೧. ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
೧. ಏವಂ ‘‘ತತ್ಥ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಮಾತಿಕಾಪದೇಸು ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ದಿವಾ-ಸದ್ದೋ ಅಹವಾಚಕೋ ಆಕಾರನ್ತೋ ನಿಪಾತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ‘‘ಆನುಕೂಲ್ಯೇತು ಸದ್ಧಞ್ಚ, ನತ್ತಂ ದೋಸೋ ದಿವಾ ತ್ವಹೇ’’ತಿ। ಸಯನಂ ಸೇಯ್ಯಾ, ಕರಜಕಾಯಗತರೂಪಾನಂ ಉದ್ಧಂ ಅನುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ದೀಘವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತನಸಙ್ಖಾತೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಸೇಸೋ। ದಿವಾಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಸೇಯ್ಯಾ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ। ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನಾ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಯನಇರಿಯಾಪಥಕರಣನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಾಸಯನೇ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ವಚನತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೭) ಅಯಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಆಗತೋ ಭಗವತಾ ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನಾತಿ ದಿವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ। ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ। ‘‘ದಿವಾ…ಪೇ॰… ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಞಾಪ್ಯಂ। ನನು ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಕಥಮೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನೇ। ಚ-ಸದ್ದೋ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭಜೋತಕೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ, ಯದಿಪೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಪನ ತಥಾಪಿ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೭೭) ದುಕ್ಕಟಂ ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಸತಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇ ಕಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿವರಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ಭಗವತೋ ಅನುಜಾನನಮ್ಪಿ ತಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕತಅಜ್ಝಾಚಾರವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೭೭) ವುತ್ತಂ, ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೭೭) ಪನ ‘‘ಮೇಥುನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮೇಥುನವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಮೇಥುನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ನನು ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಠಪಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ। ನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ತನ್ತಿಪದಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಕ್ಕಮೋಪಿ ಭಾಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ।
ಕಿಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಏತಂ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಂ ನ ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಸಿದ್ಧಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೩) ಇಮಿನಾ ಪರಿವಾರಪಾಠೇನಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ವೇಸಾಲಿಯಂ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ ದಿವಾ ವಿಹಾರಗತೋ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ವಾತುಪತ್ಥದ್ಧಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಮಾಲಞ್ಚ ಆದಾಯ ವಿಹಾರಂ ಆಗಮಿಂಸು ವಿಹಾರಪೇಕ್ಖಿಕಾಯೋ। ಅಥ ಖೋ ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಅಭಿನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘ಪುರಿಸುಸಭೋ ವತಾಯ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಮಾಲಞ್ಚ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು। ಭಿಕ್ಖೂ ಕಿಲಿನ್ನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಕಾರೇಹಿ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ ರಾಗೇನ, ವಚ್ಚೇನ, ಪಸ್ಸಾವೇನ, ವಾತೇನ, ಉಚ್ಚಾಲಿಙ್ಗಪಾಣಕದಟ್ಠೇನ। ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ। ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ರಾಗೇನ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಅಸ್ಸ, ಅರಹಂ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೭೭) ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨. ಇದಾನಿ ದ್ವಾರವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೀದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪರಿವತ್ತಕದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಸಂವರಣವಿವರಣವಸೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪರಿವತ್ತನಯೋಗ್ಗದ್ವಾರಮೇವ। ರುಕ್ಖಸೂಚಿಕಣ್ಟಕದ್ವಾರನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಞ್ಚ। ‘‘ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಕಣ್ಟಕದ್ವಾರ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವಾ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಪವೇಸನನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಥಕನಯೋಗ್ಗಂ ಏಕಾಯ, ಬಹೂಹಿ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಗಾಮದ್ವಾರಸ್ಸ ಪಿಧಾನತ್ಥಂ ಪದರೇನ ವಾ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ವಾ ಕತಸ್ಸ ಕವಾಟಸ್ಸ ಉದುಕ್ಖಲಪಾಸಕರಹಿತತಾಯ ಏಕೇನ ಸಂವರಿತುಂ ವಿವರಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಂ ಚಕ್ಕಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಯೇನ ಪರಿವತ್ತಮಾನಕಕವಾಟಂ ಸುಖಥಕನಕಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ। ಚಕ್ಕಮೇವ ಹಿ ಲಾತಬ್ಬತ್ಥೇನ ಸಂವರಣವಿವರಣತ್ಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕಲಕಂ, ತೇನ ಯುತ್ತಕವಾಟಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕಲಕಂ ನಾಮ, ತೇನ ಯುತ್ತದ್ವಾರಂ ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರಂ।
