೧. ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೋ
೧. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ
ಸುದಿನ್ನಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೪. ವಿಕ್ಕಾಯಿಕಭಣ್ಡಸ್ಸ ಭಣ್ಡಪ್ಪಯೋಜನಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಪಯೋಜಿತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ಸಹ ವಡ್ಢಿಯಾ ಗಹಣವಾಯಾಮೋ ಉದ್ಧಾರೋ ನಾಮ। ಅಸುಕದಿವಸೇ ದಿನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಮುಟ್ಠಸ್ಸ ಸತುಪ್ಪಾದನಾದಿ ಸಾರಣಂ ನಾಮ। ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯಾತಿ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಾನಂ ವಸೇನ, ಭಿಕ್ಖುಆದೀನಂ ವಾ ವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ। ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸೀತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಅಯಂ ದಿಸ್ವಾನ-ಸದ್ದೋ ಅಸಮಾನಕತ್ತುಕತ್ತಾ, ಯಥಾ ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ, ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಏವರೂಪೇಸು। ಭಬ್ಬಕುಲಪುತ್ತೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ತಸಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕತಾಯ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಮಾತಾದಿಅಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸಮಾಯೋಗೇನ ಕತವೀತಿಕ್ಕಮನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ಅಧಿಗಮನ್ತರಾಯೋ ಜಾತೋ। ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಸು ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣಾನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕಾತುಂ। ತೇನೇವ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲತ್ಥೇರಾದಯೋ ಅಕುಸಲಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಅಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನಾ ಏವ ಅಹೇಸುನ್ತಿ। ಚರಿಮಕಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ। ಸಙ್ಖಂ ವಿಯ ಲಿಖಿತಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಧೋವಿತಂ ಸಙ್ಖಲಿಖಿತನ್ತಿ ಆಹ ಧೋತಇಚ್ಚಾದಿ। ಅಜ್ಝಾವಸತಾತಿ ಅಧಿ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಅಗಾರನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ’’ತಿ। ಕಸಾಯರಸರತ್ತಾನಿ ಕಾಸಾಯಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸಾಯರಸಪೀತತಾಯಾ’’ತಿ। ಕಸಾಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಾಯ ಚ ಹಿ ರಸೋಪಿ ‘‘ಕಸಾಯರಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೨೬. ಯದಾ ಜಾನಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಬೋಧನತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಸಪ್ಪಿನೋ ಜಾನಾತಿ ಮಧುನೋ ಜಾನಾತೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖೇನ ನಾನುಭೋಸೀ’’ತಿ। ಕೇನಚಿ ದುಕ್ಖೇನ ನಾನುಭೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಕತೋ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪಿ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದೇನ ಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪೀತಿ ಅನುಭವನಸರಣತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯತತಿಯವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇ। ಪುರಿಮಪದಸ್ಸಾತಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪದಸ್ಸ। ಉತ್ತರಪದೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿಪದೇನ। ಸಮಾನಾಯ ಸಾಮಿವಚನಭೂತಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲೋಪೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮರಣೇನಪಿ ಮಯಂ ತೇತಿ ಏತ್ಥ ತೇತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಹತ್ಥೇ ಕರಣವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಯಾ ವಿಯೋಗಂ ವಾ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ವುತ್ತಂ।
೨೮. ಗನ್ಧಬ್ಬಾ ನಾಮ ಗಾಯನಕಾ। ನಟಾ ನಾಮ ರಙ್ಗನಟಾ। ನಾಟಕಾ ಲಙ್ಘನಕಾದಯೋ। ಸುಖೂಪಕರಣೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಚರಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಲಳನ್ತೋ ಕೀಳನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಲಳಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಾನಪ್ಪದಾನಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಚ್ಚದಾನಂ ದಾನಂ ನಾಮ, ವಿಸೇಸದಾನಂ ಪದಾನಂ ನಾಮ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೀಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೩೦. ಚುದ್ದಸ ಭತ್ತಾನೀತಿ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸಭತ್ತಂ ನಿಮನ್ತನಂ ಸಲಾಕಂ ಪಕ್ಖಿಕಂ ಉಪೋಸಥಿಕಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ ಆಗನ್ತುಕಂ ಗಮಿಕಂ ಗಿಲಾನಂ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಂ ವಿಹಾರ-ಧುರ-ವಾರಭತ್ತನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚುದ್ದಸ ಭತ್ತಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೇನಾಸನಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತೇಸು ಆರಞ್ಞಕಙ್ಗಾದಿಪಧಾನಙ್ಗಾನಂ ಗಹಣವಸೇನ ಸೇಸಧುತಙ್ಗಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಜ್ಜೀನನ್ತಿ ವಜ್ಜೀರಾಜೂನಂ। ವಜ್ಜೀಸೂತಿ ಜನಪದಾಪೇಕ್ಖಂ ಬಹುವಚನಂ, ವಜ್ಜೀನಾಮಕೇ ಜನಪದೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾಯೇವ ಉಪಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾ, ಇತ್ಥಿವತ್ಥಾದೀನಿ ಚ ತದುಪಕರಣಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಹಿ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕತ್ತಾತಿ ಸೇಸಧುತಙ್ಗಪರಿವಾರಿತೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಧುತಙ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಪದಾನಚಾರಂ ಚರಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ।
೩೧. ದೋಸಾತಿ ರತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿವುತ್ಥಂ ಪರಿವುಸಿತಂ ಆಭಿದೋಸಿಕಂ, ಅಭಿದೋಸಂ ವಾ ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲಂ ಗತೋ ಪತ್ತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಆಭಿದೋಸಿಕೋ, ತೇನಾಹ ಏಕರತ್ತಾತಿಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿಆದಿ।
೩೨. ಉದಕಕಞ್ಜಿಯನ್ತಿ ಪಾನೀಯಪರಿಭೋಜನೀಯಉದಕಞ್ಚ ಯಾಗು ಚ। ತಥಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇ।ಅನೋಕಪ್ಪನಂ ಅಸದ್ದಹನಂ, ಅಮರಿಸನಂ ಅಸಹನಂ।
೩೪. ತದ್ಧಿತಲೋಪನ್ತಿ ಇಣಾಯಿಕಾ। ಪಲಿಬುದ್ಧೋತಿ ‘ಮಾ ಗಚ್ಛ ಮಾ ಭುಞ್ಜಾ’ತಿಆದಿನಾ ಕತಾವರಣೋ, ಪೀಳಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೫. ಅತ್ತನಾತಿ ಸಯಂ। ಸಪತಿನೋ ಧನಸಾಮಿನೋ ಇದಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ, ಧನಂ। ತದೇವ ವಿಭವೋ।
೩೬. ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಗಹಿತಪುಬ್ಬಾ ಏವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ದಿನ್ನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಪಿತರಾ ದಿನ್ನಂ ಸುಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ತೇನ ದಿನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಕ್ಕಮೇವ ವಾ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಖಿಪ್ಪಂ ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಪಿತು ಸಂಯೋಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ ಸುಕ್ಕಮೇವ ತಥಾ ಪತಿಟ್ಠಾನನಿಯಮತೋ। ಸುಕ್ಕೇ ಪನ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಯಾವ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ, ಅಡ್ಢಮಾಸಮತ್ತಂ ವಾ, ತಂ ಗಬ್ಭಸಣ್ಠಾನಸ್ಸ ಖೇತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ ಮಾತು ಮಂಸಸ್ಸ ಲೋಹಿತಲೇಸಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಟ್ಠಪಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಏವರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಗರುಕಸಭಾವಂ, ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವತ್ಥುಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಸೇಸೇ ಪಞ್ಚಖುದ್ದಕಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಏವ ಪಞ್ಞಪೇಸೀ’’ತಿ। ಯಂ ಆದೀನವನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಚೋಪನತೋತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಚಲನತೋ।
ತೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಯಾನಿ ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾರಣಾನಿ ನಿವತ್ತಿತಾನಿ, ತಾನಿಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಿಂ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಭಯೇಸಂ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಏವ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ನಾಭಿಪರಾಮಸನಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಹಿ ಮಾತಾ ಪುತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಞ್ಜಾತಾದರಾ ನಾಭಿಪರಾಮಸನಕಾಲೇ ಕಾಮರಾಗಸಮಾಕುಲಚಿತ್ತಾ ಅಹೋಸಿ, ಇತರಥಾ ಪುತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಚಸ್ಸಾ ಕಾಮರಾಗಸಮುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಅಕಾಸೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ವತ್ಥುವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ನಾಭಿಪರಾಮಸನಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗತೋ ವಿಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಾತಙ್ಗಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಿಕಾಯ ನಾಭಿಪರಾಮಸನೇನ ಮಣ್ಡಬ್ಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ। ಚಣ್ಡಪಜ್ಜೋತಮಾತು ನಾಭಿಯಂ ವಿಚ್ಛಿಕಾ ಫರಿತ್ವಾ ಏತೇನೇವ ನಯೇನಾತಿಆದಿ।
ಅಯನ್ತಿ ಸುದಿನ್ನಸ್ಸ ಪುರಾಣದುತಿಯಿಕಾ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಮಾತಾಪಿತರೋ ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ದೀಪೇತಿ, ಮಾತಾ ಚ ಉತುನೀ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋಣಿತಸ್ಸ। ಗನ್ಧಬ್ಬೋತಿ ತತ್ರುಪಗೋ ಸತ್ತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಧ-ಕಾರೋ ಕತೋ। ಅಥ ವಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ ನಾಮ ರಙ್ಗನಟಾ, ತೇ ವಿಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ಭವೇಸು ನಾನಾವೇಸಗ್ಗಹಣತೋ ಅಯಮ್ಪಿ ‘‘ಗನ್ಧಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಖಣತೋ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಗಬ್ಭಸ್ಸಾತಿ ಕಲಲರೂಪಸಹಿತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ ಇಧ ‘‘ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಾ ತೇನ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹೀತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೩೬) ವಿಯ। ಅಸ್ಸ ತಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಾಳಿಯಂ ನಿರಬ್ಬುದೋ ವತ ಭೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ನಿರಾದೀನವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ಸುದಿನ್ನೇನ…ಪೇ॰… ಆದೀನವೋ ಉಪ್ಪಾದಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತಿಹಾತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏವನ್ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥಭವನಂ। ಮುಹುತ್ತೇನಾತಿ ಇದಂ ಖಣೇನಾತಿ ಪದಸ್ಸ ವೇವಚನಂ। ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋಪಿ ದೇವಾನಂ ತಾವಮಹನ್ತೋ ಸದ್ದೋ ತೇಸಂ ರೂಪಂ ವಿಯ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗೋಚರೋ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾ ಸುದಿನ್ನೇನ ವುತ್ತೇ ಏವ ಜಾನಿಂಸೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೭. ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಮೇವ ಉಪಚಾರತೋ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಯಾವಜೀವಂ ಚರಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕೋತಿ ಉದ್ದೇಸಾದೀಸು ಅಬ್ಯಾವಟೋ। ವಹಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಛಿನ್ನಪಾದೋ, ಛಿನ್ನಖನ್ಧೋ ವಾ। ಚಿನ್ತಯೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಜ್ಝಾಯೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಪದತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ‘‘ಕಿಸೋ ಅಹೋಸಿ…ಪೇ॰… ಪಜ್ಝಾಯಿ ಚಾ’’ತಿ ಚ-ಕಾರಂ ಆನೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
೩೮. ಗಣೇ ಜನಸಮಾಗಮೇ ಸನ್ನಿಪಾತನಂ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾ, ಸಾವ ಪಪಞ್ಚಾ, ತೇನ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಪಪಞ್ಚೇನ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೇ ಅಸ್ಸ। ಕಥಾಫಾಸುಕಾತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಭಾವೇನ ಫಾಸುಕಕಥಾ, ಸುಖಸಮ್ಭಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಮುಖೇನೇವ ಮನ್ದನಂ ಪೀನನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ಪಸಾದಇಚ್ಚಾದಿ। ದಾನೀತಿ ನಿಪಾತೋ ಇಧ ಪನ-ಸದ್ದತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ ತಕ್ಕಾಲವಾಚಿನೋ ಏತರಹಿ-ಪದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಪನ ತ್ವ’’ನ್ತಿ। ನೋ-ಸದ್ದೋಪಿ ನು-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ತಮೇವಾತಿ ಗಿಹಿಭಾವಪತ್ಥನಾಲಕ್ಖಣಮೇವ। ಅನಭಿರತಿಮೇವಾತಿ ಏವ-ಕಾರೇನ ನಿವತ್ತಿತಾಯ ಪನ ತದಞ್ಞಾಯ ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಧಿಕುಸಲಾನನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಕುಸಲಾ ನಾಮ। ಇದಂ ಪನಾತಿಆದಿ ಉಪರಿ ವತ್ತಬ್ಬವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ। ಪರಿಯಾಯವಚನಮತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ದತ್ಥಕಥನಮತ್ತಂ।
ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇ, ಏವಂ ವಿರಾಗಾಯ ದೇಸಿತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾಮಾತಿ ಗರಹಾಯಂ। ಲೋಕುತ್ತರನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವಿರಾಗಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಕಿಲೇಸಕ್ಖಯನಿಬ್ಬಾನತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಜಾತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಾನೋ ಏವ ಮದಜನನಟ್ಠೇನ ಮದೋತಿ ಮಾನಮದೋ। ‘‘ಅಹಂ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಪುರಿಸಮದೋ। ‘‘ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನಾಸಮತ್ಥತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನೋ, ರಾಗೋ ಏವ ವಾ ಪುರಿಸಮದೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಲಮದಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟನ್ತಿ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಿಪಾಕಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಯೋನಿಯೋತಿ ಅಣ್ಡಜಾದಯೋ, ತಾ ಪನ ಯವನ್ತಿ ತಾಹಿ ಸತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಯೋನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಞಾತತೀರಣಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಇಧ ಪನ ಞಾತತೀರಣಕಿಚ್ಚಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ತಿವಿಧಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ತೇನೇವ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋವ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಾನನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸುಭಾದಿಆಕಾರಾನಂ ತದಾಕಾರಗಾಹಿಕಾನಂ ತಣ್ಹಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸಯಮುಖೇನ ಹೇತ್ಥ ವಿಸಯಿನೋ ಗಹಿತಾ। ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ‘‘ವಿರಾಗಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ…ಪೇ॰… ನೋ ಸಉಪಾದಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು।
೩೯. ಕಲಿಸಾಸನಾರೋಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ದೋಸಾರೋಪನತ್ಥಾಯ। ಕಲೀತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಸ್ಸ ಸಾಸನಂ ಕಲಿಸಾಸನಂ, ಕೋಧವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಗರಹಾ। ಅಜ್ಝಾಚಾರೋವ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ। ಸಮಣಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವಕರಾನಂ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಂ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅನಾಗತವಚನಂ ಕತಂ, ‘‘ನಾಮ-ಸದ್ದಯೋಗೇನಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅತಿವಿಯ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕನ್ತಿ ಉದಕಕಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿ। ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅನಾಗತವಚನಂ ನಾಮ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ದುಬ್ಭರತಾದೀನಂ ಹೇತುಭೂತೋ ಅಸಂವರೋ ಇಧ ದುಬ್ಭರತಾದಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ ಕಾರಣೇ ಕಾರಿಯೋಪಚಾರೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಬ್ಭರತಾದೀನಂ ವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಅಸಂವರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅತ್ತಾತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ। ದುಬ್ಭರತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಹಿ ಚ ದುಕ್ಖೇನ ಭರಿತಬ್ಬತಂ। ಸತ್ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಣನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಸಙ್ಗಣಿಕಾತಿ ಆಹ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯಾತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠಕುಸೀತವತ್ಥುಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕಂ, ತಥಾ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಗಮಾಸಿನ್ತಿ, ನಾಲತ್ಥಂ ಭೋಜನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿನ್ತಿ, ಅಲತ್ಥನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮೇ ಆಬಾಧೋತಿ, ಅಚಿರವುಟ್ಠಿತೋ ಗೇಲಞ್ಞಾತಿ ಏಕನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕುಸೀತವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ಕೋಸಜ್ಜಂ ಕುಸೀತ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಂ। ವಿನಾಪಿ ಹಿ ಭಾವಜೋತನಪಚ್ಚಯಂ ಭಾವತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ಪಟಸ್ಸ ಸುಕ್ಕನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾಪಚಯಭೂತಾಯ ವಿವಟ್ಟಾಯಾತಿ ರಾಗಾದಿಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪಚಯಹೇತುಭೂತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂವರಪ್ಪಹಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಂವರೇಹಿ ಚೇವ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಹಾನೇಹಿ ಚ ಉಪೇತಂ। ಅಸುತ್ತನ್ತ ವಿನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಪಾಳಿಸಙ್ಖಾತಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ ಅರಚಿತಂ, ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ಚ ಅನಾರೋಪಿತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾಳಿವಿನಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಧಮ್ಮದೇಸನಾ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಸಙ್ಗೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಓತಾರೇತ್ವಾ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಕಥಿಯಮಾನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಕಿರಾತಿಆದಿ। ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ‘‘ಕಿಮೇತೇನಾ’’ತಿ ಮದ್ದನಚಿತ್ತಾ।
ವುತ್ತತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಅಧಿಗಮುಪಾಯವಸೇನ। ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ಆರತಿ ವಿರತೀತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೦೬) ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿರತಿಯೋ ಚೇವ, ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತನಾತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೦೪) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಚೇತನಾ ಚ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೦೫) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ನಾಮಕಾಯೋತಿ ನಾಮಸಮೂಹೋ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ, ಸೇಸಾನಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ವಿರತಿಆದಯೋ ವುತ್ತಾ ತಪ್ಪಕಾಸಕಞ್ಚ ವಚನಂ।
ಅತ್ಥವಸೇತಿ ಹಿತವಿಸೇಸೇ ಆನಿಸಂಸವಿಸೇಸೇ, ತೇ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣವಸೇ’’ತಿ। ಸುಖವಿಹಾರಾಭಾವೇ ಸಹಜೀವನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಹಜೀವಿತಾತಿ ಸುಖವಿಹಾರೋವ ವುತ್ತೋ। ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲಾತಿ ನಿಸ್ಸೀಲಾ ದೂಸಿತಸೀಲಾ ಚ। ಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಹಿ ನಿಸ್ಸೀಲಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಪಸಙ್ಗೇ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೇಹಿ ಖಣ್ಡಛಿದ್ದಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದೂಸಿತಸೀಲಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಉಭಯೇನಪಿ ಅಲಜ್ಜಿನೋವ ಇಧ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಮ್ಪಿ ದಸ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚೇವ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಉಪರಿ ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲೇ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತೇನೇವ ‘‘ಯೇ ಮಙ್ಕುತಂ…ಪೇ॰… ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಮಙ್ಕುತನ್ತಿ ನಿತ್ತೇಜತಂ ಅಧೋಮುಖತಂ। ಧಮ್ಮೇನಾತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮೋತಿ ಭೂತಂ ವತ್ಥು। ವಿನಯೋತಿ ಚೋದನಾ ಚೇವ ಸಾರಣಾ ಚ। ಸತ್ಥುಸಾಸನನ್ತಿ ಞತ್ತಿಸಮ್ಪದಾ ಚೇವ ಅನುಸಾವನಸಮ್ಪದಾ ಚ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಮಾನಾತಿ ಸಂಸಯಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾ। ಉಬ್ಬಾಳ್ಹಾತಿ ಪೀಳಿತಾ। ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಉಪೋಸಥೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪವಾರಣಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸಾಮಗ್ಗೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಲಜ್ಜೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಾದಿಸಕಲಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಧಮ್ಮಪರಿಭೋಗತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾನಂ ನಿಯತಕಾಲಿಕತಾಯ ಚ ಅವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮತೋ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಕಿತ್ತಿ ಗರಹಾ। ಅಯಸೋ ಪರಿವಾರಹಾನಿ।
ಚುದ್ದಸ ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನಿ ನಾಮ ವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಚೂಳವ॰ ೩೫೬ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾನಿ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ ದ್ವೇ ಅಸೀತಿ ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ಪನ ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕತಾದಿಕಾಲೇಯೇವ ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಸಬ್ಬದಾ। ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಗಣಿತಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ‘‘ಪಾರಿವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವತ್ತಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೭೫) ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ನ ಛಮಾಯ ಚಙ್ಕಮನ್ತೇ
ಸಂವರವಿನಯೋತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಞಾಣಸಂವರೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋಪಿ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮಥವಿನಯೋತಿ ಸತ್ತ ಅಧಿಕರಣಸಮಥಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿನಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾವ ಅನುಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ ತಬ್ಭಾವೇ ಏವ ಭಾವತೋ। ಸಙ್ಖಲಿಕನಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಯೋಜನಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪದೇನೇವ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ಅಯೋಸಙ್ಖಲಿಕಸದಿಸನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಲಿಕನಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಸಸು ಪದೇಸು ಏಕಮೇಕಂ ಪದಂ ತದವಸೇಸೇಹಿ ನವನವಪದೇಹಿ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ‘‘ಏಕೇಕಪದಮೂಲಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅತ್ಥಸತಂ ಧಮ್ಮಸತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಹಿ ಸೋ ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೩೩೪) ಯಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠು, ತಂ ಸಙ್ಘಫಾಸೂತಿ ಆದಿಂಕತ್ವಾ ಯಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ, ತಂ ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಖಣ್ಡಚಕ್ಕವಸೇನೇವ ಸಙ್ಖಲಿಕನಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕಮೂಲಕನಯೇ ಆಗತಬದ್ಧಚಕ್ಕನಯೇನ ಯಂ ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹಾಯ, ತಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠೂತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬದ್ಧಚಕ್ಕೇ ಕತೇ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಿ ದಸ ಧಮ್ಮಪದಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದಸ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಚಾತಿ ವೀಸತಿ ಪದಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಮೂಲಕನಯೇ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ನವೇವ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏವಂ ದಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ನವುತಿ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನವುತಿ ಧಮ್ಮಪದಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸಙ್ಖಲಿಕನಯೇ ವುತ್ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ದಸಹಿ ಧಮ್ಮಪದೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿತಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಸತಂ ಧಮ್ಮಸತಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೩೯) ಸಙ್ಖಲಿಕನಯೇಪಿ ಏಕಮೂಲಕನಯೇಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತ್ಥಸತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸತಸ್ಸ ಯೋಜನಾಮುಖಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಥಾ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅತ್ಥಸತಂ ಧಮ್ಮಸತನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೩೪) ಗಾಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಸತಾನಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಸತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಞಾಣಸತಾನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥಸತಂ ಧಮ್ಮಸತನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ದ್ವೇ ಚ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಅತ್ಥಜೋತಿಕಾನಂ ನಿರುತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಸತಂ, ಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ನಿರುತ್ತೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಸತನ್ತಿ ದ್ವೇ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಞಾಣಸತಾನೀತಿ ಅತ್ಥಸತೇ ಞಾಣಸತಂ, ಧಮ್ಮಸತೇ ಞಾಣಸತಂ, ದ್ವೀಸು ನಿರುತ್ತಿಸತೇಸು ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸತಾನಿ। ಅತಿರೇಕಾನಯನತ್ಥೋತಿ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ।
ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಸುದಿನ್ನಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಕ್ಕಟೀವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೦. ಪಚುರತ್ಥೇ ಹಿ ವತ್ತಮಾನವಚನನ್ತಿ ಏಕದಾ ಪಟಿಸೇವಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನೋರಮಿತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಸೇವನಿಚ್ಛಾಯ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ಸೇವನಾಯ ಅಭಾವಕ್ಖಣೇಪಿ ಇಹ ಮಲ್ಲಾ ಯುಜ್ಝನ್ತೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನತಂ ಬಾಹುಲ್ಲವುತ್ತಿತಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಹಿಣ್ಡನ್ತಾತಿ ವಿಚರನ್ತಾ।
೪೧. ಸಹೋಡ್ಢಗ್ಗಹಿತೋತಿ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತಥೇವ ಹೋತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಾದಿಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಆಮಸನಂ ಆಮಟ್ಠಮತ್ತಂ। ತತೋ ದಳ್ಹತರಂ ಫುಸನಂ। ಘಟ್ಟನಂ ಪನ ತತೋ ದಳ್ಹತರಂ ಕತ್ವಾ ಸರೀರೇನ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಅನುರಾಗೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸನಾದಿಸಬ್ಬಮ್ಪಿ।
೪೨. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸುರಾಪಾನಾದಿಅಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಚ (ಪಾಚಿ॰ ೩೨೬ ಆದಯೋ) ಏಕೇನೇವ ಲಕ್ಖಣವಚನೇನ ಲೋಕವಜ್ಜತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಇದಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯೇವ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಮ್ಪಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಚಙ್ಕಮನಾದೀಸು ಲೋಕೇ ಪಾಣಘಾತವೋಹಾರಸಮ್ಭವೇನ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತರಥಾ ಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಲೋಕವಜ್ಜತಾಲಕ್ಖಣಂ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಸಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ, ಇತರೇಸಂ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಯೇವ ಅಕುಸಲನಿಯಮೋ, ನ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ। ತತ್ಥ ಪನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕುಸಲಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅಕುಸಲಂ ವಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮವಿಜಾನನಚಿತ್ತೇನ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಿಜಾನನಚಿತ್ತೇನ ತಥಾ ಸತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಮ್ಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜತಾಪಸಙ್ಗತೋ। ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮಿದಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜೇಪಿ ಅನಾದರಿಯವಸೇನ ಪಟಿಘಚಿತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ವಾಕ್ಯಂ ನಿರತ್ಥಕಮೇವ ಸಿಯಾ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾನೀತಿ ಏತ್ತಕಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವತ್ತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗತೋ।
ಏತ್ಥ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೪೨) ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವಾತಿ ವಚನತೋ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ವತ್ಥುಅಜಾನನವಸೇನ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ವಿಸೇಸನಮ್ಪಿ ಸಾತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ। ಅಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಸು ಅಕುಸಲನಿಯಮೇನ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ। ತೇಸು ಚ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸೇವ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತತಾ ಚ, ಇತರೇಸಂ ಪನ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಏವಾತಿ ವಾದೋಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನ ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನುಪಪನ್ನಂ ನಾಮ।
ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಸುರಾತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವಿನಾಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ…ಪೇ॰… ಸುರಾಪಾನಾದಿಅಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಚ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಆಗತವಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಬಹುಂ ಪಪಞ್ಚಿತಂ, ತಂ ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಹಿ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವತ್ಥುಅಜಾನನತಾಯ ಚೇತ್ಥ ಅಚಿತ್ತಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಚೇತಸ್ಸ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಸುರಾಪಾನಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಪುನ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ತದಞ್ಞೇಸುಪಿ ಅಚಿತ್ತಕಲೋಕವಜ್ಜೇಸು ವತ್ತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗತೋ ಚ, ನಾಪಿ ಏಕತ್ಥ ವುತ್ತೋ ನಯೋ ತದಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾಯ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುರಾಪಾನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಯೇವ (ಪಾಚಿ॰ ೩೨೬ ಆದಯೋ) ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಅಚಿತ್ತಕಲೋಕವಜ್ಜಾನಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೇ ಉಯ್ಯುತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇಯೇವ (ಪಾಚಿ॰ ೩೧೧ ಆದಯೋ) ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ಸುರಾಪಾನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಯೇವ ವಾ ವತ್ವಾ ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು ಅಚಿತ್ತಕಲೋಕವಜ್ಜೇಸುಪೀತಿ ಅತಿದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ।
ಅಪಿಚ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಚಿತ್ತಕಾನಿ, ಚಿತ್ತೇ ಪನ ಸತಿ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಲೋಕವಜ್ಜಾನಿ ಚೇವ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಚಾ’’ತಿ ಗಿರಗ್ಗಸಮಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಏವ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತತಾ ಚ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಪನ ಪಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ‘‘ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸುರಾಪಾನಂ ಸಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖದ್ವಯೇಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮೇವ ‘‘ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಿಜ್ಝತಿ। ಏತೇನೇವ ಯಂ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಾದಕಮೇತನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಇಮಿನಾ ಏವ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜೇಸು ಅಚಿತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತತಾ ಏವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ತಿಚಿತ್ತತಾ। ತೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ (ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.ಪಚ್ಛಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಖುದ್ದಕಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾಯ ‘‘ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಸುತ್ತಪಿಟಕಾದಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಕತ್ಥಚಿ ಜಾನನಙ್ಗಂ ನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ‘‘ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಲೋಕವಜ್ಜತಾ’’ತಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿಚ ಯಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ‘‘ಏತಂ ಸತ್ತಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪದೇಸೇ ನಿಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಯಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಏತಂ ಮಜ್ಜಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಞ್ಞಂ ಮಜ್ಜಂ ಪಿವನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಜಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಕಟ್ಠಸಞ್ಞಾಯ ಸಪ್ಪಂ ಘಾತೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಾಳಿಕೇರಪಾನಸಞ್ಞಾಯ ಮಜ್ಜಂ ಪಿವನ್ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನತ್ತೇನ ಉಪಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅತಿವಿಯ ಅಯುತ್ತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನತಾಯ ನಿಯಮಾಭಾವಾ। ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಹಿ ಪರಿಯಾಯೇನಾಪಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ತಥಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ತಂ ಪನ ಆಣತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ಚ ಮೇಥುನಾದೀಸು। ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಙ್ಗಾದೀಹಿಪಿ ಭಿನ್ನಾನಮೇವ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮೀಕರಣಂ ಅಯುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ವಿಯ ಅದಿನ್ನಾದಾನಮೇಥುನಾದೀನಿಪಿ ಪರಿಯಾಯಕಥಾದೀಹಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೇ ತಂ ಕಿನ್ತಿ ನ ಗಯ್ಹತಿ ತಥಾ ವಚನಾಭಾವಾತಿ ಚೇ? ಇಧಾಪಿ ‘‘ತಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸದಿಸಂ ಸುರಾಪಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಾಭಾವಾ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ। ಕಿಞ್ಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧಮೇವತ್ಥಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನ ವಿನಯಞ್ಞುನಾ ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಾದೀಹಿ ತಸ್ಸ ವಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಬಾಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಪಯೋಗಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಭಿನ್ನೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತರೇನ ಸಹ ಸಮೀಕರಣಮತ್ತೇನ। ನ ಹಿ ‘‘ಸುರಾತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುತ್ತಾದಿವಿರೋಧೋ ಅತ್ಥಿ, ವಿನಯಪಿಟಕೇ ತಾವ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧಂ ಸುತ್ತಾದಿಕಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ನಾಪಿ ಸುತ್ತಪಿಟಕಾದೀಸು।
ಯಂ
ಅಪಿಚ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಜವನಾನಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕುಸಲಾನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕುಸಲಾನಿ ಪನ ತೇಸಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯಬಲೇನ ಅಪ್ಪಕಾನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತುಣ್ಹೀಭೂತಾನಮ್ಪಿ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಅಕುಸಲಜವನಸ್ಸೇವ ಯೇಭುಯ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿರಹಿತಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅಭಾವಾ। ಅಕುಸಲಾ ಹಿ ವಿಸಯಾನುಗುಣಂ ವಾಸನಾನುಗುಣಞ್ಚ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾನನಾಜಾನನನಿಬದ್ಧೇನ। ಯೇ ಪನ ಜಾನನಾದಿಅಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ, ಯೇ ಚ ಜಾನನಾದಿಂ ವಿನಾಪಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಸುರಾಪಾನಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ, ತೇ ತೇ ತಥಾ ತಥಾ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠವಸೇನ ಗಹಣೇ ಕೋ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರೋಧೋ। ಏವಂ ಸುತ್ತಾದಿವಿರೋಧಾಭಾವತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತೋ ಸೀಲಭೇದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಸೀಲಭೇದಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆಣಾಯತ್ತತ್ತಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಸೀಲಭೇದೋ ವಿಯ। ನ ಹಿ ತಾಸಂ ಅಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸೀಲಭೇದೋ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘಾಯತ್ತಸಮನುಭಾಸನಾನನ್ತರೇಯೇವ ವಿಹಿತತ್ತಾ। ಏವಮಿಧಾಪಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನೇ ಏವ ವಿಹಿತೋ, ನ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನೇ। ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಸಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ಅಕುಸಲವಿಸಯೋ। ತೇನೇವ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪುರಿಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಕುಸಲಂ ಪನ ಯಂ ಭಿನ್ನಂ, ತೇನ ಏಕೇನೇವ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞೇಹಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ
ಯಂ ಪನ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೪೨) ‘‘ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಸುರಾತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ
ಯಞ್ಚ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೪೨) ‘‘ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮುಖಂ ಸುರಾ ನ ಪವಿಸತಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಕೇಹಿಚಿ ವುತ್ತವಚನಂ ‘‘ನ ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ಸೀಲಂ ವಿಯ ಹಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧತ್ತಂಯೇವ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನೇವ ಪಾಣಂ ಹನತಿ, ನ ಸುರಂ ಪಿವತಿ। ಸಚೇ ಪಿಸ್ಸ ಸುರಞ್ಚ ಖೀರಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಖೀರಮೇವ ಪವಿಸತಿ, ನ ಸುರಾ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಕೋಞ್ಚಸಕುಣಾನಂ ಖೀರಮಿಸ್ಸಕೇ ಉದಕೇ ಖೀರಮೇವ ಪವಿಸತಿ, ನ ಉದಕಂ। ಇದಂ ಯೋನಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಚೇ, ಇದಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ನ ಯುತ್ತಮೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ಸೀಲಂ ವಿಯ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಏತ್ಥ
ಯಮ್ಪಿ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೫೨) ‘‘ಸುರಞ್ಚ ಖೀರಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಞ್ಞೇವ ಸಾಧೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ಪಾಣಂ ನ ಹನತಿ, ನಾದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ…ಪೇ॰… ನ ಸುರಂ ಪಿವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪುರಿಮಾನಂ ತಾವ ಚತುನ್ನಂ ಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಸಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ವಿರಮಣಂ ಸುಕರಂ, ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಕಥಂ ವಿರಮಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೋದನಾಸಮ್ಭವಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ವತ್ಥುಅಜಾನನವಸೇನ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಅಕುಸಲೇನೇವ ಸುರಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬಾ, ತಾದಿಸೀ ಚ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಹತಾ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಪರಗಲಂ ಸುರಾಯ ಪವಿಸನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥಂ ಪರಿಹಾರವಚನಂ ವದತಾ ‘‘ಸಚೇ ಪಿಸ್ಸ ಸುರಞ್ಚ ಖೀರಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖೀರಮೇವ ಪವಿಸತಿ, ನ ಸುರಾತಿ ಇದಂ ಸುರಾಯ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪರಗಲಪ್ಪವೇಸಾಭಾವದಸ್ಸನಪರಂ, ನ ಪನ ಸುರಾಮಿಸ್ಸಖೀರಸ್ಸ ಸುರಾಯ ವಿಯೋಜನಸಾಮತ್ಥಿಯದಸ್ಸನಪರಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಹಿ ಸುರಾಮಿಸ್ಸೇ ಖೀರೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಖೀರಮೇವ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ನ ಸುರಾ। ಖೀರೇ ಪನ ಸುರಾಯ ಅವಿಯುತ್ತೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪವಿಸತೀತಿ ಇದಂ ಯೋನಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಉದಕಸ್ಸ ಮುಖೇ ಅಪ್ಪವಿಸನಂ ಯೋನಿಸಿದ್ಧಂ। ಯೋನೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಸ್ಮಾ ಕೋಞ್ಚಜಾತಿಕಾನಂ ಮುಖತುಣ್ಡಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಖೀರಮಿಸ್ಸಉದಕಜ್ಝೋಹರಣಹೇತುತ್ತಾಭಾವೇನ ತಂ ಅಪ್ಪವಿಸನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಖೀರಮಿಸ್ಸಾಯ ಸುರಾಯ ಖೀರೇ ಪವಿಸನ್ತೇಪಿ ಪರಗಲಾಪವಿಸನನ್ತಿ। ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸುರಾಪಿವನಹೇತುಭೂತಕಿಲೇಸಸಹಿತತ್ತಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸಿದ್ಧಂ। ಏವಮೇತ್ಥ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಸುರಾಯ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತೋ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಅಪಿವನಂ ಸಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಅಜಾನನಪಕ್ಖೇ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾವ ಪಾತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಸುರಾಯ ಅಪಿವನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮತಾತಿ
ಅಪಿಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅಕರಣಂ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮತಾಸೀಲಮೇವ, ತೇಸಞ್ಚ ಯದಿ ಸಚಿತ್ತಕತಂ ಸಮಾನಂ। ಸುರಾಪಾನಂ ವಿಯ ಇತರಾನಿಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಜಾನನ್ತೇನಾಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕೇನ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತಥಾ ಚ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇಹಿಪಿ ವಿರಮಣಪರಮಾರಣಪರಸನ್ತಕಗಹಣಾದೀಸು ಕಾಯವಚೀಪವತ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನೋ ಚೇ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚಕ್ಖುಪಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಚಙ್ಕಮನೇನ ಪಾಣವಿಯೋಗಸ್ಸ, ಉಪ್ಪಲವಣ್ಣತ್ಥೇರಿಯಾ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಫುಸನಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಪಾತಬ್ಬತಾಯ ಸುರಾ ಅರಿಯಾನಂ ಪರಗಲಂ ನ ಪವಿಸತೀತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನನು ವತ್ಥುಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮಪಥಾ ವುತ್ತಾತಿ? ನ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞುಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತೋ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಚ ಗಹಣನ್ತೀ ದಿಟ್ಠಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಜಾನಾತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಸಾ ಚ ಕಮ್ಮಪಥೇಸು ಗಣಿತಾತಿ ಕುತೋ ಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪವತ್ತಿನಿಯಮೋ। ಅಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀಪಿ ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸರೂಪಗ್ಗಹಣತೋ ದಿಟ್ಠಿಪಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಸುರಾಪಾನಸ್ಸಪಿ ‘‘ಅಯಂ ನ ಸುರಾ’’ತಿ ಸರೂಪಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ತಾ। ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ಥುಪರಾಮಸನೇಪಿ ‘‘ಸುರಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸವಿಜಾನನಾಭಾವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಂ ಜಾನನ್ತೀಪಿ ‘‘ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿಪಿ ವಿಸೇಸಜಾನನಾಭಾವಾ ದಿಟ್ಠಿಪಿ ವತ್ಥುಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮಾನಮೇವ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇಸಂ
ಅಪಿಚ ಸುರಾಯ ಪೀಯಮಾನಾಯ ನಿಯಮೇನ ಅಕುಸಲುಪ್ಪಾದನಂ ಸಭಾವೋ ಪೀತಾಯ ವಿಯ। ಖೀರಾದಿಸಞ್ಞಾಯ ಪೀತಸುರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಾತುಭಗಿನಿಆದೀಸುಪಿ ರಾಗದೋಸಾದಿಅಕುಸಲಪ್ಪಬನ್ಧೋ ವತ್ಥುಸಭಾವೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪೀಯಮಾನಕ್ಖಣೇಪಿ ತಿಖಿಣೋ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ, ತೇನೇವ ಸಾಗತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನಕಾಲೇ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾದಿಝಾನಪರಿಹಾನಿ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅಗಾರವಾದಿಅಕುಸಲಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಯಾವ ಸುರಾವಿಗಮಾ ಪವತ್ತಿತ್ಥ। ತೇನೇವ ಭಗವಾಪಿ ತಸ್ಸ ಅಗಾರವಾದಿಅಕಉಸಲಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಸುರಾದೋಸಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚನೀವರಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಿನಾ ಝಾನಪರಿಹಾನಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಸುರಾ ಪೀಯಮಾನಾ ಪೀತಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಅಕುಸಲುಪ್ಪಾದಿಕಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾಗತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಝಾನಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನ್ವಯತೋಪಿ, ಅರಿಯಾನಂ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಮುಖೇನ ಸುರಾಯ ಅಪ್ಪವೇಸಸಙ್ಖಾತಬ್ಯತಿರೇಕತೋಪಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಗಹಣಮೇವ ಹಿ ವಿಭಜ್ಜವಾದೀಮತಾನುಸಾರಂ।
ಯಂ ಪನ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತಸ್ಸೇವ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಗಹಣಂ, ತಂ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಅಭಯಗಿರಿಕಾದೀನಮೇವ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದಮಿಳರಟ್ಠೇ ಕೋಚಿ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕೋ ನಾಗಸೇನೋ ನಾಮ ಥೇರೋ ಕುಣ್ಡಲಕೇಸೀವತ್ಥುಂ ಪರವಾದಮಥನನಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದಮಿಳಕಬ್ಬರೂಪೇನ ಕಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಂ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಜಾನಿತ್ವಾವ ಪಿವನೇ ಅಕುಸಲನಯಂ, ಅಞ್ಞಞ್ಚ ದೇಸಕಾಲಾದಿಭೇದೇನ ಅನನ್ತಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಸಲಕ್ಖಣವಸೇನೇವ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತೇನ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನನ್ತತ್ತಹಾನಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನೇವ ಪನ ಞಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇಸು ನಾಮರೂಪನ್ತಿಆದಿಭೇದೋ ವಿಯ ಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಮ್ಮುತಿಪಿ ವಿಸುಂ ವತ್ಥುಭೇದೋ ಏವಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿಕಂ ಬಹುಂ ವಿಪರೀತತ್ಥನಯಂ ಕಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸ ಕವಿನೋ ಉಪದಿಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪಬನ್ಧೇ ಕಾರಣಾಭಾಸೇಹಿ ಸತಿಂ ಸಮ್ಮೋಹೇತ್ವಾ ಪಬನ್ಧಾಪೇಸಿ, ತಞ್ಚ ಕಬ್ಬಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಮಂ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಮತಂ ಇಧ ವಿಭಜ್ಜವಾದೀಮತೇ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಾ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೪೨) ವಿನಯಟೀಕಾಯ ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಸಮತ್ಥನವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪಲ್ಲತ್ತಚಿತ್ತೇಹಿ ಪುನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸಿರಂ ಜಾತಂ, ತಞ್ಚ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಗಾರಯ್ಹವಾದಂ ಕತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಿಗಾಹಕೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ವಿನಯೇನ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇನ ಚಿರೇನೇವ ವೂಪಸಮಿತಂ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಮಯಂ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಇದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿಮ್ಹ ‘‘ಮಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿನೋ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ ದೂಸೇಸೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವುತ್ತಾನಿ ಅವುತ್ತಾನಿ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಸುಟ್ಠು ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಆಗಮವಿರೋಧೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸೇಸನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ವತ್ಥುವಿಜಾನನಚಿತ್ತೇನ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವಾತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುನ್ಧನ್ತೀತಿ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಲೇಸಗ್ಗಹಣಂ ನಿವಾರೇನ್ತೀ। ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹನ್ತೀತಿ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೪೧) ಲೇಸಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹನ್ತೀ। ಸೋತಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಾತಿ ತದುಭಯಲೇಸಗ್ಗಹಣದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸೋತಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಾ। ಗಾಳ್ಹತರಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿದ್ಧಂ ಆಪತ್ತಿಞ್ಞೇವ ದಳ್ಹಂ ಕರೋನ್ತೀ, ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇ, ಅವಿಸಯತಾಯ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಚ ಲೋಕವಜ್ಜೇಪಿ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಧಿಮಾನಾತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಧಿಮಾನಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ‘‘ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವಾತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತೋ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತನಾ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೩೫) ವಚನತೋ ಮೋಚನಸ್ಸಾದಚೇತನಾಯ ಉಪಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇನ ಅಭಿಭೂತತಾಯ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ವುತ್ತಾತಿ ದುವಿಧಾಪಿ ಚೇಸಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಕರಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಕತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇತಿ ಆಪದಾಸುಪಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅಕತೇ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾ ನ ಭುಞ್ಜಿಂಸೂತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆರೋಚಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಬದ್ಧಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಅನಾಪತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತೀ। ದ್ವಾರಂ ದದಮಾನಾತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಂ ದದಮಾನಾ। ಅಪರಾಪರಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕುರುಮಾನಾತಿ ದಿನ್ನೇನ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಉಪರೂಪರಿ ಅನಾಪತ್ತಿಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೀ। ಪಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಉದಾಯಿನಾ ‘‘ಮುಹುತ್ತಿಕಾಯ ವೇಸಿಯಾ ನ ದೋಸೋ’’ತಿ ಲೇಸೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಾಪಜ್ಜನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ॰ ೨೯೬ ಆದಯೋ) ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಕತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಗತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಮಕ್ಕಟೀವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಸನ್ಥತಭಾಣವಾರೋ
ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೩-೪೪. ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥುಕಥಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವೇಸಾಲಿಕಾ…ಪೇ॰… ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿಂಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತೇ ಞಾತಿಕುಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಗಿಹಿಭೂತಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಮೇಥುನಂ ಪಟಿಸೇವಿಂಸೂತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ಞಾತಿಬ್ಯಸನೇನಪಿ ಫುಟ್ಠಾತಿಆದಿ। ಞಾತೀನಂ ವಿನಾಸೋ ರಾಜದಣ್ಡಾದಿಕಾರಣೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ರಾಜದಣ್ಡಇಚ್ಚಾದಿ। ಧಞ್ಞಹಿರಞ್ಞದಾಸಿದಾಸಗೋಮಹಿಂಸಾದಿಧನಾನಿ ಭೋಗಾ ನಾಮ, ತೇಸಮ್ಪಿ ರಾಜದಣ್ಡಾದಿನಾವ ವಿನಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ದುತಿಯಪದೇಪೀ’’ತಿ। ನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೋತಿಆದಿನಾ ನ ಮಯನ್ತಿಆದಿಮಾಹಂಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣೇಸೂ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತೇ ಆಲೋಕಾಕಾಸಕಸಿಣೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತೇಹಿ ಪನ ವಿಭತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಭಾಗಸೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಗಿಹಿಪಲಿಬೋಧನ್ತಿ ಸಹಸೋಕಿತಾದಿವಸೇನ ಗಿಹೀಸು ಬ್ಯಾವಟತಂ। ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧನ್ತಿ ಸೇನಾಸನೇಸು ನವಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟತಂ। ದುಪ್ಪರಿಚ್ಚಾಗಾನಂ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಲಿಬೋಧಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಲಿಬೋಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನ। ಅಸಂವಾಸೋತಿ ಇದಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಕೇನಚಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭಿಕ್ಖು ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಾಸಂ ನಾರಹತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಮೂಹನೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸೋ ಆಗತೋ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಸಾಮಣೇರಭೂಮಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತೇನಾಹ ಸಾಮಣೇರಭೂಮಿಯಂ ಪನ ಠಿತೋತಿಆದಿ। ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ (ಪಾರಾ॰ ೩೯) ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಸಿಕ್ಖೋ ಯಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖು ನ ಹೋತಿ, ಮೇಥುನಸೇವನೇ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ‘‘ಆಗತೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನ ಸಮೂಹನತಿ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಅವಿಪನ್ನಸೀಲತಾಯಾ’’ತಿ। ಉತ್ತಮತ್ಥಂ ಅರಹತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ।
ಚತುಬ್ಬಿಧವಿನಯಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೪೫. ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಪಾಳಿತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹುಪಾಲಿ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಸುತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿತೋ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಞ್ಚ ನೀಹರಿಂಸು। ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ಭಣತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿತೋ ಆಚರಿಯವಾದಂ। ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ಏವಮಾಹ – ‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಆವುಸೋ, ಸುಪಿನನ್ತೇನಾ’ತಿ’’ ಏವಮಾದಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ನೀಹರಿಂಸು, ಸಾ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋಮತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸುತ್ತಂ ಜಾತಂ, ಏವಮಞ್ಞಾಪಿ ಸುತ್ತಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ನೇತರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಸಕಲಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಸುತ್ತಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪದೇಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚತುಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿನಯಂ ಪಕಾಸೇಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೇನ ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇ ವುತ್ತಂ। ಕಣ್ಠಾದಿವಣ್ಣುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಕರಣಾದೀಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾವ ಭಾಸಿತವಚನಂ ಆಹಚ್ಚಪದಂ। ರಸೋತಿ ಸಾರೋ ‘‘ಪತ್ತರಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೬೨೮-೬೩೦) ವಿಯ, ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಅನುಞ್ಞಾತಸುತ್ತಸಾರೋತಿ ರಸೋತಿ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವತ್ಥುಕಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಾನುಲೋಮೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಾದಿಆಚರಿಯವಂಸೇನ ಆಭತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಆಚರಿಯವಂಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಚರಿಯವಂಸೋತಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ’’ತಿ।
ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಪಾಳೀತಿ ಇಧ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಪಿಟಕೇಸುಪಿ ಸುತ್ತಾದಿಚತುನಯಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ। ಮಹಾಪದೇಸಾತಿ ಮಹಾಓಕಾಸಾ ಮಹಾವಿಸಯಾ, ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿವಸೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತೋ ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ನಯತೋ ತಥಾ ತಥಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಅತ್ಥನಯಾ ಏವ। ತೇ ಹಿ ಭಗವತಾ ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತೇಸುಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಲೋಮೇಸು, ಅನುಞ್ಞಾತಾನುಲೋಮೇಸು ಚ ಸೇಸೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸು ನಿವತ್ತಿಪವತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಮಹಾಗೋಚರಾತಿ ‘‘ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಯಾ ಇದಂ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಪಾಳಿಯೇವ ತಸ್ಸಾ ಸುತ್ತೇ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ। ‘‘ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಓತಾರೇತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ಸುತ್ತಮೇವ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಹೇಸಾ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಪಾಳಿ ಸುತ್ತೇ ಓತಾರೇತಬ್ಬಾ, ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ವಾ ಹೋತಿ, ಯೇನಾಯಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಪಾಳಿಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಗಹಿತಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥಾವ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ। ತಪ್ಪಕಾಸಕತ್ತಾ ಪನ ಅಯಂ ಪಾಳಿಪಿ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ಯೇ ಭಗವತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾತಿಆದಿ। ಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಪಾಳಿನಯೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಮಹಾಪದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಗವತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾಭೂತಾ ಚ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಭೂತಾ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಚರಿಯವಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಏತೇನ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇಸು ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಏಸಾ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋಮತಿಪಿ ಪಮಾಣಭೂತಾ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ವಚನಾನುಲೋಮಞ್ಚ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾದಯೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮವಿನಯೇಸು
ಥೇರವಾದೋತಿ ಮಹಾಸುಮತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಗಾಹೋ। ಸುತ್ತಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ವಿಪರೀತತೋಪಿ ಅತ್ತನೋಮತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂ ಪನಾತಿಆದಿ। ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಅತ್ತನಾ ನಯಗ್ಗಹಿತೇನ ಅತ್ಥೇನ। ಪಾಳಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಾಹಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಪಾಳಿಂ। ಪಾಳಿಯಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥಂ ಪರೇನಾಹಟಾಯ ಸಾಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಾಳಿಯಾ, ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಚರಿಯವಾದೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರೇನ ಚ ಸಮುದ್ಧಟಅಟ್ಠಕಥಾಯ। ಓತರತಿ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಉದ್ಧಟೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಓತರತಿ, ಪರೇನ ಉದ್ಧಟೇನ ಸಮೇತಿ। ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಾತಿ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದೋಸವಾಸನಾಯ ಯಾಥಾವತೋ ಅತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಪಮಾದಪಾಠವಸೇನ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇನ ಅಸಂಸನ್ದನಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇತರೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಸಮೇನ್ತಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೇ ಸುತ್ತೇನ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ, ಏವರೂಪಾವ ಅತ್ಥಾ ಮಹಾಪದೇಸತೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಉದ್ಧಟಅತ್ಥಾನಮೇವ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮತ್ತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸುತ್ತಾನುಲೋಮತೋ ಹಿ ಸುತ್ತಮೇವ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿಯಂ। ಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸನ್ತಿ ಪಮಾಣತ್ತಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಸಙ್ಘಸದಿಸಂ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಿತಕಾಲಸದಿಸನ್ತಿ ಧರಮಾನಕಬುದ್ಧಸದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಕವಾದೀ ಸುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥೇತೀತಿಆದೀಸು ಯೋ ಯಥಾಭೂತಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಸೀಲೋ, ಸೋ ಸಕವಾದೀ। ಸುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಾರುಳ್ಹಂ ಪಾಳಿವಚನಂ। ಪರವಾದೀತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞನಿಕಾಯವಾಸೀ ವಾ, ಯೋ ವಿಪರೀತತೋ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಸೀಲೋ, ಸೋವ ಇಧ ‘‘ಪರವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನ್ತಿ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಾರುಳ್ಹಂ ವಾ ಅನಾರುಳ್ಹಂ ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ವಾ ವಞ್ಚನಾಯ ವಾ ‘‘ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಾಗತಮಿದ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ಅಞ್ಞನಿಕಾಯೇ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮ’’ನ್ತಿ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣೇ ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನಿ ಪರವಾದೇ ಪಞ್ಚಾತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ)
ಖೇಪನ್ತಿ ‘‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ ಛಡ್ಡನಂ। ಗರಹನ್ತಿ ‘‘ಕಿಮೇಸ ಬಾಲೋ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ನಿನ್ದನಂ। ಸುತ್ತೇ ಓತಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ಅಕಾಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ, ತದನುರೂಪೇ ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಓತಾರೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಂಸನ್ದತೀ’’ತಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯನ್ತಿ ಸಕವಾದೀ। ಪರೋತಿ ಪರವಾದೀ। ಆಚರಿಯವಾದೋ ಸುತ್ತೇ ಓತಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅಯಂ ಆಚರಿಯವಾದೋ ಪವತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ತಾದಿಸೇ ಚ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಅತ್ಥಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಓತಾರೇತಬ್ಬಂ। ಗಾರಯ್ಹಾಚರಿಯವಾದೋತಿ ಪಮಾದಲಿಖಿತೋ, ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕೇಹಿ ವಾ ಠಪಿತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕೂಟಸುತ್ತಂ ಬಾಹಿರಕಸುತ್ತಾದಿವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇ ಓತಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗುಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರಾದೀನಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಿಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಪಕರಣಾನಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗುಳ್ಹಉಮ್ಮಗ್ಗಾದೀನಂ ಗಹಣಂ
ಏವಂ ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಾದಿಮುಖೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿವಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಿವಾದವತ್ಥುಂ ತಬ್ಬಿನಿಚ್ಛಯಮುಖೇನ ಸುತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಥ ಪನಾಯಂ ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತೇ ಚ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮೇ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಕಾರೋ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ತೇನ ಆಚರಿಯವಾದಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾರಣಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಾದಿನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಉದ್ಧಟಂ ಹೇತುಂ। ವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ। ಕಾರಣಚ್ಛಾಯಾತಿ ಸುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಕಿಚ್ಛೇನ ಪಟಿಪಾದನೀಯಂ ಅವಿಭೂತಕಾರಣಂ ಕಾರಣಚ್ಛಾಯಾ, ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಯಞ್ಹಿ ಪತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯವಿಚಾರಣಮಾಗಮ್ಮಾತಿ। ರುನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಾಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಕರಣಂ ರುನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ತಂನಿವಾರಣಚಿತ್ತಂ ದಳ್ಹತರಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಸೋತಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತತ್ಥ ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ। ಗರುಕಭಾವೇತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವೇ। ಸುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಕಾರಣೇಹೀತಿ ಸುತ್ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ಚ ಲದ್ಧಕಾರಣೇಹಿ। ಏವನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಚನಂ। ಅತಿರೇಕಕಾರಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಾದೀಸು ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಅತಿರೇಕಕಾರಣಂ ನಾಮ, ಬಹುಕಾರಣಂ ವಾ।
ವಾಚುಗ್ಗತನ್ತಿ ಸುತ್ತತೋತಿ ತದತ್ಥಪಟಿಪಾದಕಂ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಾಳಿವಚನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನತೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಪರಿಪುಚ್ಛತೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸವನಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಾಳಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ‘‘ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿನಯೇತಿ ವಿನಯಾಚಾರೇ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ವಿನಯಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಅವೋಕ್ಕಮನ್ತೋತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪಜ್ಜನಾದಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲಜ್ಜೀಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ, ತೇನ ಲಜ್ಜೀ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿನಯಧರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಲಜ್ಜೀಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ಅಲಜ್ಜೀ ಹೀತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಬಹುಸ್ಸುತೋಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಲಕ್ಖಣಸಮನ್ನಾಗಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಲಾಭಗರುತಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವಿನಯೇ ಠಿತತಾಯ ಅಭಾವೇ ಪಠಮಲಕ್ಖಣಯೋಗೋ ಕಿಚ್ಚಕರೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸಙ್ಘರಾಜಿ।
ವಿತ್ಥುನತೀತಿ ವಿತ್ಥಮ್ಭತಿ, ನಿತ್ಥುನತಿ ವಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತೇನಾಹ ಯಂ ಯನ್ತಿಆದಿ। ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಪರಮ್ಪರಾ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ಪಹಾಯ…ಪೇ॰… ಯಥಾ ಆಚರಿಯೋ ಚ ಆಚರಿಯಾಚರಿಯೋ ಚ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಪರಿಪುಚ್ಛಞ್ಚ ವದನ್ತಿ, ತಥಾ ಞಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ನಾಮಮತ್ತತೋ ಪರಮ್ಪರಾಜಾನನೇ ಪಯೋಜನಮತ್ಥಿ। ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿತೋತಿ ಪುಬ್ಬವಚನಸ್ಸ ಅಪರವಚನೇನ ಸಹ ಅತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಜಾನನತೋ। ಅತ್ಥತೋತಿ ಪದತ್ಥಪಿಣ್ಡತ್ಥಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾದಿತೋ। ಕಾರಣತೋತಿ ತದತ್ಥುಪಪತ್ತಿತೋ। ಥೇರವಾದಙ್ಗನ್ತಿ ಥೇರವಾದಪಟಿಪಾಟಿಂ, ತೇಸಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಪಟಿಪಾಟಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಮೇಹಿ ಚ ಪನ ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ವಿನಯಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ದುತಿಯೇನಸ್ಸ ಲಜ್ಜೀಭಾವೇನ ಚೇವ ಅಚಲತಾಯ ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತತಾ। ತತಿಯೇನ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನುರೂಪೇನ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ತದನುಲೋಮತೋ ಆಚರಿಯೇಹಿ ದಿನ್ನನಯತೋ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ। ಓತಿಣ್ಣೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಚೋದನಾವಸೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಓತಿಣ್ಣೇ। ಚೋದಕೇನ ಚುದಿತಕೇನ ಚ ವುತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿ ಏವಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚೋದಕೇನ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚುದಿತಕೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಾನಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಅನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಕದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞೀ ಉಜ್ಝಾಯತಿ ವಾ ಖೀಯತಿ ವಾ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೬ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ಆಗತಂ ತಿಕದುಕ್ಕಟಂ। ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಆಪತ್ತಿನ್ತಿ ‘‘ಕಾಲೇ ವಿಕಾಲಸಞ್ಞೀ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ಕಾಲೇ ವೇಮತಿಕೋ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಪಾಚಿ॰ ೨೫೦) ದುಕದುಕ್ಕಟಂ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೇ ನಿದಾನತೋ ಪಭುತಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವುತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿಂ। ಇಧ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಓಲೋಕೇತೀ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ತದವಸೇಸಾ ಅನ್ತರಾಪತ್ತೀತಿ ಗಹಿತಾ। ಪಟಿಲಾತಂ ಉಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಇದಂ ವಿಸಿಬ್ಬನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾಚಿ॰ ೩೫೦-೩೫೧) ಆಗತಂ। ತತ್ಥ ಡಯ್ಹಮಾನಂ ಅಲಾತಂ ಅಗ್ಗಿಕಪಾಲಾದಿತೋ ಬಹಿ ಪತಿತಂ ಅವಿಜ್ಝಾತಮೇವ ಪಟಿಉಕ್ಖಿಪತಿ ಅನಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವುತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೇ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೯) ವಿಯ ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ।
ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತೀತಿ ನ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಆಪನ್ನಪುಗ್ಗಲೇನ ಲಜ್ಜೀಧಮ್ಮೇ ಠತ್ವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಆವಿಕರಣೇಪಿ ದುಬ್ಬಿನಿಚ್ಛಯಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ಮೇಥುನಾದೀಸು ವಿಜಾನನಂ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ, ತೇನಾಹ ಮೇಥುನಧಮ್ಮವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಹೀತಿಆದಿ। ಯೋ ಪನ ಅಲಜ್ಜಿತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಅದತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಓಳಾರಿಕಾಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತುಂ, ಯಾವ ಸೋ ಯಥಾಭೂತಂ ನಾವಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿಸನ್ದೇಹೋ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ನಾಸಿತಕೋವ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸುಖುಮಾತಿ ಚಿತ್ತಪರಿವತ್ತಿಯಾ ಸುಖುಮತಾಯ ಸುಖುಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಲಹುಕಾ’’ತಿ, ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಲಹುಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ। ತಂವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಮೂಲಕಂ। ಯಂ ಆಚರಿಯೋ ಭಣತಿ, ತಂ ಕರೋಹೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಜ್ಜೀಪೇಸಲಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಯಾಥಾವತೋ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧಿಮೇವ ಗವೇಸತಿ, ತೇನಾಪಿ, ಪಾರಾಜಿಕೋಸೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಕೋಟಿಯಾಪಿ ಸಙ್ಕಿಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀಲಾನಿ ಸೋಧೇತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾರಾಜಿಕಾಸಙ್ಕಾ ವತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ಪಾರಾಜಿಕಾಭಾವಪಕ್ಖಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದೇಸನಾವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀನಂ ಆಪತ್ತೀನಂ ಸೋಧನವಸೇನ ಸೀಲಾನಿ ಸೋಧೇತ್ವಾ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರನ್ತಿ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿರುಚಿತಂ ಮನಸಿಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೇವ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಘಟಿಯತೀತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಮೂಲಕೇನ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಖಣ್ಡಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಘಟಿಯತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಪಗುಣಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಪಗೇವ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರನಿನ್ನತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಕ್ಖೇಪಾದಿಬಹುಲಸ್ಸ ಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ತಂ ಇಧ ಪಾರಾಜಿಕಮೂಲಕನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕತಪಾಪಮೂಲಕೇನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನೇವೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮಾಧಿಯನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಘಟಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಗ್ಗಿನಾತಿಆದಿ। ಅತ್ತನಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕತ್ತಾ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ, ಅತ್ತಾ ಸಯಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚತುಬ್ಬಿಧವಿನಯಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
ಯೋ ಯಾದಿಸೋ, ಯಂ-ಸದ್ದತ್ಥೇ ಯಥಾ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ। ಯೇನ ತೇನಾತಿ ಹಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅನಿಯಮತೋ ಯಂ-ಸದ್ದತ್ಥೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ವಾಸಧುರಯುತ್ತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಧುರಯುತ್ತೋ। ಯಾ ಜಾತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯಂಜಾತಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋವ ಯಂಜಚ್ಚೋ ಸಕತ್ಥೇ ಯಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ। ಗೋತ್ತವಸೇನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಗೋತ್ತೇನ ಯಥಾಗೋತ್ತೋ ವಾ ತಥಾಗೋತ್ತೋ ವಾ ಹೋತೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೀಲೇಸೂತಿ ಪಕತೀಸು। ಅಥ ಖೋತಿ ಇದಂ ಕಿನ್ತೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾರಾಜಿಕವಿಸಯೇ। ಏಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತೋ। ಅರಿಯಾಯಾತಿ ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏಸಾ ಅರಿಯಾನಂ ಯಾಚನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ, ನ, ‘‘ದೇಹಿ ಮೇ’’ತಿ ಕಪಣಾಯ। ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನಾತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖಂ ಚರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಹಾರನಿಸ್ಸಿತಪಬ್ಬಜ್ಜಾಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ। ಕಾಜಭತ್ತನ್ತಿ ಕಾಜೇಹಿ ಆನೀತಭತ್ತಂ। ಅಧಮ್ಮಿಕಾಯಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿಭಿಕ್ಖುಗುಣಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭೂತಾಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಮಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನೇವ ಭಿಕ್ಖೂ, ನ ಅತ್ಥತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ‘‘ಮಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುವೋಹಾರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಗಹಣೇನ ಚೇವ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದಿನ್ನಪಚ್ಚಯಭಾಗಗ್ಗಹಣಾದಿನಾ ಚ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘‘ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ’ತಿ ಅಞ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸುನಿವತ್ಥೇ ಸುಪಾರುತೇ ಸುಮ್ಭಕಪತ್ತಧರೇ ಗಾಮನಿಗಮಜನಪದರಾಜಧಾನೀಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಆಕಾರೇನ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಾದೀನಿ ಪವಿಸನ್ತೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಲಾಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೧)।
ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪೇಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಭೋಗಪರಿಭೋಗೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಲಜ್ಜೀಪರಿಭೋಗೋವ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಾದಿಅಲಜ್ಜೀಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸಾಮಣೇರಾದೀನಮ್ಪಿ
‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಗೋತ್ರಭುನೋ ಕಾಸಾವಕಣ್ಠಾ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ದುಸ್ಸೀಲೇಸು ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಾನಂ ದಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾಪಾಹಂ, ಆನನ್ದ, ಸಙ್ಘಗತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮೦)।
ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾ ಜಾತಾ। ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ದಿನ್ನತ್ತಾ ನಾತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಸು ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಗೋತ್ರಭೂನಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತೇನ ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ‘‘ಯೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಗಹಟ್ಠೇಸು ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ವಾ ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗತೋ, ತಥಾ ಚ ‘‘ತದಾಪಾಹಂ, ಆನನ್ದಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಗೋತ್ರಭೂನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೇ ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ತೇಸುಪಿ ದಿನ್ನಾ ಸಙ್ಘಗತಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ತೇಪಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖು ಏವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಬ್ರಹ್ಮಘೋಸನ್ತಿ ಉತ್ತಮಘೋಸಂ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಘೋಸಸದಿಸಂ ವಾ ಘೋಸಂ। ಏಹಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಸಮ್ಬೋಧನಂ। ಸಂಸಾರೇ ಭಯಇಕ್ಖಕ ತಸ್ಸ ಭಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಾಸನತ್ಥಂ ತಿಸರಣಂ, ಸಾಸನಂ ವಾ ಏಹಿ ಮನಸಾ ‘‘ತಾಣಂ ಲೇಣ’’ನ್ತಿ ಪವಿಸ ಉಪಗಚ್ಛ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಚರ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಚರಸ್ಸು। ಭಣ್ಡೂತಿ ಮುಣ್ಡಿತಕೇಸೋ। ವಾಸೀತಿ ದನ್ತಕಟ್ಠಾದಿಚ್ಛೇದನವಾಸಿ। ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಕಾಯಬನ್ಧನಂ। ಯುತ್ತೋ ಯೋಗೋ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಸೋ ಯುತ್ತಯೋಗೋ, ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠೇತೇ ಪರಿಕ್ಖಾರಾತಿ ಸೇಸೋ। ಸರೀರೇ ಪಟಿಮುಕ್ಕೇಹಿಯೇವ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋತಿ ಸೇಸೋ। ‘‘ತೀಣಿ ಸತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ‘‘ತೀಣಿ ಸತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ತಿಬ್ಬನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ। ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಥೇರಾದಿಉಪಸಙ್ಕಮನತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ತೇಸು ಯಂನೂನ ಮೇ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲೂಪಸಂಹಿತನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ। ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅಟ್ಠಿಕಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಏಸ ಮೇ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ। ಓಹಿತಸೋತೋತಿ ಧಮ್ಮೇ ನಿಹಿತಸೋತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇ, ಕಸ್ಸಪ, ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಞಾಣಸೋತಞ್ಚ ಪಸಾದಸೋತಞ್ಚ ಓದಹಿತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಮೇವ ಸುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮೇವ ತಯಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಸಾತಸಹಗತಾ ಚ ಮೇ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ
ಉದ್ಧುಮಾತಕಪಟಿಭಾಗಾರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾ। ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾ। ಇಮೇತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಝಾನಧಮ್ಮಾ। ಸೋಪಾಕೋ ಚ ಭಗವತಾ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ರೂಪಾವಚರಭಾವೇನ ಏಕತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಆರದ್ಧಚಿತ್ತೋತಿ ಆರಾಧಿತಚಿತ್ತೋ। ಗರುಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿಉಪಸಮ್ಪದಾ ಉಪರಿ ಸಯಮೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ। ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸ ಅರಹಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ವತ್ಥುದೋಸಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಕಮ್ಮಂ ‘‘ಠಾನಾರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ವತ್ಥಾದಿದೋಸಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಕಮ್ಮವಾಚಾರಹತ್ತಾಭಾವಾ। ಅಥ ವಾ ಠಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಠಾನಾರಹಂ। ಯಥಾವಿಹಿತಲಕ್ಖಣೇನ ಹಿ ಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋವ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಸಮಾದಾಯ ಪರಿಪೂರೇತುಮರಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪರಿಸುದ್ಧಕಮ್ಮವಾಚಾಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘಕಿಚ್ಚಂ ಠಾನಾರಹಂ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ಥುಸಾಸನಾರಹೇನಾ’’ತಿ, ಸೀಲಾದಿಸಕಲಸಾಸನಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂಪಸಮ್ಪದಾದೀಹಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮೇಪಿ ಅಭಬ್ಬತಾ ವಾ ದೋಸಾಭಾವೋ ವಾ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮಾರಹೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿರುತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನವಸೇನ। ಅಭಿಲಾಪವಸೇನಾತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ। ಗುಣವಸೇನಾತಿ ಭಿಕ್ಖುವೋಹಾರನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಗುಣಾನಂ ವಸೇನ।
ಸಾಜೀವಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಧಿಸೀಲಾದಿವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮಂ ಪನಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಙ್ಗದಸಙ್ಗಸೀಲನ್ತಿ ಅಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕಾಲೇ ಸೀಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾಭಾವಾ। ಯಂ ಪನ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರತನತ್ತಯಗುಣಂ ತಥತೋ ಞತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಸುನಿವಿಟ್ಠಸದ್ಧಾಹಿ ಉಪಾಸಕೋಪಾಸಿಕಾಹಿ ಚೇವ ಸಾಮಣೇರಸಿಕ್ಖಮಾನಾಹಿ ಚ ರಕ್ಖಿಯಮಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಅಟ್ಠಙ್ಗದಸಙ್ಗಸೀಲಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಧಿಸೀಲಮೇವ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಸೀಲೇಹಿ ಅಧಿಸೀಲಂ ಜಾತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ವಿಯ। ನ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗನಿಮಿತ್ತತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತತೋ ಅಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತದುಭಯಞ್ಚ ಅನಾದಿಮತೋ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಅತ್ತಾದಿಸಾರವಿರಹಿತತಾಯ ತಿಲಕ್ಖಣಬ್ಭಾಹತತ್ತಂ, ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿದೋಸಮೂಲಕತ್ತಞ್ಚ, ತಂದೋಸಮೂಲವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಾಯ ಸೀಲಚಿತ್ತಬಲೋಪತ್ಥದ್ಧಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಕ್ಕಂಸೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ವಿಗಮಞ್ಚ, ತದುಪದೇಸಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾದಿಅಪರಿಮಿತಗುಣಗಣಯೋಗೇನ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸಕತ್ತಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಜಾತಂ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ, ತಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ಯದಿ ಸಾಸನೇ ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾನಂ, ಕಿಮಿದಂ ಅಧಿಸೀಲಂ ನ ಸಿಯಾ। ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿಮತ್ತೇ ಠಿತಾನಞ್ಹಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಾದೀನಂ ಗಹಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಅಧಿಸೀಲಾಧಿಚಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿಆದಿ। ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ರಕ್ಖಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಪವತ್ತತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತದೇಕದೇಸಭೂತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಗಹಟ್ಠಸೀಲಮ್ಪಿ। ಬುದ್ಧಾಯೇವ ವಿನಯೇ ಪಾರಾಜಿಕಸುತ್ತವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಆಗತವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧಕಅಜ್ಝಾಚಾರಸೋತಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇ। ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹಿಸ್ಸ ಅಧಿಸೀಲತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸೀಲಂ ಅಧಿಸೀಲ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಅಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಅಬ್ಯವಧಾನೇನ ಮಗ್ಗಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ। ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಿಸಯೇ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಲೋಕಿಯಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಸಾಸನಸಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೇಹಿ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾನಿ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಮಹಗ್ಗತೇಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ಲೋಕಿಯವಿಸೇಸನಂ ಲೋಕುತ್ತರನಿವತ್ತನಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನಿಕೇಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನನಿವತ್ತನಮೇವ ಲೋಕಿಯವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ ಪನ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಲೋಕಿಯವಿಸೇಸನಂ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅಧಿಚಿತ್ತತೋ ನ ವಿನಾ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಿಸಮಯಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬೋಧಿಸತ್ತಾದೀನಂ ದೇಸನಾಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಆಯತಿಂ ವಾಸನಾಹೇತುಂ ಪನ ಸೀಲಚಿತ್ತಂ ತೇಪಿ ದೇಸೇನ್ತಿಯೇವ, ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಹೇತುತಾಯ ಅಧಿಸೀಲಾಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಹೋನ್ತಂ ಅಪ್ಪಕತಾಯ ವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಬಾಹುಜಞ್ಞತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕನ್ತಿ ‘‘ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಂಸಮಾಪನ್ನೋತಿಆದಿಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇಹಿ ಇಧ ಅಧಿಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ, ಉಪರಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಧಿಚಿತ್ತಅಧಿಪಞ್ಞಾನಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಲೋಕಿಯಾಧಿಚಿತ್ತಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಯಾಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಾಧಿಪಞ್ಞಾ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಏವಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ ಲೋಕಿಯಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ಚ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಅಧಿಸೀಲಂ ಪನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವ ವುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪಟಿಲದ್ಧಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಮೇಥುನಂ ಪಟಿಸೇವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತ್ತಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಮ್ಪಿ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹಿ ತಂಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಾನಚೇತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಸ ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಅತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹುತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಮೇವ। ಹುತನ್ತಿ ಪಹೋನಕಸಕ್ಕಾರೋ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಹೋತು, ಪರೇಸಂ ವಾ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ಥುಪ್ಪಾದನತೋ ನ ಸಕಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಕಂ ನಾಮ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋಮ್ಹೀತಿಆದಿವಚನತೋ ಸತಿ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಯ ಸಕಭಾವೇ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಂ, ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ। ಸಾಸನನಿಸ್ಸಿತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಟ್ಟಗಾಮಿನಿಕುಸಲಪಞ್ಞಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣೇ ಪವಿಟ್ಠಾ। ಸಾಸನನಿಸ್ಸಿತಾ ಹಿ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿನೀ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಏವ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ತದವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತೇನೇವ ಭಗವಾ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಫಲಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞಾಣಚತುಕ್ಕೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹೇಸಿ। ತಿಲಕ್ಖಣಾಕಾರಪರಿಚ್ಛೇದಕಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ
ಸಾಜೀವಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ
ದುಬ್ಬಲ್ಯೇ ಆವಿಕತೇತಿ ಯಂನೂನಾಹಂ ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಿನಾ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇ ಪಕಾಸಿತೇ। ಮುಖಾರುಳ್ಹತಾತಿ ಲೋಕಜನಾನಂ ಸತ್ತಟ್ಠಾತಿಆದೀಸು ಮುಖಾರುಳ್ಹಞಾಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಿರತ್ತತಿರತ್ತನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೨) ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಾವಸೇನ ತಿರತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಮೇವ ತಿಸ್ಸೋ ರತ್ತಿಯೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಯ ಅರುಣುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ತಿರತ್ತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ದಿರತ್ತತಿರತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಬ್ಯವಧಾನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಿರತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತುಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಪಯೋಜನಮತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವಿವರಣಭಾವಂ ವಿನಾಪಿ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪಿಚಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸೇಸಾವಿಸೇಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ, ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಪನ ವಚನೇನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ನೇವತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋ ಅವಿಸೇಸೋಪಿ, ತಂ ವಿಸೇಸಾವಿಸೇಸಂ। ‘‘ಕಠ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ’’ತಿ ಧಾತೂಸು ಪಠಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿಚ್ಛಜೀವಿಕಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ಉಕ್ಕಣ್ಠನಞ್ಹಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ, ತಂ ಇತೋ ಗತೋತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ, ಕಿಚ್ಛಜೀವಿಕಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧಂ ಗತೋ ಕಣ್ಠೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ, ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಜೇ ನಿರುದ್ಧಗೋಗಣೋ ವಿಯ ಗಮನಮಗ್ಗಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಂ। ಅನಭಿರತಿಂ ಇತೋತಿಪಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಉದ್ಧಂ ಕಣ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಮಾನೋ’’ತಿ। ಸಾ ಚ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಾ ವಿಕ್ಖೇಪೇನೇವಾತಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಮಣಭಾವತೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದತೋ। ಭಾವವಿಕಪ್ಪಾಕಾರೇನಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ಗಿಹಿಆದಿಭಾವಂ ಪತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಅಹಂ ಅಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭವನಂ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ, ತೇನ ತೇನ ಗಿಹಿಆದಿಆಕಾರೇನ, ಅತ್ತನೋ ಭವನಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೬. ಪಾಳಿಯಂ ಯದಿ ಪನಾಹನ್ತಿ ಅಹಂ ಯದಿ ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇಯ್ಯಂ, ಸಾಧು ವತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಾಹಂ, ಹನ್ದಾಹನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಹೋತಿ ಮೇ ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವದತಿ।
೫೦. ನ ರಮಾಮೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಸುಖಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಾಭಿರಮಾಮೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖೇ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿರತಿಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೫೧. ತೇನೇವ ವಚೀಭೇದೇನಾತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅಯಂ ಸಾಸನಂ ಜಹಿತುಕಾಮೋತಿಆದಿನಾ ಭಾಸಾಕೋಸಲ್ಲಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪದತ್ಥಾವಬೋಧಾಭಾವೇಪಿ ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಂ ಜಹಿತುಕಾಮೋ ಇಮಂ ವಾಕ್ಯಭೇದಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಮತ್ತಂ ಚೇಪಿ ಸೋ ತಾವ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ತಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ಪದಪಚ್ಛಾಭಟ್ಠನ್ತಿ ಪದಪರಾವತ್ತಿ, ಮಾಗಧಭಾಸತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭಾಸಾ ‘‘ಮಿಲಕ್ಖಭಾಸಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಖೇತ್ತಮೇವ ಓತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಸ್ಸ ರುಹನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಖೇತ್ತಮೇವ ಓತಿಣ್ಣಂ।
ದೂತನ್ತಿ ಮುಖಸಾಸನಂ। ಸಾಸನನ್ತಿ ಪಣ್ಣಸಾಸನಂ, ಭಿತ್ತಿಥಮ್ಭಾದೀಸು ಅಕ್ಖರಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ವಚೀಭೇದಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಯಮಿತಾನಿಯಮಿತವಸೇನ ವಿಜಾನನಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ಯದಿ ಅಯಮೇವ ಜಾನಾತೂತಿಆದಿ। ಅಯಞ್ಚ ವಿಭಾಗೋ ವದತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ವದತಿ, ತಸ್ಸೇವ ವಿಜಾನನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಲದ್ಧೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಹೇತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ವದತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ತೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಜಾನನ್ತೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಜಾನನ್ತು ಏಕೋ ಮಾ ಜಾನಾತೂ’’ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಜನಾನಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆರೋಚಿತೇಪಿ ತೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಜಾನನ್ತೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಸಙ್ಕಮಾನೋತಿ ‘‘ವಾರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನೋ। ಸಮಯಞ್ಞೂತಿ ಸಾಸನಸಙ್ಕೇತಞ್ಞೂ, ಇಧ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ತಜಾನನೇನಾಪಿ ಸಮಯಞ್ಞೂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿಆದಿಖೇತ್ತಪದಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾಪಿ ಸಚೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಚವಿತುಕಾಮತಾಯ ಏಸ ವದತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ। ಅತ್ಥಂ ಪನ ಅಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ವದತೀ’’ತಿ ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಸದ್ದಮತ್ತಗ್ಗಹಣಮೇವ, ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಪರಮ್ಪರಾಯಾತಿ ಆಹ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವಾತಿಆದಿ।
೫೩. ವಣ್ಣಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಉಪಾಲಿಗಾಥಾಸೂತಿ ಉಪಾಲಿಸುತ್ತೇ ಉಪಾಲಿಗಹಪತಿನಾ ಧೀರಸ್ಸ ವಿಗತಮೋಹಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಗಾಥಾಸು। ಯಥಾರುತನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನನ್ತಬುದ್ಧೀತಿಆದೀನಿ ವಣ್ಣಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತನಾಮಾನಿ। ಧೀರನ್ತಿಆದೀನಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೭೬) ಪನ ಉಪಾಲಿಗಾಥಾಸು। ತತ್ಥ ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಸಾ ಜಾನನಹೇತುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬೋಧಿಪಞ್ಞಾಣೋ। ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಾದಿಪದಾನಂ ಧಮ್ಮವೇವಚನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಯೇವ ವೇವಚನೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇ ಪನ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಸಙ್ಘನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿಆದೀನಿಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿಧಮ್ಮಮೇವ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನಾಮಾನಿ, ಇತರಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇ ದೋಸಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ, ತೇನಾಹ ಚತುರಾಸೀತಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸೂತಿಆದಿ। ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂಯೇವ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಆಪತ್ತೀನಂ।
ಯಸ್ಸ ಮೂಲೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಆಚರಿಯವೇವಚನೇಸು ಯೋ ಉಪಜ್ಝಂ ಅದತ್ವಾ ಆಚರಿಯೋವ ಹುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಮಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಮೂಲೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಓಕಲ್ಲಕೋತಿ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿದುಕ್ಖಾತುರಾನಂ ಕಿಸಲೂಖಸರೀರವೇಸಾನಂ ಗಹಟ್ಠಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಮೋಳಿಬದ್ಧೋತಿ ಬದ್ಧಕೇಸಕಲಾಪೋ ಗಹಟ್ಠೋ। ಕುಮಾರಕೋತಿ ಕುಮಾರಾವತ್ಥೋ ಅತಿವಿಯ ದಹರೋ ಸಾಮಣೇರೋ। ಚೇಲ್ಲಕೋತಿ ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಹನ್ತೋ। ಚೇಟಕೋತಿ ಮಜ್ಝಿಮೋ। ಮೋಳಿಗಲ್ಲೋತಿ ಮಹಾಸಾಮಣೇರೋ। ಸಮಣುದ್ದೇಸೋತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಾಮಣೇರಾಧಿವಚನಂ। ಅಸುಚಿಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅಸುಚಿ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಮಯಾ ಕತಂ ಪರೇ ಜಾನನ್ತಿ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ, ‘‘ಅಸುಕೇನ ನು ಖೋ ಇದಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬೇನ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೇನ ಸಮಾಚಾರೇನ ಯುತ್ತೋ। ಸಞ್ಜಾತರಾಗಾದಿಕಚವರತ್ತಾ ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋ। ಕೋಣ್ಠೋತಿ ದುಸ್ಸೀಲಾಧಿವಚನಮೇತಂ।
೫೪. ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾತಿ ಅತಿಖಿಪ್ಪಂ ಜಾನನಸಮತ್ಥೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ದುಹೇತುಕಾನಂ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಸಭಾಗಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ। ವಿಸಭಾಗಸ್ಸಾತಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ। ಪೋತ್ಥಕರೂಪಸದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಮತ್ತಿಕಾದೀಹಿ ಕತರೂಪಸದಿಸಸ್ಸ ಗರುಮೇಧಸ್ಸಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಲಹುಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ದನ್ಧಗತಿಕತಾಯ ಗರುಪಞ್ಞಸ್ಸ, ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಇದಾನೇತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನವಾರಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತನಯಾನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥವಸೇನ ಏವಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ತತ್ಥ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಚವಿತುಕಾಮೋತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಬುದ್ಧನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಖೇತ್ತನಿಯಮಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾಲನಿಯಮಂ, ವದತೀತಿ
ಕಥಂ? ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಚವಿತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತೇನೇವ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ದವಾ ವಾ ರವಾ ವಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ। ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ। ತಥಾ ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಚತುದ್ದಸನ್ನಞ್ಚೇವ ಗಿಹೀತಿ ಮಂ ಧಾರೇಹೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಂ ಗಿಹಿಆದೀನಂ ಅಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಖೇತ್ತಪದಾನಂ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸವೇವಚನಸ್ಸ ವಸೇನ ತೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವದತೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಖೇತ್ತವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ। ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿ ಚ ಮಂ ಧಾರೇಹೀತಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಂ, ಯಾನಿ ಚ ‘‘ಅಲಂ ಮೇ ಬುದ್ಧೇನ, ಕಿಂ ನು ಮೇ ಬುದ್ಧೇನ, ನ ಮಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧೇನ, ಸುಮುತ್ತಾಹಂ ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಖ್ಯಾತವಸೇನ ಕಾಲಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಅಲಂ ಮೇತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಚ ಸವೇವಚನಾನಂ ವಸೇನ
ಪುಗ್ಗಲೋ
ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೫೫. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಸರೂಪೇನೇವ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಏವಂ ದಸ್ಸನಾದಿದುಟ್ಠುಲ್ಲಧಮ್ಮಪರಿವಾರತ್ತಾಪಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಸ್ಮಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಸ್ಸುತಾನನ್ತಿ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ತಿನ್ತಾನಂ। ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾನನ್ತಿ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತಾನಂ। ಮೇಥುನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸದಿಸಸದ್ದಪಅಯಾಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದಿಸಾನ’’ನ್ತಿ, ರತ್ತತಾದೀಹಿ ಸದಿಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯತೋ ವುತ್ತಂ ಉಭೋಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ರಾಗಾಭಾವೇಪಿ ಇತರಸ್ಸ ಮೇಥುನಸೇವನಸಂಸಿದ್ಧಿತೋ। ಮೇಥುನ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಉಭಯಸದ್ದಪಅಯಾಯೋ, ಮೇಥುನಂ ಯುಗಳಂ ಯಮಕಂ ಉಭಯನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭಿನ್ನಂ ರತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪವೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ತಿಲಫಲನ್ತಿ ಸಾಸಪಮತ್ತಂ ತಿಲಬೀಜಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಕೋಸಸಹಿತಂ ಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಲಬೀಜಮತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ। ಅಲ್ಲೋಕಾಸೇತಿ ಸಭಾವೇನ ಪಿಹಿತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿವಾತೇನ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೇ ತಿನ್ತಪ್ಪದೇಸೇ। ತಾದಿಸೋ ಪದೇಸೋ
ವೇಮಜ್ಝನ್ತಿ ಯಥಾ ಚತ್ತಾರಿ ಪಸ್ಸಾನಿ ಅಫುಸನ್ತೋ ಪವೇಸೇತಿ, ಏವಂ ಕತವಿವರಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರತಲಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಉಪರೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪಬ್ಬೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪವೇಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತಸ್ಸ ಸಮಿಞ್ಜಿತಙ್ಗುಲಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಪಬ್ಬಪಿಟ್ಠಿಸದಿಸಅಗ್ಗಕೋಟಿಯೇವ। ಹೇಟ್ಠಾ ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇನ ಛುಪಿಯಮಾನಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋ, ಯಥಾ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲ್ಲೋಕಾಸಂ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ತಿಲಬೀಜಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಛುಪತಿ, ಏವಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛುಪನಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಪವೇಸನಂ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಮಜ್ಝೇನ ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರತಲೇನ ಛುಪಿಯಮಾನಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋ, ಯಥಾ ಅಬ್ಭನ್ತರತಲಂ ಛುಪತಿ, ಏವಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಅಚ್ಛುಪನ್ತಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಗತಮೇವ ನೀಹರನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ಹೋತಿ ಛಿನ್ನಸೀಸವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ॰ ೭೩) ವಿಯ। ಮಜ್ಝೇನೇವ ಛುಪನ್ತಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಯಾ ಛುಪನ್ತಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋ। ಮಜ್ಝಿಮಪಬ್ಬಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಙ್ಕೋಚೇತ್ವಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಮಜ್ಝಿಮಪಬ್ಬಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪರಿಭಾಗೇನಾತಿ ಸಙ್ಕೋಚಿತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿಕೋಟಿಯಾ।
ಇದಾನಿ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ‘‘ಉಪರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಸುಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪಸ್ಸಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತೇ ದಸಟ್ಠಾನಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತ್ಥಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಅಗಹಿತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಛ ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತುಲಾದಣ್ಡಸದಿಸಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅಸಮಿಞ್ಜಿತ್ವಾ ಉಜುಕಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ। ಚಮ್ಮಖೀಲನ್ತಿ ಏಳಕಾದೀನಂ ಗೀವಾಯ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತೇ ಜಾತಂ ಚಮ್ಮಙ್ಕುರಂ, ‘‘ಉಣ್ಣಿಗಣ್ಡೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಉಪಹತಕಾಯಪ್ಪಸಾದ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ನಟ್ಠಕಾಯಪ್ಪಸಾದನ್ತಿ ವಚನೇನ ಉಪಾದಿನ್ನಭಾವೇ ಸತಿ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪಹತೇಪಿ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೇ ಉಪಹತಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ॰ ೭೩) ವಿಯ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ನಟ್ಠೇಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಭಾವೇ ಸತಿ ಮತಸರೀರೇ ವಿಯ ಪಾರಾಜಿಕಕ್ಖೇತ್ತತಾ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮೇಥುನಸ್ಸಾದೇನಾತಿ ಇದಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇ ಸತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಬೀಜಾನೀತಿ ಅಣ್ಡಾನಿ।
ಮುಖಂ ಅಪಿಧಾಯಾತಿ ಪಮಾದೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಹಾಸಂ ಬೀಜನಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ನಿಸೀದನಂ ಅಗಾರವನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಅಪಿಧಾಯಾತಿ ಪಿದಹಿತ್ವಾ, ಬೀಜನಿಯಾ ಮುಖಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಹಸಮಾನೇನ ದನ್ತವಿದಂಸಕನ್ತಿ ದನ್ತೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ। ಗಬ್ಭಿತೇನಾತಿ ‘‘ಅಯುತ್ತಕಥಾ’’ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ, ನಿರವಸೇಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಕಥನೇ ಸಞ್ಜಾತುಸ್ಸಾಹೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತಾತಿ ಯೇಸಂ ತೀಸು ಮಗ್ಗೇಸು ತಿಲಬೀಜಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪವೇಸೋಕಾಸೋ ಹೋತಿ, ತೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಭೇದಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ಇತರೇ। ಇಧ ಪನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಾತಿ-ಪಾಳಿಪದಾನುರೂಪತೋ ನ ಸಬ್ಬಾತಿಆದಿನಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಗೋನಸಾತಿ ಸಪ್ಪವಿಸೇಸಾ, ಯೇಸಂ ಪಿಟ್ಠೀಸು ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಚ್ಛಪಮಣ್ಡೂಕಾನಂ ಚತುಪ್ಪದತ್ತೇಪಿ ಓದಕತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮುಖಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಓಟ್ಠಚಮ್ಮಸಣ್ಠಾನಂ। ವಣಸಙ್ಖೇಪನ್ತಿ ವಣಸಙ್ಗಹಂ। ವಣೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಞ್ಚ ‘‘ಅಮಗ್ಗೇನ ಅಮಗ್ಗಂ ಪವೇಸೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೬೬) ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಙ್ಗುಸಾತಿ ನಕುಲಾ। ಏತಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಯೋ ನಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪರಾಜೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಂಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಸದ್ದಾನಂ ನಿಬ್ಬಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪರಿವಾರಗಾಥಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಭಟ್ಠೋತಿ ಸಾಸನತೋ ಪರಿಹೀನೋ। ನಿರಙ್ಕತೋತಿ ನಿರಾಕತೋ। ಏತನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿರೂಪಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಛಿನ್ನೋತಿ ಅನ್ತರಾಖಣ್ಡಿತೋ।
ಪಕತತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತತ್ತಾ ನಾಮ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅನಾಪನ್ನಾ ಅನುಕ್ಖಿತ್ತಾ ಚ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಕತತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಏಕತೋ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಕತತ್ತಭೂತೇಹಿ ಅಲಜ್ಜೀಹಿಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಾದಿಸಙ್ಘಕಮ್ಮಕರಣೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕರೀಯತಿ, ಪಕತತ್ತೇಹೇವ ಕರೀಯತಿ, ನ ಅಪಕತತ್ತೇಹೀತಿ ಏವಂ ಅಪಕತತ್ತೇಹಿ ಸಹಸಂವಾಸಪಟಿಕ್ಖೇಪಪರಂ ಇದಂ ವಚನಂ, ನ ಪನ ಪಕತತ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅಲಜ್ಜೀಆದೀಹಿ ಏಕತೋ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ। ಏವಂ ಸಂವಾಸವಿಧಾನಪರಂ ಪಕತತ್ತೇಸುಪಿ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಲಜ್ಜೀಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಕಮ್ಮಕರಣಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸಚೇ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋತಿ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ)। ‘‘ಯತ್ಥ ಆಮಿಸಪರಿಭೋಗೋ ವಟ್ಟತಿ, ಧಮ್ಮಪರಿಭೋಗೋಪಿ ತತ್ಥ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಲಜ್ಜೀಹಿ ಸಹ ಪರಿಭೋಗೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏಕತೋ ಕಮ್ಮಕರಣಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಪರಿಭೋಗತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಕಪುಗ್ಗಲನಿಯಮತ್ಥಂ ಯ್ವಾಯಂ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮೇನ…ಪೇ॰… ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪಜ್ಜನಕಪುಗ್ಗಲಾಯೇವಾತಿ ನಿಯಮೋ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ
ತಥಾತಿ ಸೀಮಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಹೀತಿಆದಿಂ ಪರಾಮಸತಿ। ಏಕತೋ ವನ್ದನಭುಞ್ಜನಗಾಮಪ್ಪವೇಸನವತ್ತಾಪಟಿವತ್ತಕರಣಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾಸಜ್ಝಾಯಕರಣಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸಿಕ್ಖನಂ ಸಮಸಿಕ್ಖತಾ ನಾಮ, ತಞ್ಚ ಲಜ್ಜೀಹೇವ ಸಮಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ನ ಅಲಜ್ಜೀಹೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಸಮಸಿಕ್ಖತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಚ ಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಸಮಂ ಏಕತೋ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಸಮಸಿಕ್ಖಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾಸಂ ಸಮಸಿಕ್ಖನಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಲಜ್ಜೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಸಮಸಿಕ್ಖತಾ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಏಕಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅಲಜ್ಜೀನಂ ಲಜ್ಜಿಧಮ್ಮೇ ಅನೋಕ್ಕನ್ತೇ ಲಜ್ಜೀಹಿ ಸಹ ಸಂವಾಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತೋ ಬಹಿಯೇವ ತೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಹ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲಜ್ಜಿನೋತಿಆದಿ।
೫೬. ಯಂ ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವತ್ಥುಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಸುವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಕತಇತ್ಥಿರೂಪಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತೇಸುಪಿ ನಿಮಿತ್ತವೋಹಾರದಸ್ಸನತೋ ತತ್ಥ ಪಾರಾಜಿಕಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಲೇಪಚಿತ್ತಾದಿವತ್ಥೂಸು ಸಞ್ಜಾತಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೫೭. ಅಸ್ಸಾತಿ ಆಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ, ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಸೇಸೋ।
೫೮. ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾದಿಯನಂ ನಾಮ ಸೇವೇತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸೇವನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾತಿ ರಾಜಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನುರೂಪೇನ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇತಿ ಪವೇಸನಕ್ಖಣೇ। ಅಗ್ಗತೋ ಹಿ ಯಾವ ಮೂಲಾ ಪವೇಸನಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೋ ಪವೇಸನಕ್ಖಣೋ ನಾಮ। ಪವಿಟ್ಠಕಾಲೇತಿ ಅಙ್ಗಜಾತಸ್ಸ ಯತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಪವೇಸನಾರಹಂ, ತತ್ತಕಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲೇ, ಪವೇಸನಕಿರಿಯಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಕ್ಖಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಾರಮ್ಭತೋ ಅನ್ತರಾ ಠಿತಕಾಲೇ ಠಿತಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ, ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ವಾ ಠಿತಂ ನಾಮ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಪತ್ವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ವಾಯಾಮತೋ ಓರಮಿತ್ವಾ ಠಿತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಮಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಠಿತಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ಯಾವ ಅಗ್ಗಾ ನೀಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಹರಣಕಾಲೇ ಪಟಿಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಪರೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಮಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತಾದಿಕಾಯಚಲನಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಉಪಟ್ಠಿತಮತ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಚಿತ್ತಜರೂಪೇನ ಸಞ್ಜಾಯಮಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಾದಿಚಲನಂ ಇಮಿನಾ ಸೇವನಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಅಪಿಚ ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪರೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಮಿಯಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಚಲನಂ ಹೋತೇವ, ತಞ್ಚ ತೇನ ಕತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಸೋ ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಿಕಾ (ಪಾಚಿ॰ ೬೫೭-೬೫೮) ವಿಯ। ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಧಕ್ಖಕಂ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಆಮಸನಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪೀಳನಂ ವಾ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೫೭) ಸಾದಿಯನಮತ್ತೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೭೦) ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಫುಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇ ಚ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸಞ್ಜನಿತಕಾಯಚಲನೇ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಯೋಗಾಭಾವೇನ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಠಮಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಿಸಯೇಪಿ ಪರೇಹಿ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಹತ್ಥಾದೀಹಿ ಉಪಕ್ಕಮಿಯಮಾನಸ್ಸ ಮೋಚನಸ್ಸಾದೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಚ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಮುತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಅಮುತ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಏವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುನ್ತಿ ಅಙ್ಗಾರರಾಸಿಂ, ಅಙ್ಗಾರಪುಣ್ಣಾವಾಟಂ ವಾ। ಇತ್ಥಿಯಾ ಉಪಕ್ಕಮಿಯಮಾನೇ ಅಸಾದಿಯನಂ ನಾಮ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಸಯೋತಿ ಇಮಞ್ಹೀತಿಆದಿ। ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹೀತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಜಾತಿಜರಾಮರಣಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಏಕಾದಸಗ್ಗೀಹಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ। ಚತುಕ್ಕಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಠಪೇಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತಾಯ ಏಕೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೋ ಪವೇಸನಪವಿಟ್ಠಠಿತಉದ್ಧರಣಸಙ್ಖಆತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತುಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಠಮಚತುಕ್ಕಕಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ‘‘ಪಞ್ಚ ಚತುಕ್ಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಏಕಮಗ್ಗವಿಸಯತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಸುದ್ಧಿಕಚತುಕ್ಕಾನೀತಿಆದಿ।
ಏಕೂನಸತ್ತತಿದ್ವಿಸತಚತುಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೯-೬೦. ಮತ್ತನ್ತಿ ಸುರಾದೀಹಿ ಮತ್ತಂ। ಅಕ್ಖಾಯಿತನಿಮಿತ್ತಾ ಇಧ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕ್ಖಾಯಿತನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಜಾಗರನ್ತಿನ್ತಿಆದಿ ವಿಸೇಸನರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸುದ್ಧಿಕಚತುಕ್ಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾನಾಚರಿಯಕಾಥೇರಾತಿ ಏಕಾಚರಿಯಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸನ್ತೇವಾಸಿಕಾ। ಗಙ್ಗಾಯ ಅಪರಭಾಗೋ ಅಪರಗಙ್ಗಂ। ವತರೇತಿ ಗರಹತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಏವಂ ವಿನಯಗರುಕಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪರಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೇನ ವುಚ್ಚಮಾನವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಗರುಕರಣೀಯತಾಯ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹೇತ್ವಾ। ಯದಿ ಹಿ ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯ, ಅಲಜ್ಜೀನಂ ತತ್ಥ ಲೇಸೇನ ಅಜ್ಝಾಚಾರಸೋತೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸುಯೇವ (ಪಾಚಿ॰ ೪೯-೫೧) ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಲೋಕವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಆಹ ಇದಞ್ಹೀತಿಆದಿ। ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಹಿ (ಪಾಚಿ॰ ೪೯ ಆದಯೋ) ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ತಥಾಪಿ ಸಾವಸೇಸತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಯೇಭುಯ್ಯಚ್ಛನ್ನಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನಾದೀಸುಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ಇಧ ಪನ ನಿರವಸೇಸತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಭಗವತಾ ದಸ್ಸಿತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತನಿಮಿತ್ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾರಾಜಿಕಕ್ಖೇತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಿಮೇವ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ।
ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪಿಚಾತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಪಿ ಮಂಸರಾಜಿ ಸಚೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಮತಸರೀರಸ್ಮಿಂಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಮತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ವುತ್ತಂ। ಯದಿಪಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಅಧಿಕತತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಜೀವಮಾನಕಸರೀರಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಮಗ್ಗೇ ಸಚೇಪಿ ತಚಾದೀನಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಛಿನ್ನೇ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖಾಯಿತನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಮಂಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಛಿನ್ನಮಂಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಯಾವ ಮುತ್ತವತ್ಥಿಕೋಸಾ ಛಿದ್ದಾಕಾರೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಛವಿಚಮ್ಮಮತ್ತೋ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪವೇಸನಂ ಜಾಯತೀ’’ತಿ। ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನಂ ಪನ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಪವೇಸನಾರಹಛಿದ್ದಾಕಾರೇನ ಠಿತಅಬ್ಭನ್ತರಮಂಸಾದಿಂ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ। ಏತೇನ ಯಾವ ಪವೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಾವ ಮಗ್ಗೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಮಿತ್ತತೋ ಪತಿತಾಯ ಮಂಸಪೇಸಿಯಾತಿ ಇದಂ ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನವಿರಹಿತಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಂಸಖಣ್ಡಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನಂ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಮಂಸಪೇಸಿಯಾ ಪನ ಮತಸರೀರೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತನಿಮಿತ್ತೇ ವಿಯ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ।
ಏವಂ ಜೀವಮಾನಕಮನುಸ್ಸಸರೀರೇ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮತಸರೀರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮತಸರೀರೇ ಪನಾತಿಆದಿಮಾಹ। ವತ್ಥಿಕೋಸೇಸೂತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಕೋಸಚಮ್ಮೇಸು। ‘‘ನವದ್ವಾರೋ ಮಹಾವಣೋ’’ತಿಆದಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೬.೧) ವಚನತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕ್ಖಿನಾಸಾದೀನಿ ವಣಸಙ್ಖೇಪೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಕ್ಖೇತ್ತಾನೀತಿ ತೇಸುಪಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮತಸರೀರೇಪಿ, ತೇನಾಹ ಮತೇ ಅಲ್ಲಸರೀರೇತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಲ್ಲಸರೀರೇತಿ ಅಕುಥಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಾರಾಜಿಕಕ್ಖೇತ್ತೇತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಕ್ಖೇತ್ತೇತಿ ಉಪಡ್ಢಕ್ಖಾಯಿತಾದಿಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಕ್ಖಿನಾಸಾದಿಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಕ್ಖೇತ್ತೇಸು ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತೇಸುಪಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಉಪಡ್ಢಕ್ಖಾಯಿತಾದೀಸು ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಹತ್ಥಿಆದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ
ಮೇಥುನರಾಗೇನ ವತ್ಥಿಕೋಸಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥಿಕೋಸಂ ಅಪ್ಪವೇಸೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಮೇಥುನರಾಗೋ ಚ ನಾಮ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗಂ ಮೋಚನಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ರಾಗೋ, ಸೋ ಚ ಪುರಿಸಾದೀಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಚ ಅಪಾರಾಜಿಕಕ್ಖೇತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಸರೀರೇಪಿ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಮುತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಖೇತ್ತಾನುರೂಪಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಕ್ಕಟಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪ್ಪವೇಸೇನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ತೀಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಪವೇಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಅಸತಿಪಿ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಬಹಿ ಘಟ್ಟನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇತರಥಾ ಪವೇಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಛುಪತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಛುಪಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಛುಪೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೫೨) ಇಮಸ್ಸ ಚಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ಬೀಜಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಮುಖೇನೇವ ಛುಪನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಓಟ್ಠಜಿವ್ಹಾದಿಮುಖಾವಯವೇನ ಛುಪನಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಓಳಾರಿಕತ್ತಾತಿ ಅಜ್ಝಾಚಾರಸ್ಸ ಥುಲ್ಲತ್ತಾ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಸುತ್ತಂ। ಸುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುಟ್ಠುಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಅಭಿರುಹನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಮುಖೇನೇವ ನಿಮಿತ್ತಛುಪನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಮೇಥುನರಾಗೀನಞ್ಚ ಅಙ್ಗಜಾತೇನ ಛುಪನಸ್ಸೇವ ಅನುರೂಪತಞ್ಚ ಸುತ್ತೇ ಚ ‘‘ಮುಖೇನಾ’’ತಿ ಅವುತ್ತತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ನಯಂ ಯಥಾಬಲಂ ಸುಟ್ಠು ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗನ್ತಿ ಇದಂ ಚಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ ನಿದಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇತರಮಗ್ಗದ್ವಯಂ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಮುಖೇನ ಛುಪನ್ತಸ್ಸ ವಣಸಙ್ಖೇಪೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಮೇಥುನರಾಗೇನೇವ। ನಿಮಿತ್ತಮುಖೇನ ಪನ ವಿನಾ ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ವಾ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಮುಖೇನ ವಾ ಪಕತಿಮುಖಾದಿಂ ಇತರಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ಛುಪನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೇವ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ಬಹಿನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಯದಿ ಪಾರಾಜಿಕಕ್ಖೇತ್ತಂ ಛುಪತಿ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ಹೋತೀತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ‘‘ಮೇಥುನರಾಗಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಸೇಸೇಸು ವತ್ಥುವಸೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಕ್ಕಟಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಪವೇಸನಕ್ಖಣೇ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಾದಿಯನಸಮ್ಭವತೋ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಉಪಕ್ಕಮನಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಇದಮೇವ ಯುತ್ತತರಂ। ಮಗ್ಗತ್ತಯತೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇಯೇವ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದಿರಾಗಭೇದತೋ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಮಗ್ಗತ್ತಯೇ। ತತ್ಥ ಪನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಾದಿಯನಕ್ಖಣೇ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ತೇನೇವ ಪರೋಪಕ್ಕಮೇನ ಪವೇಸನಾದೀಸು ರಾಗಭೇದಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಾದಿಯನಮತ್ತೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವುತ್ತಂ।
ಸನ್ಥತಚತುಕ್ಕಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೧-೨. ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ। ಉಪಾದಿನ್ನಕನ್ತಿ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ಫುಸತೀತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸರೀರೇನ ಫುಸೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಏವಂ ಲೇಸಂ ಓಡ್ಡೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಲೇಸಂ ಠಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ಥತಾದಿಭೇದೇಹಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸನ್ಥತಾದಿವಿಸೇಸನೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ಸನ್ಥತಾಯಾತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಏಕದೇಸವೋಹಾರೋ ದಡ್ಢಸ್ಸ ಪಟಸ್ಸ ಛಿದ್ದನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಟಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋವ ವತ್ಥತೋ ದಡ್ಢೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಏಕದೇಸವೋಹಾರಂ ಸಮುದಾಯೇ ಪಟೇ ಉಪಚಾರತೋ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಸಮುದಾಯಂ ದಡ್ಢಪ್ಪದೇಸಸಙ್ಖಾತಛಿದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೀಭಾವೇನ ‘‘ದಡ್ಢಸ್ಸ ಪಟಸ್ಸ ಛಿದ್ದ’’ನ್ತಿ ವೋಹರನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪದೇಸವೋಹಾರಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಸನ್ಥತಮಗ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ಥತಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೬೧-೬೨) ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಏಕದೇಸೇ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ
ವತ್ಥಾದೀನಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಪ್ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಬಹಿಯೇವ ವೇಠನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮುದಾಯೇ ಅವಯವೂಪಚಾರೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುಪಿ ಸನ್ಥತೋ ನಾಮಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ತಕೇ ಪವಿಟ್ಠೇತಿ ತಿಲಬೀಜಮತ್ತೇ ಪವಿಟ್ಠೇ। ಅಕ್ಖಿನಾಸಾದೀನಂ ಸನ್ಥತತ್ತೇಪಿ ಯಥಾವತ್ಥುಕಮೇವಾತಿ ಆಹ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಕ್ಖೇತ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿಆದಿ। ಖಾಣುಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಖಾಣುಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಸಮತಲಂ, ಅತಿರಿತ್ತಂ ವಾ ಠಿತಂ ಖಾಣುಂ ಸಚೇ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಘಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಪವೇಸಾಭಾವತೋ। ಸಚೇ ಪನ ಈಸಕಂ ಅನ್ತೋ ಅಲ್ಲೋಕಾಸೇ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಮೇವ ಖಾಣುಸೀಸಂ ಅಙ್ಗಜಾತೇನ ಛುಪತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ। ತಸ್ಸ ತಲನ್ತಿ ವೇಳುನಳಾದಿಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಲಂ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಖಾಣುಕೇತಿ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸಿತವೇಳುಪಬ್ಬಾದಿಕಸ್ಸ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಸೀಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಚ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತೇತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೇ ಖಾಣುಂ ಕತ್ವಾ ಘಟ್ಟನಾದಿಕಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಾದೀಸುಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರಾಜಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾದಿಚತುಕ್ಕಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೫. ಕೇರಾಟಿಕಾತಿ ವಞ್ಚಕಾ। ಪಠಮಂ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಇತರಧುತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತ್ಥಿಧುತ್ತಸುರಾಧುತ್ತಾದಯೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೬. ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಂ ತತ್ಥೇವಾತಿ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಮಹಾವನೇ ಏವ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಗತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಾಯಗತಂ। ‘‘ಲೋಹಿತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕೇಸಾದೀನಂ ವಿನಿಮುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನಿಚ್ಚಮೇವ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ಹೋತೀತಿ
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಪಕಿಣ್ಣಕನ್ತಿ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯಂ। ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ। ಕಿರಿಯಾತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಅಕಿರಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹತೋ। ವೇದನಾಯ ಸಹ ಕುಸಲಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ‘‘ಕಾಯೋ ವಾಚಾ ಕಾಯವಾಚಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಂ ವಾಚಾಚಿತ್ತಂ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಛ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ। ಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ। ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ನಿಯತಆಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಗಹಣತ್ಥಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಕಥನಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಆಪತ್ತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಇಮೇಸು ಪನ ಛಸು ಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಅಚಿತ್ತಕಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಸಚಿತ್ತಕಾನಿ। ಸಮಾಸತೋ ತಂ ಇಮಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಛ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಛಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಅತ್ಥಿ ಕಥಿನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸೀಸವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ದಸ್ಸನಂ। ತೇರಸ ಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸೀಸಾನಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಮನುಭಾಸನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಥಿನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಳಕಲೋಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅದ್ಧಾನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಚೋರೀವುಟ್ಠಾಪನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅನನುಞ್ಞಾತಸಮಉಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಛಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಸಚಿತ್ತಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಪನ ಅಚಿತ್ತಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಅತ್ಥಿ ಕಥಿನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಅವಸೇಸಸಮಉಟ್ಠಾನಸೀಸವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯಂ ತತಿಯಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಕಥಿನಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಪನ ಪಠಮಚತುತ್ಥೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಏಳಕಲೋಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಛಟ್ಠೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ಸಮನುಭಾಸನಸಮಉಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ। ಇತಿ ಸರೂಪೇನ ಅಟ್ಠ ಆಪತ್ತಿಸೀಸಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪನೇತ್ಥ ಅವಸೇಸಾನಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಪದಸೋಧಮ್ಮಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಧಮ್ಮದೇಸನಾಚೋರೀವುಟ್ಠಾಪನಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸೀಸಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ದುತಿಯಪಞ್ಚಮೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಪಞ್ಚಮೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಮಉಟ್ಠಾನಂ। ಯಂ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಇದಂ ಚೋರೀವುಟ್ಠಾಪನಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಛಿಮೇಸು ತೀಸು ಸಚಿತ್ತಕಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ತಿವಿಧಾನಿ। ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪನ ಪಠಮಚತುತ್ಥೇಹಿ ವಾ ದುತಿಯಪಞ್ಚಮೇಹಿ ವಾ ತತಿಯಛಟ್ಠೇಹಿ ವಾ ಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ವಾ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಏವಂ ಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ತೇರಸಧಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ರಾಪೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ। ಕಿರಿಯತೋತಿ ಪಥವೀಖಣನಾದಿ (ಪಾಚಿ॰ ೮೪-೮೫) ವಿಯ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಿತಕಮ್ಮತೋ। ಅಕಿರಿಯತೋತಿ ಪಠಮಕಥಿನಾದಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೫೯ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕರಣೇನೇವ। ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋತಿ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಹತ್ಥತೋ ಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೦೮ ಆದಯೋ) ವಿಯ। ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ, ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯತೋ ರೂಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೮೨ ಆದಯೋ) ವಿಯ, ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ, ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ ಕುಟಿಕಾರಾದಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೪೨) ವಿಯ। ವೀತಿಕ್ಕಮಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೀಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚಿತ್ತಙ್ಗಂ ಲಭತಿ ಸಚಿತ್ತಕಸಮುಟ್ಠಾನೇಹೇವ ಇತರನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಙ್ಗನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಂ, ಅನಾಪತ್ತಿಮುಖೇನ ಚೇತಂ ಸಞ್ಞಾದುಕಂ ವುತ್ತಂ, ಆಪತ್ತಿಮುಖೇನ ಸಚಿತ್ತಕದುಕನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಾವ।
ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಹಿ ಅತ್ಥಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ದುಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ವಿಭಾಗತೋ ಪನ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮತದುಭಯವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತತೋಯೇವ ಇಧಾಪಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೮೯) ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಅತ್ಥಿ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಕುಸಲನ್ತಿಆದಿ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾರಿಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕುಸಲಾದಿಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಭಾವತ್ತಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಹಿ ಭಗವತಾ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಮುತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೬ ಪಕಣ್ಣಕಕಥಾ)। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಆಣಾಯತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿಪರಮತ್ಥಸಭಾವಾ ಹೋತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾದೀಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಅಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ। ನ ಹಿ ಕಾರಣಬಲೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಾ ಆಪತ್ತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾದೀಸು ನಿವತ್ತತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಚ ತಸ್ಸಾ ಕೇನಚಿ ವಿನಾಸೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಸರಸವಿನಾಸತೋ ದೇಸನಾದಿನಾ ಚ ಆಪತ್ತಿ ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ವಚನಮತ್ಥಿ, ನ ಪನ ತೇನ ಅಕುಸಲಾದಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಪಿತುಘಾತಾದಿಕಮ್ಮೇನ ಹಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಂ ಆನನ್ತರಿಯಾದಿಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ನಿಗ್ಗಹಾದಿದಸಅತ್ಥವಸೇ (ಪಾರಾ॰ ೩೯; ಪರಿ॰ ೨) ಪಟಿಚ್ಚ ಭಗವತಾ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಯೇವ ಆಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಯಥಾವಿಧಿಪಟಿಕಮ್ಮಕರಣೇನ ವಿಗತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ದ್ವತ್ತಿಂಸೇವ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಾನೀತಿಆದಿ। ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕತ್ತೇನೇವ ಹೇತ್ಥ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಆಪತ್ತಿತೋ ಭೇದೋ ಸಿದ್ಧೋ। ನ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೬೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಪನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕುಸಲತ್ತಮೇವ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ, ‘‘ಅಕುಸಲತ್ತಂ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತತ್ತಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕ್ಖಣೇಪಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಕುಸಲಂ, ಇತರೇಹಿ ಇತರನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ಇಮಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇ ಗಹಿತಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ ವಚನೇನ ತಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಕುಸಲಭಾವೋ ಪರಿಯಾಯತೋ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಂ
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ…ಪೇ॰… ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಮೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಖಣಿಕತಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾಪಿ ದೇಸನಾದಿಪಟಿಕಮ್ಮಂ ವಿನಾವ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ರೂಪಪರಮ್ಪರಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ತನ್ನ, ಪಟಿಕಮ್ಮೇನಾಪಿ ಅವಿಗಮಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ನ ಹಿ ರೂಪಸನ್ತತಿದೇಸನಾದೀಹಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ ಸಕಾರಣಾಯತ್ತತ್ತಾ, ಇತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಮತ್ಥತಾ ಅಯುತ್ತಾ, ಏತೇನೇವ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸಹಸೇಯ್ಯವಸೇನ ತಥಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ, ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಪನ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ಅಚಿತ್ತಾ ಅವೇದನಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಸಚಿತ್ತಾ ಸವೇದನಾವ, ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನೇವ ದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಂ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ನಿಸೇಧೇತುಂ ‘‘ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿವಚನತೋ…ಪೇ॰… ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂತಂಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಮುತಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಯಾವ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಾರಣಾ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಾರಣೇಹಿ
ದಸಾತಿ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯೇನ ಸಹ ಅಟ್ಠ ಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಾದೀಸು ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಮೇವ, ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ಜಾಯಮಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಾದಿಚಲನಂ ಸಾದಿಯನಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಇತರಥಾ ‘‘ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ।
ಯಂ ಪನ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೬೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೮೩-೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ಮೇಥುನಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಜಾತಾದಿಕಾಯಚಲನಂ ನ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯ, ಸಾದಿಯನಚಿತ್ತಾನುಗುಣಮೇವ ಪನ ಸಕಲಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಸುಖುಮಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ಕಾಯದ್ವಾರೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿ। ಚಿತ್ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಙ್ಗಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೇ ಕಾರಣಂ, ನ ಚಿತ್ತಂ। ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾಯೇವ ಅಙ್ಗಮತ್ತಂ, ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವಸ್ಸ, ಇತರಥಾ ಮೇಥುನಸ್ಸ ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಭಾವೋತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಕಂ। ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇನಾತಿ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದನಿಯತಆಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಗಹಣತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮುಖೇನ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
ಇದಂ ಕಿನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಪುಚ್ಛಾ। ಇಮಾತಿಆದಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ವಿನೀತಾನಿ ಆಪತ್ತಿಂ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಆಪನ್ನೋತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೬೭) ಭಗವತಾ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಿ। ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಾನತೋ ದಸ್ಸನತೋ ಉದ್ದಾನಭೂತಾ ಗಾಥಾ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ, ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ, ಉದ್ದೇಸಗಾಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವತ್ಥು ಗಾಥಾತಿ ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿಕಾ ವಿನೀತವತ್ಥುಪಾಳಿಯೇವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಂ ಗನ್ಥನತೋ ‘‘ವತ್ಥುಗಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು। ದುತಿಯಾದೀನನ್ತಿ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ। ಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕಾರಾದಯೋ ಸಿಪ್ಪಿಕಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕರೂಪಂ, ಪಟಿಮಾರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೭. ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇತಿ ಮಕ್ಕಟೀವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥೂನಿ ದ್ವೇ। ತಾನಿಪಿ ಭಗವತಾ ವಿನೀತಭಾವೇನ ಪುನ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಹೋಸೀತಿಆದಿ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪನ ಭಗವತಾ ಚ ಗರಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುನ್ತಿಆದಿ ಚ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಚ ಪಠಮಂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚಿತೇ, ಭಗವತಾ ಚ ತೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕತ್ತೇ ಪಕಾಸಿತೇ ಭೀತಾ ತೇ ಸಯಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಚ್ಛಾ ಆರೋಚೇನ್ತಿ ಏವ। ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತಾ ಪುಟ್ಠಾ ಪನ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನಾಪಿ ಆರೋಚೇನ್ತಿ। ಭಗವಾಪಿ ಆಪತ್ತಿಂ ತ್ವನ್ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕತ್ತಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನೋತಿ ಏವ। ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾಯಂ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅವತ್ವಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಗುಣಮೇವ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ಇಧಾಪಿ ತೇಸಂ ವತ್ಥೂನಂ ಭಗವತಾ ವಿನೀತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಇಮಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಮನಸಿಕತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾನೇವೇತಾನಿ ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕುಸೇತಿ ಕುಸತಿಣಾನಿ। ಕೇಸೇಹೀತಿ ಮನುಸ್ಸಕೇಸೇಹಿ।
೬೮. ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪೋಕ್ಖಲಂ ನಾಮ ಸಮಿದ್ಧಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ‘‘ಪೋಕ್ಖರತಾ’’ತಿ ರ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ಸಮಿದ್ಧತಾ ಸುನ್ದರತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಧಂಸೇಸೀತಿ ಅಭಿಭವಿ। ನ ಲಿಮ್ಪತೀತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ।
೬೯. ಏವರೂಪಾ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಪಿ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಸುಯೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂಪಸಮ್ಪದಾಯ ಭಿಕ್ಖುನೀಉಪಸಮ್ಪದತೋಪಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠತ್ತಾ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ತಾತಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾಪೇತುನ್ತಿ ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿ। ತೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯಪಿ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತಚರಣಾದಿಕಂ ವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಓಕ್ಕನ್ತಿಕವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಪಸಙ್ಗಾನುಗುಣಂ ಓತರಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಬಲವಅಕುಸಲೇನಾತಿ ಪರದಾರಿಕಕಮ್ಮಾದಿನಾ। ದುಬ್ಬಲಕುಸಲೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಬಲವಾಕುಸಲೋಪಹತಸತ್ತಿನಾ ತತೋ ಏವ ದುಬ್ಬಲಭೂತೇನ ಕುಸಲೇನ। ದುಬ್ಬಲಅಕುಸಲೇನಾತಿ ಪುರಿಸಭಾವುಪ್ಪಾದಕಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾದಿಬಲವಕುಸಲೋಪಹತಸತ್ತಿನಾ ತತೋ ಏವ ದುಬ್ಬಲಭೂತೇನ ಪರದಾರಿಕಾದಿಅಕುಸಲೇನ। ಸುಗತಿಯಂ ಭಾವದ್ವಯಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜತ್ತಾ ಅಕುಸಲೇನೇವ ವಿನಾಸೋ ಕುಸಲೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ಉಭಯಮ್ಪೀತಿಆದಿ। ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪನ ಅಕುಸಲೇನೇವ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ವಿನಾಸೋ ಚ, ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಲಬಲವಭಾವೋವ ವಿಸೇಸೋ।
‘‘ಏಹಿ ಮಯಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಿಧಾಯ ಏಕದ್ಧಾನಗಮನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾಪತ್ತಿಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂವಿದಹನಂ ಪರಿಮೋಚೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತೇನ ಏಕಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತೇಪಿ ಬಹಿಗಾಮತೋ ಅನ್ತರಘರಂ ಸಂವಿಧಾಯ ಗಮನಮ್ಪಿ ಆಪತ್ತಿಕರಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರಿಮೋಚನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಮಯನ್ತಿಆದಿ। ಬಹಿಗಾಮೇತಿ ಗಾಮನ್ತರೇ। ದುತಿಯಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪಕ್ಕನ್ತಾ ವಾ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ೬೯೩) ವುತ್ತಅನಾಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಾಮನ್ತರ…ಪೇ॰… ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಕೋಪೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ। ಲಜ್ಜಿನಿಯೋ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನದುಕ್ಖಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೇಪಿ ಅಸತಿ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಮ್ಪಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಆಪದಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಅನಾಪತ್ತಿಅನುಲೋಮೇನ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ದುತಿಯಿಕಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಅಲಜ್ಜಿನಿಯೋ…ಪೇ॰… ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಲಜ್ಜಿನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಸಂವಾಸೇ ಆಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ತಾ ಅಸನ್ತಪಕ್ಖಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾಪೇತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಲಜ್ಜಿನೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಭೋಗೋ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ತತೋಪಿ ದುತಿಯಿಕಂ ವಿನಾ ಗಾಮನ್ತರಗಮನಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿ ಏವ ಸಿಯಾ ಸಙ್ಗಾಹಿಕತ್ತಾ ತಾಸಂ ಸಙ್ಗಾಹಿಕಲಜ್ಜಿನಿಗಣತೋ ವಿಯ। ಞಾತಿಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನಾಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಞಾತಿಕಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ವಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಭಾವೇ ಅರಮನ್ತಸ್ಸ ಮಾನಪಕತಿಕಸ್ಸ ಆಪದಾಟ್ಠಾನಸಮ್ಭವೇನ ತಂ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮ್ಪಿ ತದಞ್ಞೇಸಂ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇಪೀತಿ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇಪಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಯಾಚರಿಯಂ ಕತ್ವಾ। ಉಪಜ್ಝಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಗಹಣತ್ಥಂ ಉಪಜ್ಝಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ವಿನಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ। ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸನ್ನಿಧಿಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಚ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೪೨೧) ವಚನತೋ ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇತಿ ಇದಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಪುನಪಿ ಸತ್ತಾಹಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪಕತತ್ತೋತಿ ಅಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗೋ। ರಕ್ಖತೀತಿ ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣವಿಜಹನತೋ ರಕ್ಖತಿ, ಅವಿಭತ್ತತಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾನ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾನ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ। ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತೇ ಜಾತೇ ಪುನ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ।
ಹೀನಾಯಾವತ್ತನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ಪಕತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ‘ಗಿಹೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಗ್ಗಹಣಂ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ತತ್ತಕೇನ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಂ ಪಹಾಯ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಭಾವೂಪಗಮನಮ್ಪಿ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಮೇವ। ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ ಹಿ ತಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ತಾವ ಭಿಕ್ಖು ಏವ ಹೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಮೇವ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನ ಹೋತಿ, ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿಆಪತ್ತಿಞ್ಚ ನ ಜನೇತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ಓಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಞ್ಚ ಜನೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೮೯)।
