೧. ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೋ
ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಚೂಳವಗ್ಗಸ್ಸ ‘‘ಬಲವಾಬಲವ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಏಕಪದಂ। ‘‘ಬಲವಬಲವ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಬಲವಾಬಲವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅತಿಸಯತ್ಥೇ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಬಲವಂ ಪಟಿವದಥಾ’’ತಿ, ಅತಿ ವಿಯ ಬಲವಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿವಚನಂ ದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨. ಪಾಳಿಯಂ ಆಪತ್ತಿ ಆರೋಪೇತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಮಾ ಖೋ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಏಸೋ ಅಜೇಸೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಭಣ್ಡನಾದಿಜನಕೇ ವಚನೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಕಾಚಿ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಮುಸಾಪೇಸುಞ್ಞಾದೀಸು ಏತಸ್ಸ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿಸುಂ, ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಚ ‘‘ಮಾ, ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖೂ
ಯಸ್ಸ ಪನ ಇದಂ ವಚನಂ ವಿನಾವ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಆಪನ್ನಾ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಆರೋಪೇತಬ್ಬಾವ। ಯಂ ಪನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ, ‘‘ಯೇಪಿ ಚಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾ…ಪೇ॰… ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಞ್ಚ, ತಂ ವತ್ಥುವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ಯೋ ಪನ ಸಯಮೇವ ಭಣ್ಡನಕಾರಕೋ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಮಾ ಖೋ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ನ ವದತಿ, ತಸ್ಸಾಪೇತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ। ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಚ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ, ಅಯಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ
ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮದ್ವಾದಸಕಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ
೪. ಅಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕತನ್ತಿ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ವಾ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಕತಂ। ಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಏವ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕಮ್ಮಕರಣಭಯೇನ ‘‘ನ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಮುಸಾ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮ್ಮುಖೇ ವೀತಿಕ್ಕಮಕರಣಮೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾ। ತಥತೋ ಜಾನನತ್ಥಮೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕರಣಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸನ್ದೇಹೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾವ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಲಿಙ್ಗನಾಸನನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮೇನ ಅತಿಕಿಚ್ಛನೀಯತೋ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪರಿವಾಸಾದಿನಿಸ್ಸಾರಣಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆವೇಣಿಕಸ್ಸ
ಯಥಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇತೋ ದಿಟ್ಠಿತೋ ಓರಮಾಹೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಮಂ ಕೇವಲಾಯ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಕತತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಕತಂ ನಾಮ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಜ್ಜಿಧಮ್ಮೇ ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ಕತಂ ನಾಮ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮೇಪಿ ‘‘ಅಪಿಸ್ಸು ಭಿಕ್ಖೂ ಪಕತಾ ಪರಿವಾಸಂ ದೇನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂವರೇ ಅಟ್ಠಾನಮೇವ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಅದನ್ತಂ ದಮನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಕಮ್ಮಾನಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾನೀತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೪) ವದನ್ತಿ, ತಂ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ‘‘ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಪರಿಯಾಯತೋ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿವೋಹಾರೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ‘‘ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಾರತೋ ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಭಾವೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
೬. ಸಬ್ಬಾನಿಪೀತಿ ತಜ್ಜನೀಯನಿಯಸ್ಸಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಾನಿ ತೀಣಿಪಿ। ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುನಾತಿ ತಜ್ಜನೀಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುನಾ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಕರಣಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ದೋಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
೮. ಪನ್ನಲೋಮಾತಿ ಪತಿತಮಾನಲೋಮಾ।
ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮದ್ವಾದಸಕಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೧. ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮೇ ಪಾಳಿಯಂ ಅಪಿಸ್ಸೂತಿ ಅಪಿಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ। ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ವತ್ಥಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣಮೇವಾತಿ, ಉಭಯೇನಪಿಸ್ಸ ಸೇರಿವಿಹಾರೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೧. ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮೇ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೂ’’ತಿ ಇದಂ ಪಕ್ಕಮನಾದಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
೩೩. ಪಟಿಸಾರಣೀಯಕಮ್ಮೇ ನೇವ ಭಿಕ್ಖುವಚನಂ, ನ ಗಿಹಿವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಯತೋಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಪರಖುಂಸನಂ ನ ವದನ್ತಿ, ಗಹಟ್ಠಾ ಪನ ಸರೂಪೇನೇವ ಅಕ್ಕೋಸಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾಪಿ ಉಪಕಾರೀಸು ಅಕಾರಣಂ ಏವರೂಪಂ ನ ವದನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಗಿಹಿಗುಣತೋಪಿ ಪರಿಹೀನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೯. ‘‘ಅಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸದಿಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಜ್ಜನೀಯಾದೀನಂ ವುತ್ತಕಾರಣಮತ್ತೇನ ಇದಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಇಧ ವುತ್ತೇನ ಪನ ಗಿಹೀನಂ ಅಲಾಭಾಯ ಪರಿಸಕ್ಕನಾದಿನಾ ಅಙ್ಗೇನ ತಾನಿಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಪಸನ್ನಂ ದಾಯಕಂ ಕಾರಕಂ ಸಙ್ಘುಪಟ್ಠಾಕಂ ಹೀನೇನ ಖುಂಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಾದಿಸೇಸು ಗಿಹೀಸು ಖುಂಸನಾದೀಹಿ ಗಿಹಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಹಿ ಏವ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಕಮ್ಮಾರಹತಾ, ನ ಆರಾಮಿಕಚೇಟಕಾದೀಸು ಖುಂಸನಾದೀಹಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ದಾಯಕಾದೀಸು ಖಮಾಪಿತೇಸು ಕಮ್ಮಾರಹತಾ ನತ್ಥಿ, ಆಪತ್ತಿ ಚ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ದೇಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯೋ ಚೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಖಮಾಪಿಯಮಾನೋಪಿ ನ ಖಮತಿ, ಅಕತಕಮ್ಮೇನಪಿ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರೇ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ। ಸೋ ಚೇ ಕಾಲಕತೋ ಹೋತಿ, ದೇಸನ್ತರಂ ವಾ ಗತೋ, ಗತದಿಸಾ ನ ಞಾಯತಿ, ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ವಾ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ, ಕತಕಮ್ಮೇನಪಿ ಅಕತಕಮ್ಮೇನಪಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಖಮಾಪೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಸ್ಸವಸ್ಸ ಅಸಚ್ಚಾಪನೇ ಪನ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಮಯಾ ಅಸಮವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಸ್ಸವಂ ಕತ್ವಾ ಸೋ ನ ಸಚ್ಚಾಪಿತೋ, ತಂ ಮೇ ಖಮಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಖಮಾಪನೇ ವಚನಕ್ಕಮೋ ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ।
೪೧. ಪಾಳಿಯಂ ಮಙ್ಕುಭೂತೋ ನಾಸಕ್ಖಿ ಚಿತ್ತಂ ಗಹಪತಿಂ ಖಮಾಪೇತುನ್ತಿ ತಿಂಸಯೋಜನಮಗ್ಗಂ ಪುನ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಮಾನಥದ್ಧತಾಯ ಯಥಾಭೂತಂ ದೋಸಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ಅಖಮಾಪನೇನ ‘‘ನಾಹಂ ಖಮಾಮೀ’’ತಿ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಮಙ್ಕುಭೂತೋ ಖಮಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿ, ಸೋ ಪುನದೇವ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಮಾನನಿಗ್ಗಹತ್ಥಾಯೇವ ಪುನಪಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಪೇಸಿತೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಖಮಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪುನಾಗಚ್ಛಿ। ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ‘‘ಅಸನ್ತಂ ಭಾವನಮಿಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾವ (ಧ॰ ಪ॰ ೭೩) ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮಾನನಿಮ್ಮಥನಂ ಕತ್ವಾ ಅನುದೂತದಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೨. ‘‘ನೋ ಚೇ ಖಮತಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿಂ ದೇಸಾಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಗೇವ ಗಹಟ್ಠೋ ಖಮತಿ ಚೇ, ದಸ್ಸನೂಪಚಾರೇ ಆಪತ್ತಿದೇಸನಾಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೪೬. ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮೇಸು ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇವ ಪಾಪಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ಸಮನುಭಾಸನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ತಥಾಹಂ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ಥುವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಯೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ವೋಹರಿಂಸು, ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಗಹಣಾಕಾರಂ ಪನ ವಿನಾಪಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಪಿಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಸೋ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ಯದಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೬೫. ‘‘ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಣ್ಡನಾದೀನಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಏವ ಭಣ್ಡನಾದೀನಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ನ ಕೇವಲಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಭಣ್ಡನಾದೀನಂ ಕರಣೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಭಣ್ಡನಾದಿಂ ಕರೋತಿ, ಸಾಪಿಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೇ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।