ಮಹಾದ್ವಾರೇಸು ಪನ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚಕ್ಕಲಕಾನಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಟಿಕಾಸೂತಿ ವೇಳುಪೇಸಿಕಾದೀಹಿ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ಚ ಕತಥಕನಕೇಸು। ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಕಲಕಯನ್ತೇನ ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕಾಯುತ್ತಮಹಾದ್ವಾರಂ। ಗೋಪ್ಫೇತ್ವಾತಿ ಆವುಣಿತ್ವಾ, ರಜ್ಜೂಹಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ವಾ। ಏಕಂ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣಿದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೭೬-೭೭) ಪನ ‘‘ದುಸ್ಸದ್ವಾರಂ ಸಾಣಿದ್ವಾರಞ್ಚ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಂ। ದುಸ್ಸಸಾಣಿ ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸಸಾಣಿಯಮೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏಕಸದಿಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩. ಏವಂ ದ್ವಾರವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯತ್ತಕೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವುತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿತ್ತಕೇನ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೂಚೀತಿ ಮಜ್ಝೇ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇಸಿತಾ। ಘಟಿಕಾತಿ ಉಪರಿ ಯೋಜಿತಾ। ಇದಾನಿ ಯತ್ಥ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಬಹೂನಂ ವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬಹೂನಂ ಅವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಏಕಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸೇಸಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗಿತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಪನ್ನೇಪಿ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೇ ಪನ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅಸನ್ತಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ ರಹೋ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ವಿಯ ದ್ವಾರಸಂವರಣಂ ನಾಮ ಮಾತುಗಾಮಾನಂ ಪವೇಸನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ಯೋ ಯೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಅತಿರೇಕಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನಂ। ಇತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮೇವ। ತತ್ಥ ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ…ಪೇ॰… ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತವಚನಂ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಯೋ ಯೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪುರೇ ವುತ್ತೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಂ ವಚನಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ? ಯಂ ತಾವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ। ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಪುಚ್ಛನಆಭೋಗಕರಣವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ವಾ ಥೇರವಾದಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ನ ಹಿ ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಆಸನ್ನವಸೇನ ವಾ ಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ’’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂಯೇವ ವುತ್ತಂ। ಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪೀ’’ತ್ಯಾದಿ, ತಮ್ಪಿ ಅನೋಕಾಸಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ
ಉಪರಿ ಪನ ‘‘ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದೋ ಚ ಕುರುನ್ದಿವಾದೋ ಚ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ಚಾತಿ ತಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಾ ಆಗತಾ, ಏಕೋ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥೇವ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಭಾವೋ ಚ ಪಮಾಣಾಪಮಾಣಭಾವೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪನ ಆಚರಿಯಾಸಭೇನ ಅವತ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸಂಸನ್ದನಾವಸಾನೇ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಪಚ್ಛಾ ಲೇಖಕೇಹಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಲಿಖಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಇದಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನ ವುತ್ತಂ, ಉಪರಿಯೇವ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಾ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೪. ಇದಾನಿ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಣಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇ ಸತಿ ಅಸಂವರಿತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ದ್ವಾರಸ್ಸ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಉಪರಿಮತಲಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತೇತ್ವಾ, ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇದಂ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇಪಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಕವಾಟಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವರಿತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ದ್ವಾರಪಾಲಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಮಹಾದ್ವಾರೇ, ನಿಸ್ಸೇಣಿಮೂಲೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಕಸ್ಸ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಭಾರೋತಿ ಏಕಾಬದ್ಧವಸೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಸಂವುತದ್ವಾರೇ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭೇ ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಬಹಿ ವಾತಿ ಗಬ್ಭತೋ ಬಹಿ। ನಿಪಜ್ಜನಕಾಲೇಪಿ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಕಸ್ಸ ತದಧೀನತ್ತಾ ತದಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಹಿತಾಸನ್ನಿಹಿತಭಾವಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾಪಿ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ।
ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಪಮಾಣಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಪ್ಪಹೋನಕೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧) ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ…ಪೇ॰… ಯಂ ಪನ ಸೇನಾಸನಂ ಭೂಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಛದನಂ ಆಹಚ್ಚ ಪಾಕಾರೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ವತ್ಥೇನಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ। ಛದನಂ ಅನಾಹಚ್ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೇನ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ ವಡ್ಢಕಿಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೫೧) ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೫೦-೫೧) ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಪರಿವೇಣನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅಙ್ಗಣಂ। ತೇನ ಬಹುಜನಸಞ್ಚರಣಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿಆದಿ।
ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತಭೂತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ನಿಪನ್ನತ್ತಾ। ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನ ಸುಪತಿ, ಆಪತ್ತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ಞತ್ವಾ ವಾ ಅಞತ್ವಾ ವಾ ಅನುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಯಿತಸನ್ತಾನೇನ ಸುಪತಿ, ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ
ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕದಾ ಅಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ನ ತಾವ ರತ್ತಿಯಂ, ‘‘ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ॰ ೩೨೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ದಿವಾಸಯನದುಕ್ಕಟಮೇವ ನ ಹೋತಿ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟತ್ತಾ
ಸಚೇ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ದ್ವಾರೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಕಾಲೇ ವಿವಟೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ದ್ವಾರಪಿದಹನಸ್ಸ ರತ್ತಿದಿವಾಭಾಗೇಸು ವಿಸೇಸಾಭಾವಾ। ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ನ ತಪ್ಪರಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ
ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇಯೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅನಾದರಿಯಆಪತ್ತಿ ಪನ ಪುರಾರುಣಾ ಉಟ್ಠಿತಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಹೋತೇವ ‘‘ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚ ಪುರಾರುಣಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಯಾ ಮುತ್ತೋಪಿ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೫. ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿದ್ದಾಭಿಭೂತತಾಯ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತಿ। ‘‘ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಾದಾನಂ ಪನ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ನಿಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತೇನೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಪಸ್ಸಾಯ ಸುಪನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಟಿಟ್ಠಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಭೂಮಿಂ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಸುಪನ್ತಸ್ಸ। ಕಟಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ಭೂಮಿಂ ಫುಸಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸಯನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಪಿಟ್ಠಿಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಾ ದೀಘಾ, ವನ್ದನಾದೀಸುಪಿ ತಿರಿಯಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಂ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಕ್ಖಲಿತಾ ಪತಿತೋ ವಿಯ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಪತನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಸಯೇ ಜಾತೇ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಚ। ಯಸ್ಸ ಪನ ವಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅವಿಸಯೋ ಏವ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ಪತನಕ್ಖಣೇ ವಿಯ। ತತ್ಥೇವ ಸಯತಿ, ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸಯೇಪಿ ಅಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚರೀತಿ ಉಳುಮ್ಪಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ತಮೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ। ಕುರುನ್ದಿವಲ್ಲಿವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಕತತ್ತಾ ಕುರುನ್ದೀತಿ ನಾಮಂ ಜಾತಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ನಾಮ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರುಳ್ಹಾ ತೇಪಿಟಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ। ಯಾ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೇನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಆಭತಾ, ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ಚ ಹೋತಿ। ಏಕಭಙ್ಗೇನಾತಿ ಏಕಪಸ್ಸಭಞ್ಜನೇನ ಪಾದೇ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ಸರೀರಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಲಿಖಿತಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೇ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪತಿತತ್ತಾ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಯಥಾ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ ಚ ಪರವಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಪರವಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪತಿತೋ ಕಞ್ಚಿಕಾಲಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ವದನ್ತಿ, ವಿಸಞ್ಞಿತೇ ಪನ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ।
ದ್ವೇ ಜನಾತಿಆದಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವಚನಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಮಾಣಂ। ಯಕ್ಖಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಞ್ಞಿಭೂತೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನೋ ಪನ ಅನಿಪನ್ನತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಞ್ಚ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೭೭) ‘‘ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಾ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಸ್ಸ ಆನೀತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣೇಪಿ
‘‘ಕೋ
ಕೇನ ಸೋ ಅರುಣೋ ಭವೇ।
ಕೀದಿಸೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ ತು।
ಸಣ್ಠಾನಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇ॥
‘‘ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಚ ದೇಸೇ ಚ, ಅರುಣೋ ಸಮುಗಚ್ಛತಿ।
ಕಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಕೋ ಏಸ ಅರುಣೋ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಸ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪಭಾವಿಸೇಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ –
‘‘ಸೂರಸ್ಸೋದಯತೋ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಿತರಂಸಿ ಸಿಯಾರುಣೋ’’ತಿ।
ತಟ್ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೂರಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉಟ್ಠಿತರಂಸಿ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ವಿಮತಿವಿನೋದನೀನಾಮಿಕಾಯಂ ವಿನಯಟೀಕಾಯಞ್ಚ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೩) ‘‘ಅರುಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಪುರೇಚರೋ ವಡ್ಢನಘನರತ್ತೋ ಪಭಾವಿಸೇಸೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಯೇವ ಅರುಣೋ ನಾಮ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕೇನ ಸೋ ಅರುಣೋ ಭವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅರುಣೋ ವಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅರುಣೋ, ಕಿಞ್ಚಿರತ್ತವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಅರತಿ ಗಚ್ಛತಿ ರತ್ತವಣ್ಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅರುಣೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಅರುಣವಣ್ಣತಾಯ ಅರತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅರುಣೋ’’ತಿ। ಕೀದಿಸೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯತ್ತರತ್ತವಣ್ಣೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ಭವೇ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ‘‘ಅರುಣೋ ಕಿಞ್ಚಿರತ್ತೋಥಾ’’ತಿ। ತಟ್ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖತಾಯ ತುಟ್ಠಮುಖಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ, ನೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅರುಣುಗ್ಗತಕಾಲೇ ಅರುಣೋಭಾಸೇನ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅರುಣೋಭಾಸಸ್ಸ ಓದಾತಭಾವೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩) ‘‘ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ
ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ –
‘‘ಜಿಘಞ್ಞರತ್ತಿಂ ಅರುಣಸ್ಮಿಮುಹತೇ।
ಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ ಉತ್ತಮರೂಪವಣ್ಣಿನೀ।
ತಥೂಪಮಾ ಮಂ ಪಟಿಭಾಸಿ ದೇವತೇ।
ಆಚಿಕ್ಖ ಮೇ ತಂ ಕತಮಾಸಿ ಅಚ್ಛರಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.೨೧.೨೫೪)।
ಇಮಸ್ಸ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಜಿಘಞ್ಞರತ್ತಿನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮರತ್ತಿಂ, ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಹತೇತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ। ಯಾತಿ ಯಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ರತ್ತವಣ್ಣತಾಯ ಉತ್ತಮರೂಪಧರಾ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಅರುಣುಗ್ಗತಸಮಯೇ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯ ರತ್ತವಣ್ಣತಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ರತ್ತಭಾಗೋ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಸ್ಸ ಪತ್ಥಟತ್ತಾ ಸೇಸದಿಸಾನಂ ಓದಾತಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ಸಣ್ಠಾನಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅರುಣಸ್ಸ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ರಸ್ಮಿಮತ್ತತ್ತಾ। ಯತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಫರತಿ, ತತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಸಣ್ಠಾನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.೨೧.೨೫೫) ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾ ರತ್ತವಣ್ಣತಾಯ ಉತ್ತಮರೂಪಧರಾ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಚ ದೇಸೇ ಚ, ಅರುಣೋ ಸಮುಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಸ ಅರುಣೋ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಪುರೇ ಕಾಲೇ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩) ‘‘ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣೇ, ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಸೂರಿಯೋದಯತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಟ್ಠಿತೋಭಾಸೋ’’ತಿ। ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೂರಸ್ಸೋದಯತೋ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಿತರಂಸೀ’’ತಿ।
ಕಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏವ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅರುಣಕಥಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅರುಣಕಥಾಯ ಮಹಾವಿಸಯಭಾವತೋ। ಕಥಂ? ಉಪೋಸಥಿಕಾ ಉಪಾಸಕಾ ಚ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಚ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ತಥತೋ
ಕೇಚಿ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಸಮಯೇ ಘಟಿಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞದಿವಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದೀನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಬುದ್ಧಸಮಯಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ವೇದಸಮಯಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಾ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಂಕರಣಂ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋತಿ। ಬಹವೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರುಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅನುಮಾನವಸೇನ ಚಿನ್ತಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನೇವ ಪರವಚನಂ ಸದ್ದಹನ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯಂ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸದಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಿಸಹಸ್ಸದಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ
‘‘ದೀಘಾ
ದೀಘೋ ಬಾಲಾನ ಸಂಸಾರೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೬೦)।
ತಸ್ಮಾ ಅದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಚ ತೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಪಿಟಕತ್ತಯತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾಧಕಭೂತಂ ವಚನಂ ಆಹರನ್ತಿ, ಅಸಕ್ಖಿಕಂ ಅಡ್ಡಂ ಕರೋನ್ತಿ ವಿಯ ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯಮೇವ ವದನ್ತೀತಿ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋತಿ।
ಅಞ್ಞೇ ಪನ –
‘‘ಅತೀತರತ್ತಿಯಾ ಯಾಮೋ।
ಪಚ್ಛಿಮೋಡ್ಢಮಮುಸ್ಸ ವಾ।
ಭಾವಿನಿಯಾದಿಪ್ಪಹಾರೋ।
ತದಡ್ಢಂ ವಾಜ್ಜತೇಹ್ಯ ಹೋತಿ –
ಕಚ್ಚಾಯನಸಾರಪ್ಪಕರಣಾಗತಂ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಅತೀತರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ ಅಜ್ಜ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅರುಣಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಯಂ ವಾದೋ ಸಕಾರಣಸಞ್ಞಾಪಕತ್ತಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ಬಾಹಿರಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಜಙ್ಗದಾಸಪ್ಪಕರಣೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಜ್ಜ ಭವಾ ಅಜ್ಜತನೀತಿ ವುತ್ತಅಜ್ಜವೋಹಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಸಾಧ್ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸಾಧಕೇನ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ।
ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಹಾರೋ ಯಾಮಸಞ್ಞಿತೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಹಾರಯಾಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ತಿಯಾಮಾ ಸಂವರೀ ಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ರತ್ತಿಯಾ ಚ ತಿಯಾಮಭಾವತೋ ಪಾಳಿಯಞ್ಚ (ಉದಾ॰ ೪೫; ಚೂಳವ॰ ೩೮೩) ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ
ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಪಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೨-೫೪) ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಹ ನಿವುತ್ಥಭಾವಪರಿಮೋಚನತ್ಥಂ ಪುರಾರುಣಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಗಮನವಸೇನ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ಅತೀತಾರುಣವಸೇನಾತಿ। ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.೨೧.೨೫೫) ‘‘ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಸು ರತ್ತಿಯಾಯೇವ ತಿಪ್ಪಹಾರಭಾವೋ ಹೋತಿ ‘‘ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರೋತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ ಛಪ್ಪಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವೋಹಾರೇನ ತಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತಿಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಟ್ಠಿತಂ ಅರುಣಂ ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸವೋಹಾರೇನ ತಿಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರಾವಸೇಸಕಾಲೇ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಬಹವೋ
‘ಸೇತರುಣಞ್ಚ ಪಠಮಂ, ದುತಿಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಂ।
ತತಿಯಂ ತಮ್ಬವಣ್ಣಞ್ಚ, ಚತುತ್ಥಂ ಗದ್ರಭಂ ಮುಖ’ನ್ತಿ॥ –
ಇಮಂ ಗಾಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏಕರತ್ತಿಯಂ ಅರುಣೋ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಟ್ಠಹತಿ, ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಸೇತವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಪುಪ್ಫವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತತಿಯಂ ತಮ್ಬವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಗದ್ರಭಮುಖವಣ್ಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ರತ್ತೋಭಾಸತೋ ಪುರೇತರಂ ಅತೀತರತ್ತಿಕಾಲೇಯೇವ ವತ್ತನಿಕ್ಖಿಪನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ತಂ ಕರಣಂ ಅನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ನ ಟೀಕಾಸು, ಕೇವಲಂ ನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ, ನಿಸ್ಸಯೇಸು ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾನಿಸ್ಸಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯೇಸು, ತತ್ಥಾಪಿ ನೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಹೇತುಫಲಾದಿಭಾವೋ, ನ ಚ ಲಿಙ್ಗನಿಯಮೋತಿ ನ ನಿಸ್ಸಯಕಾರಾಚರಿಯೇನ ಠಪಿತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಛಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲೇಖಕೇಹಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ಲಿಖಿತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಕುತೋ ಆಭತಾ ಪಾಳಿತೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ
ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸೀತಾಸು ಹೇಮನ್ತಿಕಾಸು ರತ್ತೀಸು ಅನ್ತರಟ್ಠಕಾಸು ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ರತ್ತಿಂ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಏಕಚೀವರೋ ನಿಸೀದಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ। ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಠಮೇ ಯಾಮೇ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ದುತಿಯಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ। ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ತತಿಯಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ। ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಮಹಾವಗ್ಗೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೬) ಚೀವರಕ್ಖನ್ಧಕಾಗತಾ ವಿನಯಪಾಳಿ। ಪಾಳಿಯಂ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ತುಟ್ಠಿಮುಖಿಯಾ, ಪಸನ್ನದಿಸಾಮುಖಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಪಾಠೋ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೩೪೬)।
‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇ ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೇ
ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಅರುಣುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಪೀತಿಮುಖಾ ವಿಯ ರತ್ತಿ ಖಾಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೮೩) ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ। ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣಸೀಸೇ। ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ತುಟ್ಠಿಮುಖಿಯಾ। ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಸಾರತ್ಥದೀಪನೀಪಾಠೋ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೩೮೩)। ಪಾಳಿಯಂ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖಿತಾಯ ತುಟ್ಠಮುಖಿಯಾ। ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೮೩) ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಪಾಠೋ।
‘‘ತತಿಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯರತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಉದ್ಧಸ್ತೋ ಅರುಣೋ, ನನ್ದಿಮುಖೀ ರತ್ತಿ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನಾ ಆಗನ್ತುಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಪಟಿಸಮ್ಮೋದತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣೇ। ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಸೂರಿಯೋದಯತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಟ್ಠಿತೋಭಾಸೋ। ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಏವ ಅರುಣೋಭಾಯ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೂಪಜೀವಿನೋ ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಜಾತಾಯ, ವಿಭಾಯಮಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಾ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾ (ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩)।
ಇತಿ ಏತ್ತಕಾಸು ವಿನಯಸುತ್ತನ್ತಾಗತಾಸು ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿಠಾನೇ ಅರುಣೋ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಗ್ಗತೋತಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕವಾರಮೇವ ವುತ್ತೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕವಣ್ಣೋ ಏವ ವುತ್ತೋ। ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.೨೧.೨೫೫) ರತ್ತವಣ್ಣೋ ಏವ ವುತ್ತೋ, ನ ಸೇತವಣ್ಣಾದಿಕೋ। ನನ್ದಿಮುಖೀತಿ ಚ ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನದಿಸಾಮುಖೀ ರತ್ತಿ ಏವ ವುತ್ತಾ, ನ ಅರುಣಸ್ಸ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಪುಪ್ಫಸದಿಸವಣ್ಣತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಪಕರಣವಚನೇನ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾದೀಹಿ ಅಸಂಸನ್ದನತೋ ದುಬ್ಬಲಸಾಧಕತ್ತಾ ಚ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಆಣಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಲಜ್ಜಿಭಿಕ್ಖುನಾ ಯದಿ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಿವಟೋಕಾಸೇ ಹೋತಿ, ಮಚ್ಛಕ್ಖಿಸಮಾನಅಬ್ಯತ್ತರತ್ತೋಭಾಸಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತನಿಕ್ಖಿಪನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।
ಯದಿ ಪನ ಪಬ್ಬತಾದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಯತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ವಿವಟಟ್ಠಾನೇ ರತ್ತೋಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ದಿಸ್ಸನಕಾಲತೋ ಏಕಘಟಿಕಾಮತ್ತೇನ ವಾ ದ್ವಿಘಟಿಕಾಮತ್ತೇನ ವಾ ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಸಂಸಯಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೇನ ತತೋಪಿ ಕಞ್ಚಿಕಾಲಂ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಂಸಯಕಾಲೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ತತ್ಥ
ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ ಸೀಲಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಿಯಸೀಲಿನಂ।
ಕತಾರುಣಕಥಾ ಏಸಾ, ನ ಸಾರಮ್ಭಾದಿಕಾರಣಾ॥
ತಸ್ಮಾ
ಅಯುತ್ತಞ್ಚೇ ಛಡ್ಡಯನ್ತು, ಮಾ ಹೋನ್ತು ದುಮ್ಮನಾದಯೋತಿ॥
ಇತಿ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೇ ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರೇ
ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ
ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।