ಏಕೇ ಪನ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾನಂ ದೋಸಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ತೇನಾಪಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ವಿಜಹನತೋ। ತೇನೇವ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಾದೀಸು ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾಯಂ ‘‘ಅಚ್ಛೇದವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಹವಿಬ್ಭಮಾ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನೇ ವಿಬ್ಭಮನಾಮೇನ ವುತ್ತಂ।
ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅದತ್ವಾವ ಅನತ್ಥಿಕಸ್ಸೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತವತ್ಥೂನಂ ಬಹಿ ಛಡ್ಡನೇನ। ಕೇಚಿ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಿತವತ್ಥೂಸು ಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪುರೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಭಾವತೋ ಪರಿಮೋಚನತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಗ್ಗಹಮತ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ಚೀವರಾದಿಅಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ತಥಾವಚನಾಭಾವಾ। ಯಥೇವ ಹಿ ಚೀವರಾದೀಸು ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಂ ವತ್ವಾಪಿ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ಚ ಚೀವರಾದೀಸು ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಏವಮಿಧ। ಇಧ ಪನ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅನಪೇಕ್ಖಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಯತೋ ಮುತ್ತೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಜಹತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಜತು, ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಗತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ। ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನಪೇಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನಪೇಕ್ಖತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಇಧ ವಿಸುಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ನ ಹೇತ್ಥ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಧಾನಮತ್ಥಿ। ಅಪಿಚ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಮತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸತಿ ಪುರೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೋಪಿ ಆಹಾರೋ ಭುಞ್ಜಿತುಕಮ್ಯತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಮತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾಸುಖಂ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ, ತಥಾ ಚ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಭೇದಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಏವ ಸಿಯುಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –
‘‘ಗಣ್ಠಿಕಪತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಗಣ್ಠಿಕನ್ತರೇ ಸ್ನೇಹೋ ಪವಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ತಾದಿಸೇ ಪತ್ತೇಪಿ ಪುನದಿವಸೇ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೩)।
ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಅನಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಕತ್ಥಚಿ ಈದಿಸೇಸು ಚ ಗಣ್ಠಿಕಪತ್ತಾದೀಸು ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ನತ್ಥೇವ ತಪ್ಪಹಾನಾಯ ವಾಯಾಮತೋ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥಗತಆಮಿಸೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪತ್ತೇ ಪುನ ಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ –
‘‘ಅನ್ತೋಸತ್ತಾಹಂ
ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ಥುವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನ್ತೋಸತ್ತಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತೀ’’ತಿ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಚನತೋ ವತ್ಥುಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಅನಜ್ಝೋಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ನಿಯಮನಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಏಕಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣವಿಜಹನಕಾರಣಮೇವ, ಇದಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಮತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಸುವುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ‘‘ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಞ್ಹಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ದೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೬೯) ‘‘ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅದತ್ವಾವ ಅನತ್ಥಿಕತಾಯ ‘ನತ್ಥಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಂ ನ ದಾನಿ ನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವತ್ಥೂಸು ವಾ, ‘ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಮತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣವಿಜಹನಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮಮೇವ ಪನ ಬಾಹಿರಪರಿಭೋಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಅನಪೇಕ್ಖವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪಾಳಿಪದತ್ಥೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಂ। ನಸ್ಸತಿ, ವಿನಸ್ಸತಿ, ಡಯ್ಹತಿ, ವಿಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ಪದಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣೇನಾತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಬಲಕ್ಕಾರಾದಿನಾ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣೇನ। ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದನವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇಸು ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿಜಹತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖುವಿಹಾರೇ। ಉಪರೋಪಕಾತಿ ತೇನ ರೋಪಿತಾ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾ। ತೇರಸಸು ಸಮ್ಮುತೀಸೂತಿ ಭತ್ತುದ್ದೇಸಕಸೇನಾಸನಪಞ್ಞಾಪಕಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಚೀವರಭಾಜಕಯಾಗುಭಾಜಕಫಲಭಾಜಕಖಜ್ಜಭಾಜಕಅಪ್ಪಮತ್ತಕವಿಸ್ಸಜ್ಜಕಸಾದಿಯಗಾಹಾಪಕಪತ್ತಗಾಹಾಪಕಆರಾಮಿಕಪೇಸಕಸಾಮಣೇರಪೇಸಕಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಖಾತಾಸು ತೇರಸಸು ಸಮ್ಮುತೀಸು।
ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಸೇನಾಸನಗ್ಗಾಹೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೇಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೇಪಿ ಕಥಿನತ್ಥಾರಸ್ಸ, ತಮ್ಮೂಲಕಾನಂ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ತಾ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಸೇನಾಸನಗ್ಗಾಹಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಚೇ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇ …ಪೇ॰… ಛಾರತ್ತಂ ಮಾನತ್ತಮೇವ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯ ಸಾಧಾರಣಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿವಸನ್ತಸ್ಸ ಅಸಮಾದಿನ್ನಪರಿವಾಸಸ್ಸ ವಾ ಲಿಙ್ಗೇ ಪರಿವತ್ತೇ ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತಂ ಚರನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತೇ ಅಸಮಾದಿನ್ನೇ ಏವ ಪುನ ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿವತ್ತತಿ, ಪರಿವಾಸಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವುತ್ಥಪರಿವಾಸಸ್ಸೇವ ಛಾರತ್ತಂ ಮಾನತ್ತಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ಪರಿವಾಸದಾನಂ ನತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವತೋ। ಸಚೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇಪಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ನಾರೋಚೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವ ಹೋತಿ, ಆಪತ್ತಿಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವತೋ ಪರಿವಾಸೋ ಚ ದಾತಬ್ಬೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಲಿಙ್ಗೇ ಪರಿವತ್ತೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕತ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅವಿಜಹನತೋ ಪುನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ನ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ತೇಸಂ ಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನಪುರಿಸಾದಯೋ ನಿದಸ್ಸಿತಾ।
೭೧. ತಥೇವಾತಿ ಮುಚ್ಚತು ವಾ ಮಾ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಅಸಾದಿಯನಂ ದುಕ್ಕರಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಅರಿಯಾನಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಕರತ್ತಾಭಾವಾ। ನ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಲೋಕವಜ್ಜಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ।
೭೩. ಸುಫುಸಿತಾತಿ ಉಪರಿಮಾಯ ದನ್ತಪನ್ತಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ದನ್ತಪನ್ತಿ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತಾ, ಅವಿವಟಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತೋಮುಖೇ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಾಟಿತೇ ಪನ ಓಟ್ಠಮಂಸೇ ದನ್ತೇ ಸುಯೇವ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಬಹಿನಿಮಿತ್ತೇ ಛುಪನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತದನ್ತಜಿವ್ಹಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಾ ನಾಮ ಲೋಮಕೂಪೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಅಗ್ಗಿಜಾಲಾಹಿ ದಡ್ಢಸರೀರತಾಯ ಅತಿವಿಯ ತಸಿತರೂಪಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾಸುರಾ ಅಟ್ಠಿಚಮ್ಮಾವಸಿಟ್ಠಾ ಭಯಾನಕಸರೀರಾ ಪೇತಿಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ವಿಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಕತಮ್ಪಿ ಉಪಹತಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾದಿದೋಸೇಹಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನುಪ್ಪಾದಕಭಾವೇನ ದೂಸಿತಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ, ನ ಪನ ವಿನಟ್ಠಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ। ಸೀಸೇ ಪತ್ತೇತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾದನೇ ಜಾತೇ। ಅಪ್ಪವೇಸೇತುಕಾಮತಾಯ ಏವ ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಛುಪನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ, ಸೇವೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಟಮೇವ ಸಾಮನ್ತ’’ನ್ತಿ।
೭೪. ಜಾತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುಮನಪುಪ್ಫಪರಿಯಾಯೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಗುಮ್ಬೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಪುಪ್ಫಗುಮ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಂ ವನಂ ಜಾತಿಯಾವನನ್ತಿ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕರಸನ್ತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ।
೭೭. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಇತ್ಥೀಹಿ ಕತಅಜ್ಝಾಚಾರವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ। ರುಕ್ಖಸೂಚಿಕಣ್ಟಕದ್ವಾರನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಪವೇಸನನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಪನ ಅಪನೇತ್ವಾ ಥಕನಕಯೋಗ್ಗೇನ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾಪಟಲೇನ ಯುತ್ತಂ ದ್ವಾರಂ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಗಾಮದ್ವಾರಸ್ಸ ಪಿಧಾನತ್ಥಂ ಪದರೇನ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ವಾ ಕತಸ್ಸ ಕವಾಟಸ್ಸ ಉದುಕ್ಖಲಪಾಸರಹಿತತಾಯ ಏಕೇನ ಸಂವರಿತುಂ ವಿವರಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಂ ಚಕ್ಕಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಯೇನ ಪರಿವತ್ತಮಾನೇನ ತಂ ಕವಾಟಂ ಸುಖಥಕನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ। ಚಕ್ಕಮೇವ ಹಿ ಲಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಂವರಣವಿವರಣತ್ಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಲಕಂ, ತೇನ ಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಕವಾಟಂ ಚಕ್ಕಲಕಂ ನಾಮ, ತೇನ ಯುತ್ತಂ ದ್ವಾರಂ ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರಂ। ಮಹಾದ್ವಾರೇಸು ಪನ ದ್ವೇ ತೀಣಿಪಿ ಚಕ್ಕಲಕಾನಿ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ಫಲಕೇಸೂತಿಆದಿ। ಕಿಟಿಕಾಸೂತಿ ವೇಳುಪೇಸಿಕಾಹಿ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ಚ ಕತಥಕನಕೇಸು। ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಕಲಕಯನ್ತೇನ ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕಾಯುತ್ತಮಹಾದ್ವಾರಂ। ಗೋಪ್ಫೇತ್ವಾತಿ ಆವುಣಿತ್ವಾ, ರಜ್ಜೂಹಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ವಾ। ಏಕಂ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣಿದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ। ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ನಿಪನ್ನೇಪಿ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೇ ಪನ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅಸನ್ತಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ। ರಹೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ವಾತಿಆದಿ। ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಸ್ಸ ಸದ್ವಾರಬನ್ಧತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ‘‘ಏಕಕುಟ್ಟಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಭಾರೋತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಪಮಾಣಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಪ್ಪಹೋನಕೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
ಮಹಾಪರಿವೇಣನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅಙ್ಗಣಂ, ತೇನ ಚ ಬಹುಜನಸಞ್ಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ಮಹಾಬೋಧೀತಿಆದಿ। ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಹತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತಭೂತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ನಿಪನ್ನತ್ತಾ। ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನ ಸುಪತಿ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ಞತ್ವಾ ವಾ ಅಞತ್ವಾ ವಾ ಅನುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಯಿತಸನ್ತಾನೇನ ಸುಪತಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ದ್ವಾರಸಂವರಣಾದಿನೋ ಅಕತತ್ತಾ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತೇ ಕತನಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಆಪತ್ತಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಅಕಿರಿಯಾ, ದಿವಾ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಕಿರಿಯಾ ಚ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪುರಾರುಣಾ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾಪಿ ಯಾವ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಾ ಸಯನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಆಪತ್ತಿಯೇವ। ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕದಾ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ನ ತಾವ ರತ್ತಿಯಂ ‘‘ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೩) ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ದಿವಾಸಯನದುಕ್ಕಟಮೇವ ನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ಚ ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇಯೇವ ಉಟ್ಠಾತಿ। ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅನಾದರಿಯಆಪತ್ತಿ ಪನ ಪುರಾರುಣಾ ಉಟ್ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಹೋತೇವ ‘‘ದುಕ್ಕಟಾ
ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಾದಾನಂ ಪನ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ನಿಪನ್ನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಪಸ್ಸಾಯ ಸುಪನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಟಿಟ್ಠಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪದೇಸಂ ಭೂಮಿಂ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಥಮ್ಭಾದಿಂ ಅಪಸ್ಸಾಯ ಸುಪನ್ತಸ್ಸ। ಕಟಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ಭೂಮಿಂ ಫುಸಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸಯನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಿಟ್ಠಿಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಾ। ದೀಘವನ್ದನಾದೀಸುಪಿ ತಿರಿಯಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಂ ಪಸಾರಿತತ್ತಾ ನಿಪಜ್ಜನಮೇವಾತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾವ ‘‘ವನ್ದಾಮೀತಿ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪಜ್ಜೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಪಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಪತನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಸಯೇ ಜಾತೇ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಚ। ಯಸ್ಸ ಪನ ವಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅವಿಸಯೋ, ಏತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ಪತಿತಕ್ಖಣೇ ವಿಯ। ತತ್ಥೇವ ಸಯತಿ ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸಯೇಪಿ ಅಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ‘‘ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏಕಭಙ್ಗೇನಾತಿ ಉಭೋ ಪಾದೇ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾವ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ಸರೀರಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನ ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಲಿಖಿತಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಸುಪನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅವಿಸಯತ್ತಮತ್ಥೀತಿ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಪನ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಸುಪನ್ತಸ್ಸ ವಿಸಞ್ಞತ್ತಾಭಾವೇನ ವಿಸಯತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕಥಯನ್ತಿ। ವಿಸಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ। ದ್ವೇ ಪನ ಜನಾತಿಆದಿಪಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವಚನಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಮಾಣಂ। ಯಕ್ಖಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನೋ ಪನ ಅನಿಪನ್ನತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೭೮. ಅಪದೇತಿ ಪದನ್ತಿ ಪದವಳಞ್ಜಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಪದ’’ನ್ತಿ। ಏತದಗ್ಗನ್ತಿ ಏಸೋ ಅಗ್ಗೋ। ಯದಿದನ್ತಿ ಯೋ ಅಯಂ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ
ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ
ಅದುತಿಯೇನಾತಿ
ಧನಿಯವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೮೪. ರಾಜೂಹಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ರಾಜಗಹನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ಧಾತೂ’’ತಿ। ರಾಜಪುರೋಹಿತೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮ್ಪಿ ರಾಜಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಗ್ಗಹಣಂ, ನಗರಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇತ್ಥ ‘‘ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ। ಅಞ್ಞೇಪೇತ್ಥ ಪಕಾರೇತಿ ಸುಸಂವಿಹಿತಾರಕ್ಖತ್ತಾ ರಾಜೂನಂ ಗಹಂ ಗೇಹಭೂತನ್ತಿ ರಾಜಗಹನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪಕಾರೇ। ವಸನ್ತವನನ್ತಿ ಕೀಳಾವನಂ, ವಸನ್ತಕಾಲೇ ಕೀಳಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯತ್ತಾ ಪನ ವಸನ್ತವನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸದ್ವಾರಬನ್ಧಾತಿ ವಸ್ಸೂಪಗಮನಯೋಗ್ಗತಾದಸ್ಸನಂ। ನಾಲಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೮೪ ಆದಯೋ) ನಾಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ದೇಸಿತಂ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಂ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಛದನಾನನ್ತಿ ತಿಣಪಣ್ಣಇಟ್ಠಕಸಿಲಾಸುಧಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ। ನೋ ಚೇ ಲಭತಿ…ಪೇ॰… ಸಾಮಮ್ಪಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾವಾಸತ್ಥವಜೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಅಸೇನಾಸನಿಕೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಆಲಯಕರಣಮತ್ತೇನ ಉಪಗಮನಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸೇನಾಸನಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸೇನಾಸನಿಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೨೦೪) ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನಾಲಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೇನಾಪೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನಾವಾಸತ್ಥವಜೇಸುಯೇವ ಚ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಾವಾಯ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೨೦೩) ಅಸತಿಪಿ ಸೇನಾಸನೇ ಆಲಯಕರಣವಸೇನ ವಸ್ಸೂಪಗಮನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನಾಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಮನುಧಮ್ಮತಾತಿ ಸಾಮೀಚಿವತ್ತಂ। ಕತಿಕವತ್ತಾನೀತಿ ಭಸ್ಸಾರಾಮತಾದಿಂ ವಿಹಾಯ ಸಬ್ಬದಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿಕತಿಕವತ್ತಾನಿ। ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನೀತಿ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಾದಿಖನ್ಧಕವತ್ತಂ ಪೂರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನಿ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ।
ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ ಪಾಟಿಪದದಿವಸತೋ ಪರಿವಾರೇ ಚ ‘‘ಕಥಿನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾರಮಾಸೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೧೨) ವತ್ವಾ ‘‘ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಮಾಸೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೧೨) ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಹಿ ಕಥಿನತ್ಥಾರಸ್ಸ ಕಾಲೋ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯೇವ ಚಾರಿಕಾಪಕ್ಕಮನಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಲೋ, ನ ತತೋ ಪುರೇ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಂಯೇವ ಕಥಿನತ್ಥಾರಾರಹತ್ತಾ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಪವಾರಣಾದಿವಸೇ ಕಥಿನತ್ಥಾರೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ವುತ್ಥವಸ್ಸಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಪವಾರಣಾದಿವಸಸ್ಸ ಅವುತ್ಥತ್ತಾ।
ಯಂ ಪನ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೮೪) ‘‘ಏಕದೇಸೇನ ಅವುತ್ಥಮ್ಪಿ ತಂ ದಿವಸಂ ವುತ್ಥಭಾಗಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವುತ್ಥಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ತಂದಿವಸಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಕಾಲೇ ವಸನ್ತೋವ ಹಿ ತಂ ದಿವಸಂ ವುತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತಿ
ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾತಿ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನವಸ್ಸತಾದಸ್ಸನಪರಂ ಏತಂ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ ಅಪ್ಪವಾರಿತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ಥವಸ್ಸತ್ತಾ। ನ ಓವಸ್ಸಿಯತೀತಿ ಅನೋವಸ್ಸಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ನ ತೇಮಿಯತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನವಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ಅನು ಅನು ಅವಯೋತಿಆದಿ। ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಆಚರಿಯಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಚರಿಯಕಮ್ಮೇ’’ತಿ। ಕಟ್ಠಕಮ್ಮಂ ಥಮ್ಭಾದಿ। ತೇಲತಮ್ಬಮತ್ತಿಕಾಯಾತಿ ತೇಲಮಿಸ್ಸಾಯ ತಮ್ಬಮತ್ತಿಕಾಯ।
೮೫. ಕುಟಿಕಾಯ ಕರಣಭಾವನ್ತಿ ಕುಟಿಯಾ ಕತಭಾವಂ। ಕಿಂ-ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೇ ಅನಾಗತಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಪಾಣಘಾತಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕರಣೇನ ಪನ ಬಹೂನಂ ಪಾಣಾನಂ ಮರಣತ್ತಾ ಪಾಣೇ ಬ್ಯಾಬಾಧೇನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾತಬ್ಯಭಾವನ್ತಿ ವಿನಾಸೇತಬ್ಬತಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಕರೋನ್ತಾನನ್ತಿ ಥೇರೇನ ಅಕತೇಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇ ಪಾಣಕಾನಂ ಮರಣಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಲೇಸೇನ ಗಹಣಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಚ ‘‘ಮಮ ತಾದಿಸಂ ಅಕುಸಲಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಲೇಸಗ್ಗಹಣನಿಮಿತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪಗಮನಂ ಅನುಕಿರಿಯಂ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅನುಗಮನಂ ಗಾಹಂ। ಘಂಸಿತಬ್ಬೇತಿ ಮದ್ದಿತಬ್ಬೇ, ವಿನಾಸಿತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಇದಂ ಭಗವತಾ ಕುಟಿಯಾ ಭೇದಾಪನವಚನೇನ ಸಿದ್ಧಂ, ಸಾಪಿ ತಿಣದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ತುಲಾಥಮ್ಭಾದೀಹಿ ಅಮಿಸ್ಸಾ ಸುದ್ಧಮತ್ತಿಕಾಮಯಾಪಿ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಕತಾ ವಟ್ಟತಿ। ಕೇಚಿ ಹಿ ಇಟ್ಠಕಾಹಿಯೇವ ಥಮ್ಭೇ ಚಿನಿತ್ವಾ ತದುಪರಿ ಇಟ್ಠಕಾಹಿಯೇವ ವಿತಾನಾದಿಸಣ್ಠಾನೇನ ತುಲಾದಿದಾರುಸಮ್ಭಾರವಿರಹಿತಂ ಛದನಮ್ಪಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಇಟ್ಠಕಾಮಯಮೇವ ಆವಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಾದಿಸಂ ವಟ್ಟತಿ। ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ಗಿಞ್ಜಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಾ, ತಾಹಿಯೇವ ಕತೋ ಆವಸಥೋ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥೋ। ವಯಕಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ಮತ್ತಿಕುದ್ಧಾರಣಇಟ್ಠಕದಾರುಚ್ಛೇದನಾದಿಕಾರಕಾನಂ ದಿನ್ನಭತ್ತವೇತ್ತನಾದಿವತ್ಥುಬ್ಬಯೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಏತೇನ ಕುಟಿಭೇದಕಾನಂ ಗೀವಾದಿಭಾವಂ ಪರಿಸಙ್ಕತಿ। ತಿತ್ಥಿಯಧಜೋತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಮೇವ ಸಞ್ಞಾಣಭೂತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಚಾಟಿಆದೀಸು ವಸನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಕಾರಣದ್ವಯಮ್ಪಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ
ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ
ಛತ್ತದಣ್ಡಗ್ಗಾಹಕಂ ಸಲಾಕಪಞ್ಜರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪಞ್ಜರಸಲಾಕಾನಂ ಮಜ್ಝಟ್ಠೋ ಬುನ್ದೇ ಪುಥುಲೋ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಸದಿಸೋ ಅಗ್ಗೇ ಸಛಿದ್ದೋ ಯತ್ಥ ದಣ್ಡನ್ತರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಛತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಸಯಮೇವ ದೀಘತಾಯ ಗಹಣದಣ್ಡೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಛತ್ತದಣ್ಡೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಅಪರಿಗಳನತ್ಥಾಯ ಛತ್ತಸಲಾಕಾನಂ ಮೂಲಪ್ಪದೇಸದಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ದಳ್ಹಪಞ್ಜರಂ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತೇಹಿ ವಿನನ್ಧನ್ತಿ, ಸೋ ಪದೇಸೋ ಛತ್ತದಣ್ಡಗಾಹಕಸಲಾಕಪಞ್ಜರಂ ನಾಮ, ತಂ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನ ವಣ್ಣಮಟ್ಠತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಥಿರಕರಣತ್ಥಮೇವ ಏಕವಣ್ಣಸುತ್ತೇನ ವಿನನ್ಧಿಯಮಾನಂ ಯದಿ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ನ ತತ್ಥ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆರಗ್ಗೇನಾತಿ ನಿಖಾದನಮುಖೇನ। ದಣ್ಡಬುನ್ದೇತಿ ದಣ್ಡಮೂಲೇ ಕೋಟಿಯಂ। ಛತ್ತಮಣ್ಡಲಿಕನ್ತಿ ಛತ್ತಪಞ್ಜರೇ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಬದ್ಧದಣ್ಡವಲಯಂ। ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾತಿ ನಿನ್ನಂ, ಉನ್ನತಂ ವಾ ಕತ್ವಾ।
ನಾನಾಸುತ್ತಕೇಹೀತಿ ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ। ಇದಞ್ಚ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಏಕವಣ್ಣಸುತ್ತಕೇನಾಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವ, ‘‘ಪಕತಿಸೂಚಿಕಮ್ಮಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟ್ಟಮುಖೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಟ್ಟಾನಂ ಸಙ್ಘಟಿತಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಯನ್ತೇತಿ ಚೀವರಪರಿಯನ್ತೇ, ಅನುವಾತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ವೇಣಿನ್ತಿ ವರಕಸೀಸಾಕಾರೇನ ಸಿಬ್ಬನಂ। ಸಙ್ಖಲಿಕನ್ತಿ ದಿಗುಣಸಙ್ಖಲಿಕಾಕಾರೇನ ಸಿಬ್ಬನಂ, ವೇಣಿಂ ವಾ ಸಙ್ಖಲಿಕಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಕತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಗ್ಘಿಯಂ ನಾಮ ಚೇತಿಯಸಣ್ಠಾನಂ, ಯಂ ಅಗ್ಘಿಯತ್ಥಮ್ಭೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಕ್ಕಿರನ್ತೀತಿ ಉಟ್ಠಪೇನ್ತಿ। ಚತುಕೋಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಗಣ್ಠಿಕಪಾಸಕಪಟ್ಟಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೋಣಸುತ್ತಪಿಳಕಾತಿ ಗಣ್ಠಿಕಪಾಸಕಪಟ್ಟಾನಂ ಕೋಣೇಹಿ ಬಹಿ ನಿಗ್ಗತಸುತ್ತಾನಂ ಮಣಿನಾತಿ ನೀಲಮಣಿಆದಿಮಟ್ಠಪಾಸಾಣೇನ, ಅಂಸವದ್ಧಕಕಾಯಬನ್ಧನಾದಿಕಂ ಪನ ಅಚೀವರತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾದೀಹಿ ಘಂಸಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಣ್ಣಸುತ್ತಕನ್ತಿ ಚೀವರಸ್ಸ ದೀಘತೋ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಸಿಬ್ಬಿತಾನಂ ಚತೂಸು ಕಣ್ಣೇಸು ಕೋಣೇಸು ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಸೀಸಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ, ತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾವ ಪಾರುಪಿತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ರಜಿತಕಾಲೇ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಏಕಂ ಕಣ್ಣಸುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಪನ ನಾಮೇನ ಯಂ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಲಗ್ಗನತ್ಥಾಯಾತಿ ಚೀವರರಜ್ಜುಯಂ ಚೀವರಬನ್ಧನತ್ಥಾಯ। ಗಣ್ಠಿಕೇತಿ ದನ್ತಾದಿಮಯೇ। ಪೀಳಕಾತಿ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬಪೀಳಕಾ।
ಥಾಲಕೇ ವಾತಿ ತಮ್ಬಾದಿಮಯೇ ಪುಗ್ಗಲಿಕೇ ತಿವಿಧೇಪಿ ಕಪ್ಪಿಯಥಾಲಕೇ। ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಮಣಿವಣ್ಣಕರಣಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತೇಲವಣ್ಣಕರಣತ್ಥಂ ಪನ ವಟ್ಟತಿ। ಪತ್ತಮಣ್ಡಲೇತಿ ತಿಪುಸೀಸಾದಿಮಯೇ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಾನಿ ಪತ್ತಮಣ್ಡಲಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಕಾಕಿಣ್ಣಾನಿ ಭಿತ್ತಿಕಮ್ಮಕತಾನೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಭಿತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಕರದನ್ತಕಂ ಛಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮಕರದನ್ತಕಂ ಪನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ಲದ್ಧಮ್ಪಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಾ ಮುತ್ತತ್ತಾ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕನಯೇ ವುತ್ತಂ। ಏವಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಈದಿಸಂ।
ಲೇಖಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆರಗ್ಗೇನ ದಿನ್ನಲೇಖಾವ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಿಕಾದಿವಣ್ಣೇಹಿ ಕತಲೇಖಾ ವಟ್ಟತಿ। ಛತ್ತಮುಖವಟ್ಟಿಯನ್ತಿ ಧಮಕರಣಸ್ಸ ಹತ್ಥೇನ ಗಹಣಛತ್ತಾಕಾರಸ್ಸ
ದೇಡ್ಡುಭಸೀಸನ್ತಿ ಉದಕಸಪ್ಪಸೀಸಂ। ಅಚ್ಛೀನೀತಿ ಕುಞ್ಜರಚ್ಛಿಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಏಕಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕರಜ್ಜುಕಂ ದಿಗುಣಂ ತಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಬನ್ಧಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಏಕಮೇವ ಪನ ಸತವಾರಮ್ಪಿ ಸರೀರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಬಹುರಜ್ಜುಕೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಏಕೇನ ನಿರನ್ತರಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಕತಂ ‘‘ಬಹುರಜ್ಜುಕ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಂ ಮುರಜಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮುರಜಞ್ಹಿ ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಮುರಜವಟ್ಟಿಸಣ್ಠಾನಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಮುರಜಂ ಮದ್ದವೀಣಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಮಙ್ಗಸಣ್ಠಾನಞ್ಚ ದಸಾಸು ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ದಸಾ ಜೀರನ್ತಿ; ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮುರಜಂ ಮದ್ದವೀಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೭೮) ವುತ್ತತ್ತಾ।
ವಿಧೇತಿ ದಸಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಥಿರಭಾವಾಯ ದನ್ತವಿಸಾಣಸುತ್ತಾದೀಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಧೇ। ಅಟ್ಠ ಮಙ್ಗಲಾನಿ ನಾಮ ಸಙ್ಖೋ ಚಕ್ಕಂ ಪುಣ್ಣಕುಮ್ಭೋ ಗಯಾ ಸಿರೀವಚ್ಛೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ಧಜಂ ಸೋವತ್ತಿಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಚ್ಛಯುಗಳಛತ್ತನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಿವಸೇನಪಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದಲೇಖಾಮತ್ತನ್ತಿ ದನ್ತಾದೀಹಿ ಕತವಿಧಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಕೋಟೀಸು ಕತಪರಿಚ್ಛೇದರಾಜಿಮತ್ತಂ।
‘‘ಉಜುಕಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚತುರಸ್ಸಾದಿಸಣ್ಠಾನಾಪಿ ಅಞ್ಜನೀ ವಙ್ಕಗತಿಕಾ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸಿಪಾಟಿಕಾಯಾತಿ ಆರಕಣ್ಟಕಂ ನಾಮ ಪೋತ್ಥಕಾದಿಅಅಸಙ್ಖಾರಣತ್ಥಂ ಕತದೀಘಮುಖಸತ್ಥಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಭಮಕಾರಾನಂ ದಾರುಆದಿಲಿಖನಸತ್ಥಕ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ವಟ್ಟಮಣಿಕನ್ತಿ ವಟ್ಟಂ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಪುಪ್ಫುಳಕಂ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಿಳಕಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಿಪ್ಫಲಿಕೇತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಛೇದನಕೇ ಖುದ್ದಕಸತ್ಥೇ। ವಲಿತಕನ್ತಿ ನಖಚ್ಛೇದನಕಾಲೇ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ವಲೀಹಿ ಯುತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವಿಕಾರಂ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ವಣ್ಣಮಟ್ಠತ್ಥಾಯ, ತಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ, ತೇನ ಚ ಕತ್ತರದಣ್ಡಕೋಟಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಘಟ್ಟನೇನ ಸದ್ದನಿಚ್ಛರಣತ್ಥಾಯ ಕತಂ ಅಯೋವಲಯಾದಿಕಂ ಸಂಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಿಯತೋ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಉತ್ತರಾರಣಿಯಾ ಪವೇಸನತ್ಥಂ ಆವಾಟಮಣ್ಡಲಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಕಮೇವ ಬನ್ಧಿತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಉಭೋಸು ವಾ ಪಸ್ಸೇಸು ಏಕಪಸ್ಸೇ ವಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ವಾಸಿದಣ್ಡಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದಣ್ಡಕೋಟೀನಂ ಅಚಲನತ್ಥಂ ಬನ್ಧಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಮಣ್ಡಸಾರಕೇತಿ ಭೂಮತ್ಥರಣೇತಿ ಕಟಸಾರಾದಿಮಯೇ ಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಅತ್ಥರಣೇ। ಪಾನೀಯಘಟೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ಭಾಜನವಿಕತಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಮಞ್ಚಾದೀಸು ಇತ್ಥಿಪುರಿಸರೂಪಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ ತೇಲಭಾಜನೇಸುಯೇವ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸರೂಪಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ತೇಲಭಾಜನೇನ ಸಹ ಅಗಣೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಮಞ್ಚಾದೀನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ, ಏತೇಸಂ ಪನ ಮಞ್ಚಾದೀನಂ ಹತ್ಥೇನ ಆಮಸಿತಬ್ಬಭಣ್ಡತ್ತಾ ಇತ್ಥಿರೂಪಮೇವೇತ್ಥ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಸೀಮಸಾಮಿಕಾನಂ। ರಾಜವಲ್ಲಭೇಹೀತಿ ಲಜ್ಜೀಪೇಸಲಾದೀನಂ ಉಪೋಸಥಾದಿಅನ್ತರಾಯಕರಾ ಅಲಜ್ಜಿನೋ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ತೇಹಿ ಸಹ ಉಪೋಸಥಾದಿಕರಣಾಯೋಗಾ, ತೇನೇವ ‘‘ಸೀಮಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ಲಜ್ಜೀಪರಿಸಾತಿ ತೇಸಂ ಸೀಮಾಸಾಮಿಕಾನಂ ಅನುಬಲಂ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಲಜ್ಜೀಪರಿಸಾ। ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕತನ್ತಿ ಯಂ ಅಲಜ್ಜೀನಂ ಸೇನಾಸನಭೇದನಾದಿಕಂ ಲಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕತಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಸುಕತಮೇವ ಅಲಜ್ಜೀನಿಗ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬತೋ।
೮೮. ಅವಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ನೀಚತೋ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ। ಉಜ್ಝಾಯನತ್ಥೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಥೇಯ್ಯಕಮ್ಮನಿನ್ದನತ್ಥೋ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ನ ಪನ ದಾರು-ಸದ್ದವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ತಸ್ಸ ಬಹುವಚನತ್ತಾ। ವಚನಭೇದೇತಿ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನಂ ಭೇದೇ। ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀಆದಿಸಬ್ಬಾವಯವವನ್ತಂ। ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಬಿಮ್ಬೀತಿ ಸುವಣ್ಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಾರಸುವಣ್ಣಸದಿಸವಣ್ಣತಾಯ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪೋರಾಣಸತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವೀಸತಿಮಾಸಪ್ಪಮಾಣಉತ್ತಮಸುವಣ್ಣಗ್ಘನಕೋ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ನೀಲಕಹಾಪಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ರುದ್ರದಾಮೇನ ನಾಮ ಕೇನಚಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ರುದ್ರದಾಮಕೋ। ಸೋ ಕಿರ ನೀಲಕಹಾಪಣಸ್ಸ ತಿಭಾಗಂ ಅಗ್ಘತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ದೇಸೇ ನೀಲಕಹಾಪಣಾ ತೇನಾತಿ ನೀಲಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗಭೂತೇನ। ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವಾತಿಆದಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದೀಸು ಪನ ಇತರಾಪತ್ತೀಸುಪಿ ತಬ್ಬತ್ಥೂಸು ಚ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥೇವ, ಕೇವಲಂ ಕೇಚಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಏಕದೇಸೇನಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಯಥಾಪರಾಧಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೯೨. ಪುನಪಿ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರೇಸು ದಸ್ಸಿತೇಸು ತದಞ್ಞಂ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇನ್ದಖೀಲೇತಿ ಉಮ್ಮಾರೇ। ಅರಞ್ಞಸಙ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಥಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಸತಿಪಿ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಇನ್ದಖೀಲಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ ‘‘ವೇಮಜ್ಝಮೇವ ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ದ್ವಾರಬಾಹಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಪಾಕಾರವೇಮಜ್ಝಮೇವ ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಲುಠಿತ್ವಾತಿ ಪವಟ್ಟಿತ್ವಾ।
ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಪಾತೋ ವಾತಿಆದಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಕಾಕುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಬಲದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ಭಾಜನಧೋವನಉದಕಂ ಛಡ್ಡೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೯೨) ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ, ತೇನೇವ ‘‘ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಪಾತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಞ್ಚ ಘರೂಪಚಾರೋವ ಗಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಬಹಿ ಉಪಚಾರೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸುಪ್ಪಮುಸಲಪಾತೋಪಿ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಗೇಹಸ್ಸೇವ, ಸೋ ಚ ಯತೋ ಪಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅಪ್ಪಹೋನಟ್ಠಾನೇ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಘರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಪಾಕಾರಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಸೋವ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಘರೂಪಚಾರೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಗಾಮೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಸಙ್ಕರೀಯತೀತಿ ಮಿಸ್ಸೀಯತಿ। ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ। ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೧೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಚಾತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಏಕಲೇಡ್ಡುಪಾತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಉಪಚಾರಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧೨) ಅಯಮೇವ ನಯೋ ಅತಿದಿಸಿತೋ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತಂ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಮಾತಿಕಾಯಞ್ಚ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಘರಘರೂಪಚಾರಾದೀಸು ಠಿತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭಭಾಜನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾತಿ ಇನ್ದಖೀಲತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಆಚರಿಯಧನು ನಾಮ ಪಕತಿಹತ್ಥೇನ ನವವಿದತ್ಥಿಪಮಾಣಂ, ಜಿಯಾಯ ಪನ ಆರೋಪಿತಾಯ ಸತ್ತಟ್ಠವಿದತ್ಥಿಮತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಅನುರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯತ್ತಾ। ಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಮ್ಹಿ ಅಕತೇ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ಥುಸಾಮಿನಾ ಅವಿದಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಬಾಲುಮ್ಮತ್ತಾದೀನಂ ಸನ್ತಕಂ ವಿಯ, ತಾದಿಸಂ ಅವಹರನ್ತೋಪಿ ಞಾತಕಾದೀಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಞತ್ವಾ ವತ್ಥುಸಾಮಿನಾ ಚ ಅನುಬನ್ಧಿತಬ್ಬತೋ ಪಾರಾಜಿಕೋವ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಸೋ ಥೇನೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಥೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪಪಞ್ಚಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಠಾನಾಚಾವನಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕೋ ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಭಿಯೋಗವಸೇನಾತಿ ಅಟ್ಟಕರಣವಸೇನ। ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇನೇವಾತಿ ಇದಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಞ್ಞೇವ ಆವೇಣಿಕವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಾಣೋ ಅಪದನ್ತಿಆದೀಸು ಹಿ ‘‘ಪದಸಾ ನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೧೧), ಭಿಕ್ಖು ದಾಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಯೋ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಞ್ಞೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಆರಾಮಾದಿಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸು ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಆರಾಮಾದಿಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸು ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸು ಅಲಬ್ಭನಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನಾಭಣ್ಡವಸೇನ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾವಿಞ್ಞಾಣಕಮಿಸ್ಸಕೇನಾ’’ತಿ। ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇನ ಚ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇನೇವ ಆದಿಯನಾದೀನಿ ಛಪಿ ಪದಾನಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುಂ ಇರಿಯಾಪಥವಿಕೋಪನಸ್ಸ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇನೇವಾ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಪಕಾರಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಆರಾಮನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ದಾಸಾದಿಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸ್ಸಾಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ, ನಾನಾಭಣ್ಡವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ದಸ್ಸಿಯತಿ। ಪರಿಕಪ್ಪಿತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸಂ। ಸುಙ್ಕಘಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಸತ್ಥಿಕೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ನೀಯಮಾನಭಣ್ಡತೋ ರಞ್ಞೋ ದಾತಬ್ಬಭಾಗೋ ಸುಙ್ಕೋ ನಾಮ, ಸೋ ಏತ್ಥ ಹಞ್ಞತಿ ಅದತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಅವಹರೀಯತಿ, ತಂ ವಾ ಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರಾಜಪುರಿಸಾ ಅದದನ್ತಾನಂ ಸನ್ತಕಂ ಬಲಕ್ಕಾರೇನಾತಿ ಸುಙ್ಕಘಾತೋ, ‘‘ಏತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠೇಹಿ ಸುಙ್ಕೋ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ರುಕ್ಖಪಬ್ಬತಾದಿಸಞ್ಞಾಣೇನ ನಿಯಮಿತಪ್ಪದೇಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
ಪಞ್ಚವೀಸತಿಅವಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಕತ್ಥಚೀತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಏಕಂ ಪಞ್ಚಕಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞೀ ಚ, ಗರುಕೋ ಚ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಪಞ್ಚಮಾಸಕೋ ವಾ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚಮಾಸಕೋ ವಾ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಠಾನಾ ಚಾವೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೨೨) ವುತ್ತಪಞ್ಚಅವಹಾರಙ್ಗಾನಿ ಏಕಂ ಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ‘‘ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ। ನ ಚ ಸಕಸಞ್ಞೀ, ನ ಚ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೀ, ನ ಚ ತಾವಕಾಲಿಕಂ, ಗರುಕೋ ಚ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಪಞ್ಚಮಾಸಕೋ ವಾ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚಮಾಸಕೋ ವಾ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಠಾನಾ ಚಾವೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೨೫) ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಪದೇಸು ಏಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹೀತಿಆದೀಸು। ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಪದೇಹೀತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ಹೋತೀತಿಆದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ।
ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಞ್ಚಕಂ। ಸಕೋ ಹತ್ಥೋ ಸಹತ್ಥೋ, ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಅವಹಾರೋ। ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಿ ಪಞ್ಚಕಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕನ್ತಿಆದಿಪದವಸೇನ ನಾಮಲಾಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತತಿಯಪಞ್ಚಮೇಸು ಪಞ್ಚಕೇಸೂತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕಥೇಯ್ಯಾವಹಾರಪಞ್ಚಕೇಸು। ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನಾತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾವಹಾರಪದಸ್ಸ ವಸೇನ, ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರಪಞ್ಚಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರಪದಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಬಹಿಸುಙ್ಕಘಾತಪಾತನಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಹತ್ಥೇ ಭಾರಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೦೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪರಭಣ್ಡಸ್ಸ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಗುಮ್ಬಾದಿಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಖಿಪನಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಯೋಗೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಸ್ಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಸಾಧೇತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ। ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋಸೀತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಪರಸ್ಸ ತೇಲಕುಮ್ಭಿಯಾ ಉಪಾಹನಾದೀನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಯೋಗಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ ನಾಮ ‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ತಂ ಅವಹರಾ’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇತಿ। ತತ್ಥ ಸಚೇ ಪರೋ ಅನನ್ತರಾಯಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಅವಹರತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪನ ತೇಲಕುಮ್ಭಿಯಾ ಪಾದಗ್ಘನಕತೇಲಂ ಅವಸ್ಸಂ ಪಿವನಕಾನಿ ಉಪಾಹನಾದೀನಿ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ)।
ಇಮಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೋ, ಕಾಲನ್ತರೇನ ಗಹಣತ್ಥಂ ನಿಯೋಗೋ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋತಿ ಅಯಂ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋಸೀ’’ತಿಆದಿ। ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಆರಾಮಾಭಿಯುಞ್ಜನಾದೀಸುಪಿ ತಾವಕಾಲಿಕಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಾನಂ ಅದಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣಪ್ಪಯೋಗತೋ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಆಣತ್ತಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಪಯೋಗೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋ ಅವಹಾರೋ ಸಹಪಯೋಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನಾ’’ತಿ, ಇದಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಖೀಲಸಙ್ಕಮನಾದೀಸುಪಿ ಅಸತಿ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಸಹಪಯೋಗತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಖೀಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚ ಸಹಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ)।
ತುಲಯಿತ್ವಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಸಾಮೀಚೀತಿ ವತ್ತಂ। ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ಅದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಮ್ಮದ್ದೋತಿ ನಿವಿದ್ಧತಾಸಙ್ಖೋಭೋ। ಭಟ್ಠೇ ಜನಕಾಯೇತಿ ಅಪಗತೇ ಜನಸಮೂಹೇ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಏತಸ್ಸೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೇಹೀತಿ ಇದಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಮಯಾ ಸಹತ್ಥೇನ ನ ದಿನ್ನಂ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ‘‘ಮಯಾ ಪಠಮಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅದಿನ್ನಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।
ಸಮಗ್ಘನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗ್ಘಂ। ದಾರುಅತ್ಥಂ ಫರತೀತಿ ದಾರೂಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ದನ್ತಕಟ್ಠಚ್ಛೇದನಾದಿನಾ ಯಾ ಅಯಂ ಅಗ್ಘಹಾನಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾ ಭಣ್ಡಸಾಮಿನಾ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಹಿತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಂ ಪನೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಸಾಣಞ್ಚ ಸಕ್ಖರಞ್ಚ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಂ।
ಅಕ್ಖದಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಕ್ಖ-ಸದ್ದೇನ ಕಿರ ವಿನಿಚ್ಛಯಸಾಲಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ವಜ್ಜಾವಜ್ಜಂ ನಿರೂಪಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಕ್ಖದಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಿನಿಚ್ಛನಕಾ। ಹನನಂ ನಾಮ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀಹಿ ಪೋಥನಞ್ಚೇವ ಹತ್ಥನಾಸಾದಿಚ್ಛೇದನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪೋಥೇಯ್ಯುಞ್ಚೇವ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯುಞ್ಚಾ’’ತಿ।
ಪದಭಾಜನೀಯಞ್ಚ ‘‘ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಕಸಾಯ ವಾ ವೇತ್ತೇನ ವಾ ಅಡ್ಢದಣ್ಡಕೇನ ವಾ ಛಜ್ಜಾಯ ವಾ ಹನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೯೨) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಡ್ಢದಣ್ಡಕೇನಾತಿ ದ್ವಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇನ ಛೇಜ್ಜಾಯ ವಾತಿ ಹತ್ಥಾದೀನಂ ಛೇದನೇನ। ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಏತಾಯ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀನೀತಿ ಛೇಜ್ಜಾ, ಸತ್ಥಂ, ತೇನ ಸತ್ಥೇನಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ನೀಹರೇಯ್ಯುನ್ತಿ ರಟ್ಠತೋ ನೀಹರೇಯ್ಯುಂ। ‘‘ಚೋರೋಸಿ…ಪೇ॰… ಥೇನೋಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪದಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚೋರೋಸಿ…ಪೇ॰… ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ಯಂ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೯೩. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಠಿತನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಠಿತಂ। ಯಥಾ ಯಥಾ ಆದಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೇನ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ಗಹಣಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ।
ಭೂಮಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೪. ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯಾತಿ ಏಕೇಕತ್ಥದೀಪಿಕಾಯ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ। ಉಪಲದ್ಧೋತಿ ಞಾತೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಸೇಸಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಕುದಾಲಂ ವಾ ಪಿಟಕಂ ವಾತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ ವತ್ವಾ ವಾಸಿಫರಸೂನಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಆಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಕತತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಕಟೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಹೇತನ್ತಿಆದೀಸು ಏತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ನಾಮ ಥೇರೇಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠವಿಧನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಾನಂ ಇಮೇಸುಯೇವ ಅಟ್ಠಸು ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ ಪನ ಇತರೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ದುಕ್ಕಟೇಹಿ ವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಿನಯದುಕ್ಕಟೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ದಸವಿಧಂ ರತನನ್ತಿ ‘‘ಮುತ್ತಾ ಮಣಿ ವೇಳುರಿಯೋ ಸಙ್ಖೋ ಸಿಲಾ ಪವಾಳಂ ರಜತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಲೋಹಿತಕೋ ಮಸಾರಗಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾಗತಂ ದಸವಿಧಂ ರತನಂ।
