪಕ್ಖೇ ‘‘ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇತರಪಕ್ಖೇ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಿವೇಕೇ’’ತಿ। ಪಿನಯತೀತಿ ತಪ್ಪೇತಿ, ವಡ್ಢೇತಿ ವಾ। ಫರಣರಸಾತಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯೇ ಬ್ಯಾಪನರಸಾ। ಸಾತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಟ್ಠಸಭಾವಂ, ಮಧುರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪೀಳನಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಅಕತ್ವಾ ಅನು ಅನು ಗಣ್ಹನಂ ಉಪಕಾರಿತಾ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹೋ। ವನಮೇವ ವನನ್ತಂ। ಉದಕಮೇವ ಉದಕನ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಕಟಭಾವತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಿಪಟಿಲಾಭಸಮಯೇಪಿ ಸುಖಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅಪಾಕಟಂ, ಪೀತಿಯೇವ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಾ, ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನಸಮಯೇ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಪೀತಿತೋಪಿ ಸುಖಮೇವ ಪಾಕಟತರನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಚೇತಸಿಕಸುಖವಸೇನೇವ ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಕಾಯಿಕಸುಖವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪೀತಿಸಮ್ಪಯೋಗಸ್ಸೇವ ಅಭಾವೇನ ಇಧಾನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಚ ಪೀತೀತಿಆದಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಆಸದಸ್ಸನಂ, ಅಸ್ಸತ್ಥಿಪಕ್ಖೇ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ ವಾ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇನ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸವಸೇನೇವ ‘‘ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಲೋಪಂ।

ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾತಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಚಿಣ್ಣವಸೀನಂ ಪನ ಯೋಗೀನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ। ಝಾಪೇತೀತಿ ದಹತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣವಿಸಯಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಂ ಕಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಲಮ್ಬನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾಯಕೇನ ಸಹ ಮಗ್ಗೇನೇವ ತಂ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅತ್ತನೋ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅಥ ವಾ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚೇನ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಞ್ಞೋತಿ ಸತ್ತೋ। ಅವುತ್ತತ್ತಾತಿ ‘‘ಸಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತ’’ನ್ತಿ ಝಾನಪಾಳಿಯಂ (ವಿಭ॰ ೫೦೮ ಆದಯೋ) ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಝಾನಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತತ್ತಾ।

ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಝಾನವಿಸೇಸನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ। ಝಾನಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮೇವ ತಬ್ಭಾವತೋ। ಖುದ್ದಕಾ ಊಮಿಯೋ ವೀಚಿಯೋ। ಮಹತಿಯೋ ತರಙ್ಗಾ। ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಿತಾತಿಆದೀನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನಿ, ಝಾನಬಲೇನ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪ್ಪಿತಾತಿ ಗಮಿತಾ ವಿನಾಸಂ ಪಾಪಿತಾ। ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಝಾನಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಝಾನವೋಹಾರತ್ತಾ ಅಪರಮತ್ಥತೋ।

ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ತದಧಿಗಮಾಯಾತಿ ತತಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ। ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಹಚರಣಪರಿಚಯೇನ ಯಥಾ ಸಮವಾಹಿಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿಪುಲಾಯಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ। ಥಾಮಗತಾಯಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿವಿಗಮೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತೀಹಿ ಅನಭಿಭೂತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೧ ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ)। ಉಪೇಕ್ಖಾಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾವ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಾಕಾರೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತೋ ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ, ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ, ಕೇವಲಾ ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಹಗತಾ ಅಗ್ಗಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಕ್ಖಪಾತಭೂತಾ ‘‘ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಹಗತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಪರಿಸುದ್ಧಿತಾಯ ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ ತೇನ ತೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಛಧಾ ವುತ್ತಾ।

ವೀರಿಯಮೇವ ಪನ ಅನಚ್ಚಾರದ್ಧಅನತಿಸಿಥಿಲೇಸು ಸಹಜಾತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠನ್ನಂ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಏವ ನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾದೀನಂ ಪಹಾನಾಭಿಮುಖೀಭೂತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪಹಾನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಭೂತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಚತಸ್ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಸ ಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ಯಥಾವುತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾವ ಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ಇಮಾಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತನಯತೋ ವಿಭಾಗೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಏವಮಯಂ ದಸವಿಧಾಪೀತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತನಯತೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಾಸಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಸ್ಸ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿಪದಂ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಮಾತಿಕಾಪದವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನಪರಾಮಸನಂ ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೧ ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾ) ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಾಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಏವಮಯಂ ದಸವಿಧಾತಿಆದೀ’’ತಿ, ತಂ ಅಮನಸಿಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತನಯತೋತಿ ‘‘ಇಧ (ಖೀಣಾಸವೋ) ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧) ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಆಗತಾ, ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೭; ೨.೩೦೯; ೩.೨೩೦) ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಆಗತಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪದೇಸೇಸು ಆಗತನಯದಸ್ಸನತೋ ಚ ಅಯಂ ದಸವಿಧಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಭೂಮೀತಿಆದೀಸು ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಾವಚರಾತಿಆದಿನಾ ಭೂಮಿತೋ ಚ, ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಅಸೇಕ್ಖಾನಮೇವ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲತೋ ಚ, ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತತೋ ಚ, ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ, ‘‘ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಇತರಾ ನವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಚ, ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಬೋಜ್ಝಙ್ಗಝಾನ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚ ತಾಸು ಏಕಾಯ ಸತಿ ಇತರಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವೇದನಾವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾನಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏಕಕ್ಖಣವಸೇನ ಚ, ‘‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ, ತಥಾ ಸೇಸಾ। ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ ಚ, ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ವೀರಿಯವೇದನಾತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಞಾಣವಸೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ ಚ ಅಯಂ ದಸವಿಧಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ।

ಏತ್ಥ ಚೇತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹೇವ ತಾಸಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಿಭಾಗೋ ನಯತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ತತ್ಥ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಞ್ಚ ಅವುತ್ತಞ್ಚ ಏಕತೋ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತನಯತೋತಿಆದೀಹಿ ನವಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಅತಿದೇಸೋ ಕತೋ, ತೇನೇವ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾಹಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತಾಯ ಭೂಮಿತೋ ಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲತೋ ಅಸೇಕ್ಖಾನಮೇವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚಿತ್ತತೋ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾ, ಕುಸಲತ್ತಿಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ, ತಥಾ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸಹ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಆದಯೋ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ, ಯಥಾ ಚ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ, ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತನಯತೋ ಭೂಮಿಆದಿವಿಭಾಗುದ್ಧಾರನಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಅನಾಭೋಗರಸಾತಿ ಪಣೀತಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅವನತಿಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪುಗ್ಗಲೇನಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆರಕ್ಖಾ। ತೀರಣಂ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಗಮನಂ। ಪವಿಚಯೋ ವೀಮಂಸಾ। ಇದನ್ತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತನಾಮಕಾಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ತೇನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ರೂಪೇನ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ಯಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ। ಫುಟತ್ತಾತಿ ಅತಿಪಣೀತೇನ ರೂಪೇನ ಫುಟತ್ತಾ। ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಹೇತುಭೂತರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕನಾಮಕಾಯಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದಿಯಮಾನೋ ಏವ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿತಾಕರಣೇ ಕಾರಿಯೋಪಚಾರತೋ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂಝಾನಹೇತೂ’’ತಿ। ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಸುಖಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ತೇ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಝಾನೇಸ್ವೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ಥಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮಂ, ಕಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾನಾವಜ್ಜನೇತಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಆವಜ್ಜನತೋ ನಾನಾ ಭಿನ್ನಂ ಪುರಿಮವೀಥೀಸು ಆವಜ್ಜನಂ ಯಸ್ಸ ಉಪಚಾರಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ನಾನಾವಜ್ಜನೇ। ವಿಸಮನಿಸಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲಮಥೋ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೋ। ಉಪಚಾರೇ ವಾತಿಆದಿ ಪಕ್ಖನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಏಕಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರೇಪಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೀತಿಫರಣೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಾ ವಿಯ ಏಕವೀಥಿಯಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಪೀತಿಯಾ ಫರಣಮತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ। ಸೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪದಾನನ್ತರಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ತಸ್ಮಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇ…ಪೇ॰… ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯತ್ಥ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನಾಯೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ತತ್ಥಾತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ। ಅಸ್ಸಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ। ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಭಾವನಮತ್ತತೋ ವುತ್ತಂ। ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭಾವನಾಪಿ ಹಿ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತಾ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತೇ ಪನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ತದುಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭಾವನಾಪಿ ನ ಯುತ್ತಾ ಕಾತುನ್ತಿ। ಇತರಥಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅಕುಸಲದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಸಮೀಪತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನನ್ತರವೀಥೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನನ್ತರವೀಥೀಸುಪಿ ನ ತ್ವೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಉಪರಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಖಾಭಾವೇನಾತಿ ದುಕ್ಖತಾಭಾವೇನ। ಏವಂ ಸುಖಾಭಾವೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಏತೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನೇನ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅತಿಇಟ್ಠಅತಿಅನಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಪರೀತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ, ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಏವ ಪವಿಟ್ಠಂ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ।

ಝಾನಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।

ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಅಙ್ಗಸಮತಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಆಹ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನೀತಿಆದಿ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೨)। ತೇಸು ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ। ದೂರಕಾರಣತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀ’’ತಿ ನೇಸಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತತ್ಥಾನೀತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ಖೀಣಾಸವಾನನ್ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಾಧಕನ್ತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದಿಸಬ್ಬಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ। ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣದಾಯಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತ್ತಾದಿಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣದಾಯಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಯಿದನ್ತಿ ಯಥಾ ಇದಂ। ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಅತ್ಥಂ ತದಭಿಮುಖಂ ನೀಹರಣಯೋಗ್ಗಂ।

ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಹೇತುಕಾನಂ ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ। ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಲಾಮಕಾನಂ। ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ನೀವರಣಭಾವಂ ತದೇಕಟ್ಠತಞ್ಚ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಅಹೋ ವತ ಮಮೇವ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏವರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಮಾನಾದೀನಂ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠಂ ಲಿಖನ್ತಿ, ಸೋ ಪಮಾದಪಾಠೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಅಭಾವಸ್ಸ ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪದೇಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೨) ಪನ ‘‘ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಅವಚರಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ಪವತ್ತಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕೋಪಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾಠೋ ಅಯುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಏವ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕೋಪಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಏವಂ ನೀವರಣಭಾವಪ್ಪತ್ತದೋಸಾನಂ ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಅನೀವರಣಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಲೋಭಸ್ಸ ಮಾನಾದೀನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅನುವತ್ತಮಾನತ್ತಾ। ಉಭಯಮ್ಪೀತಿ ಅನಙ್ಗಣತ್ತಂ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಏತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತವತ್ಥಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನೀವರಣಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಥೂಲದೋಸಾಪಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಅಧಿಗತಚತಉತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಸುಖುಮಾ ಏವ ತೇ ಗಹಿತಾ। ಅಙ್ಗಣುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತಾನಂ ಅಪದಿಸನಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸುತ್ತವಸೇನಾತಿ।

ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಮ್ಹೀತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಂ ತತ್ಥ ಞಾಣಞ್ಚ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಅತೀತಭವವಿಸಯೋ, ನಿವಾಸ-ಸದ್ದೋ ಚ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಜಾತೀಸು ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ನಿವುತ್ಥತಾ ಚೇತ್ಥ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತತಾ, ತೇನಾಹ ಅನುಭೂತಾತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ಸಪರಸನ್ತಾನಸಾಧನವಸೇನ ನಿವಾಸ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮಾ ವಾ ನಿವುತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿವರಿತುಂ ಗೋಚರನಿವಾಸೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗೋಚರಭೂತಾಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಞಾಣೇನ ನಿವುತ್ಥಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಸಪರವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ದುವಿಧಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತ್ತನೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾಪಿ ವಾ ನಿವುತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಧಾಪಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಅನಮತಗ್ಗೇಪಿ ಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಅತ್ತನಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಪುಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾ ಪರೇಹೇವ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾ ನಾಮ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಪುರಿಮತೋ ದುಕ್ಕರಂ ಯೇಹಿ ಪರೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತತಾಯ ತೇ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತೇಸಂ ವತ್ತಮಾನಸನ್ತಾನಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತೋ। ತೇ ಚ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾ ದುವಿಧಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತಾತಿ। ತೇಸು ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನುಸ್ಸರಣಂ ದುಕ್ಕರಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಸುಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ತಾನತ್ತಾ। ತಂ ಪನ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಪರವಿಞ್ಞಾತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾ ಅತೀತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾ ಖೀಣಾಸವಾ ಛಿನ್ನಸಂಸಾರಮಗ್ಗತ್ತಾ । ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾನಮ್ಪಿ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತಿಕವಸಏನ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಗಹಿತಂ। ಯಾಯ ಸತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಸಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।

ವಿಹಿತ-ಸದ್ದೋ ವಿಧ-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕವಿಧ’’ನ್ತಿ, ಭವಯೋನಿಆದಿವಸೇನ ಬಹುವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಹಿತನ್ತಿ ವಾ ಪಯುತ್ತಂ ವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಹಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿ…ಪೇ॰… ಸಂವಣ್ಣಿತ’’ನ್ತಿ। ಪಕಾರೇಹೀತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿಪಕಾರೇಹಿ। ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಕಥಿತಂ। ಅನು-ಸದ್ದೋ ಅನನ್ತರತ್ಥದೀಪಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿನಿನ್ನಾಮಿತಮತ್ತೇ ಏವಾ’’ತಿ, ಏತೇನ ಚ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆರದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪೂರಿತಪಾರಮೀನಞ್ಹೀತಿಆದಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಿನಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಆರದ್ಧಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥೇತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ಆರದ್ಧಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥೇ। ಜಾಯತೀತಿ ಜಾತಿ, ಭವೋ। ಸೋ ಏಕಕಮ್ಮಮೂಲಕೋ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಇಧ ‘‘ಜಾತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ಏಕಮ್ಪೀತಿಆದಿ। ಕಪ್ಪೋತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ, ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲೋ ತಥಾಪವತ್ತಧಮ್ಮಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿ ಚ ವಡ್ಢಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಂವಟ್ಟೋ ಸಂವಟ್ಟನಂ ವಿನಾಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಂವಟ್ಟೋ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೋ। ಸಂವಟ್ಟೇನ ವಿನಾಸೇನ ಸಹ ತಿಟ್ಠತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ। ಏವಂ ವಿವಟ್ಟೋತಿಆದೀಸುಪಿ। ತತ್ಥ ವಿವಟ್ಟನಂ ವಿವಟ್ಟೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ವಡ್ಢಿ ವಾ। ತೇಜೇನ ವಿನಾಸೋ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನಾತಿ ಪುಥುಲತೋ ಪನ ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸದಾಪೀ’’ತಿ। ಏಕನಗರಿಯಾ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಜಾತಕ್ಖಣೇ ವಿಕಾರಾಪಜ್ಜನತೋ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತವೋಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದೀಸು ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆನುಭಾವೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ತದನ್ತೋಗಧಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ರೋಗಾದಿಉಪದ್ದವೋ ವೂಪಸಮ್ಮತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಂ ಯಾವತಾ ವಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಖಣೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸರೇನ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪನಂ, ಅತ್ತನೋ ರೂಪಕಾಯದಸ್ಸನಞ್ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಯಾವತಾ ವಾ ಪನ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಏತೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋತಿ ಸಯಂಪತಿತಫಲಾಹಾರೋ, ಇದಞ್ಚ ತಾಪಸಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇಧೂಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ಇಧ ಚರಿಮಭವೇ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ। ಏಕಗೋತ್ತೋತಿ ತುಸಿತಗೋತ್ತೇನ ಏಕಗೋತ್ತೋ। ಇತರೇತಿ ವಣ್ಣಾದಯೋ। ತಿತ್ಥಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲವಾದಿನೋ। ಅಭಿನೀಹಾರೋತಿ ಅಭಿನೀಹಾರೋಪಲಕ್ಖಿತೋ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭರಣಕಾಲೋ ವುತ್ತೋ। ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಚುತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏವ ಗಹಣವಸೇನ ಏವಂ ಜಾನನಂ ಇಚ್ಛಿತಪ್ಪದೇಸೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಆಹ ತೇಸಞ್ಹೀತಿಆದಿ। ಉಭಯಥಾಪೀತಿ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಪಿ। ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನಪೀತಿ ಸೀಹನಿಪಾತವಸೇನಪಿ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ ಆತಾಪೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯಾತಾಪೇನಾ’’ತಿ।

ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೩. ದಿವಿ ಭವತ್ತಾ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ದೇವಾನಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ’’ತಿ। ದೂರೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುಖುಮಸ್ಸಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವಸೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭಾವನಾ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾವಿಸೇಸತೋ ವೀರಿಯಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನಾತಿ ಕಸಿಣಾದಿಜ್ಝಾನಚತಉಕ್ಕವಸೇನ। ಇಮಿನಾ ದೂರಕಾರಣತ್ಥೇ ಅಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಭಾವಮಾಹ। ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆಸನ್ನಕಾರಣಭೂತಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಪಅಯಾಪನ್ನಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿವುಧಾತುಸ್ಸ ಜುತಿಗತಿಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಲೋಕಪಅಗ್ಗಹೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಲೋಕಪರಿಗ್ಗಹೇನಾತಿ ಕಸಿಣಾಲೋಕಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ರೂಪದಸ್ಸನಭಾವೇನ, ಇಮಿನಾ ‘‘ಚಕ್ಖತಿ ರೂಪಂ ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಚನತೋ ಚಕ್ಖುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕರಣೇನಾತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖುಮಿವ ಚಕ್ಖೂತಿ ಉಪಮಾಯ ಸದಿಸನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನಂ, ಸಮವಿಸಮಾದಿದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಯಥಾಹಾತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೪೨) ನಿದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿಆದೀಸು ಭಗವತೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನು ಖೋ ಕಿಂ, ಇದಂ ನು ಖೋ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಅಮನಸಿಕರೋತೋ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ರಕ್ಖಸಾದೀಸು ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಭಾಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಭಯವಿನೋದನವಸೇನ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅತ್ತನೋ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಿಲಸಙ್ಖಾತಾ ಸಮಾಧಿದೂಸಿಕಾ ಗೇಹಸಿತಪೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತನ್ನಿಸೇಧಾಯ ಮನಸಿಕಾರವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಾಲಸಿಯಸಙ್ಖಾತಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ತನ್ನಿಸೇಧಾಯ ಪುನ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ, ಪುನ ತನ್ನಿಸೇಧಾಯ ವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಯತೋ ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತನ್ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ಅಭಿಜಪ್ಪಾಸಙ್ಖಾತಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತನ್ನಿಸೇಧಾಯ ಹೀನಾದಿನಾನಾರೂಪಾನಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಾನಾರಮ್ಮಣವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಪುನ ತಂ ವಿಹಾಯ ಏಕಮೇವ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ ರೂಪಾನಂ ಅತಿವಿಯ ಚಿನ್ತನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ಓಭಾಸನ್ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಓಭಾಸಂ । ನ ಚ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮೋಭಾಸಮನಸಿಕಾರಪಸುತತಾಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಸಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇದನ್ತಿ ಮಾನುಸಕಂ ಮಾನುಸಕಚಕ್ಖುಗೋಚರಂ ಥೂಲರೂಪಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತದೇವ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ। ರೂಪದಸ್ಸನೇನಾತಿ ದೂರಸುಖುಮಾದಿರೂಪದಸ್ಸನೇನ।

ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಮೇನ ಪುರೇಜಾತಟ್ಠಿತರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ, ಚುತಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ಚುತಿಕ್ಖಣೇತಿಆದಿ। ರೂಪದಸ್ಸನಮೇವೇತ್ಥ ಸತ್ತದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚವಮಾನೇತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿರೂಪೇ ವಿರೂಪೇತಿಪೀತಿ ಇದಂ ವಣ್ಣ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನವಾಚಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಹತ್ಥಿರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೮) ವಿಯ। ಸುನ್ದರಂ ಗತಿಂ ಗತಾ ಸುಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಗತಿಗತೇ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನಾತಿ ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ।

ನೇರಯಿಕಾನಂ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಸತ್ಥನಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿಭಿನ್ನಸರೀರವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾ ತದನನ್ತರೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನೇಹೇವ ಞಾತಂ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಫಲಾಯತ್ತತಾಯ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಕಿನ್ನು ಖೋತಿಆದಿನಾ ಮನಸಿಕರೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ದೇವಾನಂ ದಸ್ಸನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀನಂ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಿನಾ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿನ್ನು ಖೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿಮನಸಿಕಾರಾನನ್ತರಮೇವ ಕಮ್ಮಂ। ಕಮ್ಮಸೀಸೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಮನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ, ತೇನೇವ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ…ಪೇ॰… ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವಸೀಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿಮತ್ತೇನ ಚ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾವ ಏತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಾಪೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತೇ ಪವತ್ತಿಂ ಞಾತುಕಾಮತಾಯ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಮನನ್ತರಂ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಅನಾಗತೇಸು ಅನೇಕಕಪ್ಪೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮುತಿಞ್ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಆಣಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ।

ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿಯ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿಗಹಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವ, ತಞ್ಚ ನ ಅಭಿಞ್ಞಾಕ್ಖಣೇ, ಅಥ ಖೋ ತದನನ್ತರೇಸು ಕಾಮಾವಚರಜವನಕ್ಖಣೇಸು ಏವ ಹೋತಿ ನಾಮಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ಇತರಪರಿಕಪ್ಪಾಸಮ್ಭವಾ ಕಮ್ಮೇನುಪ್ಪತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪರಿಯನ್ತಾಭಾವಾ। ಸಬ್ಬಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇಸು ಪನ ಧಮ್ಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸುಪಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠೇಸು ಯಥಾರುಚಿವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿನಾ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇನ ವಿಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠೇಸು ಬಹೂಸು ರೂಪೇಸು ಥಮ್ಭಕುಮ್ಭಾದಿವಿಕಪ್ಪೋ ವಿಯ। ಯಞ್ಚ ಕತ್ಥ ಅವಿಕಪ್ಪಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪನಾರಹನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿತೋ ವಿಕಪ್ಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯಮ್ಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪಾರಹತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿನಾ ಅಪದೇಸಸಹಿತಮೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಭಿರುಚಿತಂ ಪನ ವಚಸಾ ವೋಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸದಿಸಾ ಏವ, ಪುಬ್ಬೇ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುನ ವೋಹಾರಕಾಲೇಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತೋ ಪರಿಕಪ್ಪಾರಹಧಮ್ಮದಸ್ಸನಮೇವ ತೇಹಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಗತಂ। ಏಕೇ ಪನ ‘‘ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಕಮೇನೇವ ಅತೀತಾನಾಗತಧಮ್ಮಜಾನನೇನ ನಾಮಗೋತ್ತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಹಣಂ ಸುಕರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಮೇವ ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಹಾನಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಇಮೇ ವತ ಭೋನ್ತೋತಿಆದಿ ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಕಾಯವಾಚಾದಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ।