‘‘ಮುತ್ತಾ ಮಣಿ ವೇಳುರಿಯೋ ಚ ಸಙ್ಖೋ,
ಸಿಲಾ ಪವಾಳಂ ರಜತಞ್ಚ ಹೇಮಂ।
ಲೋಹಿತಕಞ್ಚ ಮಸಾರಗಲ್ಲಂ,
ದಸೇತೇ ಧೀರೋ ರತನಾನಿ ಜಞ್ಞಾ’’ತಿ॥ –
ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತವಿಧಂ ಧಞ್ಞನ್ತಿ ಸಾಲಿ ವೀಹಿ ಯವೋ ಕಙ್ಗು ಕುದ್ರೂಸಂ ವರಕೋ ಗೋಧುಮೋತಿ ಇಮಂ ಸತ್ತವಿಧಂ ಧಞ್ಞಂ। ಆವುಧಭಣ್ಡಾದಿನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತುರಿಯಭಣ್ಡಇತ್ಥಿರೂಪಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನಾಮಸಿತಬ್ಬೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಅನಾಮಾಸದುಕ್ಕಟಂ। ದುರೂಪಚಿಣ್ಣದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ‘‘ಅಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಾರಿತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ದುಟ್ಠು ವಿನಯದುಕ್ಕಟಂ। ಏಕಾದಸ ಸಮನುಭಾಸನಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚತ್ತಾರೋ ಯಾವತತಿಯಕಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಪಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖುನೀಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಏಕಂ ಯಾವತತಿಯಕಪಾರಾಜಿಕಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಚಣ್ಡಕಾಳೀಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಛ।
ಸಹಪಯೋಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ಅಥ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾತಿಆದಿ। ‘‘ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಖಣನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಛೇದನಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ಅಪರದ್ಧಂ ವಿರದ್ಧಂ ಖಲಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಯಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಯಂ ಮನುಸ್ಸೋ ಕರೇತಿಆದಿ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಂಯೋಗಭಾವೋತಿ ದ್ವಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ರಸ್ಸತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಕಸ್ಸ ಮೂಲೇತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಆಮಸನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಫನ್ದಾಪನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆಮಸನಫನ್ದಾಪನಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ಏಕಪಯೋಗೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ನ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಪಯೋಗೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಮಸನಫನ್ದಾಪನಾನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಅಫನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತುಂ। ‘‘ಏಕಮೇವ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪಂಸುಖಣನಾದಿಸಮಾನಪಯೋಗೇಪಿ ಪುರಿಮಾ ಆಪತ್ತಿ ಉತ್ತರಮುತ್ತರಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇತರಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಖಣನಪಯೋಗಭೇದೇಹಿ ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ಆಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಉತ್ತರಮುತ್ತರಂ ಪತ್ವಾ ನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸದಿಸತ್ತಾ ವಿಯೂಹನಂ ಪತ್ವಾ ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ ವಿಸದಿಸಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಧಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ಹಿ ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಆಸನ್ನಂ ಓರಿಮನ್ತಂ ಪರಾಮಸತಿ।
ತತ್ಥೇವಾತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಮೇವ। ಬುನ್ದೇನಾತಿ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇನ। ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾಯ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಠಾನಾ ಚಾವನಂ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕಟ್ಠಾನೇತಿ ಚ ಸಙ್ಖಲಿಕಬದ್ಧಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸಟ್ಠಾನೇತಿ ಖಾಣುಕಂ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಠಾನಾ ಚಾವೇತೀತಿ ಖಾಣುಕಂ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಠಾನಾ ಚಾವೇತಿ। ಛಿನ್ನಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಚೇ ಪತತಿ, ಛಿನ್ನಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಪಞ್ಚಮಾಸಕಾದಿಗರುಭಾವಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಅಪಬ್ಯೂಹನ್ತೋತಿ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಅಪನಯನವಸೇನ ವಿಯೂಹನ್ತೋ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಏವಂ ಕತ್ವಾತಿ ಭಾಜನಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಕುಮ್ಭಿಗತೇನ ಭಾಜನಗತಸ್ಸ ಏಕಾಬದ್ಧಭಾವಂ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಡ್ಢಕುಮ್ಭೀಯನ್ತಿ ಉಪಡ್ಢಪುಣ್ಣಾಯ ಕುಮ್ಭಿಯಾ। ವಿನಯಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಧಿಕಕಾರಣಾಲಾಭೇ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಗರುಕತಾವ, ಸುತ್ತಾನುಗಮನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪಿಚಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಣ್ಠೇನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇತಿ ಮುಖಗತಂ ಅಜ್ಝೋಹಟಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಝೋಹರಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ನ ಕಣ್ಠಪಿದಹನಂ। ಚಿಕ್ಕನನ್ತಿ ಥದ್ಧಂ, ಬಹಲಂ ಘನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಸ್ಸ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ತೇಲಂ ವಾ ಅವಸ್ಸಂ ಪಿವನಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕೂಲಸಾಟಕಂ ವಾ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಹಾರೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ। ಯದಿ ಚ ದುಕೂಲಾದೀಸು ಸಪ್ಪಿತೇಲಾನಂ ಪವಿಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠತೇಲಾದಿನೋ ಕುಮ್ಭಿಗತೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ನ ತಾವ ಅವಹಾರೋ ಭಾಜನನ್ತರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಗಹಣಕಾಲೇ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭಾಜನಂ ಪನ ನಿಮುಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಥ ತೇಲಾದಿವಿನಾಸೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತದಾಪಿ ತಿಣಜ್ಝಾಪನಾದೀಸು ವಿಯ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ, ದುಕ್ಕಟೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ ತೇಲಾದಿಂ ಪೀತಂ ದುಕೂಲಾದಿಂ ಉದ್ಧರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ತೇಲಾದಿನೋ ವಿನಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇನ ಚ ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇತಿ। ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ದುಕೂಲಾದೀನಂ ಪಕ್ಖಿಪನೇ ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪ್ಪಮಾಣೇನ ಪನೇತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯುತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ।
ಪಲಿಬುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿವಾರೇಸ್ಸತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ನೇವ ಅವಹಾರೋ, ನ ಗೀವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾಜನತ್ತಾ ಬಹಿಗತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತೇಲಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಅಧೋಮುಖಭಾವತೋ ಚ ಬಹಿಗತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅನ್ತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಿದ್ದೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ತೇಲಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗತಗತಟ್ಠಾನಂ ಭಾಜನಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಾಹಿರನ್ತತೋ ಪಾದಗ್ಘನಕೇ ಗಳಿತೇ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಕತಸ್ಸಾತಿ ಬಾಹಿರನ್ತತೋ ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರನ್ತತೋ ವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಕತಸ್ಸ। ಮಜ್ಝೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಕತಛಿದ್ದೇತಿ ಮಜ್ಝೇ ಥೋಕಂ ಕಪಾಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ತಂ ಛಿನ್ದನ್ತೇನ ಕತಛಿದ್ದೇ।
ಪತ್ಥೀನಸ್ಸ ಖಾದನಂ ಇತರಸ್ಸ ಪಾನಞ್ಚ ಸಪ್ಪಿಆದೀನಂ ಪರಿಭೋಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಖಾದಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಅಪಾತಬ್ಬಂ ವಾ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಠಾನಾಚಾವನಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ। ಪುರಿಮದ್ವಯನ್ತಿ ಭೇದನಂ ಛಡ್ಡನಞ್ಚ। ಕುಮ್ಭಿಜಜ್ಜರಕರಣೇನಾತಿ ಪುಣ್ಣಕುಮ್ಭಿಯಾ ಜಜ್ಜರಕರಣೇನ। ಮಾತಿಕಾಉಜುಕರಣೇನಾತಿ ಉದಕಪುಣ್ಣಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ಉಜುಕರಣೇನ। ಏಕಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಭೇದನಂ ಕುಮ್ಭಿಯಾ ಜಜ್ಜರಕರಣೇನ, ಛಡ್ಡನಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಉಜುಕರಣೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಸಭಾವಂ। ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪನ ದ್ವಯನ್ತಿ ಝಾಪನಂ ಅಪರಿಭೋಗಕರಣಞ್ಚ। ಏತ್ಥ ಏವಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಏಕೇ ಆಚರಿಯಾ ಏವಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಪದದ್ವಯೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಪದದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಠಾನಾಚಾವನಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ। ವಿನಾಸೇತುಕಾಮತಾಯಾತಿ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀನಿ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ವಿನಾಸೇತುಕಾಮತಾಯ। ವುತ್ತನಯೇನ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಛಡ್ಡೇನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿ ಮುಗ್ಗರೇನ ಪೋಥೇತ್ವಾ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಉದಕಂ ವಾ ವಾಲಿಕಂ ವಾ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪುರಿಮದ್ವಯೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪುರಿಮದ್ವಯೇ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಯದಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾತಿ ಅಯುತ್ತಭಾವಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥತೋ’’ತಿ।
ಏವಮೇಕೇ ವದನ್ತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಅನಭಿಮತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಾಳಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರೋತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಚಾವೇತುಕಾಮೋವಾತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಠಾನಾ ಅಚಾವೇತುಕಾಮೋವ। ಅಛಡ್ಡೇತುಕಾಮೋಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಪಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ನಾಸೇತುಕಾಮತಾಪಕ್ಖಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ನಾಸೇತುಕಾಮತಾಪಕ್ಖೇ ಪನಾತಿಆದಿ। ಇತರಥಾಪಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಾಭಾವಾ ಠಾನಾ ಚಾವೇತುಕಾಮಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಭೂಮಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಆಕಾಸಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೬. ಆಕಾಸಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನ್ತೋವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅನ್ತೋ। ಅನ್ತೋಗಾಮೇತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ। ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪನ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಗಾಮೇ ವಾ ಠಿತಟ್ಠಾನಮೇವ ಠಾನಂ। ಅಟವಿಮುಖಂ ಕರೋತಿ…ಪೇ॰… ರಕ್ಖತೀತಿ ತೇನ ಪಯೋಗೇನ ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ರಕ್ಖತಿ। ಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಕಪಿಞ್ಜರೋ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಯುಜ್ಝಾಪನತ್ಥಾಯ ಬಾಲಜನೇಹಿ ಪೋಸಾವನಿಯಪಕ್ಖಿಜಾತಿ।
ವೇಹಾಸಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೭. ವೇಹಾಸಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಛಿನ್ನಮತ್ತೇ ಮುತ್ತಮತ್ತೇತಿ ಯಥಾ ಛಿನ್ನಂ ಮುತ್ತಞ್ಚ ಪಕತಿಟ್ಠಾನೇ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಥಾ ಛೇದನಂ ಮೋಚನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಉದಕಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೮. ಉದಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಹತ್ಥವಾರಪದವಾರೇಸು ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಡ್ಢತೀತಿ ಹೇಟ್ಠತೋ ಓಸಾರೇತಿ। ಸಕಲಮುದಕನ್ತಿ ದಣ್ಡೇನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಗತಂ ಸಕಲಮುದಕಂ। ನ ಉದಕಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಪದುಮಿನಿಯನ್ತಿ ಪದುಮಗಚ್ಛೇ। ಕಲಾಪಬನ್ಧನ್ತಿ ಹತ್ಥಕವಸೇನ ಖುದ್ದಕಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಂ ಕಲಾಪಬದ್ಧಂ। ಭಾರಬದ್ಧಂ ನಾಮ ಸೀಸಭಾರಾದಿವಸೇನ ಬದ್ಧಂ। ಮುಳಾಲನ್ತಿ ಕನ್ದಂ। ಪತ್ತಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಂ ವಾತಿ ಇದಂ ಕದ್ದಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಿದ್ಧಮನತುಮ್ಬನ್ತಿ ವಾಪಿಯಾ ಉದಕಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮನನಾಳಂ। ಉದಕವಾಹಕನ್ತಿ ಮಹಾಮಾತಿಕಂ। ಅವಹಾರೇನ ಸೋ ನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೇ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಮಾತಿಕಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಖುದ್ದಕಮಾತಿಕಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ। ಮರಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮತಮಚ್ಛಾನಂಯೇವ ತೇಸಂ ಸನ್ತಕತ್ತಾ ಅಮತೇ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋ।
ನಾವಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೯೯. ನಾವಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಂ ಠಾನಾ ಅಚಾವೇತ್ವಾ ಮುತ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಪಠಮಂ ಪನ ಠಾನಾ ಚಾವೇತ್ವಾ ಮುತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರೋ ವಿಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾಏವಾ’’ತಿ। ವಿಪನ್ನಟ್ಠನಾವಾತಿ ವಿಸಮವಾತೇಹಿ ದೇಸನ್ತರಂ ಪಲಾತಾ, ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಾ ವಿನಾಸಂ ಪತ್ವಾ ಉದಕೇ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂಮಿತಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಚ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಾಲಯಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಬಲವಾ ಚ ವಾತೋ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸತಿ ವಾತೇ ಅಯಂ ಪಯೋಗೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋತಿ ಸುಕ್ಖಮಾತಿಕಾಯಂ ಉಜುಕರಣನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ಅನಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ಚ ಅನುಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದಣ್ಡಾದೀಸು ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ಚ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಪನ ಬಲವವಾತೇನ ಛತ್ತಚೀವರಾದೀಸು ಪಹಟೇಸು ಪಕತಿಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ದಳ್ಹತರಂ ಅಕ್ಕಮನಗಹಣಾದಿಪಯೋಗೋ ಅಭಿನವೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಇತರಥಾ ಛತ್ತಚೀವರಾದೀನಿ ವಾ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅವಹಾರಕೋ ವಾ ಸಯಂ ಪತಿಸ್ಸತಿ, ನಾವಾ ಚ ತದಾ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ಈದಿಸೇ ಅಭಿನವಪ್ಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಅವಹಾರೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಸುಕ್ಖಮಾತಿಕಾಯಂ ಉಜುಕತಾಯ ಉದಕಾಗಮನಕಾಲೇ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ತಂ ಇಧ ನಿದಸ್ಸನಂ ನ ಹೋತಿ। ದಾಸಂ ಪನ ಪಕತಿಯಾ ಪಲಾಯನ್ತಂ ‘‘ಸೀಘಂ ಯಾಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕತಿಗಮನತೋ ತುರಿತಗಮನುಪ್ಪಾದನಾದಿನಾ ಇಧ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ
ಯಾನಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೦. ಯಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಥಮ್ಭಾನಂ ಉಪರಿ ಚತುರಸ್ಸಂ ದಾರುಸಙ್ಘಾಟಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಾಮದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇಸು ಉಭೋಸು ವಾತಾತಪಾದಿಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನತ್ಥಂ ಗರುಳಪಕ್ಖಿನೋ ಉಭೋ ಪಕ್ಖಾ ವಿಯ ಕತಾ ಸನ್ದಮಾನಿಕಾ। ದುಕಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಗೋಣೇಹಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ। ಅಯುತ್ತಕನ್ತಿ ಗೋಣೇಹಿ ಅಯುತ್ತಂ। ಕಪ್ಪಕತಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಿಖಾನಂ ಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನೇ ಗೋಸಿಙ್ಗಾನಿ ವಿಯ ದ್ವೇ ಕೋಟಿಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೀ ಕಪ್ಪಕತಾ ನಾಮ, ಸಾ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಕೋಟೀಹಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಛ ಠಾನಾನೀ’’ತಿ। ತೀಣಿ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಠಾನಾನೀತಿ ಅಕಪ್ಪಕತಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಿಯಾ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಕ್ಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಠಾನಾನಿ, ಕಪ್ಪಕತಾಯ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಠಾನಾನಿ, ತಥಾ ಪಥವಿಯಂ ಠಪಿತಸ್ಸ ತೀಣಿ ಠಾನಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಕ್ಖಸೀಸೇಹೀತಿ ಅಕ್ಖದಾರುನೋ ದ್ವೀಹಿ ಕೋಟೀಹಿ। ಅಕ್ಖುದ್ಧೀಹೀತಿ ಅಕ್ಖದಾರುನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗೇ ಕಪ್ಪಕತಾ ದ್ವೇ ದಾರುಖಣ್ಡಾ ಅಕ್ಖುದ್ಧಿಯೋ ನಾಮ, ತಾಸಂ ಕಪ್ಪಕತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಪ್ಪಸೀಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಇಧ ‘‘ಅಕ್ಖುದ್ಧಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಹಿ ಚ ಅಕ್ಖುದ್ಧೀಹೀ’’ತಿ। ತಾಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಧುರೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಏಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಉದ್ಧಿಯೋವ ‘‘ಉದ್ಧಿಖಾಣುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಉದ್ಧಿಖಾಣುಕಾನಂ ಅಭಾವೇ ಅಕ್ಖಸೀಸಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನೋಕಾಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಸಮಮೇವ ಬಾಹಂ ಕತ್ವಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಮಮೇವಾತಿ ಉದ್ಧಿಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನೋಲಮ್ಬೇತ್ವಾ ಬಾಹುನೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಾಹುದಾರೂನಂ ಮಜ್ಝೇ ಅಕ್ಖಸೀಸಪ್ಪಮಾಣೇನ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಕ್ಖಸೀಸಾನಿ ಪವೇಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ಬಾಹಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಂ ಸಬ್ಬಂ ಭೂಮಿಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪಥವಿಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ನಾವಾಯಂ ವುತ್ತಸದಿಸನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯದಿ ಪನ ತಂ ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪಕತಿಗಮನಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ದಿಸಾಭಾಗಂ ನೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಸಯಮೇವ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಠಾನಾ ಅಚಾಲೇನ್ತೋವ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ನೇವತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಪನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ನಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಭಾರಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೧. ಭಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಭಾರಟ್ಠನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾಪದಸ್ಸ ಭಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾರೋಯೇವ ಭಾರಟ್ಠ’’ನ್ತಿ। ಪುರಿಮಗಲೇತಿ ಗಲಸ್ಸ ಪುರಿಮಭಾಗೇ। ಗಲವಾಟಕೋತಿ ಗೀವಾಯ ಉಪರಿಮಗಲವಾಟಕೋ। ಉರಪರಿಚ್ಛೇದಮಜ್ಝೇತಿ ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಅನಾಣತ್ತೋತಿ ಇದಂ ಯದಿ ಘಂಸನ್ತೋತಿ ಸೀಸತೋ ಅನುಕ್ಖಿಪನ್ತೋ, ಯದಿ ಉಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ತೇನಾಹ ಸೀಸತೋ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪೀತಿಆದಿ। ಯೋ ಚಾಯನ್ತಿ ಯೋ ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಆರಾಮಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೨. ಆರಾಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆರಾಮಂ ಅಭಿಯುಞ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಅಭಿಯೋಗಕರಣಂ ಪರೇಸಂ ಭೂಮಟ್ಠಭಣ್ಡಾದೀಸುಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಆರಾಮಾದಿಥಾವರೇಸು ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಭಿಯೋಗವಸೇನೇವ ಗಹಣಸಮ್ಭವತೋ ಏತ್ಥೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಅಭಿಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ಸಹಪಯೋಗಮಾಹ। ವತ್ಥುಮ್ಹಿಯೇವ ಕತಪಯೋಗತ್ತಾ ಸಹಪಯೋಗವಸೇನ ಹೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ। ಸಯಮ್ಪೀತಿ ಅಭಿಯುಞ್ಜಕೋಪಿ। ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಿಙ್ಕಾರಮೇವ ಪಟಿಸ್ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಚರತೀತಿ ಕಿಙ್ಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಿಙ್ಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ಅತ್ತನೋ ವಸವತ್ತಿಭಾವೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಕ್ಕೋಚನ್ತಿ ಲಞ್ಜಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಕೂಟವಿನಿಚ್ಛಯಿಕಾದೀನಂ। ಅಯಂ ವತ್ಥುಸಾಮೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಕರಣಹೇತುನೋ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಕರಣಕ್ಖಣೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿ ಚ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಕಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ। ಯದಿ ವಿಮತಿಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಧುರನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ಪರಾಜಯೋತಿ ಸಾಮಿಕೋ ‘‘ಅಹಂ ನ ಮುಚ್ಚಾಮೀ’’ತಿ ಧುರಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಅಟ್ಟೋ ಪರಾಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವಿಹಾರಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೩. ವಿಹಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಹಾರನ್ತಿ ಉಪಚಾರಸೀಮಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕಲಂ ವಿಹಾರಂ। ಪರಿವೇಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಾಕಾರಾದಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ಆವಾಸನ್ತಿ ಏಕಂ ಆವಸಥಮತ್ತಂ। ಗಣಸನ್ತಕೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಾಮಿಕತ್ತಾ ಸಕ್ಕಾ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಾಪೇತುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಘಭಾಣಕಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಪನ ಗಣಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಸಚೇ ಏಕೋಪಿ ಧುರಂ ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ರಕ್ಖತಿಯೇವ। ಏಸ ನಯೋ ಬಹೂನಂ ಸನ್ತಕೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಖೇತ್ತಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೪. ಖೇತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ವಾತಿಆದೀಸು ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಗಹಣಂ ನಾಮ ವೀಹಿಸೀಸಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಠಿತಮೇವ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಬೀಜಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ। ಏಕಮೇಕನ್ತಿ ಏಕಂ ವೀಹಿಸೀಸಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ವಾತಿಆದಿ ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಗಹಣಾದೀಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧನಾ ಮೋಚಿತಮತ್ತೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಬೀಜಾದಿಮ್ಹಿ ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತೇ ಸತಿ ತತೋ ಅನಪನೀತೇಪಿ ಠಾನನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸೀಸಾದಿಕಸ್ಸ ಸನ್ತರಾದಿನಾ ಸಹ ಸಂಸಿಬ್ಬನಂ ವಾ ಏಕಾಬದ್ಧತಾ ವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಬನ್ಧನಾ ಮೋಚಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇತರಟ್ಠಾನತೋ ಮೋಚಿತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ವೀಹಿನಾಳನ್ತಿಆದಿ। ಸಭುಸನ್ತಿ ಪಲಾಲಸಹಿತಂ। ಖೀಲೇನಾತಿ ಖಾಣುಕೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ಖೀಲಸಙ್ಕಮನಾದೀಸು ಸಹಪಯೋಗೋ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಖೀಲಸಙ್ಕಮನಾದಿ ಏತ್ಥ ಸಹಪಯೋಗೋ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕತೇ ಯದಿ ಸಾಮಿಕಾ ಧುರಂ ನ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ಪುನ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಾವ ಅವಹಾರೋ, ‘‘ಖೀಲಂ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಂ ಅಸುಕೋ ರಾಜವಲ್ಲಭೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಬಲಂ ಕಕ್ಖಳಾದಿಭಾವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಖೀಲಸಙ್ಕಮನಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಟ್ಠಾನತೋ ಪಠಮಮೇವ ಸಾಮಿಕಾ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ನ ಅವಹಾರೋ ಏತಸ್ಸ ಪಯೋಗನಿಟ್ಠಾನತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಧುರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ। ಯದಾ ಪನ ಖೀಲಸಙ್ಕಮನಾದಿಪಯೋಗೇನೇವ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ತದಾಯೇವ ಅವಹಾರೋ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖೀಲಾದೀನಂ ಸಙ್ಕಮಿತಭಾವಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮ್ಪೇತ್ಥ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ರಜ್ಜುಸಙ್ಕಮನಾದೀಸುಪಿ ಅತಿದಿಸತಿ। ಯಟ್ಠಿನ್ತಿ ಮಾನದಣ್ಡಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಗತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ
ವತ್ಥುಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೫. ವತ್ಥುಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಾಕಾರಾನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಸಿಲಾದಾರೂನಂ ವಸೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಪಾಕಾರಾನಂ।
೧೦೬. ಗಾಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ನ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಗಾಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ತಾ।
ಅರಞ್ಞಟ್ಠಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೭. ಅರಞ್ಞಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಉಜುಕಮೇವ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಲಕ್ಖಣಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅರಞ್ಞಸಾಮಿಕಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೇಹಿ ಕತಅಕ್ಖರಾದಿಸಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಛಲ್ಲಿಯಾ ಪರಿಯೋನದ್ಧನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಿಕಾನಂ ನಿರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚಿರಛಡ್ಡಿತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ। ತಾನಿ ಕತಾನಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಗೇಹಾದೀನಿ ಕತಾನಿ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಾನಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಚ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ದಾರೂನೀತಿ ಗೇಹಾದೀನಂ ಕತತ್ತಾ ಅವಸಿಟ್ಠದಾರೂನಿ। ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಅನಾಲಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಚ ಯದಿ ಗಹಣಕಾಲೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಲಯಾ ಹುತ್ವಾ ವಾರೇನ್ತಿ, ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇ ಅದತ್ವಾ ಗಮನೇ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ಪಚ್ಛಾಪಿ ತೇಹಿ ಚೋದಿತೇ ದಾತಬ್ಬಮೇವ।
ಅದಿಸ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗತಸ್ಸ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ। ಆರಕ್ಖಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ ಇದಂ ಪನ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ತೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ಆರಕ್ಖಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪದೇಸಂ ಆಕಾಸೇನಾಪಿ ಅತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉದಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೮. ಉದಕಕಥಾಯಂ ಮಹಾಕುಚ್ಛಿಕಾ ಉದಕಚಾಟಿ ಉದಕಮಣಿಕೋ, ‘‘ಸಮೇಖಲಾ ಚಾಟಿ ಉದಕಮಣಿಕೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಭಾಜನೇಸು। ಭೂತಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಥವಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಳಾಕರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯಾತಿ ‘‘ಮಹೋದಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಳಾಕಮರಿಯಾದಂ ಮಾ ಛಿನ್ದೀ’’ತಿ ತಳಾಕರಕ್ಖಣತ್ಥಂ। ನಿಬ್ಬಹನಉದಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಳಾಕಸ್ಸ ಏಕೇನ ಉನ್ನತೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಅಧಿಕಜಲಂ ನಿಬ್ಬಹತಿ ನಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಹನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಜಲನಿಕ್ಖಮನಮಾತಿಕಾ ನಿದ್ಧಮನತುಮ್ಬನ್ತಿ ಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಇಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಕತಂ ಉದಕನಿಕ್ಖಮನಪನಾಳಿ। ಮರಿಯಾದಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದುಬ್ಬಲಂ ಅಕತ್ವಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಯೋಗೇ ಕತೇ ಮರಿಯಾದಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಉದಕಗ್ಘಾನುರೂಪೇನ ಅವಹಾರೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವ। ಯತ್ತಕಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಬೀಜಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿಬ್ಬಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಂ ಅಧಿಕಲಾಭಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ವಯಕರಣಮ್ಪಿ ಏತಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ। ಇದಞ್ಚ ತರುಣಸಸ್ಸೇ ಜಾತೇ ಉದಕಂ ವಿನಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸಸ್ಸೇ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಕತೇಯೇವ ಉದಕಂ ವಿನಾಸೇನ್ತೇನ ಚ ಉದಕಗ್ಘಮೇವ ದಾತಬ್ಬಂ, ನ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸಕಲಂ ಸಸ್ಸಂ ತೇನ ವಿನಾಸಿತಭಣ್ಡಸ್ಸೇವ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಪರೇಹಿ ಠಪಿತಭಣ್ಡಂ ಅವಹರನ್ತಸ್ಸ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಣ್ಡಗ್ಘಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಞ್ಚ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಸಾಮಿಕಾನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ತಳಾಕೇ ಖೇತ್ತೇ ಚ ಜಾತೇ ತಸ್ಸೇವ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಯದಿ ಪನ ತಂ ತಳಾಕಂ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ, ಖೇತ್ತಾನಿ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾನಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಅವಹಾರೋ, ಅಥ ಖೇತ್ತಾನಿಪಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಾನಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ನಾಸತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅನಿಗ್ಗತೇತಿ ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ, ತಳಾಕೇಯೇವ ಠಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರೇಸಂ ಮಾತಿಕಾಮುಖನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಮಾತಿಕಾಮುಖಂ। ಅಸಮ್ಪತ್ತೇವಾತಿ ತಳಾಕತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಹಾಮಾತಿಕಾಯಂ ಏವ ಠಿತೇ। ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಬದ್ಧಾ ಸುಬದ್ಧಾತಿ ತಳಾಕತೋ ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಉದಕಸ್ಸಾತಿ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಪನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ವತ್ಥುಂ…ಪೇ॰… ನ ಸಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಳಾಕಗತಉದಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಪರಸನ್ತಕವತ್ಥು ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ದನ್ತಪೋನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೦೯. ದನ್ತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಯಥಾಸುಖಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೂ’’ತಿ ಅಭಾಜೇತ್ವಾವ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಂ ಗಹಣತ್ಥಮೇವ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅರಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಸಙ್ಘಿಕಂ ವಿಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋ। ಖಾದನ್ತು, ಪುನ ಸಾಮಣೇರಾ ಆಹರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ ಥೇರಾ ವದೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ವನಪ್ಪತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೦. ವನಪ್ಪತಿಕಥಾಯಂ ಸನ್ಧಾರಿತತ್ತಾತಿ ಛಿನ್ನಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪತಿತುಂ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಮರಿಚವಲ್ಲಿಆದೀಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಿತಭಾವೇನ। ತಾದಿಸೇ ಹಿ ಛಿನ್ನೇಪಿ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವೇಠಿತವಲ್ಲಿಯಂ ವಿಯ। ಉಜುಕಮೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಛಿನ್ದನಮೇವ ವಲ್ಲಿಆದೀಹಿ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಆಕಾಸಾದೀಸು ಫುಟ್ಠಸಕಲಪದೇಸತೋ ಮೋಚನನ್ತಿ ಆವೇಣಿಕಮಿಧ ಠಾನಾಚಾವನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರುಕ್ಖಭಾರೇನ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಹೋತಿಯೇವ ಠಾನಾಚಾವನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತನ್ನ, ರುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ಆಕಾಸಪದೇಸಸ್ಸ ಪಞ್ಚಹಿ ಛಹಿ ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತತ್ತಾ। ವಾತಮುಖಂ ಸೋಧೇತೀತಿ ಯಥಾ ವಾತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂ ಪಾತೇತಿ, ಏವಂ ವಾತಸ್ಸ ಆಗಮನಮಗ್ಗಂ ರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಿ ಸಾಖಾಗುಮ್ಬಾದೀನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪನೇನ್ತೋ ಸೋಧೇತಿ। ಮಣ್ಡೂಕಕಣ್ಟಕಂ ವಾತಿ ಮಣ್ಡೂಕಾನಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠೇ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಯಂ ಠಿತಕಣ್ಟಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕೇ ‘‘ವಿಸಮಚ್ಛಕಣ್ಟಕ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।
ಹರಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೧. ಹರಣಕಕಥಾಯಂ ಹರಣಕನ್ತಿ ವತ್ಥುಸಾಮಿನಾ ಹರಿಯಮಾನಂ। ಸೋ ಚ ಪಾದಂ ಅಗ್ಘತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ ‘‘ಅನ್ತಂ ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ ಏತ’’ನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಸ್ಸೇವ ಪಟಸ್ಸ ಏಕದೇಸತಾಯ ತಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋವಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವುತ್ತಂ। ಸಭಣ್ಡಹಾರಕನ್ತಿ ಸಹಭಣ್ಡಹಾರಕಂ, ಸಕಾರಾದೇಸಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪತ್ತಾ ಸಹ ಸದ್ದೋವ ಠಿತೋ, ಭಣ್ಡಹಾರಕೇನ ಸಹ ತಂ ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಸಙ್ಕೋತಿ ‘‘ಯದಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಭಯೇನೇವ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಮಗ್ಗತೋ ಸಯಂ ಪಟಿಕ್ಕಮ್ಮ। ಸನ್ತಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಫರುಸವಾಚಾಯ ಚೇವ ಆವುಧಪರಿವತ್ತನಾದಿಕಾಯವಿಕಾರೇನ ಚ ಸನ್ತಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಂ। ಆಲಯೇನ ಅನಧಿಮುತ್ತಮ್ಪಿ ಭಣ್ಡಂ ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹರಾಪೇನ್ತೇ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಪಠಮಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾಲಯಾನಮ್ಪಿ ಯದಿ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಸಕಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನಾಪಿ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸ ಗಹಣೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ಅದದನ್ತಸ್ಸೇವ ಅವಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಪನ ಸಾಮಿನೋ ‘‘ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಮಯಾ ಪಠಮಂ, ಇದಾನಿ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ವಾ ಏತಂ, ನೋ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಸಕಸಞ್ಞಾಬಲೇನೇವ ಪುನ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಸ್ಸ ಆಪನ್ನತ್ತಾ। ‘‘ಅದೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಚೋರಸ್ಸ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ಸಾಮಿಕೇಸು ಸಾಲಯೇಸು ಅದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞೇಸೂತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು। ವಿಚಾರಣಾಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಉಪನಿಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೨. ಉಪನಿಧಿಕಥಾಯಂ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಗುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಾಮನಪ್ಪಯೋಗಂ ವಿನಾ ನಾಹಂ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಯೋಗೇ ಅಕತೇ ರಜ್ಜಸಙ್ಖೋಭಾದಿಕಾಲೇ ‘‘ನ ದಾನಿ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಮಯ್ಹಂ ದಾನಿ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಭೋಹಿಪಿ ಸಕಸಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಕತೇಪಿ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಪಟಿಸಾಮನಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ, ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ಪಟಿಸಾಮನಕಾಲೇ ಹಿಸ್ಸ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ‘‘ನ ದಾನಿ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಾಮಿನೋ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತೋ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಾಯಂ ಆಪತ್ತೀತಿ। ದಾನೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ, ರಕ್ಖತಿ ತಾವಾತಿ ಅವಹಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ನಾಹಂ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಮುಸಾವಾದಕರಣೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ದುಕ್ಕಟಂ ಯದಿಪಿ ಮುಖೇನ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ವದತಿ…ಪೇ॰… ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತರಪಯೋಗೇನ ಆಪತ್ತಿ, ನ ತಾವ ಪಠಮೇನ ಭಣ್ಡಪಟಿಸಾಮನಪ್ಪಯೋಗೇನ ತದಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಾಭಾವಾ, ನಾಪಿ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ಭಣಥ…ಪೇ॰… ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೧೧)। ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಪರೇಹಿ ಗಣ್ಹಾಪನೇ ಏವ ಪರಿಯಾಯತೋ ಮುತ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇ ಸಾಮಿನಾ ದಿನ್ನತಾಯ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಚ ಠಾನಾಚಾವನೇಪಿ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಗಹಣೇ ದುಕ್ಕಟತೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಚೋರಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಂ ತಾದಿಸಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಣತೋ ಓಕಾಸತೋ ಚ ತೇನ ಸದಿಸಮೇವ ಅಞ್ಞಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ಚೋರೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಪ್ಪದೇಸತೋ ತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಕೇಹಿಚಿ ತತ್ಥ ತಾದಿಸೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪತ್ತೇ ಠಪಿತೇ ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇಯೇವ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತೇನ ಚೋರೇನ ದಿವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಪತ್ತಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಪನೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇ ತಾದಿಸೇ ಪತ್ತೇ ತತ್ಥ ಠಪಿತೇಪಿ ಚೋರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ದಿವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಪ್ಪದೇಸೇ ಠಪಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ತಾದಿಸಂ ಪತ್ತಮೇವ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಪದವಾರೇನಾತಿ ಥೇರೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೋ ಚೋರಸ್ಸ ಪದವಾರೇನ। ಅತಾದಿಸಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅತಾದಿಸಸ್ಸ ಥೇರೇನ ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ಅವಹಾರಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾ ಹತ್ಥಪತ್ತಂ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಗಮನೇ ಪದವಾರೇನೇವ ಅವಹಾರೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪಾರಾಜಿಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪದವಾರೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನತ್ಥಿ ಉಪನಿಧಿಭಣ್ಡೇ ವಿಯಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಗಾಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಬಹಿಗಾಮೇ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಭಪ್ಪದೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅನ್ತೋಗಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಅಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಹಿ ಸೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ, ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡೇ ಚ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಗಣ್ಹತೋಪಿ ನ ತಾವ ಥೇರಸ್ಸ ಅವಹಾರೋ ಹೋತಿ, ಚೋರಸ್ಸೇವ ಅವಹಾರೋ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ
ಆಣತ್ತಿಯಾ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ‘‘ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ಏವಂ ಥೇರೇನ ಕತಆಣತ್ತಿಯಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಟವಿಂ ಪವಿಸತಿ, ಪದವಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹ, ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಥೇರೇನ ವಿಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮಮಗ್ಗೇಪಿ ಸಕಲೇಪಿ ಗಾಮೇ ವಿಚರಣಸ್ಸ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗತೋ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಪದವಾರೇನ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ವಿಹಾರಸ್ಸ ಹಿ ಪರಭಾಗೇ ಉಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರತೋ ಉಪಚಾರೋ, ತಾವ ಸಬ್ಬಂ ದಹರಸ್ಸ ಥೇರಾಣತ್ತಿಯಾ ಸಞ್ಚರಣೂಪಚಾರೋವ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ತತೋ ಪರಂ। ತೇನೇವ ‘‘ಉಪಚಾರಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಗಾಮೂಪಚಾರಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿನಿವತ್ತನೇ ಚೀವರಧೋವನಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಪೇಸನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸೀಸಾದೀಸು ಭಾರಂ ಭೂಮಿಯಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ವಾ ನಿಸೀದನ್ತೋ ವಾ ವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇ ವೂಪಸನ್ತೇ ಪುನ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಚೇ, ಪಾದುದ್ಧಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಉದ್ಧಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ತಾವತಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಗಾಮ’’ನ್ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತೇ ವಿಹಾರಸಾಮನ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬೇ ಗೋಚರಗಾಮಾಪಿ ಖೇತ್ತಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗುಕ್ಕಮನವಿಹಾರಾಭಿಮುಖಗಮನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಅನಾಣತ್ತಿಯಾ ಗಹಿತೇಪಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಕಥೇತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಿಹಾರೂಪಚಾರಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಖೇತ್ತಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೧೨) ವುತ್ತಂ ನಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
ನಿಮಿತ್ತೇ ವಾ ಕತೇತಿ ಚೀವರಂ ಮೇ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ, ಕೋ ನು ಖೋ ರಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸತೀತಿಆದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತೇ ಕತೇ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಅನಾಣತ್ತಸ್ಸ ಥೇರೇನ ಏಕಪಸ್ಸೇತಿ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ। ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಜೀರಾಪೇತೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಅಕತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಪಾರುತನೀಹಾರೇನೇವ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಜೀರಾಪೇತಿ, ಠಾನಾ ಚಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಸೀಸೇ ಭಾರಂ ಖನ್ಧೇ ಕರಣಾದೀಸು ವಿಯ (ಪಾರಾ॰ ೧೦೧)। ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ನಸ್ಸತೀತಿ ಅಗ್ಗಿಆದಿನಾ ನಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇನ ಠಪಿತಂ, ಸೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಇತರಂ ಗಣ್ಹತೋ ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತವ ಸಾಟಕಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಉಪನಿಧಿಭಾವತೋ ಮೋಚಿತತ್ತಾ, ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಇತರಂ ಗಣ್ಹತೋ ಅತ್ತನೋ ಸಾಟಕೇ ಆಲಯಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮಿಕೋ ಚೇ ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಇದಂ ವಾ ಹೋತು, ಅಞ್ಞಂ ವಾ, ಕಿಂ ತೇನ, ಅಲಂ ಮಯ್ಹಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸುಟ್ಠು ನಿರಾಲಯೋ ಹೋತಿ, ಚೋರಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ತೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ಅಸುಣನ್ತಾ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉಪಚಾರೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ। ಮಯಿ ಚ ಮತೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸೇನಾಸನೇ ವಿನಟ್ಠೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿವರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಗಿಲಾನಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ ಅವಿಸಯೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಮರಣತೋ ಹಿ ಪರಂ ಗೇಲಞ್ಞಂ ಅವಿಸಯತ್ತಞ್ಚ ನತ್ಥಿ। ‘‘ದ್ವಾರಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿವರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಸಹಾಯೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಹಿಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಾದೀಹಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಸಾಮೀಚೀತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಇದಂ ವತ್ತಂ।
ಲೋಲಮಹಾಥೇರೋತಿ ಮನ್ದೋ ಮೋಮೂಹೋ ಆಕಿಣ್ಣವಿಹಾರೀ। ಇತರೇಹೀತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಬ್ಭೇ ವಸನ್ತೇಹಿ ಇತರಭಿಕ್ಖೂಹಿ। ವಿಹಾರರಕ್ಖಣವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಹಾರವಾರಿಕೋ, ವುಡ್ಢಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ವಾರೇ ವಿಹಾರರಕ್ಖಣಕೋ। ನಿವಾಪನ್ತಿ ಭತ್ತವೇತನಂ। ಚೋರಾನಂ ಪಟಿಪಥಂ ಗತೇಸೂತಿ ಚೋರಾನಂ ಆಗಮನಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಪಠಮತರಞ್ಞೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಸದ್ದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಚೋರಾನಂ ಅಭಿಮುಖಂ ನಿಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಸುಕಕುಲೇ ಯಾಗುಭತ್ತಂ ವಿಹಾರವಾರಿಕಾನಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಯಮನಂ ಕತ್ವಾ। ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋ ಯಾಗುಸಲಾಕಾ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಸಲಾಕಭತ್ತಾನಿ ಚ ಲಭಮಾನೋವಾತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ತತೋ ಊನಂ ವಾ ಹೋತು ಅಧಿಕಂ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಕರಸ್ಸ ಚ ಯಾಪನಮತ್ತಂ ಲಭನಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನಿಸ್ಸಿತಕೇ ಜಗ್ಗೇನ್ತೀತಿ ತೇಹಿ ವಿಹಾರಂ ಜಗ್ಗಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಹಾಯಕಸ್ಸಾತಿ ಸಹಾಯರಹಿತಸ್ಸ। ಅತ್ತದುತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಸರೀರಮೇವ ದುತಿಯೋ ಅಸ್ಸ ನಾಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ತದುತಿಯೋ। ತದುಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನಂ ಯಸ್ಸಾತಿಆದಿ, ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಾರೋ ನ ಪಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಕವತ್ತತ್ಥಾಯಾತಿ ನಿಚ್ಚಂ ಪಚಿತಬ್ಬಯಾಗುಭತ್ತಸಙ್ಖಾತವತ್ತತ್ಥಾಯ। ಠಪೇನ್ತೀತಿ ದಾಯಕಾ ಠಪೇನ್ತಿ। ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತಂ ಆರಾಮಿಕಾದೀಹಿ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ನ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಕಪರಿಕ್ಖಾರೋ ವಾ ಠಪಿತೋ ಅತ್ಥಿ, ಚೀವರಾದಿಸಙ್ಘಿಕಭಾಗೇಪಿ ಆಲಯೋ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋಪಿ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬೋವ। ದಿಗುಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನತೋ ದಿಗುಣಂ। ಪಕ್ಖವಾರೇನಾತಿ ಅಡ್ಢಮಾಸವಾರೇನ।
ಸುಙ್ಕಘಾತಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೩. ಸುಙ್ಕಘಾತಕಥಾಯಂ ಸುಙ್ಕಘಾತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ತಞ್ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದುತಿಯಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಪಾದಂ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಬಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದುತಿಯಪಾದೇ ಉದ್ಧಟಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಅಟ್ಠಪಿತೇಪಿ ಬಹಿ ಠಿತೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪದವಾರೇಸುಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಂ ಬಹಿ ಠಪೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಇದಂ ಸಯಂ ಬಹಿ ಠತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಾ ಸಮಕಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಾ ಪರಿವತ್ತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಬಹಿ ಠತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಬಹಿಗತಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಸೋ ಬಹಿ ಠತ್ವಾಪಿ ಬಾಹಿರಪುಟಕಂ ಪಠಮಂ ಅನ್ತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಠಪೇತಿ, ತದಾಪಿ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ಅವಿಜಹಿತತ್ತಾ ಅವಹಾರೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ವತ್ತನ್ತಂ ಪುನ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೧೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಬಾಹಿರಪುಟಕೇ ಏಕಾಬದ್ಧನ್ತಿ ಕಾಜಕೋಟಿಯಂ ರಜ್ಜುಯಾ ಬನ್ಧನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಾಜಕೋಟಿಯಂ ಠಪಿತಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಬಹಿ ಗಹಿತಕಾಜಕೋಟಿಯಂ ಠಪಿತಂ ಯದಿ ಪಾದಂ ಅಗ್ಘತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ಅನ್ತೋಠಪಿತೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ಅಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಯಾನೇ ವಾ…ಪೇ॰… ಠಪೇತೀತಿ ಸುಙ್ಕಘಾತಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಾ ಠಪೇತಿ। ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬಹಿ ಠಿತನ್ತಿ ಯಾನಾದೀಹಿ ನೀಹಟತ್ತಾ ಬಹಿ ಠಿತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಬಹಿ ಠಪಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ಬಹಿ ಠಪಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ; ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನೇ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಾನೇ ಠಪಿತೇಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಗತೇ ವಿಯ ದೋಸಾಭಾವತೋ। ಯೋ ಪನ ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನ್ತೋವ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಆಗತಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಯದಿ ತೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹತ್ಥತೋ ಸುಙ್ಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಯಾನಾದೀಹಿ ನೀಹರಣೇ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಏಳಕಲೋಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾರಾ॰ ೫೭೧ ಆದಯೋ)।
ಪಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೪. ಪಾಣಕಥಾಯಂ ಆಠಪಿತೋತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಇಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇಹಿ ‘‘ಯಾವ ಇಣದಾನಾ ಅಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತೂ’’ತಿ ಇಣದಾಯಕಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತಿತೋ। ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ಮಾತಾಪಿತೂನಞ್ಚ ಅಸನ್ತಕತ್ತಾ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥಿ। ಧನಂ ಪನ ಗತಟ್ಠಾನೇ ವಡ್ಢತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಧನಂ ವಡ್ಢಿಯಾ ಸಹ ಆಠಪಿತಪುತ್ತಹಾರಕಸ್ಸ ಗೀವಾತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ದಾಸಸ್ಸ ಜಾತೋತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ದಾಸಿಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪನ ಅದಾಸಸ್ಸ ಜಾತೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪರದೇಸತೋ ಪಹರಿತ್ವಾತಿ ಪರದೇಸವಿಲುಮ್ಪಕೇಹಿ ರಾಜಚೋರಾದೀಹಿ ಪಹರಿತ್ವಾ। ಸುಖಂ ಜೀವಾತಿ ವದತೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕತೋ ಪಲಾಪೇತುಕಾಮತಾಯ ವದತಿ, ತಥಾ ಪನ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ‘‘ಸುಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಜೀವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಅವಹಾರೋ, ಗೀವಾ ಪನ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಪದವಾರೇತಿ ಯದಿ ದುತಿಯಪದಂ ಅವಸ್ಸಂ ಉದ್ಧರಿಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ‘‘ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಜೀವಾ’’ತಿ ವಚನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಅನಾಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ವಚನೇನ ವೇಗವಡ್ಢನೇ ಅಕತೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅದಿನ್ನಂ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೮೯, ೯೧) ಆದಾನಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ।
ಚತುಪ್ಪದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೭. ಚತುಪ್ಪದಕಥಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾವಸೇಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೇಹಿ ಹತ್ಥಿ ಆದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಪಸು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ। ಭಿಙ್ಕಚ್ಛಾಪನ್ತಿ ‘‘ಭಿಙ್ಕಾ ಭಿಙ್ಕಾ’’ತಿ ಸದ್ದಾಯನತೋ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಹತ್ಥಿಪೋತಕಂ। ಅನ್ತೋವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ। ಬಹಿನಗರೇ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತನಗರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತನಗರೇ ಪನ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ ಠಿತಟ್ಠಾನಮೇವ ಠಾನಂ। ಖಣ್ಡದ್ವಾರನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಖಣ್ಡಿತದ್ವಾರಂ। ಏಕೋ ನಿಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಬನ್ಧೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ದ್ವೇ’’ತಿ। ಘಾತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಸಹಪಯೋಗತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ।
ಓಚರಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ಓಚರಕಕಥಾಯಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ಹಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನತೋ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸಯಮೇವ ಪನ ಅಭಿಯುಞ್ಜನಾದೀಸು ಪರಿಯಾಯೇನಪಿ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ।
ಓಣಿರಕ್ಖಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಓಣಿರಕ್ಖಕಥಾಯಂ ಓಣಿನ್ತಿ ಓಣೀತಂ, ಆನೀತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಣಿರಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಠಪಿತಭಣ್ಡಂ ಉಪನಿಧಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೧೨) ವಿಯ ಗುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಏವ ಮುಹುತ್ತಮತ್ತಂ ಓಲೋಕನತ್ಥಾಯ ಠಪಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಠಾನಾಚಾವನಮತ್ತೇನ ಓಣಿರಕ್ಖಕಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತಿ।
ಸಂವಿದಾವಹಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಸಂವಿದಾವಹಾರಕಥಾಯಂ ಸಂವಿಧಾಯಾತಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ। ತೇನ ನೇಸಂ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಆಣತ್ತಿವಸೇನ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವೇ ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಹಿ ತೇನ ಆಣತ್ತಾ ಯಥಾಣತ್ತಿವಸೇನ ಹರನ್ತಿ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಏಕೋ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೧೮) ಏತ್ಥಾಪಿ ಆಣಾಪಕಾನಂ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿ, ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಉದ್ಧಾರೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಿ ‘ಗಚ್ಛೇತಂ ಆಹರಾ’ತಿ, ತಸ್ಸುದ್ಧಾರೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕಂ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಭಿನ್ನಕಾಲಿಕತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಹತ್ಥಾ ಅವಹರನ್ತಸ್ಸ ಠಾನಾಚಾವನಕ್ಖಣೇ ಆಪತ್ತಿ, ಆಣತ್ತಿಯಾ ಪನ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಭಿನ್ನಕಾಲಿಕತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ।
ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೯. ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ಓಚರಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅವಸ್ಸಂ ಹಾರಿಯೇ ಭಣ್ಡೇತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೧೮) ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೨೦. ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದಿನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ಪನ ಲಹುಕಂ ಇತ್ತರಕಾಲಂ, ತಸ್ಮಾ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಾನನ್ತರಮೇವ ಗಣ್ಹಿತುಂ ಆರದ್ಧತ್ತಾ ತೇನೇವ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೧೯) ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಯುತ್ತಂ। ಕಾಲವಸೇನ ಹಿ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ, ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ‘‘ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಕರಣತೋ ಪುರೇ
ಆಣತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೨೧. ಆಣತ್ತಿಕಥಾಯಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಪುರೇಭತ್ತಾದಿಕಾಲಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದಿನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕರೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಏವಂವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಭಣ್ಡಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಭಣ್ಡನಿಯಮಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ತ್ವಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಪಾವದ, ಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಾವದತೂತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ ಆಣಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕಾಲವಸೇನ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದಿಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಭಣ್ಡಪುಗ್ಗಲಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಚ ಆಣತ್ತೇ ಏತೇಸು ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮೇಸು ವಿಸಙ್ಕೇತಾ ವಿಸಙ್ಕೇತಭಾವೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಜಾಯತಿ, ತದಪಗಮೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ। ಯಂ ಆಣಾಪಕೇನ ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದೀಸು ಅಕ್ಖಿನಿಖಣನಾದೀಸು ವಾ ಗಹಣತ್ಥಂ ಆಣಾಪೇನ್ತೇನ ಈದಿಸವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿಯುತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಏವಂ ಗಹಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಯಂ ಭಣ್ಡಂ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಯುತ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸು ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇಸು ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ವಿನಯಯುತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾನಿಟ್ಠಾಪನಕ್ಖಣೇ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏಕಾ ಏವ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಯುತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತೇಪಿ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಾನಂ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಜನೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಮಹಾಜನೋತಿ ಚ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ। ಇದಞ್ಚ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಕಟಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಾ ಪುನ ದುಕ್ಕಟಸಮ್ಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ। ನ ಹಿ ಸೋ ಏಕಪಯೋಗೇನ ದುಕ್ಕಟದ್ವಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಂ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ, ಪಾಳಿತೋ ಪನ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪ್ಪಯೋಗೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ। ಇಮಿನಾವ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತವಾರೇಸುಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಸದಿಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಫಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಭಾವನಾಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಆಣತ್ತಿಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕೋ’’ತಿ, ಆಣತ್ತಿವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಣತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಆಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೨೨. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಭೂಮಟ್ಠಥಲಟ್ಠಾದೀಸು। ಪಾಳಿಯಂ ಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಮಸತಿ ಫನ್ದಾಪೇತಿ ಠಾನಾ ಚಾವೇತೀತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಸಹಿತಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಅವಹಾರಙ್ಗಂ ವುತ್ತಂ, ಠಾನಾ ಚಾವೇತೀತಿ ಚ ಇದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ। ಆಣತ್ತಿಕಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಯೋಗಾ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಇಧ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೨೫. ಠಾನಾಚಾವನನ್ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಅನುಸಾರತೋ ವುತ್ತಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ತತ್ಥ ಹಿ ನ ಚ ಸಕಸಞ್ಞೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೀ ನ ಚ ತಾವಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ತೀಹಿ ವಾ ಏತೇಹಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕನ್ತಿ ‘‘ಮಮೇದ’’ನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕಂ ಅರಞ್ಞೇ ದಾರುತಿಣಪಣ್ಣಾದಿ। ಛಡ್ಡಿತನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನತ್ಥಿಕತಾಯ ಛಡ್ಡಿತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ। ಛಿನ್ನಮೂಲಕನ್ತಿ ನಟ್ಠಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಆಲಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನಮೂಲಕಂ। ಅಸ್ಸಾಮಿಕನ್ತಿ ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕವತ್ಥು। ಉಭಯಮ್ಪೀತಿ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಞ್ಚ।
ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮತಸರೀರೇ ಪೇತತ್ತಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಲಗ್ಗಿತಸಾಟಕೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಗೋಪಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸಚೇ ಪನೇತಂ ದೇವಾಲಯಚೇತಿಯರುಕ್ಖಾದೀಸು ಥೋಕೇ ಖಾಯಿತೇ…ಪೇ॰… ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇದಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಜಿಘಚ್ಛಿತಪಾಣಿನಾ ಖಾದಿಯಮಾನಮಂಸಸ್ಸ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಖಾದನಂ ನಾಮ ಕಾರುಞ್ಞಹಾನಿತೋ ಲೋಲಭಾವತೋ ಚ ಅಸಾರುಪ್ಪಮೇವ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅರಿಯವಂಸಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತೇ ಭತ್ತಂ ಖಾದನ್ತಮ್ಪಿ ಸುನಖಾದಿಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ನ ವಾರೇನ್ತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಆಮಿಸದಾನೇ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ತೇಸಂ ಆಮಿಸಸ್ಸ ಅಚ್ಛಿನ್ದನೇಪಿ ಅಕುಸಲಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೦)।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಬಹು ಏಕತೋ ದಾರುಆದಿಭಾರಿಯಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಕಾಲೇ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಉಕ್ಖಿಪಥಾ’’ತಿ ವಚೀಪಯೋಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯಪಯೋಗಸಬ್ಭಾವಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತ್ವಂ ಏತಂ ವತ್ಥುಂ ಗಣ್ಹ, ಅಹಂ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಪನ ಅವಹಾರೇ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಮೇವ, ಪರೇನ ಗಾಹಾಪಿತಂ ಆಣತ್ತಿಕಮೇವ, ತೇನೇವ ತದುಭಯಗ್ಘೇನ ಪಞ್ಚಮಾಸೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಏಕೇಕಭಣ್ಡಗ್ಘವಸೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಿಮೇವ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಞ್ಚ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ‘‘ದೇಮಿ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ವಿಹೇಠೇನ್ತೋಪಿ ತೇನ ತೇನ ಕಾಯವಿಕಾರಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಪರಸ್ಸ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಾಪೇಸೀತಿ ‘‘ಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೩೫. ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗತೋತಿ ತತೋ ಪೇತತ್ತಭಾವತೋ ಮತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಬ್ಭುಣ್ಹೇತಿ ಆಸನ್ನಮರಣತಾಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸಮಙ್ಗಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಲ್ಲಸರೀರೇ’’ತಿ। ಕುಣಪಭಾವಂ ಉಪಗತಮ್ಪಿ ಭಿನ್ನಮೇವ ಅಲ್ಲಭಾವತೋ ಭಿನ್ನತ್ತಾ। ವಿಸಭಾಗಸರೀರೇತಿ ಇತ್ಥಿಸರೀರೇ। ಸೀಸೇ ವಾತಿಆದಿ ಅಧಕ್ಖಕೇ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲೇ ಪದೇಸೇ ಚಿತ್ತವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಾಮಸನ್ತೇನ ಕತಂ ಸುಕತಮೇವ। ಮತಸರೀರಮ್ಪಿ ಹಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಫುಸನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಮಾಸದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಮೇವ। ನ ಹಿ ಅಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಕೇಪಿ ಚಿತ್ತಾದಿಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಭವನ್ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತೇ ಮತಿತ್ಥಿಸರೀರೇ ನಿವತ್ತತಿ।
ಕುಸಸಙ್ಕಾಮನವತ್ಥುಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೩೮. ಬಲಸಾತಿ ಸಾಟಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅನಾಗತವಚನಂ ಪಸಿಬ್ಬಕಗ್ಗಹಣತೋ ಪುರೇತರಂ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಪರಿಕಪ್ಪದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ಪನ ‘‘ಸಾಟಕೋ ಚೇ, ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಪಸಿಬ್ಬಕಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಬಹಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸಾಟಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ। ಇತರಥಾ ‘‘ಇದಾನಿ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ, ಪಚ್ಛಾ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಜಾತೇ ವಿಜಾನನಕಾಲೇ ವಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಾನಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹತ್ಥಗತಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ಅವಹಾರೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ ತದಾ ಗಹಣೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾಭಾವಾ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಏವ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಂ ವಿಯ। ನ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ವಧಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ತದೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಮತೇಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಹೋತಿ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಅವಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಕಾಲಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಠಾನಾ ಚಾವಿತೇಪಿ ತದಾಪಿ ಅವಹಾರೋ ನ ಹೋತಿ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೇ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೩೮) ವಿಯ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಕಾಲೇ ಆಗತೇ ಭಣ್ಡಂ ಭೂಮಿಯಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಗಚ್ಛತೋ ಪದವಾರೇನ ಅವಹಾರೋತಿ ಖಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಣ್ಡಪರಿಕಪ್ಪೋ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೋ ಕಾಲಪರಿಕಪ್ಪೋತಿ ತಿವಿಧೋಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕಾಲಪರಿಕಪ್ಪೋ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪದವಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಯುಟ್ಠಿತೋತಿ ಅನುಬದ್ಧೋ।
ಪರಿಕಪ್ಪೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ಪರಿಕಪ್ಪೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತದಾ ತೇಸಂ ಮತೇನ ಅವಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಿಸ್ವಾ ಹಟತ್ತಾ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಬಹಿ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಾಟಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಹಟತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅವಹಾರಾನಙ್ಗತ್ತಾ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಹರಣೇ ವಿಯ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ ಏವ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಾಟಕೋ ಚೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ತದಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಕೇವಲಂ ಅವಹಾರೋ ಏವ, ನ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತೇನ ಭಣ್ಡಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಸಾಟಕೋ ಚೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಭಣ್ಡಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾಭಾವಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ, ತಂ ಅದಿಟ್ಠಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಭಾವೇ ಠಿತಂಯೇವ ಉದ್ಧರನ್ತಸ್ಸ ಅವಹಾರೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಓಕಾಸಪಅಪ್ಪಾವಹಾರೋ ಭಣ್ಡಂ ದಿಸ್ವಾ ಅವಹರನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ಸಿಯಾತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಅಭಣ್ಡವಿಸಯತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬೇವ ದಿಸ್ವಾ ಞಾತಭಣ್ಡಸ್ಸೇವ ಹಿ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ। ತಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ತಂ ಅವಹರೀತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ತಞ್ಞೇವೇತ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ
ಕೇಚೀತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನಾತಿಆದಿನಾಪಿ ಕೇಚಿವಾದೋ ಗಾರಯ್ಹೋ, ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋವ ಯುತ್ತತರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅಲಙ್ಕಾರಭಣ್ಡನ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಮುದ್ದಿಕಾದಿ। ಕುಸಂ ಪಾತೇತ್ವಾತಿ ವಿಲೀವಮಯಂ ವಾ ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಮಯಂ ವಾ ಕತಸಞ್ಞಾಣಂ ಪಾತೇತ್ವಾ। ಪರಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಕುಸೇ ಉದ್ಧಟೇಪಿ ನ ತಾವ ಕುಸಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನಂ ಜಾತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ಧಾರೇ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ। ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಞ್ಚ ವಿನಾ ಕುಸಸಙ್ಕಾಮನಂ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಏಕೋಯಂ ಅವಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಅವಹಾರಾ ಇತರೋ ತಸ್ಸ ಭಾಗಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಆಲಯಸ್ಸ ಅವಿಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಆಲಯೇ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಸತಿ ಅವಹಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಚಿನಿತಾವಸೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥೇವಾ’’ತಿ।
ನಾಯಂ ಮಮಾತಿ ಜಾನನ್ತೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ವೇಮತಿಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಸಿವೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಸಿವಿರಟ್ಠೇ ಜಾತಂ।
೧೪೦-೧. ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾತಿ ಪಚಾಪೇತ್ವಾ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಭಾವೇನ ಸಹಪಯೋಗಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವಾ ದುಕ್ಕಟಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಣತ್ತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಮತೇನ ಆಣತ್ತೇಹಿ। ಆಣತ್ತೇನಾತಿ ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಆಣತ್ತೇನ। ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮತಾದೀಹಿ ದಿನ್ನತ್ತಾ ನ ಪರಾಜಿಕಂ ಜಾತಂ, ಅಸನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪನ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇನ ದಿಯ್ಯಮಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮತಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ। ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಅಪರಸ್ಸ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ। ಅಪರಸ್ಸಾತಿ ಅಸನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಅಪರಂ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವಾ ಕೂಟವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ ವಾ ಗಣ್ಹತೋ ಗಿಹಿಸನ್ತಕೇ ಸಾಮಿನಾ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ದೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಣತ್ತೇನ ಚ ದಿನ್ನೇ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಘಸನ್ತಕೇ ಪನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ಅನಾಣತ್ತೇನ ವಾತಿಆದಿ ಪುನ ವುತ್ತಂ। ಇತರೇಹಿ ದಿಯ್ಯಮಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮತೇನ ಆಣತ್ತೇನ ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ। ಏವಂ ಗಣ್ಹತೋತಿ ‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕೂಟವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ ವಾ ಗಣ್ಹತೋ। ಸಾಮಿಕೇನ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕೋ, ತೇನ ‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವಾ ಕೂಟವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಸಾಮಿಕೇನ ಸಯಂ ದೇನ್ತೇ ವಾ ದಾಪೇನ್ತೇ ವಾ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುದಿನ್ನನ್ತಿ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಸಾಮಿಕೇನ ತೇನ ಆಣತ್ತೇನ ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಗಿಹಿಸನ್ತಕಂ ‘‘ಅಪರಸ್ಸ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೋ ಅಪರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಾಮಿಸನ್ತಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ ಜಾತಂ, ಇಧ ಪನ ತೇಹಿಯೇವ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವಾ ಕೂಟವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ
೧೪೬-೯. ಆಹರಾಪೇನ್ತೇಸು ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನತ್ತಮನಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಪುನ ದಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತೇಹಿ ಭಾಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಭಾಜನೀಯಭಣ್ಡಂ ಉಪಚಾರಸೀಮಟ್ಠಾನಮೇವ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋಉಪಚಾರಸೀಮಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾಲಯಭಾವೇಪಿ ಚೋರಸ್ಸ ಅದತ್ವಾ ಸಾಮಿಕಸ್ಸೇವ ದಾತಬ್ಬಂ ಚೋರೇನಾಪಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸೇವ ದಾತಬ್ಬತೋ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತೇ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವುಟ್ಠಹನ್ತೇಸೂತಿ ಗಾಮಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪಲಾಯನ್ತೇಸು। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಸಉಸ್ಸಾಹಮತ್ತಮೇವ ಆಪತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವತೋ। ತತೋತಿ ಗಣಸನ್ತಕಾದಿತೋ। ಕುಲಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ದೇತೀತಿ ಪಂಸುಕೂಲವಿಸ್ಸಾಸಿಕಾದಿಸಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ದೇತಿ, ತದಾ ಕುಲಸಙ್ಗಹಪಚ್ಚಯಾ ಚ ದುಕ್ಕಟಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇ ಪನ ಸತಿ ಕುಲಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಗಣ್ಹತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ। ಊನಪಞ್ಚಮಾಸಕಾದೀಸು ಕುಲದೂಸಕದುಕ್ಕಟೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಕ್ಕಟಾನಿ। ಸೇನಾಸನತ್ಥಾಯ ನಿಯಮಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಇಸ್ಸರವತಾಯ ದದತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಇತರಪಚ್ಚಯತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಇಸ್ಸರವತಾಯ ಕುಲಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ವಾ ಞಾತಕಾದೀನಂ ವಾ ದದತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಞ್ಚ ಹೋತೇವ। ಇಸ್ಸರವತಾಯಾತಿ ‘‘ಮಯಿ ದೇನ್ತೇ ಕೋ ನಿವಾರೇಸ್ಸತಿ, ಅಹಮೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಿಯಭಾವೇನ। ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಕುಲಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಕಾರಣೇನ ದದತೋ ಸೇನಾಸನತ್ಥಾಯ ನಿಯಮಿತಸ್ಸ ಗರುಭಣ್ಡತಾಯ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಞ್ಚ। ಗೀವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೇನಾಸನತ್ಥಾಯ ನಿಯಮಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗೀವಾ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಕಟೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುಖಾದಿತಮೇವಾತಿ ಅನ್ತೋಉಪಚಾರಸೀಮಾಯಂ ಠತ್ವಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಖಾದಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಘಿಕಞ್ಹಿ ವಿಹಾರಪಟಿಬದ್ಧಂ
೧೫೦. ‘‘ವುತ್ತೋ ವಜ್ಜೇಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ‘‘ವುತ್ತೋ ವಜ್ಜೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಾರಾಜಿಕಾದಿದೋಸಾರೋಪನತೋ, ಗಹಟ್ಠಾನಂ ವಾ ‘‘ಭದನ್ತಾ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದೋಸಾರೋಪನತೋ।
೧೫೩-೫. ಛಾತಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ತೇನ ಛಾತೇನ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಉದರಗ್ಗಿನಾ ಝತ್ತಂ, ದಡ್ಢಂ ಪೀಳಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧನುಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಧನುಸಣ್ಠಾನಂ ಲಗ್ಗನಕದಣ್ಡಂ। ಮದ್ದನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸೂಕರಗ್ಘನಕಭಣ್ಡಂ ದಾತಬ್ಬಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಬಜ್ಝನತೋ। ಅದೂಹಲನ್ತಿ ಯನ್ತಪಾಸಾಣೋ, ಯೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟತ್ತಾ ಮಿಗಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತೇನ ಕತಪಯೋಗೇನ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ರಕ್ಖಂ ಯಾಚಿತ್ವಾತಿ ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸ ರಕ್ಖಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ। ಕುಮೀನಮುಖನ್ತಿ ಕುಮೀನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಮಚ್ಛಾನಂ ಪವಿಸನಮುಖಂ।
೧೫೬. ಥೇರಾನನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕತ್ಥೇರಾನಂ। ತೇಸಮ್ಪೀತಿ ಆವಾಸಿಕಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ। ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಙ್ಘಿಕೇ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನತ್ಥಾಯ। ಗಹಣೇತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ। ತೇಸುಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾ ಅನಿಸ್ಸರಾತಿ ಸೇನಾಸನೇ ನಿರನ್ತರಂ ವಸನ್ತಾನಂ ಚೀವರತ್ಥಾಯ ದಾಯಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದಿತುಂ ಅನಿಸ್ಸರಾ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಸ್ಸಾನಾದೀಸು ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚೀವರತ್ಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇಸಂ ಕತಿಕಾಯ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಫಲಾಫಲಾನಿ ಅಭಾಜೇತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕೇಸು ರುಕ್ಖೇಸು ಫಲಾನಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮ, ಅಞ್ಞೇಸು ಫಲಾಫಲೇಹಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಭಾಜೇತ್ವಾ ಚತುಪಚ್ಚಯತ್ಥಾಯೇವ ಉಪನೇಮಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಉಪನೇನ್ತಾನಂ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಕತಿಕಾಯ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಠಾತಬ್ಬಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನಿಸ್ಸರಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ। ಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ತಮೇವ ಭಾಜೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ, ರಟ್ಠೇ ವಾ।
ಸೇನಾಸನಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ವರಸೇನಾಸನಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪುನ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೂಲವತ್ಥುಚ್ಛೇದಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ನ ಉಪನೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ
ಪಣ್ಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕೇ ರುಕ್ಖೇ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ತತೋ ಏತ್ತಕಂ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಣ್ಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ। ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ। ದಾರಕಾತಿ ತೇಸಂ ಪುತ್ತನತ್ತಾದಯೋ ಯೇ ಕೇಚಿ ಗೋಪೇನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಧ ‘‘ದಾರಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತದಾರುಸಮ್ಭಾರತೋ। ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಕಾರಕಸಙ್ಘಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾತಿ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ತಾವಕಾಲಿಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ। ಅಯಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಇಸ್ಸರೋತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇಹಿ ದಾರುಸಮ್ಭಾರಾದೀಹಿ ಚ ಕಾರಾಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತತ್ತಾ ಚ ಸಙ್ಘಿಕಸೇನಾಸನೇ ಭಾಗಿತಾಯ ಚ ಅಯಮೇವ ಇಸ್ಸರೋ, ನ ಚ ಸೋ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉದಕಪೂಜನ್ತಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಸಿಞ್ಚನಾದಿಪೂಜಂ। ವತ್ತಸೀಸೇನಾತಿ ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಾಯ, ನ ವೇತನಾದಿಅತ್ಥಾಯ। ಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಸಹ ಭೂಮಿಯಾ। ಕುಟ್ಟನ್ತಿ ಗೇಹಭಿತ್ತಿಂ। ಪಾಕಾರನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಪಾಕಾರಂ। ತತೋತಿ ಛಡ್ಡಿತವಿಹಾರತೋ। ತತೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಾಮನ್ತಗಾಮವಾಸೀಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಛಡ್ಡಿತವಿಹಾರತೋ ದಾರುಸಮ್ಭಾರಾದಿಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ।
೧೫೭. ‘‘ಪುಗ್ಗಲಿಕಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂಯೇವ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಆಗತಾಗತಾನಂ ವುಡ್ಢತರಾನಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುಭಾಗಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನೇತಿ ಚತುತ್ಥಭಾಗೇನ ಸಮ್ಭಿನ್ನೇ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೭) ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಥುಲ್ಲನನ್ದಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಏತಿಸ್ಸಾ ಹತ್ಥೇ ದಿನ್ನತ್ತಾ, ಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತತ್ತಾ ಚ ವುತ್ತಂ। ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಭುತ್ತೇಪಿ ಚಸ್ಸಾ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮೇವ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ। ಓದನಭಾಜನೀಯವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಅಪರಸ್ಸ ಭಾಗಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಗತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೪೧)।
೧೫೯. ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಪಸಾದಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಕುಲಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ನಾಕಾಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಯಾವ ದಾರಕಾ ಪಾಸಾದಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ತಾವ ಪಾಸಾದೋ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ತತ್ಥ ತಿಟ್ಠತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಪಾಸಾದೋ ಸಯಮೇವ ಯಥಾಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾಗಮನಞ್ಚ ಇದ್ಧಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಸಞ್ಜಾತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಥೇರೋ ಇದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸಂಹರೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಾ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೇತಿ ಚೇತ್ಥ ಪರಭಣ್ಡಾದಾಯಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಾಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಸ್ಸ ಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಯೇ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಈದಿಸಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೇ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾಯೇವ ಸುತ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೋ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿವಣ್ಣಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಹತ್ಥಿಆದಿದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೮, ೨೩೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೦೨) ಆಗತಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿ ನಾಮ, ‘‘ಸೋ ಪಕತಿವಣ್ಣಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕುಮಾರಕವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ನಾಗವಣ್ಣಂ…ಪೇ॰… ವಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೩) ಏವಂ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿ ಪಕತಿವಣ್ಣವಿಜಹನವಿಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿ ನಾಮ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಪಕತಿರೂಪಂ ಯಥಾಸಭಾವೇನ ಠಪೇತ್ವಾವ ಬಹಿ ಹತ್ಥಿಆದಿದಸ್ಸನಂ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ರೂಪಮೇವ ಹತ್ಥಿಆದಿರೂಪೇನ ನಿಮ್ಮಾನಂ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪರಾಜಿತಕಿಲೇಸೇನಾತಿ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ, ತೇನ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಸಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಅನೇಕನಯವೋಕಿಣ್ಣಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತೇ ಗಮ್ಭೀರಾ ಯಸ್ಮಿಂ, ತಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ। ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಓತಿಣ್ಣೇತಿ ಚೋದನಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಾರೋಚನವಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಅದಿನ್ನಾದಾನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಓತಿಣ್ಣೇ। ಏತ್ಥಾತಿ ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿನಿಯಮನಂ। ಕಪ್ಪಿಯೇಪಿ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೇ ಮಾತಾಪಿತಾದೀನಂ ಸನ್ತಕೇಪಿ।
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ
ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ
ತೀಹೀತಿ
ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದಾನವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ಯಾ ಅಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಚ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ನಗರಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೮೪) ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಚ ನಗರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ರಾಜಗಹಾದಯೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾವನಂ ನಾಮಾತಿಆದಿ ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಸಂಯುತ್ತಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತಂ, ದೀಘಭಾಣಕಾ ಪನ ‘‘ಹಿಮವನ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಮಹಾವನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛದನೇನಾತಿ ಹಂಸವಟ್ಟಕಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇನ, ಹಂಸಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯವಿಚ್ಛನ್ದನಿಯಕಥನ್ತಿ ಕರಜಕಾಯೇ ವಿರಾಗುಪ್ಪಾದನಕಥಂ। ಛನ್ದೋತಿ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ। ರಾಗೋತಿ ಬಲವರಾಗೋ। ‘‘ಕೇಸಲೋಮಾದಿ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯೇಪಿ ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಪ್ಪಭೇದೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಪಭೇದಾ ಏತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಪ್ಪಭೇದೋ
ಅಸುಭಾಯಾತಿ ಅಸುಭಮಾತಿಕಾಯ। ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಮಾತಿಕಞ್ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತೇನಾಹ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿಆದಿ। ತಂ ವಿಭಜನ್ತೋತಿ ಮಾತಿಕಂ ವಿಭಜನ್ತೋ। ಫಾತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಕರಣಂ। ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪಞ್ಚನೀವರಣಙ್ಗವಿಗಮೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನತಾ, ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತವಿತಕ್ಕಾದಿಜ್ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಾ, ತೇಸಂಯೇವ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ದಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಾಪಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ತತ್ರಿಮಾನೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದಸಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವಿಸಯೇ ಅಯಂ ಪಾಳಿ। ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಝಾನಸ್ಸ ನೀವರಣಾದಿಪರಿಬನ್ಧತೋ ವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಪಧಾನಾ ಪುರಿಮಕಾರಣಸಿದ್ಧಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀ’’ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾತಿ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬತಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅನುಬ್ರೂಹನಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಬನ್ಧವಿಸುದ್ಧಿಸಮಕಾಲವಿಭಾವಿನೀಪಿ ತಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಯಾವ ನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ದೀಪನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ವತ್ಥುಧಮ್ಮಾದೀನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಸಾಧಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಪರಿಯೋದಪನಾ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾವ ಸಿದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ। ತೀಣಿಪಿ ಚೇತಾನಿ ಕಲ್ಯಾಣಾನಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿಆದೀಸು ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವ। ಸೋ ಹಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅನ್ತಾನಂ ಅನುಪಗಮನೇನ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಸವಿಸೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಠಪನತೋ ಸಮಾಧಿಯೇವ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ‘‘ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಪಟಿಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ
ತತ್ಥ ಜಾತಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಯೇ ಪನ ತೇ ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನಚಿತ್ತೇ ಜಾತಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಯುಗನದ್ಧಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಸಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ವಿಸೋಧನಾ ಪರಿಯೋದಪನಾ ಚ, ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ಏಕರಸತಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಚ, ಯಞ್ಚೇತಂ ತದುಪಗಂ ತೇಸಂ ಅನತಿವತ್ತನಏಕರಸಭಾವಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ವೀರಿಯಂ, ತಸ್ಸ ತದುಪಗವೀರಿಯಸ್ಸ ವಾಹನಟ್ಠೇನ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಚ, ಪರಿಯೋದಪನಾ ಚ ಪರಿಯೋದಪನಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ತಿವಿಧತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥೋಮನವಚನಾನಿ। ವಿತಕ್ಕಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಙ್ಗೇನ ಸುನ್ದರಭಾವಮುಪಗತಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪಟಿಕುಟತೀತಿ ಸಙ್ಕುಚತಿ। ಪಟಿವಟ್ಟತೀತಿ ಪಟಿನಿವಟ್ಟತಿ। ನ್ಹಾರುದದ್ದುಲನ್ತಿ ನ್ಹಾರುಖಣ್ಡಂ। ಪಯುತ್ತವಾಚನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಯೇಸನೇ ನಿಯುತ್ತವಾಚಂ। ದಣ್ಡವಾಗುರಾಹೀತಿ ದಣ್ಡಪಟಿಬದ್ಧಾಹಿ ದೀಘಜಾಲಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ವಾಗುರಾಹಿ।
ಸಮಣಕುತ್ತಕೋತಿ ಕಾಸಾಯನಿವಾಸನಾದಿಸಮಣಕಿಚ್ಚಕೋ। ವಗ್ಗುಮುದಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಗ್ಗುಮತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಕಾ ‘‘ಮುದಾ’’ತಿ ವೋಹರಿಂಸೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಗ್ಗುಮತಾ’’ತಿ। ‘‘ವಗ್ಗೂ’’ತಿ ಮತಾ, ಸುದ್ಧಸಮ್ಮತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾ’’ತಿ। ಸತ್ತಾನಂ ಪಾಪುನನೇನ ಸೋಧನೇನ ಸಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾ।
೧೬೩. ಮಾರಸ್ಸ ಧೇಯ್ಯಂ ಠಾನಂ, ವತ್ಥು ವಾ ನಿವಾಸೋ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಇಧ ಪನ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಂ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಏವಮೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರೇಸಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನತ್ಥೇನ ಏವಮೇವ ಸಂಸಾರಮೋಚನಸಭಾವೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅತ್ತನಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೬೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಪಞ್ಚಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸೀತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಅತ್ತನಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸುಂ, ತೇ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖೂ ಠಪೇತ್ವಾ ತದವಸೇಸೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖೂ, ಸಬ್ಬೇ ಚ ಅರಿಯೇ ಅಯಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೬೪. ಏಕೀಭಾವತೋತಿ ಪವಿವೇಕತೋ। ಉದ್ದೇಸಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಗಹೇತ್ವಾ ಚ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತದಾ ಪನ ಉದ್ದೇಸಾದಿದಾಯಕಾ ತನುಭೂತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಗತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೫. ದಸಾನುಸ್ಸತೀಸು ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ। ಅತ್ಥಯೋಜನಾಕ್ಕಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಯೋಜನಾಕ್ಕಮಞ್ಚ। ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀತಿ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸನತಾಯ ತಮೇವ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಪಸ್ಸಾಸಞ್ಚ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ, ತಥಾ ತಿಟ್ಠನಕಧಮ್ಮೋ ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಾನಿ ಸತಿವಸೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೇನ ಯೋ ಅಸ್ಸಸತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ಅಸ್ಸಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತೇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಭೂತೇ ಖಣೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನೇವ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತೋ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಂ ಉಪಗತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ಓಪಮ್ಮನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಮಾವ ಓಪಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಬಾಹಿರಕಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಜಾನನ್ತಾ ಆದಿತೋ ಚತುಪ್ಪಕಾರಮೇವ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಸೋಳಸಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಆಹ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಇಚ್ಚಾದಿ। ಏವಮಸ್ಸೇತಂ ಸೇನಾಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಭಾವನಾಸತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಬನ್ಧನೇ ಸತಿಯೇವ, ನಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಅನನುರೂಪೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಸೇಸಸತ್ತವಿಧಸೇನಾಸನನ್ತಿ ‘‘ಪಬ್ಬತಂ ಕನ್ದರಂ ಗಿರಿಗುಹಂ ಸುಸಾನಂ ವನಪತ್ಥಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಂ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮) ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲಂ ಧಾತುಚರಿಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಗಿಮ್ಹಾನಾದಿಉತುತ್ತಯಸ್ಸ ಸೇಮ್ಹಾದಿಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ಮೋಹಾದಿಚರಿಯತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಕೂಲಂ। ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಭುಜನೇನ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸುಖತಂ ಉಪರಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಉಜುಕಂ ಠಪನೇನ, ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಂ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಯಾ ಠಪನೇನ ಉಪದಿಸನ್ತೋ। ನ ಪಣಮನ್ತೀತಿ ನ ಓಣಮನ್ತಿ। ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಂ ಸತಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಂ ಸಮ್ಮೋಸಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾ, ಪರಮಂ ಸತಿನೇಪಕ್ಕಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸತೋವಾತಿ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ। ಬಾತ್ತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಚತೂಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಆಗತಾನಿ ದೀಘರಸ್ಸಾದೀನಿ ಸೋಳಸ ಪದಾನಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇಹಿ। ದೀಘಂಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ, ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ, ದೀಘನ್ತಿ ವಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವಂ ಪಜಾನತೋ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತೋತಿಆದಿ, ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಆಕಡ್ಢನವಸೇನ ಅನ್ತೋ ಸಸನಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಬಹಿ ಪಟಿಸಸನಂ ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ದಾರಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಸುತ್ತನಯೋ ಏವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚ ಪಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅದ್ಧಾನವಸೇನಾತಿ ಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅದ್ಧಾನ-ಸದ್ದೋ ಕಾಲಸ್ಸ ದೇಸಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿನಾ ದೇಸದ್ಧಾನಂ ಉಪಮಾವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಇದಾನಿ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದೀಘರಸ್ಸತಂ ಉಪಮೇಯ್ಯವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ಏವನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಅನೇಕಕಲಾಪಭಾವೇನ। ಏತ್ಥ ಚ ಹತ್ಥಿಆದಿಸರೀರೇ ಸುನಖಾದಿಸರೀರೇ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದೇಸದ್ಧಾನವಿಸಿಟ್ಠಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನೇವ ದೀಘರಸ್ಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಘಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸಣಿಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾತಿಆದಿವಚನತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ। ತೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ಇತ್ತರಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಂ ಕಾಲಂ। ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅಲದ್ಧವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾ ತಯೋ ಆಕಾರಾ, ತೇ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಸ್ಸಾಸೋವ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಸ್ಸಾಸೋವ, ಕಸ್ಸಚಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಛನ್ದವಸೇನ ತಯೋ, ತಥಾ ಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಾದೀಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ।
ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ದೀಘೇ ಓಕಾಸದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಕಾಲದ್ಧಾನೇಪಿ ವಾ, ಏವಂ ಉಪರಿ ಇತ್ತರಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದತ್ತಾ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣೋ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಛನ್ದವಸೇನಾತಿ ತಥಾಪವತ್ತಛನ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ। ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸುಖುಮತರಭಾವೇ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತತರತಾಯ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸಹಗತೋ ಪಮೋದೋ ಖುದ್ದಕಾದಿಭೇದಾ ತರುಣಾ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತೀತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುನ ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ಸಮಥವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಮುಖೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಯನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಞಾಣಂ। ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥ ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ನೋ ಸತಿ, ಸತಿ ಪನ ಸರಸತೋ ಉಪತಿಟ್ಠನಟ್ಠೇನ ಸರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚ। ತೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿಆದೀಸು ಯಾ ಅಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಕರಜಕಾಯೇ ಚ ಕಾಯಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಂ ವಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸತ್ತಜೀವಾದಿಭಾವಂ ವಾ ಅನನುಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ।
ಇತ್ತರವಸೇನಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಾಲವಸೇನ। ತಾದಿಸೋತಿ ದೀಘೋ ರಸ್ಸೋ ಚ। ವಣ್ಣಾತಿ ದೀಘಾದಿಆಕಾರಾ। ನಾಸಿಕಗ್ಗೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ, ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಂ ವಿದಿತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಆಭೋಗವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಂ ಏವಂ ವಿದಿತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂಭೂತೋ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ನಾಮ, ನ ಪನ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಏವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತನಮತ್ತೇನ ಸೋ ಏವಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಸಂವರೋತಿ ಸತಿ ವೀರಿಯಮ್ಪಿ ವಾ। ನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಬ್ಬಕಾಯಂ ವಿದಿತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಪಸ್ಸಮ್ಭನಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ। ಸೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಕರಜಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನಾರದ್ಧಕಾಲೇ, ತದಾರಮ್ಭತ್ಥಾಯ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಸೀದತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಅಧಿಮತ್ತನ್ತಿ ಬಲವಂ ಓಳಾರಿಕಂ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಏತಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವಾತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ।
ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋತಿ ಚತುಧಾತುಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿಆದಿನಾ ಸಮಥನಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಚೋದನಾಸೋಧನಾಹೀತಿ ಅನುಯೋಗಪರಿಹಾರೇಹಿ। ಕಥನ್ತಿಆದಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿ, ತತ್ಥ ಕಥಂ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತಿ ಕಿರಾತಿಆದಿ ಚೋದಕವಚನಂ। ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏವಞ್ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೋ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಭಾವಂ ಉಪನೇತಿ ಚೇತಿ ಚೋದಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಾತೂಪಲದ್ಧಿಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಾಯ ಉಪಲದ್ಧಿಯಾ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಡ್ಢಿ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಚ ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಪುನ ಇತಿ ಕಿರಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಚೋದನಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ತತ್ಥ ಇತಿ ಕಿರ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಮಯಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಯದಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಭಾವನಾ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ, ಸುಖುಮಾ ಪನ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಭಾವನಾಯಪಿ ವಡ್ಢಿ ಹೋತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಂಸೇತಿ ಕಂಸಭಾಜನೇ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇಸಂ ಸದ್ದಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖುಮಕಾ ಸದ್ದಾತಿ ಅನುರವೇ ಆಹ। ಸುಖುಮಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಪೀತಿ ಸುಖುಮೋ ಸದ್ದೋವ ನಿಮಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯಪಿ।
ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸಮಾಚಾರೋತಿ ಉತ್ತಮಸಮಾಚಾರೋ, ತದೇವ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ ಸೀಲಂ, ಖನ್ಧಕವತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಹಂ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಾಮೀತಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸೀಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಆವಾಸೋತಿ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧೋ। ಕುಲನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನವಕಮ್ಮಂ। ಇದ್ಧೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾ ಇದ್ಧಿ, ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಸೋ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೧) ವುತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಯೋಗಾನುಯೋಗೋತಿ ಯೋಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ। ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಆಲೋಕಾಕಾಸಕಸಿಣದ್ವಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಸಿಣಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಞೇವ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ। ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನಾತಿ ಯೋಗಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಇಮಿನಾವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ। ಮಹಾಹತ್ಥಿಪಥಂ ನೀಹರನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಂ ಮಹಾಹತ್ಥಿಮಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ।
ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮಾಚರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಇಮಿನಾವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಆಚರಿಯಂ। ‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧೩; ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೧.೧೦) ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೨) ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮಾಚರಿಯನ್ತಿಪಿ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚಪಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಚಭಾಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗನ್ಥಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ। ತದತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ, ತತ್ಥ ಸಂಸಯಪರಿಪುಚ್ಛಾ ವಾ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಏವಮಿಧ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಪಧಾರಣಂ। ತಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪನಾ ಏವಂ ಝಾನಮಪ್ಪೇತೀತಿ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾಫುಸನಾನಂ ವಸೇನ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಠಪನಾವಸೇನ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿ ಇಧ ಭಾವನಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವೂಪಧಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಅಟ್ಠಾರಸಸೇನಾಸನದೋಸವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಮಹತ್ತಂ ನವತ್ತಂ ಜಿಣ್ಣತ್ತಂ ಪನ್ಥನಿಸ್ಸಿತತ್ತಂ ಸೋಣ್ಡಿಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಫಲಯುತ್ತತಾ ಪತ್ಥನೀಯತಾ ನಗರದಾರುಖೇತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾ ವಿಸಭಾಗಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾ ಪಟ್ಟನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾ ಪಚ್ಚನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾ ರಜ್ಜಸೀಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾ ಅಸಪ್ಪಾಯತಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾನಂ ಅಲಾಭೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಸೇನಾಸನದೋಸೇಹಿ ವಿವಜ್ಜಿತಂ। ಪಞ್ಚಸೇನಾಸನಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ –
‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೇನಾಸನಂ ನಾತಿದೂರಂ ಹೋತಿ ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣಂ ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಂ ಅಪ್ಪಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ
ಏವಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸೇನಾಸನಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ಏತ್ಥ ಚ ನಾತಿದೂರತಾದಿ ಏಕಂ, ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣತಾದಿ ಏಕಂ, ಅಪ್ಪಡಂಸಾದಿತಾ ಏಕಂ, ಚೀವರಾದಿಲಾಭೋ ಏಕಂ, ಥೇರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೇನಾತಿ ದೀಘಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಹರಣೇನ ಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಂ ಪಚನತುನ್ನಕರಣರಜನಾದಿಕರಣೇಹಿ ಚ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಾ ಖುದ್ದಕಾ ಪಲಿಬೋಧಾ ಯೇನ, ತೇನ। ಭತ್ತಸಮ್ಮದನ್ತಿ ಭೋಜನನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ। ಆಚರಿಯತೋ ಉಗ್ಗಹೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಧಿ, ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಉಗ್ಗಹಮತ್ತಂ, ತತೋ। ಏಕಪದಮ್ಪೀತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಪಿ।
ಅನುವಹನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುಗಮನವಸೇನ ಸತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪವತ್ತನಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಗಣನಾದಿವಸೇನ ವಿಯ ಫುಸನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಏವ ಗಣನಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಪವತ್ತತೋ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಚ ವಿನಿವಟ್ಟನತೋ ವಿನಿವಟ್ಟನಾ ಮಗ್ಗೋ। ಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವತೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಫಲಂ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿನಿವಟ್ಟನಾಪಾರಿಸುದ್ಧೀನಂ। ಖಣ್ಡನ್ತಿ ‘‘ಏಕಂ ತೀಣಿ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತರಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಗಣನಾಯ ಖಣ್ಡನಂ। ಅಥ ವಾ ಖಣ್ಡನ್ತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕತಿಪಯಕಾಲಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಪುನ ಗಣನವಸೇನ ಅನ್ತರಾ ಓಧಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಖಣ್ಡಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿನ್ನಂ ಪವತ್ತತಿ ನು ಖೋ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ, ನೋ’’ತಿ ವೀಮಂಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ನು ಖೋ ಮೇತಿಆದಿ, ಇದಞ್ಚ ಏವಂ ಖಣ್ಡಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚಿರತರಂ ಗಣನಾಯ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ತಥಾ ಲದ್ಧಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏವಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ। ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯಸ್ಸ ಏಕೋವ ಪಠಮಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಸ ಪನ ಉಭೋಪಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಣಿತಬ್ಬಂ। ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾವ ದ್ವೀಸು ನಾಸಾಪುಟವಾತೇಸು ಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಗಣಯತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನಾತಿ ದನ್ಧಗಣನಾಯ, ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ದನ್ಧಗಣನಾಯ ಆರದ್ಧಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಸದತಾಯ ಸುಖುಮಸ್ಸಾಸಾದೀನಂ ಅಪಾಕಟತಂ, ಪಚ್ಛಾ ವಿಸದಕಾಲೇ ಪಾಕಟತಞ್ಚ ತೇಸು ಚ ಪಾಕಟೇಸು ದನ್ಧಗಣನಂ ಪಹಾಯ ಸೀಘಗಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೀಘಗಣನಾಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಮೇವ, ನ ಕಾಮಾವಚರೇ ಭವಙ್ಗನ್ತರಿಕತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಸೀಘಗಣನಾಯ। ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಾತಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಸೇತಿ ನಾಮ।
ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಜಾತಂ। ಅನುಗಮನನ್ತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಮನಸಿಕರಣಮೇವ, ನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುವತ್ತನಂ, ತೇನಾಹ – ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನುಗಮನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಫುಸನಾಠಪನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಗಣನಾಯ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಏವಂ ಅನುಬನ್ಧನಂ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಠಪನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಅಪ್ಪನಾಯ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿಕರೋತಿ ನಾಮಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ವಿನಾ ಠಪನಾಯ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪಙ್ಗುಳೋತಿ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ। ದೋಲಾತಿ ಪೇಙ್ಖೋಲೋ। ಕೀಳತನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಾನಂ। ಉಪನಿಬನ್ಧನತ್ಥಮ್ಭಮೂಲೇತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಆದಿತೋ ಪಭುತೀತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥದಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಯೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಹ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ ವಾತಿ ದ್ವೇಯೇವ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಜಾನತೋ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅವಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ, ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ, ತೇನ ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಯಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭಾವನಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾ।
ಕಥಂ ಇಮೇ…ಪೇ॰… ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಇದಂ ಪರಿಹಾರಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಕಕಚೋಪಮಾಯ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೨ ಆದಯೋ) ವಿವರಿತುಂ ಪುಚ್ಛಾಠಪನಂ। ತತ್ಥ ಕಥಂ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಕಥಮಿಮೇ ಅವಿದಿತಾ…ಪೇ॰… ಕಥಂ ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಪಧಾನನ್ತಿ ಭಾವನಾನಿಪ್ಫಾದಕಂ ವೀರಿಯಂ। ಪಯೋಗನ್ತಿ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಂ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಪರಿಯೋಸಾನವಿಸೇಸಂ। ಪಧಾನನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛೇದನವೀರಿಯಂ। ಪಯೋಗನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಛೇದನಕಕಿರಿಯಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ‘‘ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಉಪಮಾಯಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಮೇವ। ಯಥಾ ರುಕ್ಖೋತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಾತಿ ದೀಘನಾಸಿಕೋ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ, ಇತರೋ ಮುಖಂ ನಿಮಿಯತಿ ಛಾದಿಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮುಖನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ।
ಇದಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಯೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಹಂ ಇಧ ಪಧಾನನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ನೀವರಣಾ। ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ, ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮಾಪದೇಸೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಮಧಿಗಮಮಾಹ। ಅಯಂ ಪಯೋಗೋತಿ ಅಯಂ ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಪಯೋಗೋ। ಸಂಯೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ದಸಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಮಗ್ಗಪಅಪಾಟಿಯಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಥಾ ಸತ್ತಪಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ವಿಗತನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಅಯಂ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಾದಿಕೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿ ನಿಗಮನವಚನಂ। ಪರಿಪುಣ್ಣಾತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಾ। ಅನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ। ಪರಿಚಿತಾತಿ ಪರಿಚಿಣ್ಣಾ। ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ ಪಞ್ಞಾಪಭಾಸೇನ ಪಭಾಸೇತಿ।
ಇಧಾತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪಮಾಭೂತಸ್ಸ ಕಕಚಸ್ಸ। ಆನಯನೇ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ವಿಚಾರಾದೀಹೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪನ ಗಣನಾವಸೇನೇವ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲತೋ ಪಭುತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನುಕ್ಕಮತೋ…ಪೇ॰… ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಗನ್ಥೋ ಪುರಾಣಪೋತ್ಥಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಏತ್ಥಾಪಿ ಲಿಖಿತಬ್ಬೋ, ಲೇಖಕಾನಂ ಪನ ದೋಸೇನ ಗಳಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಓಳಾರಿಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿರುದ್ಧೇತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮ್ಪಿ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಿಚಯನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆನೀತಂ। ದೇಸತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಫುಸನವಸೇನ ಗಹಿತಟ್ಠಾನತೋ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಾಕಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಫುಸನಟ್ಠಾನೇ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥವಸನ್ತಿ ಇಮಂ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನವಿಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಇತೋತಿ ಆನಾಪಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ। ಗರುಕತಾ ಚ ಭಾವನಾದುಕ್ಕರತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗರುಕಭಾವನ’’ನ್ತಿ। ಚರಿತ್ವಾತಿ ಗೋಚರಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಧ ಏಕಜ್ಝಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೂಲಪಿಚುಆದಿಉಪಮತ್ತಯಂ ಉಗ್ಗಹೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸೇಸಂ ಉಭಯತ್ಥ।
ತಾರಕರೂಪಂ ವಿಯಾತಿ ತಾರಕಾಯ ಸರೂಪಂ ವಿಯ। ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯಾತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತಾಯ। ಸಞ್ಞಜನ್ತಿ ಭಾವನಾಸಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ, ನ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇ ಏವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಪನೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪಭುತೀತಿ ಇತೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ। ಠಪಯನ್ತಿ ಠಪನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಠಪನ್ತೋ। ನಾನಾಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ನಾನಾಕಾರಂ। ವಿಭಾವಯನ್ತಿ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇನ್ತೋ। ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ತೇ ಆಕಾರಾ ಅಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನ್ತರಹಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸೇ ಪಸ್ಸಾಸೇ ಚ ಯೋ ನಾನಾಕಾರೋ, ತಂ ವಿಭಾವಯಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಮ್ಭೂತೇ ವಾ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪಯಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತಿ ನಾಮಾತಿ
ಕಿಲೇಸಾತಿ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾ। ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಅಲದ್ಧನೀವರಣಸಹಾಯಾ ಓಲೀನಾಯೇವ। ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಉಪಚಾರಾವತ್ಥಾಯಂ। ಲಕ್ಖಣತೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿಸಭಾವತೋ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವತೋ ವಾ। ಗೋಚರೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗಾಮೋ। ಯತ್ಥ ದುಲ್ಲಭಾ ಸಪ್ಪಾಯಭಿಕ್ಖಾ, ಸೋ ಅಸಪ್ಪಾಯೋ, ಇತರೋ ಸಪ್ಪಾಯೋ। ಭಸ್ಸನ್ತಿ ದಸಕಥಾವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಂ ಭಸ್ಸಂ, ತಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ಇತರಮಸಪ್ಪಾಯಂ। ಸೇಸೇಸು ಆವಾಸಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಅಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ತಂ ತಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ಇತರಮಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಏವಂ ಸತ್ತವಿಧಂ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಮೇವ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ ದಸವಿಧಂ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಕೇಸನಖಚ್ಛೇದನಾದೀಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಸರೀರವತ್ಥುಸ್ಸ, ಚೀವರಸೇನಾಸನಾದಿಧೋವನಪರಿಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಬಾಹಿರವತ್ಥುಸ್ಸ ಚ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಞಾಣಮ್ಪಿ ವಿಸದಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಕರಂ ಹೋತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನತಾ ನಾಮ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮಭಾವಕರಣಂ। ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ನಾಮ ಭಾವನಾಯ ಲದ್ಧನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ರಕ್ಖಣಕೋಸಲ್ಲಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉದ್ಧತತಾಯ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತದಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಯೋ ತಯೋ ಅಭಾವೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭಾವನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಾ ಹೋತಿ। ಯದಾಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹಿ ಲೀನತಾಯ ಪಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತದಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಯೋ ತಯೋ ಅಭಾವೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭಾವನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಹೋತಿ। ಯದಾಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾದೀಹಿ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಂವೇಗವತ್ಥುಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೪೧೮) ಸಮ್ಪಹಂಸನಸಙ್ಖಾತಾ ಸಂವೇಜನಾ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ ಅನಿರಸ್ಸಾದಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಹೋತಿ।
ತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ।
ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತುಕಾಮೋತಿ ಫಲಂ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾವಿವಟ್ಟನಾವಸೇನ ಪಠಮಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಂ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೋ। ತತೋ ಪರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋಪೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನ…ಪೇ॰… ವಸಿಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನವಸೀ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾನನ್ತರಂ ಸೀಘಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ। ಅಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ದಸಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ಖಣಂ ಝಾನಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೀ ನಾಮ। ತಥೇವ ಲಹುಂ ಖಣಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಝಾನತೋ ಭವಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸೀ ನಾಮ। ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಖಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಖಣಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಪರಿಕಮ್ಮಭೇದೇನೇತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಾನವುಟ್ಠಾನವಸಿಯೋ ಭಿನ್ನಾ, ನ ಸರೂಪಭೇದೇನ, ಯಾ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ, ವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿಯಾ ಏವ ವುತ್ತಾ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಸೀಘಂ ಆವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನವಸೀ ತದನನ್ತರಾನಂ ಜವನಾನಂ ಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀತಿ ಆವಜ್ಜನವಸೀಸಿದ್ಧಿಯಾವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ತೇಸಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ತೇಸಂ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಭೂತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಂ। ಇದಞ್ಚ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ವತ್ಥುದಸಕಸ್ಸ ಭೂತನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟ್ಠಾನನಯೇನ। ನ ಹಿ ಕಲಾಪನ್ತರಗತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಕಲಾಪನ್ತರಗತಾನಂ ಭೂತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಂನಿಸ್ಸಿತರೂಪಾನೀತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ। ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಕೇಸಾದಿರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಕರಜಕಾಯಪಅಗ್ಗಹಮುಖೇನ ಕಮ್ಮಾರಗಗ್ಗರೀತಿ ಕಮ್ಮಾರಾನಂ ಅಗ್ಗಿಧಮನಭಸ್ತಾ। ತಜ್ಜನ್ತಿ ತದನುರೂಪಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ। ತಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ದಿಸ್ವಾ। ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತೀತಿ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೧; ೩.೮೬, ೮೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೮೧) ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತೀತಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಏಕೇಕಕಲಾಪತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ। ಓಭಾಸಾದಯೋತಿ ಓಭಾಸೋ ಞಾಣಂ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಿಕನ್ತಿ ಚ। ತತ್ಥ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಸದ್ಧಾ। ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಓಭಾಸಾದಯೋ ನವ ನಿಕನ್ತಿಸಙ್ಖಾತತಣ್ಹುಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ವುತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನುಲೋಮಞಾಣಾನಂ ಚಿಣ್ಣಪರಿಯನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ। ಫಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋತಿ। ಏಕೂನವೀಸತಿಭೇದಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗವೀಥೀನಂ ಅನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಂ ವಸೇನ ಏಕೂನವೀಸತಿಭೇದಸ್ಸ। ಅರಹತೋ ಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಏಕೂನವೀಸತಿತಾ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ।
ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾನಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದ್ವೇ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ। ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮಾಪನ್ನಕ್ಖಣೇ। ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಪಟಿಭಾಗಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ವಿದಿತೇ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಣೇ ಸನ್ದೇಹಾಭಾವತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ವಿಸಯತೋ ದಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ। ಏವಂ ಪೀತಿಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಣಮೇವ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ನಾಮ।
ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವಸೇನ, ಪಜಾನತೋ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾಪನ್ನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನತೋ। ಯಥೇವ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ತದಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನೇಪಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆವಜ್ಜತೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜತೋತಿ ಝಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಸಾ ಪೀತೀತಿ ಸಾ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪೀತಿ। ಜಾನತೋತಿ ಸಮಾಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಜಾನತೋ, ತಸ್ಸ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಸ್ಸತೋತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋತಿ ಝಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ವೇಲಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ। ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸಿಭಾವಾನಂ ವಸೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಪಜಾನನಮುಖೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿಯಾ ಪಟಿಸಂವೇದನಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋತಿ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಚತುಸಚ್ಚಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಪರಿಜಾನತೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ। ಅವಸೇಸಪದಾನೀತಿ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಪದಾನಿ।
ವೇದನಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಞ್ಞಾ ಗಹಿತಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಾದಿಸೀಸೇನ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರದಸ್ಸನತೋ ವುತ್ತಂ ಸಮಥೇ ಕಾಯಿಕಸುಖಾಭಾವತೋ। ಸೋತಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ ನಿರೋಧೋ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫) ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಪೀತಿಸೀಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಪೀತಿಅಪದೇಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಸುಖಗ್ಗಹಣತೋ ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಸಞ್ಞಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾತಿ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ। ಆಮೋದೇತೀತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಝಾನವಿಸಯಾಯ ಮೋದೇತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ।
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
೧೬೭. ಯದಿಪಿ ಅರಿಯಾ ನೇವ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಾ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಿ, ನಾಪಿ ಪರೇಹಿ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಮತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಮಿಗಲಣ್ಡಿಕೇನ ಮಾರಿತಾನಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಘಾತೇತ್ವಾ ಮರಣಸಮಯೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಮತಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೭೨. ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಾಣೋತಿ ಜಾನನ್ತೋತಿ ಇದಂ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ವಧಕಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಂ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ವಧಾಮಿ ನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಅಭಿವಿತರಿತ್ವಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರಾಸಙ್ಕಚಿತ್ತಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ ನಾಮ ತದಹುಜಾತಏಳಕಸ್ಸ ಲೋಮಂ। ಏವಂ ವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಏವಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಂ। ತತೋ ವಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದುತಿಯಸತ್ತಾಹಾದೀಸು ಅಬ್ಬುದಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಹೀನವೇಗಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ
ಅತಿಪಾತೇನ್ತೋತಿ ಅತಿಪಾತೇನ್ತೋ ವಿನಾಸೇನ್ತೋ। ವುತ್ತಪಕಾರಮೇವಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿಪಾತನವಿಧಾನಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇವ। ಸರಸೇನೇವ ಪತನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅತೀವ ಪಾತನಂ ಸೀಘಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಆಥಬ್ಬಣಿಕಾತಿ ಅಥಬ್ಬಣವೇದಿನೋ। ಅಥಬ್ಬಣನ್ತಿ ಅಥಬ್ಬಣವೇದವಿಹಿತಂ। ಮನ್ತಂ ಪಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಅಲೋಣಭೋಜನದಬ್ಬಸಯನಸುಸಾನಗಮನಾದೀಹಿ ಪಯೋಗೇಹಿ ಮನ್ತಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಿ, ತೇನ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪಾಣವಧಾದಿಫಲಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇಸು ಪವಿಟ್ಠಂ। ಈತಿನ್ತಿ ಪೀಳಂ। ಉಪದ್ದವನ್ತಿ ತತೋ ಅಧಿಕತರಂ ಪೀಳಂ। ಪಜ್ಜರಕನ್ತಿ ವಿಸಮಜ್ಜರಂ। ಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸೂಚೀಹಿ ವಿಯ ವಿಜ್ಝಮಾನಂ ಸೂಲಂ। ವಿಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸಸೂಲಂ ಆಮಾತಿಸಾರಂ। ಪಕ್ಖನ್ದಿಯನ್ತಿ ರತ್ತಾತಿಸಾರಂ। ವಿಜ್ಜಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಗನ್ಧಾರವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಂ ಕತೂಪಚಾರಂ ಮನ್ತಪಠನಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಜಪ್ಪಿತ್ವಾ। ತೇಹೀತಿ ತೇಹಿ ವತ್ಥೂಹಿ। ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪವತ್ತನಂ। ಅಹೋ ವತಾಯನ್ತಿ ಅಯಂ ತಂ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ। ಗಬ್ಭನ್ತಿ ಇದಂ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಗಬ್ಭಂ। ಕುಲುಮ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭಸ್ಸ, ಕುಲಸ್ಸೇವ ವಾ, ಕುಟುಮ್ಬಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಂ ತೇಸಂ ಇಚ್ಛಾಮತ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತತ್ಥತೋ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥಬ್ಬಣಿದ್ಧಿವಸೇನೇವ ಹಿ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇತರಥಾತಿ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಗವೇಸನಮತ್ತಮೇವ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಪರಿಯಿಟ್ಠಮತ್ತೇನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾದೀನಂ ಲದ್ಧಮತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಸನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸತ್ಥನ್ತಿ ವಧೋಪಕರಣಸ್ಸ ಪಾಸಾಣರಜ್ಜುಆದಿನೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮನ್ತಿ ಆಹ ಲಗುಳಾತಿಆದಿ। ಲಗುಳನ್ತಿ ಮುಗ್ಗರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸತ್ಥಸಙ್ಗಹೋತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಸತ್ಥಹಾರಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸತ್ಥಸಙ್ಗಹೋ। ಪರತೋ ವುತ್ತನಯತ್ತಾತಿ ಪರತೋ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋತಿ ಚಿತ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಾದಿಅನೇಕತ್ಥವಿಸಯತ್ತಾ ಇತರೇಹಿ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣತ್ಥಂ ನಿಯಮೇತುಂ ವುತ್ತೋ।
೧೭೪. ಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ, ತಂ ಕಮ್ಮಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯಥಾಪೀತಿ ಉದ್ದಿಸಕಾನುದ್ದಿಸಕವಸೇನ। ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತೇನ ರೋಗೇನಾತಿ ಏತೇನ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಬ್ಭ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಞ್ಚ ‘‘ಯದಾ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಚಿರೇನ ಸಮಿದ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ। ಓಪಾತಖಣನಾದಿಥಾವರಪಯೋಗೇಸು ಪಯೋಗಕರಣತೋ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಮರಣೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಚ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿತೋ ವಿರತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅಮಾರೇತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತೇನ। ದುತಿಯಪ್ಪಹಾರೇನ ಮರತೀತಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರಂ ವಿನಾ ದುತಿಯೇನೇವ ಮರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾತಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೋ ಸಯಮೇವ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಮಾರೇತುಂ, ದುತಿಯಂ ಪನ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಜೀವಿತವಿನಾಸಹೇತು ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರಂ ವಿನಾ ಮರಣಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಪಯೋಗೋ ತೇನ ಚ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ದುತಿಯೇನ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಚಿತ್ತೇನ ದಿನ್ನತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ದುತಿಯಪ್ಪಹಾರದಾನಾದೀಸು ವಿಯ। ಯದಿ ಪನ ದುತಿಯಪ್ಪಹಾರದಾಯಕಸ್ಸಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಧಕಚೇತನಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಯೋಗೇನಾಪಿ ಮತತ್ತಾ ಪಯೋಗಕ್ಖಣೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಮ್ಮಾಪತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಆನನ್ತರಿಯಾದಿಕಮ್ಮವಿಭಾಗಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಆಪತ್ತಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ। ‘‘ಏಳಕಂ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣೇಪಿ ‘‘ಇಮ’’ನ್ತಿ ಯಥಾನಿಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ ಯಥಾವತ್ಥುಕಂ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ಇಮಂ ವತ್ಥುನ್ತಿಆದಿ। ಘಾತಕೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮೇನ ಬದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾತಾದಿಗುಣಮಹನ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತವಧಕಚೇತನಾಯ
ಲೋಹಿತಕನ್ತಿ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ। ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇತಿ ಯುದ್ಧಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇ। ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಗತೇತಿ ಯೋಧಂ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಿತರಿ ವಿದ್ಧೇ, ಯೋಧಂ ಪನ ಅವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಪಿತರಿ ವಿದ್ಧೇಪಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥಿಯೇವ ಪಿತರಿಪಿ ವಧಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ, ಕೇವಲಂ ಯೋಧೇ ವಿದ್ಧೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆನನ್ತರಿಯಂ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ಪಿತುವಿಸಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ವಿಜ್ಝಾತಿ ಏವಂ ಪಾದೇಹಿ ಭೂಮಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಏವಂ ಧನುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ವಿಜ್ಝನಪ್ಪಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪನಮುಖೇನ ಆಣಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪಹರಾತಿ ದಳ್ಹಂ ಅಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಂ ಪಹರ। ಏವಂ ಘಾತೇಹೀತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಮಾರೇಹಿ। ತತ್ತಕಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇತಿ ಹತ್ಥಿನೋ ಪಿಟ್ಠಿನೋ ಮಜ್ಝೇ। ಏತೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತೀತಿಆದಿಪಾಳಿವಚನೇನ। ತತ್ಥಾತಿ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೇ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನಾಗತೋ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ವಿಜ್ಝ, ಏವಂ ಪಹರ, ಏವಂ ಘಾತೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೭೪) ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾ ಆಗತಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಳಿಸಂಸನ್ದನತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪರೋ ನಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಉಸುಸತ್ತಿಆದೀಹಿ ವಿಜ್ಝನಂ। ಛೇದನನ್ತಿ ಅಸಿಆದೀಹಿ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಚ್ಛೇದನಂ। ಭೇದನನ್ತಿ ಮುಗ್ಗರಾದೀಹಿ ಸೀಸಾದಿಭೇದನಂ ದ್ವಿಧಾಕರಣಂ। ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕನ್ತಿ ಸೀಸಕಟಾಹೇ ಚಮ್ಮಂ ಸಹ ಕೇಸೇಹಿ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾ ಥೂಲಸಕ್ಖರಾಹಿ ಸೀಸಕಟಾಹಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖವಣ್ಣಕರಣವಸೇನ ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕರಣಂ। ಏವಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಿಳಙ್ಗಥಾಲಿಕಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉರೇ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಗೀವಾಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಸರೀರಾವಯವಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪಹರಣವಿಜ್ಝನಾದಿನಿಯಮೋಪಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇಯೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಾದಿಸರೀರಪ್ಪದೇಸವಿಸಯಾಯಪಿ ಘಾತನಾಯ ತತ್ಥ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡ ೨.೧೭೪ ಪಯೋಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಪುರತೋ ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಾರೇಹೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಮಪಸ್ಸಾದೀನಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಸಭಾಗತೋ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ಪುರತೋ ಪಹರಿತ್ವಾತಿಆದೀ’’ತಿ ಏವಮಧಿಪ್ಪಾಯಕಥನಂ, ತಂ ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಾದಿಕಸ್ಸ ಸರೀರಪ್ಪದೇಸೇ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾಕರಣಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸವಿಸಯೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥಾಣತ್ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಮಾರಣಮೇವ ಹಿ ವತ್ಥುವಿಸಂವಾದೋ, ನ ಪಹರಿತುಂ ಆಣತ್ತಂ ಸರೀರಪ್ಪದೇಸವಿಸಂವಾದನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ವತ್ಥುಂ ವಿಸಂ ವಾದೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ। ಪುರತೋ ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಾರೇಹೀತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ’’ತಿ, ಇದಂ ಪನ ಯಥಾಣತ್ತವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸವಿಸಙ್ಕೇತೇನ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ತೇನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಮಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾಣತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಿಯಮೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ಇತರಥಾ ಯಥಾಣತ್ತಿಯಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕತಾಪತ್ತಿತೋ। ವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ‘‘ವತ್ಥೂತಿ ಮಾರೇತಬ್ಬೋ ಸತ್ತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೭೪) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ಯಥಾಣತ್ತಸ್ಸ ಪಹರಿತಬ್ಬಸರೀರಪ್ಪದೇಸೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಪುರತೋ ಪಹರಣಾದಿಪಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇ ಏವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವತ್ಥುವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಮಾತುಆದಿಮತಸತ್ತವಿಸೇಸೇನ। ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋತಿ ಆನನ್ತರಿಯಾದಿಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋ। ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋ।
ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇತಿ ಆಣತ್ತದಿವಸತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿವಸಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ। ಏತಂ ಗಾಮೇ ಠಿತನ್ತಿ ಗಾಮೋ ಪುಗ್ಗಲನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ, ನ ಓಕಾಸನಿಯಮನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಮಾರೇತಿ, ನತ್ಥಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತೇನ ಕಾಲೋಕಾಸಆವುಧಇಅಯಾಪಥಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾನಂ ನಿಯಮಿಚ್ಛಾಯ ಅಸತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಮರಣಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಮುಖಾರುಳ್ಹವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸಕಾಲಾದಿನಿಯಮಸ್ಸ ವಿಸಙ್ಕೇತೇಪಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ಞಾಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಮರಣಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಕಾಲಾದಿವಿಸಙ್ಕೇತೇನ ಅಕುಸಲತೋ ಚೋದನತೋ ವಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಲೇಸೇನ ಕಾಲಾದಿನಿಯಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಪಾರಾಜಿಕತೋ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಮುಚ್ಚನತೋ ಕಾಲಾದಿವಿಸಙ್ಕೇತೇಪಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋವಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚಾರಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಕೇಚಿ ಪನೇತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ತುಣ್ಡೇನಾತಿ ಥರುನಾತಿ ಖಗ್ಗಮುಟ್ಠಿನಾ। ಏತಂ ಗಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ಗಮನೇನ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನಿಯಮಿತೋ, ನ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ವಿಸಙ್ಕೇತ’’ನ್ತಿ।
‘‘ದೀಘಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ದೀಘಸಣ್ಠಾನಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಏವರೂಪಞ್ಚ ದೀಘ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಾದಿಸಂ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತೇನ ಬಹೂಸು ದೀಘಸಣ್ಠಾನೇಸು ಏಕಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ವಾಚಾಯ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತಾದಿಸೇ ಮಾರಿತೇ ನತ್ಥಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪರಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನೇವತ್ಥಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ‘‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಓಕಾಸನಿಯಮೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಬ್ಭ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೇವ ವಧಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ ನ ಆಣಾಪಕೋ’’ತಿ। ಓಕಾಸಞ್ಹಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಮಾರೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ಪನ ತದಾ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಓಕಾಸೇನ ಸಹ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸೇವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಅತ್ತನೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ಸಯಂ ತತ್ಥೇವ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೋ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾರಿಯತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನೋಪಿ ಜೀವಿತಂ ಆರಬ್ಭ ವಧಕಚೇತನಾ ಪವತ್ತತಿ, ಪರಸ್ಮಿಂ ತತ್ಥ ಮಾರಿತೇ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿನಿಯಮೋ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ನ ಅನಾದರಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಏವಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಾವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸಚೇ ಆಣತ್ತಿಕೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಕಟಂ। ಸಚೇ ಪನ ಸೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಂ ಪರತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ತದೇವ ಹೋತಿ। ಅಥ ಸೋ ಅವಸ್ಸಂ ಘಾತೇತಿ, ಯಂ ಪರತೋ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೭೪) ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತಿ, ನ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇಸಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಾದೀನಮ್ಪಿ ಆರೋಚನಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ಇದಞ್ಚ ಯಥಾಣತ್ತಿವಸೇನ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೇ ಅಸತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ವೋರೋಪನೇ ಸತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಆರೋಚನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮತ್ತೇತಿ ಇದಂ ಅವಸ್ಸಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ
ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಇದಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ನ ಪನೇತಂ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತೇನಾಹ ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿಆದಿ, ಏವಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ವಧಕಸ್ಸ ‘‘ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಮರಣಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ನೇವ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಅನೋಳಾರಿಕವಿಸಯೇಪಿ ತಾವ ದುಕ್ಕಟಂ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮರಣಪಟಿಗ್ಗಹಣೇತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿ ನಿದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಹತೋ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮರಣಾಭಿನನ್ದನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿಭಿನನ್ದನೇ ದುಕ್ಕಟೇ ಸತಿ ಪಗೇವ ‘‘ಅಹಂ ತಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮರಣಪಟಿಗ್ಗಹಣೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಾ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ನತ್ಥೇವ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಆಣತ್ತದುಕ್ಕಟಮೇವಸ್ಸ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಏಕೇನ ಪಯೋಗೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುಕ್ಕಟಾನಂ ಅಸಮ್ಭವಾ। ಪುರಿಮನಯೇತಿ ಸಮನನ್ತರಾತೀತೇ ಅವಿಸಕ್ಕಿಯದೂತನಿದ್ದೇಸೇ। ಏತನ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಂ। ಓಕಾಸಾಭಾವೇನಾತಿ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ನ ವುತ್ತಂ ಓಕಾಸಾಭಾವೇನ, ನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೭೫. ಸಯಂ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರತ್ತಾ ‘‘ಉಪಟ್ಠಾನಕಾಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮಮ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಇಮಂ ಮಾರೇತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅವತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಮರಣಾಭಿನನ್ದನವಸೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚೋರಾಪಿ ನಾಮ ತಂ ನ ಹನನ್ತೀತಿಆದಿವಾಚಾಯಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ, ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಮರಣಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ। ಉಭೋ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಮರಣಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತಸ್ಸ ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಏಕತ್ತೇಪಿ ‘‘ದ್ವೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲವಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಮಹಾವಿಪಾಕತ್ತಾ ‘‘ಅಕುಸಲರಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬಹೂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಮರಣಸಂವಣ್ಣನೇಪಿ ತತ್ತಕಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸುತ್ವಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತತ್ತಕಾನಮ್ಪಿ ವತ್ತಮಾನಂ ಅನಾಗತಞ್ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾವ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ
೧೭೬. ಯೇಸಂ ಹತ್ಥತೋತಿ ಯೇಸಂ ಞಾತಕಪವಾರಿತಾದೀನಂ ಹತ್ಥತೋ, ಇದಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುನೋ ರೂಪಿಯಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋವ ಧನಞ್ಚೇ, ಸಯಮೇವ ಮೂಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುಞ್ಚತಿ, ಮೂಲಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪೋತ್ಥಕಸ್ಸ ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿನೋ ಸನ್ತಕತ್ತಾಪಾದನಮೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಲೇಖಾದಸ್ಸನಕೋತೂಹಲಕಾತಿ ಸುನ್ದರಕ್ಖರಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ‘‘ಕೀದಿಸಂ ನು ಖೋ ಪೋತ್ಥಕ’’ನ್ತಿ ವಾ ಓಲೋಕೇತುಕಾಮಾ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ಸರೀರತೋ ಪಾಣವಿಯೋಜನಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಪಕಪಯೋಗತ್ತಾ। ಓಪಾತಖಣನತ್ಥಂ ಪನ ಕುದಾಲಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಅಯೋಬೀಜಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಥವಿಂ ವಾ ಕುದಾಲದಣ್ಡಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಭೂತಗಾಮಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಪಯೋಗತ್ತಾಭಾವಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪುಬ್ಬಪಯಓಗೇ ವಿಯ ದುತಿಯಪರಿಯೇಸನಾದೀಸುಪಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಮುಸಾವಾದಾದಿಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಮಾಣೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತೇ ಪಮಾಣೇ। ತಚ್ಛೇತ್ವಾತಿ ಉನ್ನತಪ್ಪದೇಸಂ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ। ಪಂಸುಪಚ್ಛಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಂ ಪಂಸುಪಚ್ಛಿಂ। ಏತ್ತಕಂ ಅಲನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮತಾಯ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಪಯಓಗಸಾಧಿಕಾ ಚೇತನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ, ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಅವೂಪಸನ್ತೇನೇವ ಪಯೋಗೇನ ಖಣಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ವುತ್ತಾ, ಇತರಾಸು ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪತಿತ್ವಾ ಮರನ್ತೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಣಿತ್ವಾ ಅಪರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದಿವಸೇ ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಣಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ, ಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ ವಾ। ಅರಹನ್ತಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಾತಿಯಮಾನಾನಂ ಅಮರಿತುಕಾಮಾನಮ್ಪಿ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಮರಣಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮನಯೇತಿ ‘‘ಮರಿತುಕಾಮಾ ಇಧ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇ। ವಿಸಙ್ಕೇತೋತಿ ಮರಿತುಕಾಮಾನಂ ಮಾರೇತುಕಾಮಾನಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಖತತ್ತಾ ಅಮರಿತುಕಾಮಾನಂ ಮರಣೇ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥ ಪತಿತಂ ಬಹಿ ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಪತನಪಚ್ಚಯಾ ಮರಣಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಆವಾಟೇ ಪತಿತ್ವಾ ಥೋಕಂ ಚಿರಾಯಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಾರಿತೇ ತತ್ಥ ಪತಿತರೋಗೇನ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಪನ ಸಭಾವೇನ ಸತ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಮರನ್ತಿ, ಸೋವ ತೇಸಂ ರೂಪನ್ತರಗ್ಗಹಣೇಪಿ ಸಭಾವೋತಿ ‘‘ಮರಣರೂಪಮೇವ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ವಾದೋ ಪಮಾಣಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪತತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಪತಿತೇ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಮರತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ‘‘ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ಸಕರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರೂಪನ್ತರಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಠಿತೇಯೇವ ಯಕ್ಖಪೇತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತವಿಗ್ಗಹೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇನ ಠಿತತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಆವೇಣಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ತಿರಚ್ಛಾನೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಕ್ಖಪೇತರೂಪೇನ ಮತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಮರಣರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಮಾಣತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಮುಧಾತಿ ಅಮೂಲೇನ। ಸೋ ನಿದ್ದೋಸೋತಿ ತೇನ ತತ್ಥ ಕತಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಯದಿ ಪನ ಸೋಪಿ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋತಿ, ನ ಮುಚ್ಚತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಂ ಪತಿತಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಮಯಾ ಕತೇತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ನ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪಲಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಉದ್ಧರಾ ವಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಓಪಾತಸ್ಸ ಪೂರಣೇ ಪಯೋಜನದಸ್ಸನಂ। ಉತ್ತಾನೇ ಕತೇ ಓಪಾತೇ ಸೀಘಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಾರೇತುಂ ಸುಉದ್ಧರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಮೂಲಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೋಪಿ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಏವಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಜಾತಪಥವೀ ಜಾತಾತಿ ಈದಿಸೇ ಪುನ ಅಞ್ಞೇನ ಓಪಾತೇ ಖತೇ ತದಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಜಾತಪಥವೀಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಸುಟ್ಠು ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ದಳ್ಹತರಂ ಪೂರಿತೇಪಿ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಥದ್ಧತರನ್ತಿ ಖಾಣುಕನ್ತಿ ಪಾಸಯಟ್ಠಿಬನ್ಧನಖಾಣುಕಂ। ತತ್ಥಜಾತಕಯಟ್ಠಿಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ಅರಞ್ಞೇ ಯಥಾಠಿತಮೇವ ದಣ್ಡಂ ಮೂಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾಸಬನ್ಧನಯೋಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಪಾಸಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಮೂಲಟ್ಠೋ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪನ ಮೂಲೇಪಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ರಜ್ಜುಕೇತಿ ವಾಕೇಹಿ ಏಕವಾರಂ ವಟ್ಟಿತರಜ್ಜುಕೇ। ಸಯಂ ವಟ್ಟಿತನ್ತಿ ತನುಕವಟ್ಟಿತಂ ದಿಗುಣತಿಗುಣತಾಪಾದನೇನ ಅತ್ತನಾ ವಟ್ಟಿತಂ। ಉಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಪಾಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ। ಗೋಪೇನ್ತೋಪೀತಿ ಹೀರಂ ಹೀರಂ ಕತ್ವಾ ಗೋಪೇನ್ತೋಪಿ।