ಭಾರಿಯನ್ತಿ ಆನನ್ತರಿಯಸದಿಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಖಮಾಪನೇ ಹಿ ಅಸತಿ ಆನನ್ತರಿಯಮೇವ। ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾರಿಯಸಭಾವಸ್ಸ ಉಪವಾದಸ್ಸ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಕೇವಲಂ ವಯಸಾವ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ನ ಞಾಣೇನ, ‘‘ನಾಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕವೋಹಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಪರಿಸದೂಸಕೋ ಏವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಲಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಕರಣತೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಹೀಳೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನ ಉಪವದತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆವುಸೋತಿಆದಿನಾ ಥೇರೋ ಉಪರಿಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಮಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖನ್ತೋ ಕರುಣಾಯ ಅತ್ತಾನಮಾವಿಕಾಸಿ। ಪಾಕತಿಕಂ ಅಹೋಸೀತಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ನಾಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ತನಾ ವುಡ್ಢತರೋತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ವುಡ್ಢೋ। ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಂ। ಅನಾಗಾಮೀ ಅರಹಾ ಚ ಆಯತಿಂ ಸಂವರತ್ಥಾಯ ನ ಖಮೇಯ್ಯುಂ, ಸೇಸಾ ದೋಸೇನಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಸೋ ನ ಖಮತೀ’’ತಿ।

ಯೇ ಚ…ಪೇ॰… ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿಆದೀಸು ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ತಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಾರಾಧನಾ ನಿಯಮತೋ, ಸೇಸಾಪಿ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾ ಸೀಲಾದೀಸು ಠಿತಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿನಿಯಮತೋ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಂ। ಯಥಾ ತಂ ಅವಿರಜ್ಝನಕನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಂ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಏತಸ್ಸ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಂ ವಾಚನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಾಚನ್ತಿ ಅರಿಯೂಪವಾದಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯೂಪವಾದಕಚಿತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಅರಿಯೂಪವಾದೇ ದೋಸಾಭಾವದಸ್ಸನದಿಟ್ಠಿಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಜಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅಚ್ಚಯಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಖಮಾಪನವಸೇನ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇತಿ ಯಥಾ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ, ಏವಂ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ ಏವ, ಅರಿಯೂಪವಾದೇನೇವಸ್ಸ ಇದಂ ನಿಯಮೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಯಥಾ ಮಗ್ಗೇನ ಫಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬಪಾಪಮೂಲತ್ತಾ ಪರಮಾ ಪಧಾನಾ ಯೇಸಂ ವಜ್ಜಾನಂ ತಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ ವಜ್ಜಾನಿ, ಸಬ್ಬವಜ್ಜೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಪರಮಂ ವಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವೀತರಾಗಸ್ಸ ಮರಣತೋ ಪರಂ ನಾಮ ಭವನ್ತರುಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ। ಯೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೇನೇವ ಕಾಯೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸುಪಚ್ಛೇದಾ’’ತಿ। ಏತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಸುಖನ್ತಿ ಅಯೋ, ಪುಞ್ಞಂ। ಆಯಸ್ಸಾತಿ ಆಗಮನಸ್ಸ, ಹೇತುಸ್ಸ ವಾ। ಅಯತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಯೋ, ಅಸ್ಸಾದೋ। ಅಸುರಸದಿಸನ್ತಿ ಪೇತಾಸುರಸದಿಸಂ।

ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಸರಸಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದನಂ। ಯಂ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾತಿ ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಠಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಆಗಮ್ಮ। ಅಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಂ। ಕಿಲೇಸವಸೇನಾತಿ ಯೇಸಂ ಆಸವಾನಂ ಖೇಪನೇನ ಇದಂ ಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಜಾತಂ, ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ, ತೇಸಂ ಆಸವಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಕಾರನ್ತರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಅತೀತಕಾಲವಸೇನ ‘‘ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಅಭಿಸಮಯಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಕಾಮಾಸವಾದೀನಂ ವಿಮುಚ್ಚನೇನೇವ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಾಸವಸ್ಸಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿಆದಿಜಾನನಂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀತಿಆದೀಹಿ ತಸ್ಸ ಭೂಮಿ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಭೂಮಿನ್ತಿ ವಿಸಯಂ, ತೀಸು ಕಾಲೇಸುಪಿ ಜಾತಿಕ್ಖಯಂ ಪತಿ ಉಜುಕಮೇವ ವಾಯಾಮಾಸಮ್ಭವೇಪಿ ತಂ ಪತಿ ವಾಯಾಮಕರಣಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಂ, ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಕ್ಖನ್ಧಾನುಪ್ಪತ್ತಿಫಲತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಾ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವಿತತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಮಗ್ಗೇನಾವಿಹತಕಿಲೇಸೇಹೇವ ಆಯತಿಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಜಾತಿ ಹೇಸ್ಸತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾಸೇ ಸತಿ ಖನ್ಧಾ ನ ಜಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ತೇಕಾಲಿಕತಾಯ ಜಾತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾಸಯೋಗೇಪಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಕಿಲೇಸವಿರುದ್ಧಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣುಪ್ಪಾದನಮೇವ ತಬ್ಬಿನಾಸೋ ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯೋಪನಿಪಾತೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಬೀಜಸನ್ತಾನೇ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪನಿಪಾತೇನ ಆಯತಿಂ ಬೀಜತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ, ಇತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಕಿಲೇಸಫಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಜಾತಿಕ್ಖಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೀಯತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ಖೀಣಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಕಿಲೇಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ ಖನ್ಧಾನಂ ಜಾತಿ ತೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ವೋಹಾರತೋ ಖೀಣಾ ಮೇ ಜಾತೀತಿ। ನ ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ವಿನಾಸೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಭವೇ ಚ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯನ್ತರತಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ತಬ್ಬಿರುದ್ಧಕ್ಖಣುಪ್ಪಾದನಮೇವ ತಬ್ಬಿನಾಸುಪ್ಪಾದನಂ। ತನ್ತಿ ಖೀಣಜಾತಿಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಕಾರಾ ಇತ್ಥಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ, ತದತ್ಥಾಯ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ।

ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।

ಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಧಿ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ। ಯಸಸಾತಿ ಪರಿವಾರೇನ। ಕೋತೂಹಲಚ್ಛರೇತಿ ಕೋತೂಹಲೇ ಅಚ್ಛರೇ ಚ। ಅಯನ್ತಿ ಅಮಿಕ್ಕನ್ತ-ಸದ್ದೋ। ನಯಿದಂ ಆಮೇಡಿತವಸೇನ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥದ್ವಯವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಥ ವಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಅವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ದೇಸನಾಪಸಾದಾದಿವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯಪಿ ತಥೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ…ಪೇ॰… ಪಸಾದೋ’’ತಿ। ಅಧೋಮುಖಠಪಿತಂ ಕೇನಚಿ। ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತಂ ಸಯಮೇವ। ಪರಿಯಾಯೇಹೀತಿ ಪಕಾರೇಹಿ, ಅರಸರೂಪತ್ತಾದಿಪಟಿಪಾದಕಕಾರಣೇಹಿ ವಾ।

ಗಮುಧಾತುಸ್ಸ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕತ್ತಾಭಾವಾ ಗೋತಮಂ ಸರಣನ್ತಿ ಇದಂ ಪದದ್ವಯಮ್ಪಿ ನ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅಪಿ ಚ ಖೋ ಪುರಿಮಮೇವ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗೋತಮಂ ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಚ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಘಸ್ಸಾತಿ ಅಘತೋ ಪಾಪತೋ। ತಾತಾತಿ ಹಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಸ್ಸೇವ ಯುತ್ತತ್ತಾ। ಅಧಿಗತಮಗ್ಗೇ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧೇತಿ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಫಲಟ್ಠಾ ಏವ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ವಿತ್ಥಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೯೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪) ವುತ್ತಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನೇಜನ್ತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹಂ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲನ್ತಿ ಅವಿರೋಧತ್ಥದೀಪನತೋ ಅವಿರುದ್ಧಸುಚಿಂ ಪಣೀತಂ ವಾ। ವಾಚಾಯ ಪಗುಣೀಕತ್ತಬ್ಬತೋ, ಪಕಟ್ಠೇಹಿ ಸದ್ದತ್ಥಗುಣೇಹಿ ಯೋಗತೋ ವಾ ಪಗುಣಂ। ಸಂಹತೋತಿ ಘಟಿತೋ ಸಮೇತೋ । ಯತ್ಥಾತಿ ಯೇಸು ಪುರಿಸಯುಗೇಸೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಟ್ಠ ಚ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮದಸಾ ತೇತಿ ತೇ ಅಟ್ಠ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಧಮ್ಮದಸಾ।

ಸರಣನ್ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಯಹಿಂಸನಾದಿಅತ್ಥೇನ ರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಂ ನಾಮ, ತದೇವ ಮೇ ರತನತ್ತಯಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾದಿಗುಣವಸೇನ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸರಣಗಮನಂ ನಾಮ। ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ। ಏತಸ್ಸ ಚ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಪಭೇದೋ। ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸರಣಗಮನೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಂ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತತಿ ಅಹಂ ಅತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಿಯ್ಯಾತನೇನ, ಯಥಾವುತ್ತತಪ್ಪರಾಯಣತಾಯ, ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನೇನ, ಪಣಿಪಾತೇನ ಚಾತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸೇಟ್ಠದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವವಸೇನೇವ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ನ ಞಾತಿಭಯಾಚರಿಯಾದಿವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಞಾತಿಆದಿವಸೇನ ತಿತ್ಥಿಯಂ ವನ್ದತೋ ಸರಣಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಂ ವನ್ದತೋ ಸರಣಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿನಿಯಮಂ ಸದಿಸಫಲಂ ಸರಣಗತಸ್ಸ ಅನಾಗತೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿನಿಯಮತೋ। ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಧಿಗಮೋ ಪನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಚ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ। ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಚಸ್ಸ ಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾದಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಭೇದೋಪಿಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ತಿತ್ಥಿಯಪಣಿಪಾತಾದೀಹಿ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠಫಲತ್ತಾ ಸಾವಜ್ಜೋ। ಅನವಜ್ಜೋ ಪನ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ವಾ ಭೇದೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಕೋ ಉಪಾಸಕೋತಿಆದಿ ಉಪಾಸಕತ್ತಸರೂಪಕಾರಣಾದಿಪುಚ್ಛಾ। ತತ್ಥ ಯೋ ಗಹಟ್ಠೋ ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ ಅಮನುಸ್ಸೋ ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ತಿಸರಣಂ ಗತೋ, ಅಯಂ ಉಪಾಸಕೋ। ಯೋ ಚ ಸರಣಗಮನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ರತನತ್ತಯಂ ಉಪಾಸನತೋ ‘‘ಉಪಾಸಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಞ್ಚ ವೇರಮಣಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಸೀಲಂ। ಪಞ್ಚಮಿಚ್ಛಾವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಪಾಪಾಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನಮಸ್ಸ ಆಜೀವೋ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯದುಸ್ಸೀಲತಾದಯೋ ಉಪಾಸಕತ್ತಸ್ಸ ವಿಪತ್ತಿ, ತದಭಾವೋ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ವಿಹಾರಗ್ಗೇನಾತಿ ಓವರಕಾದಿವಸನಟ್ಠಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇನ। ಅಜ್ಜಭಾವನ್ತಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಅಹನಿ ಪವತ್ತಂ ಪಸಾದಾದಿಂ। ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಕೋ ಸರೀರಾವಯವೋ ಕಾಯಙ್ಗಂ। ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಕಂ ಓಟ್ಠಜಿವ್ಹಾದಿ ವಾಚಙ್ಗಂ। ಅಚೋಪೇತ್ವಾತಿ ಅಚಾಲೇತ್ವಾ। ಏತೇನ ಚ ವಚೀಪವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಠಾನಕರಣಾನಂ ಚಲನಪಚ್ಚಯೋ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಿಕಾರಾಕಾರೋ ವಿಸುಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ತೇನ ವಿಸುಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಮೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ ತದುಪಕಾರತ್ತಾ। ಯಥಾ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಕಣ್ಡುಯನಾದೀಸು ಸದ್ದುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ವಿಸುಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ಹೇತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ಜಾತಾ, ನ ಕೇವಲಂ ವಾಯುಪಥವೀನಂ ಚಲನಸದ್ದುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭೂತವಿಕಾರಾಕಾರಮತ್ತತಾಯ। ಏವಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಚಲನಸದ್ದುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ವಿಕಾರಾಕಾರಾನಂ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿತಾ ಸಮತ್ಥಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ವಾಚಙ್ಗನ್ತಿ ‘‘ಹೋತು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಾಚಾಯ ಅವಯವನ್ತಿಆದಿಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಚೋಪೇತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ। ಖನ್ತಿಂ ಚಾರೇತ್ವಾತಿ ಅನುಮತಿಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ। ‘‘ಖನ್ತಿಂ ಧಾರೇತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಬಹಿ ಅನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಮುಖೋತಿ ಭಗವತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತಮುಖೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ।

೧೬. ಯಾಚಧಾತುಸ್ಸ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ‘‘ಭಗವಾ ವಸ್ಸಾವಾಸಂ ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಸಸ್ಸಕಾಲೇಪೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅತಿಸಮಗ್ಘೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿವಿಯ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇಪಿ ಯದಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದತ್ವಾ ಬಹುಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖಮಾನಾತಿ ಯಾಚಮಾನಾ। ವುತ್ತಸಸ್ಸನ್ತಿ ವಪಿತಸಸ್ಸಂ। ತತ್ಥಾತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ, ಏತೇನ ‘‘ವುತ್ತಂ ಸಲಾಕಾ ಏವ ಹೋತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಲಾಕಾವುತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಸ್ಸಂ ಸಲಾಕಾಮತ್ತಮೇವ ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಲಾಕಾವುತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಲಾಕಾ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಲಾಕಾಯ ವುತ್ತಂ ಜೀವಿಕಾ ಏತಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಲಾಕಾವುತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಲಾಕಾಯ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನೇತಿ ಧಞ್ಞಮಿನನಟ್ಠಾನೇ। ವಣ್ಣಜ್ಝಕ್ಖನ್ತಿ ಕಹಾಪಣಪರಿಕ್ಖಕಂ।

ಉಞ್ಛೇನ ಪಗ್ಗಹೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಗ್ಗಹೇನಾತಿ ಪತ್ತೇನ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಗ್ಗಯ್ಹತಿ ಏತೇನ ಭಿಕ್ಖಾತಿ ಹಿ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ಪಗ್ಗಹೇನ ಯೋ ಉಞ್ಛೋತಿಆದಿ। ಅಥ ವಾ ಪಗ್ಗಹೇನಾತಿ ಗಹಣೇನ, ಉಞ್ಛತ್ಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಪತ್ತೋತಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ।

ಗಙ್ಗಾಯ ಉತ್ತರದಿಸಾಪದೇಸೋ ಉತ್ತರಾಪಥೋ, ಸೋ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸಂ, ತತೋ ವಾ ಆಗತಾತಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾ, ತೇನಾಹ ಉತ್ತರಾಪಥವಾಸಿಕಾತಿಆದಿ। ‘‘ಉತ್ತರಾಹಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಮನ್ದಿರನ್ತಿ ಅಸ್ಸಸಾಲಂ। ‘‘ಮನ್ದರ’’ನ್ತಿಪಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ಸಾ ಚ ಮನ್ದಿರಾ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಬಹುವಿಧಾ ಚ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲಿಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।

ಗಙ್ಗಾಯ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ ದೇಸೋ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥಮನುಸ್ಸಾ। ಬುದ್ಧಂ ಮಮಾಯನ್ತಿ ಮಮೇವಾಯನ್ತಿ ಗಣ್ಹನಸೀಲಾ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಏವನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ। ಪಟಿವೀಸನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ। ತದುಪಿಯನ್ತಿ ತದನುರೂಪಂ ತಪ್ಪಹೋನಕಂ। ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ನೇವ ಲಭಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾತಿ ಚ ಪಸತ್ಥತಮಗುಣಯೋಗತೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಚಾತಿ ಞಾತಿಸೇಟ್ಠೋ। ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಯಮೇವ ಪತಿರೂಪೋತಿ ಆಮಿಸಸ್ಸ ದುಲ್ಲಭಕಾಲೇಸು ಪರಿಕಥೋಭಾಸಾದಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಪರಮಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿಯಾ ಆಜೀವಸುದ್ಧಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಗುಣಂ ಆಮಿಸಂ ವಿಚಾರೇನ್ತೇನ ನಾಮ ಞಾತಿಸಿನೇಹಯುತ್ತೇನ ಅರಿಯಸಾವಕೇನೇವ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಮಾರಾವಟ್ಟನಾಯಾತಿ ಮಾರೇನ ಕತಚಿತ್ತಪರಿವಟ್ಟನೇನ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಮೋಹನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮ್ಪೀತಿ ಉತ್ತರಕುರುಂ ವಾ ತಿದಸಪುರಂ ವಾ ಆವಟ್ಟೇಯ್ಯ।

‘‘ಫುಸ್ಸಸ್ಸಾಹಂ ಪಾವಚನೇ, ಸಾವಕೇ ಪರಿಭಾಸಯಿಂ।

ಯವಂ ಖಾದಥ ಭುಞ್ಜಥ, ಮಾ ಚ ಭುಞ್ಜಥ ಸಾಲಯೋ’’ತಿ॥ (ಅಪ॰ ಥೇರ ೧.೩೯.೮೮) –

ಅಪದಾನೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ತದಾ ಓಕಾಸಕತತ್ತಾ। ನಿಬದ್ಧದಾನಸ್ಸಾತಿ ‘‘ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾಚಾಯ ನಿಯಮಿತದಾನಸ್ಸ। ಅಪ್ಪಿತವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯೇನ ಅತಿಹರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನವತ್ಥುನೋಪಿ। ವಿಸಹತೀತಿ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ನೀಹಾರೇನ। ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮತ್ತೇ ಠಾನೇ ಘನೀಭೂತಾಯ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾಯ ಪಭಾಯ, ಯತೋ ಛಬ್ಬಣ್ಣರಂಸಿಯೋ ತಳಾಕತೋ ಮಾತಿಕಾಯೋ ವಿಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ದಸಸು ದಿಸಾಸು ಧಾವನ್ತಿ, ಸಾ ಯಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಾ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭಗವತೋ ಸರೀರೇ ಪಭಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ ಆಕಾಸೇ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾದಯೋ ವಿಯ ವಿಭಾತಾ ವಿರೋಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯ ಸಹ ಕೇನಚಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ।

ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತೇತಿ ಘಾತಾಪೇಕ್ಖಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಘಾತೋ’’ತಿ। ಅತ್ಥೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾದಿಕೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥು।

ಏಕಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾತಿ ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯವಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹಿ ಅರುಣುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದವಸೇನ ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ। ಏತೇನ ಚ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಪಚ್ಚಯೇ ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯೇನ ಗಮನಂ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಗುಣೇ ಸಮ್ಭಾವನಾವಸೇನ ನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಆಜೀವಹೇತು ಸನ್ತಗುಣಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಆಜೀವವಿಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ಅವಮಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ।

೧೭. ‘‘ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚನೀಚಜನಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವತ್ವಾ ಪುನ ಉಚ್ಚಜನಾವೇಣಿಕವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಗರುಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸಹ ಪತಿಸ್ಸಯೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಸನಿಸ್ಸಯೋ, ತಸ್ಸ ಗರುಗುಣಯುತ್ತೇಸು ಗಾರವವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ವಚನಮೇವ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಪ್ಪಟಕೋಜನ್ತಿ ಆದಿಕಪ್ಪೇ ಉದಕೂಪರಿ ಪಠಮಂ ಪಥವೀಭಾವೇನ ಸಞ್ಜಾತಂ ನವನೀತಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ ಉದಕೇಪಿ ಉಪ್ಪಿಲನಸಭಾವಂ ಅವಿಲೀಯನಕಂ ಅತಿಸಿನಿದ್ಧಮಧುರಂ ಅನೇಕಯೋಜನಸಹಸ್ಸಬಹಲಂ ರಸಾತಲಸಙ್ಖಾತಂ ಪಥವೋಜಂ। ಯಂ ಆದಿಕಪ್ಪಿಕೇಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ರಸತಣ್ಹಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಮಾನಂ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಕಕ್ಖಳಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪುರಿಮಾಕಾರೇನೇವ ಠಿತಂ, ಯಸ್ಸ ಚ ಬಲೇನ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಸಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದಕಾನನಾ ಹೇಟ್ಠಾಉದಕೇ ಅನಿಮುಜ್ಜಮಾನಾ ಅವಿಕಿರಿಯಮಾನಾ ಕುಲ್ಲುಪರಿ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಪಥವೀಸಾರಮಣ್ಡನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ಪಥವೀಮಣ್ಡೋತಿಆದಿ। ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಮಧುರರಸೇನ ಉಪೇತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾದುರಸ’’ನ್ತಿ। ಉಪಪನ್ನಫಲೋತಿ ಬಹುಫಲೋ। ‘‘ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಮಕ್ಖಿಕಣ್ಡಾನಮ್ಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇ ಪಥವೀನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ, ತೇ ತತ್ಥ ಸಙ್ಕಾಮೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀನಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಸಙ್ಕಾಮನೇ ಕಿಂ ಅನಾಮಾಸದೋಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೇ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೯) ವಚನತೋ, ತೇನೇವ ಭಗವಾಪಿ ಅನಾಮಾಸದೋಸಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಟಿಲಭೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಆಹ, ಖುದ್ದಕೋ ಗಾಮೋ। ಮಹನ್ತೋ ಸಾಪಣೋ ನಿಗಮೋ। ಪದವೀತಿಹಾರೇನಾತಿ ಪದನಿಕ್ಖೇಪೇನ।

ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೮. ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಮೂಲತೋ ಪಭುತೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಗರುಕಾನಂ, ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಪಞ್ಞತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಪಞ್ಞತ್ತತಾಯ। ತೇನೇವ ಥೇರೋ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇನ ಸಹ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಯಾಚಿ। ಖನ್ಧಕೇ ಹಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ರಾಹುಲಭದ್ದಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನನುಞ್ಞಾತೋ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಪುತ್ತೋ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಪಬ್ಬಾಜೇಯ್ಯ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೫) ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಧೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಚನಂ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ ನ ಕತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇವ ಸಾಮಪಾಕಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಕತಿಪಯಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಭಾವೇಪಿ ಅಪಞ್ಞತ್ತಪಾರಾಜಿಕಾದಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ತಾವ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತೇನ ಲೀನೋ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೀಭಾವಂ ಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕಂ ಗತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿರನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ।

ಸೋಳಸವಿಧಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಅನುಪದಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಪುಥುಪಞ್ಞೋ ಹಾಸಪಞ್ಞೋ ಜವನಪಞ್ಞೋ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಆಗತಾ ಛ ಪಞ್ಞಾ ಚ ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಆಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ। ಯೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾವಕಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟಾತಿ ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋವ ಇಧ ಉದ್ಧಟಾ, ನ ಇತರೇ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ। ತೇನೇವ ಆಟಾನಾಟಿಯಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭೫ ಆದಯೋ) ದೇವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾಕಟಾನಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಗಹಣಂ ಅಕಂಸು, ನಾಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

೧೯. ಕಿಲಾಸುನೋತಿ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾ ಪಯೋಜನಾಭಾವೇನ ನಿರುಸ್ಸಾಹಾ ಅಹೇಸುಂ, ನ ಆಲಸಿಯೇನ, ತೇನಾಹ ನ ಆಲಸಿಯಕಿಲಾಸುನೋತಿಆದಿ। ನಿದ್ದೋಸತಾಯಾತಿ ಕಾಯವಚೀವೀತಿಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಕದೋಸಾಭಾವಾ। ಪಾಣಂ ನ ಹನೇ ನ ಚಾದಿನ್ನಮಾದಿಯೇತಿಆದಿನಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೦೨) ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ಸತ್ತಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧವಸೇನಾತಿಆದಿ। ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಓಸಾನದಿವಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಸಕಿಂ ಸಕಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಪೇಕ್ಖಮೇತ್ಥ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಉಪೋಸಥಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಖನ್ತೀ ಪರಮನ್ತಿಆದೀಸು ತಿತಿಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಖನ್ತಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿಟ್ಠಾಖಮನಕಿಲೇಸತಪನತೋ ಪರಮಂ ತಪೋ ನಾಮ। ವಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಖನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಪಾಣವಧಂ ವಾ ಛೇದನತಾಳನಾದಿಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಪರಸ್ಸಹರಣಪರದಾರಾತಿಕ್ಕಮನಾದೀಹಿ ಮುಸಾಪೇಸುಞ್ಞಫರುಸಾದೀಹಿ ಚ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಚ ಬಾಹಿತಪಾಪತಾಯ ಅಭಾವೇನ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಸಮಿತಪಾಪತಾಯ ಅಭಾವೇನ ಸಮಣೋ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಂ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸೋಧನಂ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಂ ಯಂ, ತಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ। ಅನುಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪವದನಂ। ಅನುಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಾಕರಣಂ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇ ಚ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇ ಸೀಲೇ ಅತ್ತಾನಂ ಸಂವರಣಂ। ಭತ್ತಸ್ಮಿಂ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾಸಙ್ಖಾತಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಸಮಾಯೋಗೋ ತಮ್ಮುಖೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಪನ್ತಸೇನಾಸನಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಞ್ಞವಾಸಂ ತಮ್ಮುಖೇನ ಪಕಾಸಿತೇ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಭಾವನಾರಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಮಹಾಅರಿಯವಂಸೇ ಪತಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ತದುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಆಯೋಗೋ ಅನುಯೋಗೋ ಚ ಯಂ, ತಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠೀತಿ ಯೋಜನಾ।

‘‘ಯಾವ ಸಾಸನಪರಿಯನ್ತಾ’’ತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪನ ಉದ್ಧಂ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೇವ, ಬುದ್ಧಾ ಏವ ಹಿ ತಂ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಸಾವಕಾ। ಪಠಮಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಬೋಧಿತೋ ವೀಸತಿವಸ್ಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕಾಲೇ, ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ವಸ್ಸೇಸು ಆದಿತೋ ಪನ್ನರಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಠಮಬೋಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಆಲತೋ ಪನ ಪಭುತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಉದ್ದಿಸನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಾನಂ ಅನವಕಾಸೋತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಕಾರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ। ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯಾತಿ ಅಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವೋಮಿಸ್ಸತಾಯ ಅಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯ, ನ ಕೇವಲಂ ಬುದ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ಅಯುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ। ಚೋದನಾಸಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪನ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸಂವಾಸಕರಣಂ ಸಾವಕಾನಞ್ಞೇವ ಭಾರೋ, ಬುದ್ಧಾ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಾದಿಕರಣವಿಧಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಚೋದನಾಸಾರಣಾದೀನಿ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಭಗವಾ ಅಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಸಕಲರತ್ತಿಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ನಿಸೀದಿ। ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ಅಸುದ್ಧಪುಗ್ಗಲಂ ಬಹಿ ನೀಹರಿಂಸು। ತಸ್ಮಾ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಅಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಞತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಾದಿಸಙ್ಘಕಮ್ಮಕರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯಕರಣಂ ವಿನಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾನನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮುಖೇ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ। ಉಳಾರಾತಿಸಯಜೋತನತ್ಥಂ ‘‘ಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾದಿಕುಲವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಪುನ ಉಳಾರಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಳಾರಮಜ್ಝತ್ತಅನುಳಾರಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಸಾವಕಾ ಅನ್ತರಧಾಪೇಸುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಅಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಯದಿ ಸಾವಕಾ ಸಮಾನಜಾತಿಆದಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ಅತ್ತನೋ ಕುಲಾನುಗತಗನ್ಥಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ನ ನಾಸೇಯ್ಯುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಚ ನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಇಮೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಸಮಾನಜಾತಿಆದಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಾಸೇಸುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಸ್ಮಾ ಏಕನಾಮಾ…ಪೇ॰… ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಹೇಠೇನ್ತಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕವಾರೇ ಪನ ಸಾವಕಾನಂ ನಾನಾಜಚ್ಚಾದಿಭಾವೇ ಸಮಾನೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಹೇತು, ಅಥ ಖೋ ಆಯತಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾವಕೇಹಿ ವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಮ್ಭವೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಬುದ್ಧಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ನಾಸತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ವೇನೇಯ್ಯಸಮ್ಭವಸ್ಸಾಪಿ ಸೂಚನತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತು ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ…ಪೇ॰… ಓವದತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಹಸ್ಸೋ ಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತೂತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮) ವಿಯ। ತಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಹಸ್ಸಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕವಚನನ್ತತಾಯ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅವಯವಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಓವದಿಯಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವೇಹೀತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಂ। ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ। ತಸ್ಮಾ ಆಸವೇಹಿ ಕತ್ತುಭೂತೇಹಿ ಅನುಪಾದಾಯ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮೋಚಿತಾನೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ತೇಸಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಾನೀತಿಆದಿ। ಯೇಹಿ ಆಸವೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಏವ ಕರಣವಚನಂ। ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ। ತೇತಿ ಆಸವಾ। ತಾನೀತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಞ್ಚೇತಂ। ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನಂ, ವಿಮೋಚೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಸವಾ ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಮುತ್ತವನ್ತೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಆಸವೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನಂ। ತಸ್ಮಾ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಂ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುತ್ತವನ್ತಾನಿ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖನಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಮವಚನೇತಿ ಏವಂ ಅಪೇಕ್ಖನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿಆದಿ। ಭಿಂಸನಸ್ಸ ಭಯಸ್ಸ ಕತಂ ಕರಣಂ ಕಿರಿಯಾ ಭಿಂಸನಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಿಂಸನಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ। ಭಿಂಸಯತೀತಿ ಭಿಂಸನೋ, ಸೋವ ಭಿಂಸನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ‘‘ಭಿಂಸನಕತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಬಹುತರಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಾತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ। ತೇನ ಚ ಯೋ ಕೋಚೀತಿ ಪದಸ್ಸಾಪಿ ಯೋ ಯೋ ಪವಿಸತೀತಿ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ನಾನತ್ಥೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯೋ ಯೋ ಪವಿಸತಿ, ತೇಸು ಬಹುತರಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ।

ನಿಗಮನನ್ತಿ ಪಕತೇ ಅತ್ಥೇ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಸಂಹಾರೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿಗಮನಕ್ಕಮೋ – ಯಾ ಹಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಉಪರಿ ಪರಿಯತ್ತಿವಸೇನ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಕಿಲಾಸುತಾ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಾ, ಯಾ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಭಿಂಸನಕವನಸಣ್ಡೇಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಓವದನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಏವ ಅಕಿಲಾಸುತಾ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾ, ನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯದೇಸನಾಯ, ಅಯಂ ಖೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಹೇತು, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ವಿಪಸ್ಸೀಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಅಹೋಸೀತಿ। ಪುರಿಸಯುಗವಸೇನಾತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಯುಗಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ, ಪುರಿಸವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಕೋತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನದಿವಸೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸುಭದ್ದಸದಿಸೋ। ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತಾನಿ ಚ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಇದಂ ಭಗವತೋ ಜಾತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವುತ್ತಂ, ಬೋಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಗಣಿಯಮಾನಂ ಊನಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ಧರಮಾನೇ ಭಗವತಿ ಏಕಂ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಏಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಏವ ಪುರಿಸಯುಗಾನಿ।

೨೦-೧. ಅಸಮ್ಭುಣನ್ತೇನಾತಿ ಅಪಾಪುಣನ್ತೇನ। ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುರಿಮಕಥಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಯಾಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸೂತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮೇಸು। ನೇಸನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಆಸವಾನಂ। ತೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮಾ। ಞಾತಿಯೇವ ಪಿತಾಮಹಪಿತುಪುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿವಟ್ಟನತೋ ಪರಿವಟ್ಟೋತಿ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟೋ। ಲೋಕಾಮಿಸಭೂತನ್ತಿ ಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಲೋಕಾಮಿಸಭೂತಂ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸಙ್ಖೇಪೇನೇವಾತಿ ದಸಸಿಕ್ಖಾಪದದಾನಾದಿಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮುಖೇನ। ಏತನ್ತಿ ಮೇಥುನಾದೀನಂ ಅಕರಣಂ। ಥಾಮನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಸಞ್ಛವಿನ್ತಿ ಸುಕ್ಕಚ್ಛವಿಂ ಪಕತಿಚ್ಛವಿಂ, ಸುನ್ದರಚ್ಛವಿಂ ವಾ। ಸೇಸನ್ತಿ ಸೇಸಪದಯೋಜನದಸ್ಸನಂ। ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಅಯಂ ವಾ ಹೇತ್ಥಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಪಸಿದ್ಧಿಯಂ, ಅಯಮೇವ ಹೇತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ಸತ್ಥಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತದಾ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ। ರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಫಾಲಿತಟ್ಠಾನೇ ನಿನ್ನಂ ಮಂಸಂ ಸಮಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಸಕೇ ಆಚರಿಯಕೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಭಾವೇ, ಆಚರಿಯಕಮ್ಮೇ ವಾ।

ವಿಪುಲಭಾವೇನಾತಿ ಬಹುಭಾವೇನ। ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಅನುಪಾಯೇನ ಅಭಿನಿವಿಸಮಾನಾ, ವಿಪರೀತತೋ ಜಾನಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಸೇನ ರಸಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸಭಾವೇನ ಸಾವಜ್ಜಸಭಾವಂ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ। ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯನ್ತಿ ಉಗ್ಗತಧಮ್ಮಂ ಉಗ್ಗತವಿನಯಞ್ಚ, ಯಥಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಾಧಿಕಾರೇ। ಪಭಸ್ಸರೋತಿ ಪಭಾಸನಸೀಲೋ। ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಸೋಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಪಕತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವವಾಚೀ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಪಾಯೇಸು ಖಿಪನಕೋ ದಿಟ್ಠಿಆದಿಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ಸಭಾವವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿನಿಪತನಂ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಯತೋತಿ ಸತ್ತಭವಬ್ಭನ್ತರೇ ನಿಯತಕ್ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೋ। ತಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ।

೨೨. ಅನುಧಮ್ಮತಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನುಗತೋ ಸಭಾವೋ। ಪವಾರಣಾಸಙ್ಗಹಂ ದತ್ವಾತಿ ‘‘ಆಗಾಮಿನಿಯಾ ಪುಣ್ಣಮಿಯಾ ಪವಾರೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅನುಮತಿದಾನವಸೇನ ದತ್ವಾ, ಪವಾರಣಂ ಉಕ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ನಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪವಾರಣುಕ್ಕಡ್ಢನಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಮಾಗಸಿರಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇತಿ ಚನ್ದಮಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಯ ಅನನ್ತರೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫುಸ್ಸಮಾಸಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇದಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಪರಿಪಾಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಫುಸ್ಸಮಾಸತೋ ಪರಞ್ಚ ಏಕದ್ವಿತಿಚತುಮಾಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ಸೇಸಮಾಸೇಹಿ ಚಾರಿಕಾಯ ಪರಿಯೋಸಾಪನತೋ। ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ಇದಂ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತರಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಪನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಅನನ್ತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ತದನುಗುಣಾನುಸಾಸನೀ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ।

ಆಯಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಆ-ಸದ್ದೋ ಆಗಚ್ಛಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗಚ್ಛ ಯಾಮಾ’’ತಿ, ಏಹಿ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುವಣ್ಣರಸಪಿಞ್ಜರಾಹೀತಿ ವಿಲೀನಸುವಣ್ಣಜಲಂ ವಿಯ ಪಿಞ್ಜರಾಹಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಳಿಯಂ ನಿಮನ್ತಿತಮ್ಹಾತಿಆದೀಸು ‘‘ನಿಮನ್ತಿತಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾ’’ತಿ ಚ, ‘‘ನಿಮನ್ತಿತಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾ ಅತ್ಥಾ’’ತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಯನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ನತ್ಥಿ, ನೋತಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಘರಾವಾಸೇ। ತನ್ತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ, ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ। ಕುತೋತಿ ಕತರಹೇತುತೋ। ಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ, ಕಿಚ್ಚೇನ ವಾ। ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತೇಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇತಿ। ತನ್ತಿ ತಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ।

ತತ್ಥ ಚಾತಿ ಕುಸಲೇ। ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾ। ವಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಆಯತಿಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ। ಯಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ।

೨೩. ಪತ್ತುಣ್ಣಪತ್ತಪಟೇ ಚಾತಿ ಪತ್ತುಣ್ಣಪಟೇ ಚೀನಪಟೇ ಚ। ತುಮ್ಬಾನೀತಿ ಚಮ್ಮಮಯತೇಲಭಾಜನಾನಿ। ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪಗಮನಂ ಕತ್ವಾ। ಅಭಿರನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಅಭಿರುಚಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸೋರೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಚಾರಿಕಾಯ ಮಗ್ಗಭೂತಾನಿ ಸೋರೇಯ್ಯನಗರಾದೀನಿ। ಪಯಾಗಪತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಙ್ಗಾಯ ಏಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸಾಪಿ, ತಂಸಮೀಪೇ ಗಾಮಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಂ। ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಸಾದಂ ಜನೇತೀತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ।

ಯೇ ಪನ ಪಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇ ಪಕಾರೇ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ರಿದನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾ’’ತಿ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವುತ್ತಾ, ತತ್ರ ತಸ್ಸಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ಸಮನ್ತಪಸಾದಿಕಭಾವೇ ಇದಂ ವಕ್ಖಮಾನಗಾಥಾವಚನಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಬಾಹಿರನಿದಾನಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದನಿದಾನಾನಂ ವಸೇನ ನಿದಾನಪ್ಪಭೇದದೀಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಥೇರವಾದಪ್ಪಕಾಸನಂ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದದೀಪನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದದೀಪನ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಿಕ್ಖಾಪದನಿದಾನನ್ತಿ ಪನ ವೇಸಾಲೀಆದಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತದೇಸವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ। ಸಮ್ಪಸ್ಸತಂ ವಿಞ್ಞೂನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾತ್ವೇವ ಪವತ್ತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।

ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ

ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।