೧೭೭. ಆಲಮ್ಬನರುಕ್ಖೋ ವಾತಿ ತತ್ಥಜಾತಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತದತ್ಥಮೇವ ಕತ್ವಾತಿ ಮಾರಣತ್ಥಮೇವ ಅಯೋಬೀಜಸಮುಟ್ಠಾಪನಾದಿನಾ ವಾಸಿಆದಿಂ ಸತ್ಥಂ ಕಾರೇತ್ವಾ। ಪಾಕತಿಕನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕತಂ ಪಕತಿಸತ್ಥಮೇವ ಲಭಿತ್ವಾ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಠಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮೂಲಟ್ಠೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ವಿಸಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದೀಸು ಆಲಿತ್ತಂ ವಿಸಮಣ್ಡಲಂ।
ವತ್ವಾ ಅಸಿಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮುಖೇನ ಅವತ್ವಾ ಮನಸಾವ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುರಿಮನಯೇನಾತಿ ಯೇಸಂ ಹತ್ಥತೋ ಮೂಲಂ ಗಹಿತನ್ತಿಆದಿನಾ। ವಿಸಭಾಗರೋಗೋ ನಾಮ ಕುಟ್ಠಾದಿವಿರೂಪಭಾವತೋ, ಗಣ್ಡಪೀಳಕಾದಿ ವಾ ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ।
೧೭೮. ಮನಾಪಿಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತೇನ ಮನಾಪಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವಾ ಮನಾಪರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಠಪೇತಿ, ಅತ್ತನಾ ವಾ ಮನಾಪಿಯೇನ ರೂಪೇನ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ‘‘ಅಲಾಭಕೇನ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಮರತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಉಪಸಂಹರತಿ, ತೇನೇವ ‘‘ಸಚೇ ಉತ್ತಸಿತ್ವಾ ಮರತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಲಾಭಕೇನ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಮರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಾರಾಜಿಕೋತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಮಹಾಕಚ್ಛು ನಾಮ ವಲ್ಲಿಫಲವಿಸೇಸೋ, ಯಸ್ಸ ಮಜ್ಜಾರಪಾದಸ್ಸೇವ ಸಣ್ಠಾನಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಿ ಸುಖುಮಲೋಮಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಹಂಸಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಹಂಸಾದೀನಂ ಪಕ್ಖಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಮರತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚನತೋ।
೧೭೯. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಇದಂ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ಇಮಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನಾತಿಆದಿ। ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕವಿಸಾದಿಉಪಕ್ಕಮಕರಣಸ್ಸ ಅಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಮರಿಸ್ಸತೀತಿಆದಿ। ನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಕಂ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಾಭಾವಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸವೀಥೀನಂ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಅಭಾವಾ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೮೦. ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೋಹಾರವಸೇನ, ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇ ಕರುಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೫೩) ವಿಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯಥಾಯುನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸಾಟಕಂ ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಲಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ಪಟಿವೇಕ್ಖಣಞ್ಚೇತಂ ಗಿಹೀನಂ ಸನ್ತಕೇ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಮುಸಲೇ ಉಸ್ಸಿತೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಮುಸಲೇಸು ಭಿತ್ತಿಂ ಅಪಸ್ಸಾಯ ಠಪಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದುಕ್ಖಲಭಣ್ಡಿಕನ್ತಿ ಉದುಕ್ಖಲತ್ಥಾಯ ಆನೀತಂ ದಾರುಭಣ್ಡಂ। ಪರಿಬನ್ಧನ್ತಿ ಭೋಜನಪರಿಬನ್ಧಂ, ಭೋಜನನ್ತರಾಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೧೮೧. ಅಗ್ಗಕಾರಿಕನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಲದ್ಧಪಿಣ್ಡಪಾತನ್ತಿಆದಿ।
೧೮೨-೩. ದಣ್ಡಮುಗ್ಗರನಿಖಾದನವೇಮಾದೀನಂ ವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದಣ್ಡೋ ನಾಮ ದೀಘದಣ್ಡೋ। ಮುಗ್ಗರೋ ನಾಮ ರಸ್ಸೋ। ವೇಮಂ ನಾಮ ತನ್ತವಾಯಾನಂ ವತ್ಥವಾಯನಉಪಕರಣಂ, ಯೇನ ವೀತಂ ತನ್ತಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನಾತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭಂ। ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾತಿ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ಇದಞ್ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿಗತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತ್ಥಂ ಲಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅವಸ್ಸಂ ಅಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ, ಅಧಿಗತವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾಪಿ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಧಿಗಮನ್ತರಾಯವಿನೋದನತ್ಥಮೇವ ಆಹಾರೂಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ತದಧಿಗಮೇ ಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋವ। ಕಿಂ ಪನಾಧಿಗಮಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ಸಭಾಗಾನನ್ತಿಆದಿ। ಭಣ್ಡಕಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಾತಿ ಚೀವರಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಾ। ಧೋವನದಣ್ಡಕನ್ತಿ ಚೀವರಧೋವನದಣ್ಡಂ।
೧೮೫. ಮದ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಪಾತೇತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತೋತಿ ಯಥಾಣತ್ತಿಯಾ ಅಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಪನ ಆಣಾಪಕೋ
ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸಾಸನೇ ಸಹಸಿಕ್ಖಮಾನಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಹಧಮ್ಮೇ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ ನಿಯುತ್ತಾನಂ। ಸಮಸೀಲಸದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾನಞ್ಚ ಅಕಾತುಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ।
ಪಟಿಯಾದಿಯತೀತಿ ಸಮ್ಪಾದಿಯತಿ। ಅಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ವದನ್ತಿ, ಅಯುತ್ತತಾವಸೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅಕರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಆಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಾವ ಞಾತಕಾ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಯಾವ ತಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ।
ಪಿತುಭಗಿನೀ ಪಿತುಚ್ಛಾ। ಮಾತುಭಾತಾ ಮಾತುಲೋ। ನಪ್ಪಹೋನ್ತೀತಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ನ ಯಾಚನ್ತೀತಿ ಲಜ್ಜಾಯ ನ ಯಾಚನ್ತಿ। ‘‘ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಥಾ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆಭೋಗಂ ಅಕತ್ವಾಪಿ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೮೭) ಏವಂ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತೇನೇವ ಆಪತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ತೇಸಞ್ಞೇವ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅಸಾಲೋಹಿತಾನಂ, ತೇನಾಹ ಏತೇಸಂ ಪುತ್ತಪರಮ್ಪರಾಯಾತಿಆದಿ। ಕುಲಪರಿವಟ್ಟೋತಿ ಕುಲಸ್ಮಿಂ ಞಾತಿಪರಮ್ಪರಾ। ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ‘‘ತಾವಕಾಲಿಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ದೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪನ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಂ ವಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ವಾ ಕುಲದೂಸನಂ ವಾ ನ ಹೋತಿಯೇವ, ತೇನಾಹ – ‘‘ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕುಲದೂಸಕಾಪತ್ತಿ ವಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಞಾತಕಾನಞ್ಹಿ ಸನ್ತಕಂ ಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕುಲದೂಸನಾದಿ ನ ಸಿಯಾ। ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಚೂಳಮಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬಪದೇಸು।
ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಆಹರಾಮಾತಿ ಇದಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ‘‘ಮಮ ಞಾತಕಾನಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಆಹರಥಾ’’ತಿ ಆಣತ್ತೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಚ ಸಾಮಣೇರಾದೀನಂ ಅಪಚ್ಚಾಸಾಯಪಿ ಪರಜನಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ‘‘ಞಾತಿಸಾಮಣೇರೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೇನಾತಿ ಆಗನ್ತುಕಚೋರಾದೀನಂ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ನಾಮ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ತೇಹಿ ಲಾಭಂ ಅಪತ್ಥಯನ್ತೇನ। ಪಚ್ಚಾಸಾಯ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪನ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಕುಲದೂಸನಾದಿದೋಸೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಏವಂ ಉಪಕಾರೇ ಕತೇ ಸಾಸನಗುಣಂ ಸದ್ಧಂ ಕುಲನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠದಿಟ್ಠರೋಗೀನಂ ಪರಿಯಾಯೇನಾಪಿ ವತ್ವಾ ವಿಚರಣಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸಾಪಿ ಪನ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ।
ಸಮುಲ್ಲಪೇಸೀತಿ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಆಚರಿಯಭಾಗೋತಿ ವಿನಯಾಚಾರಂ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾಚಿಕ್ಖಣೇನ ವೇಜ್ಜಾಚರಿಯಭಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಪ್ಫಪೂಜನತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಯಮಾನಂ ರೂಪಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕತ್ತಭಜನೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯವಸೇನ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ, ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ರೂಪಿಯಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಪುಪ್ಫಪೂಜನತ್ಥಂ ಪುಪ್ಫಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯದಿ ‘‘ಪರಿತ್ತಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕರೋನ್ತಿ, ಭೇಸಜ್ಜಕರಣಂ ವಿಯ ಗಿಹಿಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರಿತ್ತಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸನತ್ತಾ ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೇನಪಿ ಭಣಿತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ, ಪಗೇವ ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೇನಾಪೀತಿ ‘‘ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಾಲೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಂ ಪರಿಮಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಪರಿತ್ತಾಣಂ ಏತ್ಥ ಪವೇಸೇಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಏವಂ ಕತೇ ಪರಿತ್ತಾಣಾ ತತ್ಥ ಪವೇಸಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಹಾರತೋ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಾತಕಗಹಟ್ಠೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾದೇಸು ಉದಕಂ ಆಕಿರಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಚಾರಿತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾದೇಸು ರೋಗವೂಪಸಮನಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಉದಕಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ‘ಪರಿತ್ತಂ
ಅನಾಮಟ್ಠಪಿಣ್ಡಪಾತೋತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಅಗ್ಗೋ, ಅಪರಿಭುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಹಾಪಣಗ್ಘನಕೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ದಾಯಕೇಹಿ ಬಹುಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದಿನ್ನಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ಥಾಲಕೇತಿ ಸಙ್ಘಿಕೇ ಕಂಸಾದಿಮಯೇ ಥಾಲಕೇ, ಪತ್ತೋಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ದಾಮರಿಕಚೋರಸ್ಸಾತಿ ರಜ್ಜಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಚೋರಸ್ಸ। ಅದೀಯಮಾನೇಪಿ ‘‘ನ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಕುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಆಮಿಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಲಾಭೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಛಿದ್ದಸ್ಸ ಚ ವಿವರಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಥರಣಂ ಪಿದಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ, ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾಮಿಸವಸೇನ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಆಮಿಸಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಕಸ್ಸ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಗನ್ತುಕಸ್ಸ ವಾ…ಪೇ॰… ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ಆಗನ್ತುಕಂ ತಾವಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಖೀಣಪರಿಬ್ಬಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಗತಿಭಾವಂ ಕಾರುಞ್ಞಭಾಜನತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಧುರಾನಂ ಸಮಿದ್ಧಾನಂ ದಾಯಕಾದೀನಂ ಆಗನ್ತುಕತ್ತೇಪಿ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ತಣ್ಡುಲಾದಿಮ್ಹಿ ದಾತಬ್ಬೇ ಸತಿ ‘‘ಅವೇಲಾಯಂ…ಪೇ॰… ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮನುಸ್ಸಾ ನಾಮಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನನುಞ್ಞಾತಾನಂ ಪನ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೇನಾಪಿ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಾಸೀಸಾಯ ಪನ ಸತಿ ಕುಲದೂಸನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ।
ಉಬ್ಬಾಸೇತ್ವಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ತಿಯೋಜನಂ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಪಲಾಪೇತ್ವಾ। ವರಪೋತ್ಥಕಚಿತ್ತತ್ಥರಣನ್ತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಉತ್ತಮರೂಪವಿಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥರಣಂ।
೧೮೭. ಸತ್ತರಸವಗ್ಗಿಯೇಸು ಪುಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗುಲಿಪತೋದಕೇನ ಮಾರಿತತ್ತಾ ಸೇಸೇಸು ಸೋಳಸಜನೇಸು ಉದರಂ ಆರುಹಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಮೇಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸೇಸಾಪಿ ಪನ್ನರಸ ಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅದೂಹಲಪಾಸಾಣಾ ವಿಯಾತಿ ಅದೂಹಲೇ ಆರೋಪಿತಪಾಸಾಣಾ ವಿಯ। ಕಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಾತಿ ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಕಮ್ಮಕರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ।
ಆವಾಹೇತ್ವಾತಿ ರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀನಿ ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಟ್ಠಾದಿಮಯೇ ರೂಪೇ ಅಮನುಸ್ಸಂ ಆವಾಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀನಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ। ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ಮಾರೇಯ್ಯಾತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತಾದಿಸಾ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಯಕ್ಖಾ ಸತ್ಥಘಾತಾರಹಾ ಹೋನ್ತಿ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧೇಪಿ ತೇಸಂ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೇನ ಮರಣಾಭಾವಾ।
೧೮೮. ಪಹಾರೋ ನ ದಾತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಮನುಸ್ಸಂ ಕೋಧಚಿತ್ತೇನ ಪಹರನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ಚಿಕಿಚ್ಛಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಹರನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಚಾರೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಾಲಪಣ್ಣಂ…ಪೇ॰… ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ ತಾಲಪಣ್ಣಬನ್ಧನೇನ ಪಲಾಯನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಇದಞ್ಚ ಗಿಹೀನಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮವಸೇನ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ।
೧೮೯. ಯೋ ರುಕ್ಖೇನ ಓತ್ಥತೋಪಿ ನ ಮರತೀತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ತತ್ಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೧೯೦. ದಬ್ಬೂಪಕರಣಾನೀತಿ ಕೇಹಿಚಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾನಿ ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಠಾನಾಚಾವನಾಭಾವೇನ ವಿನಾಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ। ಖಿಡ್ಡಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಪಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸುಕ್ಖತಿಣಾದೀಸು ಅಗ್ಗಿಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಲ್ಲೇಸು ಪನ ಕೀಳಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಪಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೋ, ಪಟಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಅಗ್ಗಿ ಪಟಗ್ಗಿ, ತಸ್ಸ ಅಲ್ಲತಿಣಾದೀಸುಪಿ ದಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ದೇನ್ತೇನ ದೂರತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಾವಗ್ಗಿಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅದತ್ವಾ ಏಕದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಸಣಿಕಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಮಹನ್ತೋಪಿ ಅಗ್ಗಿ ವಿಹಾರಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಗ್ಗಿ ದಾತಬ್ಬೋ, ಸೋ ದಾವಗ್ಗಿನೋ ಪಟಿಪಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಸಹ ನಿಬ್ಬಾತಿ। ಪರಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಸಮನ್ತಾ ರುಕ್ಖತಿಣಾದಿಚ್ಛೇದನಪರಿಖಾಖಣನಾದಿಆರಕ್ಖಕರಣಂ, ತೇನಾಹ ತಿಣಕುಟಿಕಾನಂ ಸಮನ್ತಾ ಭೂಮಿತಚ್ಛನನ್ತಿಆದಿ।
೧೯೧. ಖೇತ್ತಮೇವ ಓತಿಣ್ಣತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಖೇತ್ತೇ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಓತಿಣ್ಣತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಏವ ಮಾರೇಹಿ ನ ಏಕೇನಾ’’ತಿ ನಿಯಮಿತೇ ಪನ ಏಕೇನೇವ ಮಾರಿತೇ ನತ್ಥಿ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ದ್ವೇ ಏವ ಪುರಿಸಾತಿಆದೀಸುಪಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸೀಸಚ್ಛೇದಪಯೋಗತೋ ಅಞ್ಞೋ ಪಯೋಗೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಪಠಮೇನ ಪಯೋಗೇನಸ್ಸ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಂ
ನನು ನರಕಾದೀಸು ಏಕಾಬದ್ಧೇ ಸರೀರೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮುಪ್ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ ಹೋತು, ದ್ವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪನ ಭಾಗದ್ವಯೇ ಕಥನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಸರೀರೇ ಹಿ ಏಕಾಬದ್ಧತಾ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಬ್ಯತಿರಿತ್ತಾ ಕಾಚಿ ನತ್ಥಿ ಪರವಾದೀನಂ ಅವಯವೀಆದಿ ವಿಯ, ಕಮ್ಮಾದಿಏಕಕಾರಣಪುಞ್ಜಾಯತ್ತತಾಯ ಬಹೂನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಏಕಾಬದ್ಧತಾ। ತತ್ಥ ಚ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರಾದಿವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯೋಪನಿಪಾತೇನ ವಿಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾದಿಏಕಕಾರಣಾನಂ ಪುಞ್ಜಾಯತ್ತತಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಯಾವ ಸಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಾವ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ। ವಿಭಿನ್ನಾನಂ ಪನ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಞ್ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೇನ ಚಿರಂ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಯಾವ ಚ ಧರನ್ತಿ, ತಾವ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಚ ತೇಸಂ ಏವರೂಪಾನೀತಿ ಕಬನ್ಧವತ್ಥುಸದಿಸಾನಿ। ಇಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ ಆಘಾತನವತ್ಥುಸ್ಸ। ಅತ್ಥದೀಪನೇತಿ ಏಕೇನ ಪುರಿಸೇನ ಪಯೋಗೇನ ವಾ ಮಾರಿತತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನೇ।
೧೯೨. ಪಾನಪರಿಭೋಗೇನ
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ
ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
೪. ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕಂ
ವಗ್ಗುಮುದಾತೀರಿಯಭಿಕ್ಖುವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೯೩. ಅಧಿಟ್ಠೇಮಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸಣ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಪಧಾನಾನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ। ಅನಾಗತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪನ ಅಸತೀತಿ ಭಾಸಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಅಸತಿ। ಭಾಸಿತೋತಿ ಅತೀತವಚನಂ ಕಥಂ ಅನಾಗತವಚನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ಲಕ್ಖಣಂ ಪನಾತಿಆದಿ। ಈದಿಸೇ ಹಿ ಠಾನೇ ಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಧಾತ್ವತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಅಯಥಾಕಾಲವಿಹಿತಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಾಧವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
೧೯೪. ವಣ್ಣವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿನವುಪ್ಪನ್ನವಣ್ಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಪಸನ್ನಮುಖವಣ್ಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮುಖವಣ್ಣಸ್ಸ ಅತಿಪಣೀತತಾ ವುತ್ತಾ। ವಿಪ್ಪಸನ್ನಚ್ಛವಿವಣ್ಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕತಿಸರೀರವಣ್ಣಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವ ಪೀಣನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಕಾಸಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ’’ತಿ। ಪಞ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ವಿಯ ಹದಯರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಚತುಚಕ್ಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಇರಿಯಾಪಥೋವ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತೋ।
೧೯೫. ಉಪಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚನ್ತೋತಿ ಪೀಳೇನ್ತೋ, ಗೇಹಾದೀನಿ ವಾ ಸಯಂ ಡಹನ್ತೋ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ಪಾಚೇನ್ತೋ। ಉದ್ಧತೇತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕತಿಕೇ। ಉನ್ನಳೇತಿ ಉಗ್ಗತನಳಸದಿಸೇನ ಉಗ್ಗತತುಚ್ಛಮಾನೇನ ಸಹಿತೇ। ಚಪಲೇತಿ ಪತ್ತಚೀವರಮಣ್ಡನಾದಿನಾ ಚಾಪಲ್ಲೇನ ಯುತ್ತೇ। ಮುಖರೇತಿ ಖರವಚನೇ। ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ಅಸಂವುತತ್ತಾ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ವಿಯ ಪಕತಿಯಂ ಠಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ। ಇರಿಯಾಪಥಸಣ್ಠಪನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪರಮಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತೀಹಿ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ನಿವುತ್ಥಸೇನಾಸನಾನಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತಸೇನಾಸನಾನಿ ನಾಮ। ಪರಿಪಾಚೇತುನ್ತಿ ವಿಮ್ಹಾಪನವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತುಂ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೇ ಅಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಇದಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಪಾಳಿಂ ವಾಚೇನ್ತೋತಿಆದೀಹಿ, ತಾನಿ ಪನ ಪದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ನಿರನ್ತರವಾಸಟ್ಠಾನೇಪಿ ಜನಪದೇಸುಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ತೇ ವತ್ತಸೀಸೇನ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಲಾಭನಿಮಿತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ತನ್ತೀತಿಆದಿ। ಕಿಚ್ಛೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ಕಸಿರೇನಾತಿ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಾರಮೀಪೂರಣವಾಯಾಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಾಧಾರಣಪರಿಕ್ಖಾರಭಾವೇನಾತಿ ಸಙ್ಘಿಕಪರಿಕ್ಖಾರಭಾವೇನ। ತಥಾಭಾವತೋ ಥೇನೇತ್ವಾತಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಅವೇಭಙ್ಗಿಯಭಾವತೋ ಥೇನೇತ್ವಾ, ನ ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಲದೂಸಕದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅಸನ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಭೂತನ್ತಿ ಇದಂ ಕಾರಣವಚನಂ, ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿತವಸ್ಸೇವಾತಿ ಕಿತವಸ್ಸ ಸಕುಣಗಹಣಮಿವ। ಕೇರಾಟಿಕಸ್ಸಾತಿ ಸಠಸ್ಸ। ಸಮಣೋತಿ ಗೋತ್ತಮತ್ತಂ ಅನುಭೋನ್ತಿ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಗೋತ್ರಭುನೋ, ನಾಮಮತ್ತಸಮಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಜ್ಜಾನಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಅನನ್ತದುಕ್ಖತ್ತಾ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಞಾತುಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನಾಪಿ ದುಕ್ಕರಂ, ನ ಪನ ಸರೂಪವಸೇನ ಞಾತುಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವಾ।
ಅಧಿಮಾನವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೯೬. ಅರಹತ್ತೇತಿ ಅಗ್ಗಫಲೇ। ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಚಕ್ಖುನಾ, ಅಥ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನೇವ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ। ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಾಪಿ ಅನ್ತರಾ ಠಪೇತೀತಿ ಸೇಖಭೂಮಿಯಂ ಅಧಿಮಾನೋ ಠಪೇತಿ। ಕಿಲೇಸಸಮುದಾಚಾರಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಪುರಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝಾನಂಯೇವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಭವರಾಗಾದೀನಂ।
ಸವಿಭಙ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೧೯೭. ಪಕತಿಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಉತ್ತರಿತರಾನಂ ಬುದ್ಧಾದಿಉತ್ತಮಪುರಿಸಾನಂ ಅಧಿಗಮಧಮ್ಮೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿಆದಿ। ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೮) ‘‘ಅತ್ಥಿ ಚ ಮೇ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಯೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮೇತಿ ಇದಂ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ। ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅಧಿಗಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಝಾನಾದಿನೋ ಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಗಮಪುಚ್ಛಾ, ಸಾ ಚ ಝಾನಾದೀಸು ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪವತ್ತಾತಿ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಾ ದುತಿಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಸು ಕತರಮಾರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಂ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೮) ‘‘ಪುನ ಕತಮೇಸಂ ತ್ವಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಾಭೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತೇನಾಹ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದೀಸೂತಿಆದಿ। ಯಾಯ ಅನುಕ್ಕಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಧಿಗಮೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾ। ನ ಸುಜ್ಝತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಕಥೇತಿ। ಅಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ತಯಾ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನಾಯಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಧಿಗನ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಗತಮಾನತೋ ಅಪನೇತಬ್ಬೋ। ಸನ್ನಿಹಿತೇಸು ಕಪ್ಪಿಯೇಸುಪಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಲಗ್ಗತ್ತಾ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಪಾಣಿಸಮೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಖೀಣಾಸವಪಟಿಪತ್ತಿಸದಿಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸತ್ತಾ। ಇದಞ್ಚ ಅರಹತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ನಾಮಾತಿಆದಿ। ಏವಂ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವತ್ತನಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪಟಿಜಾನನಂ ಇಮಿನಾ ಭಯುಪ್ಪಾದನೇನ, ಅಮ್ಬಿಲಾದಿದಸ್ಸನೇ ಖೇಳುಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವೀಮಂಸಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಚನೇನೇವ ತಂ ಸದ್ಧಾತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಕರಣೋತಿ
ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಲಕ್ಖಣಾ ಪಾಪಿಚ್ಛಾತಿ ಆಹ ಯಾ ಸಾ ಇಧೇಕಚ್ಚೋತಿಆದಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧೋತಿಆದಿಪಾಠಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಾಮಞ್ಞಂ ದುಪ್ಪರಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಖಣ್ಡಸೀಲಾದಿತಾಯ ದುಪ್ಪರಾಮಟ್ಠಂ ದುಟ್ಠು ಗಹಿತಂ ನಿರಯಾಯ ನಿರಯದುಕ್ಖಾಯ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತತ್ಥ ನಿರಯೇ ಉಪಕಡ್ಢತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಥಿಲೋತಿ ಓಲೀಯಿತ್ವಾ ಕರಣೇನ ಸಿಥಿಲಗಾಹೇನ ಕತೋ, ಸಥೇನ ವಾ ಸಾಠೇಯ್ಯೇನ ಆದಿಣ್ಣೋ ಸಿಥಿಲೋ। ಪರಿಬ್ಬಜೋತಿ ಸಮಣಭಾವೋ। ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ರಾಗರಜಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ರಜಂ ಆಕಿರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋತಿ ಅಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೋ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ। ಅಜಾನಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವಾತಿ, ‘‘ಅಜಾನಮೇವ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ಪನ ಏವಂ ಜಾನಾಮಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ
೧೯೯. ಏವನ್ತಿ ಚ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಪರಾಮಸನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಜಾನಾಮಿ ದುತಿಯಾದಿಝಾನನ್ತಿ। ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಯಗತಾಸತಿಜ್ಝಾನಂ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಂ ಕಸಿಣಮೂಲಕಾನಿ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಸಗುಣತೋ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಸೋ ಪನಾಯನ್ತಿಆದಿ। ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ನಾಮ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ ಸರಸತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಣಿಧಿಂ ಪತ್ಥನಂ ಪಹಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಹಾಯ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಾ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮಂ ನಾಮ। ರಾಗಾದೀಹಿ ಸಗುಣತೋ ನಾಮಂ। ರಾಗಾದಿಸುಞ್ಞಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಾಮಂ। ಆಗಮನಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಾಗಮನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಮೇವ, ಫಲೇ ಪನ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಮ್ಪಿ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದೇತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಆಗಮನತೋ ನಾಮಂ।
ಸುಞ್ಞತ್ತಾತಿ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ। ರಾಗಾದಯೋವ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಣಿಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಣಿಧೀನ’’ನ್ತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಿಜ್ಜಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕವಿಜ್ಜಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ತಾ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಜ್ಜಾನಂ ಲಾಭಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಿ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತೋ ನ ಹೋತಿ। ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನಾತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಲೋಕುತ್ತರವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಲಾಭೀ’’ತಿ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಅಭಾವಮತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ತಂ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಗಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿನೀವರಣತಾತಿ ರಾಗತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿನೀವರಣತಾ, ತತೋ ರಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ವೀತರಾಗನೀವರಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಾ ಚ ಪಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನ ಆಗತಾತಿ ಇಧ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಞಾಣನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೯೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೇಸಾ ಪಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾ ನ ಆಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರತ್ತಾತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಸಾಧಾರಣಸಙ್ಖತಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವಾ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಲೋಕುತ್ತರತ್ತಾ। ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾದಿಂ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೨೦೦. ಪುನ ಆನೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ನ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನಾತಿ ಪಾಠೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಮೇವ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಥ ವಾತಿಆದಿ। ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಮುಸಾ ಭಣತಿ, ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ಜಾನಿತುಂ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪನ ಅಞ್ಞಾಹಿ ಮನೋದ್ವಾರವೀಥೀಹಿ ‘‘ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ತೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮುಸಾವಾದೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ದವಾತಿ ಸಹಸಾ। ರವಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಖಲಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಭಣನಂ। ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ತಂಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಂಞಾಣತಾ, ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವೇನ ಅತ್ತಸಂವೇದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಬಹೂನಂ ಞಾಣಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸಮೋಧಾನಂ, ಸಹುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಮುಸಾ ಭಣಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಞ್ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾಭೂತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾಭೂತೇನ ಚ ವಿಸಂವಾದಿತಬ್ಬಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇ ಜಾನಾತಿ, ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಮುಸಾ ಭಣಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವ…ಪೇ॰… ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಾತಿ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಏವಂ ಅಹಂ ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭಣಿತ’’ನ್ತಿ ವಾ ತದೇವ ಮುಸಾವಾದಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖು ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಸು ತೀಸು ಏಕೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಞಾಣವಿಸಯಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪುಗ್ಗಲೋ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಂ ತಂಞಾಣತಾ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಾ ವಿಸಯಸ್ಸೇವ ತದಾ ಪಕಾಸನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತೇನಾಹ ನ ಹೀತಿಆದಿ। ಯದಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸರೂಪಂ ನ ಞಾಯತಿ, ಕಥಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಆಹ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಭಣಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ತೀಸು ಖಣೇಸು ಚಿತ್ತಾನಿ ತದಞ್ಞೇಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತೇನೇವ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಭಣಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸತಿ। ಸೇಸದ್ವಯನ್ತಿ ಭಣಾಮಿ, ಭಣಿತನ್ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ನ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ಏತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಂ ವಿಯ ಪಕಾಸತೀತಿ ಭಿನ್ನಕ್ಖಣಾನಮ್ಪಿ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ತದೇವೇದ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।
ಬಲವಧಮ್ಮವಿನಿಧಾನವಸೇನಾತಿ ದುಬ್ಬಲದುಬ್ಬಲಾನನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲದುಬ್ಬಲಾನಂ ಗಾಹಾನಂ। ಸಕಭಾವಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ।
೨೦೭. ಉತ್ತಾಸಿತತ್ತಾತಿ ಭಯಂ ಜನೇತ್ವಾ ವಿಯ ಪಲಾಪಿತತ್ತಾ। ಏವಂ ಪಲಾಪಿತೋ ನ ಪುನ ತಂ ಠಾನಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನ ಅನಲ್ಲೀಯನಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಖೇಟ-ಸದ್ದಂ ಸದ್ದತ್ಥವಿದೂ ಉತ್ತಾಸತ್ಥೇ ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋತಿಆದಿ। ಅಣು ಏವ ಅಣುಸಹಗತಂ, ಅಣುತ್ತೇನ ವಾ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವತ್ತುಕಾಮವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೧೫. ಕೇವಲಞ್ಹಿಯನ್ತಿ ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಅಯಂ ವಾರೋತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ। ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಕತಿಯಾ ವಚನಾನನ್ತರಂ ವಿಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪನ ವಚೀಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಯೋ ಇಮಮ್ಹಾ ಆವಾಸಾ ಪಠಮಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ, ನಂ ಮಯಂ ‘ಅರಹಾ’ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಕತಸಙ್ಕೇತಾ ವಿಹಾರಾ ಪಠಮಂ ಪಕ್ಕಮನೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಅವೀತಿವತ್ತೇಪಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮತ್ತೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಮಂ ‘ಅರಹಾ’ತಿ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ತಮ್ಹಾ ಆವಾಸಾ ಪಠಮಂ ಪಕ್ಕಾಮೀತಿ ಆಗತವತ್ಥುಮ್ಹಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೨೭) ವಿಯ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಥೇತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಗಹಣಯೋಗ್ಗೇ ಪದೇಸೇ, ತೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಥಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಕೋಚಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಕಾಯವಿಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ವಚೀಭೇದಞ್ಚ ಸುತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ನ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೧೫) ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿವಿಜಾನನವಾರೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಕ್ಖರೇ ವಾ ಉಚ್ಚಾರಿತೇ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೇ ವಾ ಕತೇಯೇವ ಅಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋತಿಆದಿಅತ್ಥಂ ಪರೋ ವಿಜಾನಾತಿ, ತತೋ ಪುರಿಮೇಸು ಅಕ್ಖರುಚ್ಚಾರಣಾದಿಪ್ಪಯೋಗೇಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮೇವ ಪಟಿವಿಜಾನನಪಯೋಗಕ್ಖಣೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸೇವೇತ್ಥ ಸಾಮನ್ತತ್ತಾ, ತೇನೇವ ಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯೇನ –
‘‘ದುಕ್ಕಟಂ ಪಠಮಸ್ಸೇವ, ಸಾಮನ್ತಮಿತಿ ವಣ್ಣಿತಂ।
ಸೇಸಾನಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮುದೀರಿತ’’ನ್ತಿ –
ವುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನಾತಿಆದಿನಾ ಝಾನಸಮಾಧಿಆದಿಸದ್ದಾನಮತ್ಥೇಸು ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪರಿಚಯತ್ತಾ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಈದಿಸ’’ನ್ತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಕೋಚಿ ಸಮಣಗುಣೋ ಅನೇನ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಪರೇನ ಞಾತೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೨೦. ಅನುಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ ಮಯಾ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಭಾಯನ್ತೋತಿ ‘‘ಞತ್ವಾ ಗರಹನ್ತಿ ನು ಖೋ’’ತಿ ಭಾಯನ್ತೋ।
ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೨೨೩. ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಝಾನಭೂಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಿಣ್ಣಂ ವಿವೇಕಾನನ್ತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕಾನಂ। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣಸ್ಸ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವ ಭೋಜನಪಅಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ। ಅನ್ತರಘರೇ ಭುತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಚೀವರಸಣ್ಠಾಪನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ದುಕ್ಕರಾದಿವತ್ಥೂಸು ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನುಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ‘‘ನಾವುಸೋ, ದುಕ್ಕರಂ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕಾತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮೇವ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೨೭. ನ ದಾನಾಹಂ ತತ್ಥ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುನ ತತ್ಥ ವಸಿತಟ್ಠಾನೇ ನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಪಠಮಂ ಗತೋ ಅಯಂ ಪುನ ಚ ನಾಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅರಹಾತಿ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಆವಾಸಂ ವಾತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ಪದಸಾ ಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತಿಕಾಯ ಕತತ್ತಾ ಯಾನೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಜ್ಜಾಮಯಿದ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಏತನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತಿಕವತ್ತಂ। ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾತಿ ನಾನಾಜನಪದವಾಸಿನೋ। ಸಙ್ಘಲಾಭೋತಿ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ಪಾಪುಣನಕಕೋಟ್ಠಾಸೋ। ಅಯಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತೋ, ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಅಸುಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೨೨೮. ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ವಾ। ಉಪಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ದುಸ್ಸದ್ಧಾಪಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಲಕ್ಖಣತ್ಥೇರಾದಿಕೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ವಿತುಡೇನ್ತೀತಿ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಡೇನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಫಾಸುಳನ್ತರಿಕಾಯೋ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ತಾಹಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ। ವಿತುದೇನ್ತೀತಿ ಪಾಠೇ ಫಾಸುಳನ್ತರಿಕಾಹೀತಿ ಆಧಾರತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ಲೋಹತುಣ್ಡೇಹೀತಿ ಕಾಳಲೋಹಮಯೇಹಿ ತುಣ್ಡೇಹಿ। ಅಚ್ಛರಿಯಂ ವತಾತಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತಾಯ ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತರೂಪಂ। ಚಕ್ಖುಭೂತಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ, ಚಕ್ಖುಸದಿಸಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ ಗೋಘಾತಕಕಮ್ಮೇನೇವ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಹುಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಅಮ್ಬಾದಿಬೀಜಸ್ಸ ಅನೇಕಙ್ಕುರುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯಾತಿ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಆಹ ತಸ್ಸ ನಾನಾಚೇತನಾಹಿ ಆಯೂಹಿತಸ್ಸಾತಿಆದಿ, ತೇನ ಗೋಘಾತಕಕಮ್ಮಕ್ಖಣೇ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾ ಅಪರಚೇತನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇ ಬಹೂ ಚೇತನಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಾನಾಪಾಣಾತಿಪಾತೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ನರಕೇ ಪಚಿತ್ವಾ ತದಞ್ಞಚೇತನಾಸು ಏಕಾಯ ಅಪರಾಪರಿಯಚೇತನಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪೇತತ್ತಭಾವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಸೇಸಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಮೇವ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಿರಾಸಿಯೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ವಿತಚ್ಛೇನ್ತೀತಿ ತುಣ್ಡೇಹಿ ತಚ್ಛೇನ್ತೋ ವಿಯ ಲುಞ್ಚನ್ತಿ। ವಿರಾಜೇನ್ತೀತಿ ವಿಲಿಖನ್ತಿ।
೨೨೯. ವಲ್ಲೂರವಿಕ್ಕಯೇನಾತಿ ನಿಪ್ಪಕ್ಖಚಮ್ಮೇತಿ ವಿಗತಪಕ್ಖಲೋಮಚಮ್ಮೇ। ಏಕಂ ಮಿಗನ್ತಿ ದೀಪಕಮಿಗಂ। ಕಾರಣಾಹೀತಿ ಘಾತನಾಹಿ। ಞತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಞತ್ವಾ।
೨೩೦. ಮಙ್ಗನವಸೇನ ಉಲತೀತಿ ಮಙ್ಗುಲಿ, ವಿರೂಪಬೀಭಚ್ಛಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತಕೇಳಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತರುಚಿಯಂ ಅನಾಚಾರಕೀಳಂ।
೨೩೧. ನಿಸ್ಸೇವಾಲಪಣಕಕದ್ದಮೋತಿ ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಸೇವಾಲೇನ ನೀಲಮಣ್ಡೂಕಪಿಟ್ಠಿವಣ್ಣೇನ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಉದಕಂ ನೀಲವಣ್ಣಂ ಕುರುಮಾನೇನ ಪಣಕೇನ ಕದ್ದಮೇನ ಚ ವಿರಹಿತೋ। ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ತಪನತೋ ತಪಂ ಉದಕಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಪೋದಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಕ-ಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಪೋದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪೇತಲೋಕೋತಿ ಪಕಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇನ ಸುಗತಿತೋ ದುಗ್ಗತಿಂ ಇತಾನಂ ಗತಾನಂ ಲೋಕೋ ಸಮೂಹೋ, ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ವಾ। ಕತಹತ್ಥಾತಿ ಧನುಸಿಪ್ಪೇ ಸುಟ್ಠು ಸಿಕ್ಖಿತಹತ್ಥಾ, ಅವಿರಜ್ಝನಲಕ್ಖವೇಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಿಪ್ಪದಸ್ಸನವಸೇನ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ರಾಜಸಮೂಹಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಕತಂ ಅಸನಂ ಸರಕ್ಖೇಪೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕತುಪಾಸನಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಭಗ್ಗೋತಿ ಪಭಞ್ಜಿತೋ, ಪರಾಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೩೨. ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಅನೇಜಂ ಅಚಲನ್ತಿಆದಿ। ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ಥಕೇತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಇದಂ ಪನ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಅನಾಚಾರಮತ್ತವಸೇನ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಚೋದಿತೇಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೨೮) ಏವಂ ಆಯತಿಂ ಅತ್ತನಾ ಪಞ್ಞಪಿಯಮಾನಪಾರಾಜಿಕಾನುಗುಣಂ ತದಾ ಏವ ವಿನೀತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿನೀತವತ್ಥುಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹಮಾರೋಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಾವಕಾನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಣಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಕರಂ ಕತನ್ತಿ ಅನನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಿಕೇ ಕಾಲೇ ವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತತಿಂ ಅದಿಸ್ವಾಪಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹಿತ್ವಾ ಪರತೋ ತತಿಯತ್ತಭಾವೇ ದಿಟ್ಠಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವತ್ತಮಾನಭವಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನುಮಾನೇನಾಪಿ ಕಾರಿಯಕಾರಣಾಭಾವಗಹಣಂ ನಾಮ ಸಾವಕಾನಂ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ಏತದಗ್ಗನ್ತಿ ಏಸೋ ಅಗ್ಗೋ। ಯದಿದನ್ತಿ ಯೋ ಅಯಂ।
ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ
೨೩೩. ಇಧಾತಿ ಭಿಕ್ಖುವಿಭಙ್ಗೇ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಾರಾಜಿಕಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸವಸೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಾರಾಜಿಕಪರಿದೀಪನಂ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಾರಾಜಿಕವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಆಪತ್ತಿಪರಿದೀಪನಂ ತತ್ಥ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಆಗತತ್ತಾ ತೇನೇವ ಉದ್ದಿಟ್ಠ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸತ್ತಾ। ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಿಕಾ (ಪಾಚಿ॰ ೬೫೮) ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ (ಪಾಚಿ॰ ೬೬೫) ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಿಕಾ (ಪಾಚಿ॰ ೬೬೯) ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೭೫) ಇಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಏವ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುವಿಪನ್ನಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಸಮ್ಪದಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವೋ ವತ್ಥು ನಾಮ, ತೇನ ವತ್ಥುಮತ್ತೇನ ವಿಪನ್ನಾ, ವಿಪನ್ನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾತಿ ಮಗ್ಗಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಮಾಹ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಪನ ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಸಮ್ಪದಾಸು ಠತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ಮಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಹೇತುಕಾ ಪನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ಠತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥುವಿಪನ್ನಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಾರಾಜಿಕಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪರಾಜಯಂ ಆಪನ್ನಾ। ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಾದೀನಂ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾಯಮನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಅಭಾವತೋ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ ವಾರಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದೀಘತಾಯ ಲಮ್ಬಮಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಲಮ್ಬಂ ನಾಮ, ತಂ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸೋ ಲಮ್ಬೀ। ಸೋ ಏತ್ತಾವತಾ ನ ಪಾರಾಜಿಕೋ, ತಂ ಪನ ದೀಘಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಪರಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಅಭಿನಿಸೀದತೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಉತ್ತಾನಂ ಸಯನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿಯೇ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಅತ್ತನೋ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪವೇಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸೂಪರಿ ನಿಸೀದತಿ, ಇದಞ್ಚ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಪರೇಸಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇ ಪವೇಸೇನ್ತೋ ಸಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋವ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪನ ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖೇ ವಾ ಪರೇನ ಪವೇಸಿಯಮಾನೋ ಯದಿ ನ ಸಾದಿಯತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಕೋವ। ಏತ್ಥ ಅಸಾದಿಯನಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ ವಿರಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಮಾತುಪಿತುಅರಹನ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಘಾತೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ದೂಸೇನ್ತೋ ಚ ಸಾಮಣೇರಪಬ್ಬಜ್ಜಮ್ಪಿ ನ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮಾತುಘಾತಕಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ತತಿಯಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೇಸು ಅನ್ತೋಗಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ। ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಕಚ್ಚಿ ಅತ್ಥಾತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ
ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾನಯೋ।