೨೫. ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
೧೬೮. ಏವಂ ‘‘ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾತಿ ಏತ್ಥ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ ತಾವ –
‘‘ಉದ್ದೇಸೇ
ಉಪವಾಸೇ ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗೇ, ಉಪೋಸಥದಿನೇ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥ –
ವಚನತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ಉಪವಾಸೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸೀಲೇ ಉಪೋಸಥದಿನೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಆಯಾಮಾವುಸೋ ಕಪ್ಪಿನ ಉಪೋಸಥಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೫೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೮೫) ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಆಗತೋ, ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೬) ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ, ‘‘ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವೇ ಸದಾ ಫೇಗ್ಗು, ಸುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪೋಸಥೋ ಸದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೯) ಉಪವಾಸೇ, ‘‘ಏವಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಖೋ, ವಿಸಾಖೇ, ಉಪೋಸಥೋ ಉಪವುತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೪೩) ಅಟ್ಠಙ್ಗಸೀಲೇ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೋಸಥೇ ಸಭಿಕ್ಖುಕಾಆವಾಸಾ ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ಆವಾಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೧೦೪೮) ಉಪೋಸಥದಿನೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪೋಸಥೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಅಧಿಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ವತ್ತತಿ। ತೇ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಉಪೋಸಥದಿನೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಉಪವಸನಂ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೀಲೇನ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನನ್ತ್ಯತ್ಥೋ। ಉಪೋಸಥದಿನೇ ಉಪವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಸೀಲೇನ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ।
ಪವಾರಣಾ-ಸದ್ದೋ ಪನ ‘‘ಪವಾರಣಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ, ಕಥಿತಾಜ್ಝೇಸನಾಯ ಚಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ವಚನತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಅಜ್ಝೇಸನೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭುತ್ತಾವೀ ಪವಾರಿತೋ ಅನತಿರಿತ್ತಂ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಪವಾರಣಾ, ಪಕಾರೇನ ಇಚ್ಛೀಯತೇತ್ಯತ್ಥೋ। ಪ-ಪುಬ್ಬ ವರಧಾತು ಚುರಾದಿಗಣಿಕಾಯಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕಾನನ್ತರಂ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಕ್ಖನ್ಧಕೋ, ತದನನ್ತರಂ ಪವಾರಣಕ್ಖನ್ಧಕೋ ಸಙ್ಗೀತೋ, ತಥಾಪಿ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಕಮ್ಮಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ಯಮಕಮಿವ ಭೂತತ್ತಾ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ ಸಲ್ಲಹುಕಗನ್ಥೋ ಚಾತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಖನ್ಧಕದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ, ಏವಂ ಪನ್ನರಸಿಕೋ। ಸಾಮಗ್ಗೀಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಕದಿವಸೇ ಕಾತಬ್ಬಉಪೋಸಥೋ। ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹವಸ್ಸಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಮನ್ತಉತು ನಾಮ ಅಪರಕತ್ತಿಕಕಾಳಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಫಗ್ಗುನಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ। ಗಿಮ್ಹಉತು ನಾಮ ಫಗ್ಗುನಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ। ವಸ್ಸಾನಉತು ನಾಮ ಆಸಾಳ್ಹಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ। ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಛ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾತಿ ಹೇಮನ್ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ತತಿಯೇ ಚ ಸತ್ತಮೇ ಚ ಪಕ್ಖೇ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ, ಮಿಗಸಿರಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ, ಮಾಘಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಗಿಮ್ಹಸ್ಸ ಉತುನೋ ತತಿಯೇ ಚಿತ್ತಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಸತ್ತಮೇ ಜೇಟ್ಠಮಾಸಸ್ಸ ಸೇಸಾ ಪನ್ನರಸಿಕಾತಿ ಸೇಸಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪನ್ನರಸಿಕಾ।
ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಕತ್ತಿಕಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ।
ಯಾವ ಫಗ್ಗುನಪುಣ್ಣಮಾ।
ಹೇಮನ್ತಕಾಲೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ।
ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ॥
‘‘ಫಗ್ಗುನಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ।
ಯಾವ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮಾ।
ಗಿಮ್ಹಕಾಲೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ।
ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ॥
‘‘ಆಸಾಳ್ಹಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ।
ಯಾವ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ।
ವಸ್ಸಕಾಲೋತಿ
ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ॥
‘‘ಉತೂನಂ ಪನ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ, ಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಸತ್ತಮೇ।
ಚತುದ್ದಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ ನಯಞ್ಞುನೋ’’ತಿ॥ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಭಿ॰ ಟೀ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ)।
ಏವಂ ಏಕಸಂವಚ್ಛರೇ ಚತುವೀಸತಿ ಉಪೋಸಥಾತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಹೇಮನ್ತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಉತುಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠಅಟ್ಠಉಪೋಸಥತ್ತಾ ಉತುತ್ತಯಸಮೋಧಾನಭೂತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಚತುವೀಸತಿ ಉಪೋಸಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ತಾವ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಛಚಾತುದ್ದಸಿಕಅಟ್ಠಾರಸಪನ್ನರಸಿಕಉಪೋಸಥಕರಣಂ ತಾವ ಪಠಮಂ ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ ಚಾರಿತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ನ ಬಹುತರಾವಾಸಿಕಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಸಕಿಂ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತುದ್ದಸೇ ವಾ ಪನ್ನರಸೇ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೩೬) ವಚನತೋ ‘‘ಯೋ ಪನ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ॰ ೧೭೮) ಚ ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಸಕಿನ್ತಿ ಏಕವಾರಂ। ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜುಪೋಸಥೋ ಚಾತುದ್ದಸೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಉಪೋಸಥೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ಕಾತುಂ, ಕಥಂ ಮಯಂ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಠಮತರಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೦) ವಚನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಸುತ್ತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಉತುನೋ ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತುದ್ದಸೇ ವಾ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಪನ್ನರಸೇ ವಾ ಸಕಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇಹೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ಸತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಅನುರೂಪೇ ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸೇತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನಂ ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಾತುದ್ದಸೇ।
ತತ್ರಾಯಂ
‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಾತುದ್ದಸೋ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಪನ್ನರಸೋ। ಸಚೇ ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಸಮಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಆಗನ್ತುಕಾ
‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪನ್ನರಸೋ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಚಾತುದ್ದಸೋ। ಸಚೇ ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಸಮಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಆಗನ್ತುಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾಟಿಪದೋ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಪನ್ನರಸೋ। ಸಚೇ ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ನಾಕಾಮಾ ದಾತಬ್ಬಾ ಸಾಮಗ್ಗೀ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ನಿಸ್ಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಸಮಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ನಾಕಾಮಾ ದಾತಬ್ಬಾ ಸಾಮಗ್ಗೀ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ನಿಸ್ಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಆಗನ್ತುಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ ವಾ ದಾತಬ್ಬಾ, ನಿಸ್ಸೀಮಂ ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪನ್ನರಸೋ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಪಾಟಿಪದೋ। ಸಚೇ ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ ವಾ ದಾತಬ್ಬಾ, ನಿಸ್ಸೀಮಂ ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಸಮಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ ವಾ ದಾತಬ್ಬಾ, ನಿಸ್ಸೀಮಂ ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಆಗನ್ತುಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ನಾಕಾಮಾ ದಾತಬ್ಬಾ ಸಾಮಗ್ಗೀ, ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ನಿಸ್ಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ
ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಾತುದ್ದಸೋ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಪನ್ನರಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಯೇಸಂ ಪನ್ನರಸೋ, ತೇ ತಿರೋರಟ್ಠತೋ ವಾ ಆಗತಾ, ಅತೀತಂ ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಂ ಅಕಂಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜುಪೋಸಥೋ ಚಾತುದ್ದಸೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಂ। ನಾಕಾಮಾ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ನ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ದಾತಬ್ಬಾತಿ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅಯಂ ಪವಾರಣಕ್ಖನ್ಧಕಾಗತಾ ಪಾಳಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೦) – ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಾ ಸಮ್ಭತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಾಮನ್ತಾ ಅಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾ ಕಲಹಕಾರಕಾ ವಿವಾದಕಾರಕಾ ಭಸ್ಸಕಾರಕಾ ಸಙ್ಘೇ ಅಧಿಕರಣಕಾರಕಾ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಮಯಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಂ ಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಣಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಉಪೋಸಥೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ಕಾತುಂ, ಕಥಂ ಮಯಂ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಠಮತರಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೪೦) – ದ್ವೇ ತಯೋ ಉಪೋಸಥೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ಕಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾ ದ್ವೇ, ತತಿಯೋ ಪನ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋಯೇವಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥಾ ವಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾ ವಾ ದ್ವೇ ತಯೋ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಥ ಚತುತ್ಥೇ ಕತೇ ಸುಣನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಮೋ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಏವಮ್ಪಿ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಕರೋನ್ತಾ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾನಂ ತೇರಸೇ ವಾ ಚಾತುದ್ದಸೇ ವಾ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸೀಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ।
ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇ ಕತೇ ಸುಣನ್ತೀತಿ ಚತುತ್ಥೇ ಪನ್ನರಸಿಕುಪೋಸಥೇ ಕತೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪವಾರಣಂ ಠಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸುಣನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತತಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಪಾಠೋ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೪೦) – ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತತಿಯಪಕ್ಖೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾನಂ ತೇರಸೇ ವಾ ಚಾತುದ್ದಸೇ ವಾ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸೀಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಸಕಂ ಉಪೋಸಥಕರಣದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಾತುದ್ದಸೀಪನ್ನರಸೀವೋಹಾರೋ, ನ ಚನ್ದಗತಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಿಥಿಯಾ ವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏವಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಜೂನಂ ಅನುವತ್ತಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೮೬) ವಚನತೋ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾನಂ ತಿಥಿಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೇಹಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪೋಸಥಕ್ಕಮೇನ ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪನ್ನರಸಿಂ ವಾ ಪನ್ನರಸಿಂ ಚಾತುದ್ದಸಿಂ
ನ ಕೇವಲಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸಾಯೇವ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪವಾರಣಾದಿವಸಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಾಇತಿ ಚನ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಗತಿಯಾ ದಿವಸಸ್ಸ ಮಿನಿತಬ್ಬತೋ, ಸೋ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಕಲಾಪಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪುಣ್ಣೋತಿ ಪುಣ್ಣಮಾ। ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಾಯ ಪುಣ್ಣಮಾ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ, ಅಸ್ಸಯುಜಪುಣ್ಣಮಾ। ಸಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಾ। ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇಹೀತಿ ಕಲಹಕಾರಕೇಹಿ। ಪಚ್ಚುಕ್ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಉಕ್ಕಡ್ಢನ್ತಿ, ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇ ಅನುವಾದವಸೇನ ಅಸ್ಸಯುಜಪುಣ್ಣಮಾದಿಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಾ ಪವಾರಣಂ ಕಾಳಪಕ್ಖಂ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ, ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆವಾಸಿಕಾ, ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಇದಾನಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಮ, ಆಗಮೇ ಕಾಳೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ, ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ, ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆವಾಸಿಕಾ, ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಇದಾನಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಮ, ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೦) ಚ ಏವಂ ಞತ್ತಿಯಾ ಪವಾರಣಂ ಉದ್ಧಂ ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಥಾತಿ ಅನನ್ತರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಚತುದ್ದಸನ್ನಂ ಪೂರಣೋ ಚಾತುದ್ದಸೋ, ದಿವಸೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಗಮೇ ಕಾಳೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪಯಿಂಸು। ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ವಾತಿ ಕೋಮುದಿಚಾತುಮಾಸಿನಿಪುಣ್ಣಮದಿವಸೋ ವಾ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪಯಿಂಸು। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಕೋಮುದಿಯಾ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಾ ಅವಸ್ಸಂ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ತೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾ ಕಲಹಕಾರಕಾ ವಿವಾದಕಾರಕಾ ಭಸ್ಸಕಾರಕಾ ಸಙ್ಘೇ ಅಧಿಕರಣಕಾರಕಾ ತಮ್ಪಿ ಜುಣ್ಹಂ ಅನುವಸೇಯ್ಯುಂ। ತೇಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಕೋಮುದಿಯಾ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಾ ಅಕಾಮಾ ಪವಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೦)। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಏವ ವಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇಯ್ಯ, ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೩೩)। ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಾಯೋಗತೋ ಪವಾರಣಾದಿವಸಾ। ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಪವಾರಣಾದಿವಸಾವ ಇದಮ್ಪೀತಿ ಪವಾರಣತ್ತಯಮ್ಪಿ। ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇತಿ ಬಹುತರಾವಾಸಿಕಾದಿಪಚ್ಚಯೇ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಸ್ಸಯುಜಕೋಮುದಿಪುಣ್ಣಮಾನಂ।
ಇದಾನಿ ಯೋ ಸೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥದಿವಸೋ ವುತ್ತೋ, ತಞ್ಚ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಸಾಮಗ್ಗಿಪವಾರಣಾದಿವಸಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಓಸಾರಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಓಸಾರಿತೇ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ದೇಸಾಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಕಮ್ಮಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಪವೇಸಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ। ತದಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಚುದ್ದಸಪನ್ನರಸೇ ಅಞ್ಞೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ದಿವಸೋ ಉಪೋಸಥದಿವಸೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಾವದೇವ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ತಾವದೇವಾತಿ ತಂ ದಿವಸಮೇವ। ವಚನತೋತಿ ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೪೭೫) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯತ್ರ ಪನ ಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವಿವದನ್ತಾ ಉಪೋಸಥಂ ವಾ ಪವಾರಣಂ ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕರಣೇ ವಿನಿಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಸಮಗ್ಗಾ ಜಾತಮ್ಹಾ’’ತಿ ಅನ್ತರಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಅನುಪೋಸಥೇ ಉಪೋಸಥೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಕತ್ತಿಕಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ತಿಕಮಾಸೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ, ತಾವ ಏಕೂನತಿಂಸರತ್ತಿದಿವಾ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ತತೋ ಪುರೇ ವಾ ಪನ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ವಟ್ಟತಿ। ಅಯಮೇವಾತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ದಿವಸೋಯೇವ। ಇಧಾಪಿ ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸದಿಸಾವ ಸಾಮಗ್ಗೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯೇ ಪನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇ
೧೬೯. ಸಙ್ಘೇ ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇನ ಚತುವಗ್ಗಾದಿಸಙ್ಘೇನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೋ ಚ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋಯೇವ। ಗಣೇ ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ, ತೀಹಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೋ ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋಯೇವ। ಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ‘‘ಕಾರಕವಸೇನ ಅಪರೇಪಿ ತಯೋ ಉಪೋಸಥಾ’’ತಿ। ಕತ್ತಬ್ಬಾಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ಉಪೋಸಥೇಸು ಸುತ್ತುದ್ದೇಸೋ ನಾಮ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ಚ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ಚ। ತತ್ರ ಓವಾದೋವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೋ ಸರೂಪೇನ ಕಥನಂ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಪತ್ತಿವಸೇನ ಆಣಾಪನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಆಣಾ। ಸೇಸಂ ಅನನ್ತರಸದಿಸಮೇವ।
ತತ್ಥ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ನಾಮ –
‘‘ಖನ್ತಿ ಪರಮಂ ತಪೋ ತಿತಿಕ್ಖಾ।
ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ।
ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ।
ನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ॥
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ
ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನಂ॥
‘‘ಅನುಪವಾದೋ ಅನುಪಘಾತೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋ।
ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಭತ್ತಸ್ಮಿಂ, ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನಂ।
ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩-೧೮೫) –
ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾ।
ತತ್ಥ ಖನ್ತಿ ಪರಮಂ ತಪೋತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ನಾಮ ಪರಮಂ ತಪೋ। ತಿತಿಕ್ಖಾತಿ ಖನ್ತಿಯಾ ಏವ ವೇವಚನಂ, ತಿತಿಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ। ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪರಂ ಉಪಘಾತೇತಿ ಬಾಧತಿ ವಿಹಿಂಸತಿ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ನ ಸಮಣೋ ಹೋತೀತಿ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಪರೂಪಘಾತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋತಿ ವೇವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಸೀಲೂಪಘಾತೀ। ಸೀಲಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೋ ಚ ಸಮಣೋ ಪರಂ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವಿನಾಸಕೋ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಪರಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಡಂಸಮಕಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಸೋ ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಮಲಸ್ಸ ಅಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ। ‘‘ಪಬ್ಬಾಜಯಮತ್ತನೋ ಮಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪಬ್ಬಜಿತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೮೮) ಇದಞ್ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಲಕ್ಖಣಂ। ಯೋಪಿ ನ ಹೇವ ಖೋ ಉಪಘಾತೇತಿ ನ ಮಾರೇತಿ, ಅಪಿಚ ದಣ್ಡಾದೀಹಿ ವಿಹೇಠೇತಿ, ಸೋಪಿ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ। ಕಿಂಕಾರಣಾ? ವಿಹೇಸಾಯ ಅಸಮಿತತ್ತಾ। ‘‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ, ಸಮಣೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೬೫) ಇದಞ್ಹಿ ಸಮಣಲಕ್ಖಣಂ।
ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ। ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ। ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋದಾಪನಂ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಸೋಧನಂ, ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಕುಸಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯೋದಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ।
ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅನುಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪವದನಂ। ಅನುಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಾಕರಣಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಯಂ ತಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಅತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅತಿಪಮೋಕ್ಖಂ ಉತ್ತಮಸೀಲಂ। ಪಾತಿ ವಾ ಅಗತಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯೇಹಿ, ಯೋ ವಾ ನಂ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ। ಸಂವರೋತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವರೋ। ಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಮಾಣಞ್ಞುತಾ। ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ಜನಸಙ್ಘಟ್ಟನವಿರಹಿತಂ ನಿಜ್ಜನಸಮ್ಬಾಧಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ। ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿಯೇವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇತರದ್ವಯಸ್ಸಪಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಜೋತಿತತ್ತಾ। ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತತೋಪಿ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಆಯೋಗೋ ಚ ಅನುಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನುಪವದನಂ, ಅನುಪಘಾತನಂ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ನಾಮ, ತಂ ಸಾವಕಾ ಏವ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಬುದ್ಧಾ। ಇದಮೇವ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಅನುಪಗತೋ ನಾಮ ತತ್ಥೇವ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಸತಿಯಾ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಅನುಪಗತೋ ವಾ। ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯನ್ತಿ ಚತುಮಾಸಿಯಂ। ಸಾ ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಾಸಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಾತಿ ಚಾತುಮಾಸೀ, ಸಾ ಏವ ‘‘ಚಾತುಮಾಸಿನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸಂ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಂ, ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ಸಮಗ್ಗಭಾವಂ, ಹತ್ಥಪಾಸೂಪಗಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗತಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ಪಞ್ಚ, ಪುರಿಮೇಹಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವಾರಿತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ದ್ವೇ ಞತ್ತಿಯೋ ಠಪೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ ತಯೋ ದ್ವೇ ಏಕೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಥ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಚತ್ತಾರೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ತಯೋ ದ್ವೇ ಏಕೋ ವಾ, ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಥ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ತಯೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ತಯೋ ದ್ವೇ ಏಕೋ ವಾ, ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇದಞ್ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಥೋಕತರಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಸಮಾ ಚ, ಸಙ್ಘಪವಾರಣಾಯ ಚ ಗಣಂ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಪವಾರಣಾವಸೇನ ಞತ್ತಿ ಠಪೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಪನ
ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಪವಾರಣಾದಿವಸಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ। ಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ‘‘ಪರಿಯೋಸಿತಮತ್ತೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇ’’ತಿ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಆಗತೇ ಸತಿ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಸೋತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಅವುಟ್ಠಿತಾಯಾತಿಆದೀನಿಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಿತಕಾಲಮೇವ ಪರಿಸಾಯ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವದತಿ। ಸಮಸಮಾ ವಾತಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸಮಪರಿಮಾಣಾ। ಥೋಕತರಾ ವಾತಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಥೋಕತರಪರಿಮಾಣಾ। ಏತೇನ ಬಹುತರೇಸು ಆಗತೇಸು ಪುನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಂಸೇ ಸಾಧುಕಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೪೫) ಪನ ‘‘ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪುನ ಸಣ್ಠಾಪನೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂಸನ್ತಿ ಚ ವಾಮಂಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಯತೋ ಯಥಾ ವಾಮಂಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ಸಚೇ ಪನ ತತ್ಥ ಪಾರಿವಾಸಿಕೋಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಙ್ಘನವಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಪನ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ ಪಾಳಿಯಾ ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಂ ವಿಹಾಯ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅಮುಞ್ಚನ್ತೇನ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ। ಪವಾರಣಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಕರಣೀಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿನವವಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ। ಇಮಿನಾ ಬಹೂನಂ ವಸನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಕಾತಬ್ಬಂಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೭೧) ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇತ್ಥಾಪಿ ತೀಹಿ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ, ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ, ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಭಾಗಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ, ಯದಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸುದ್ಧಂ ಅನಾಪತ್ತಿಕಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ದ್ವೀಹಿಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏಕೇನಪಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ತದಹೂತಿ ನಾನಾಸಂವಾಸಕೇಹೀತಿ ಲದ್ಧಿನಾನಾಸಂವಾಸಕೇಹಿ। ಅನಾವಾಸೋ ನಾಮ ನವಕಮ್ಮಸಾಲಾದಿಕೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪದೇಸೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಘೇನಾತಿ ಸಙ್ಘಪ್ಪಹೋನಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿನಾ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನ್ತರಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ದಸವಿಧಮನ್ತರಾಯಂ ವಿನಾ। ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅತ್ತಚತುತ್ಥೇ ವಾ ಅನ್ತರಾಯೇ ವಾ ಸತಿ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯಥಾ ಚ ಆವಾಸಾದಯೋ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸಚೇ ವಿಹಾರೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಉಪೋಸಥಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ಸೀಮಾಪಿ ನದೀಪಿ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠಉಪೋಸಥಾಪಿ ಆವಾಸಾ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಂ ಗತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಲಭತಿ। ಆರಞ್ಞಕೇನಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಹಾರಮೇವ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಅಞ್ಞಂ ವಿಹಾರಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತ್ಥ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾವ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಅಕತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಯಂ ಜಞ್ಞಾ ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋಮೀ’’ತಿ ಏವರೂಪೋ ಪನ ಆವಾಸೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತೇನಪಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನೇವ ಉಪೋಸಥನ್ತರಾಯೋ ಕತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ।
೧೭೦. ಬಹಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತೇನಾತಿ ನದಿಯಾ ವಾ ಸೀಮಾಯ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತೇನ ಛನ್ದೋ ದಾತಬ್ಬೋ, ‘‘ಕತೋ ಮಯಾ ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಅಚ್ಛಿತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಚ್ಚಪಸುತೋ ವಾತಿ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಪಸುತೋ ವಾ। ಸಙ್ಘೋ ನಪ್ಪಹೋತೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನ್ತರಾ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಾತುಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ।
‘‘ಅಧಮ್ಮೇನ ವಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸೀಮಾಯ ಚತೂಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋವ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತೀಸು ದ್ವೀಸು ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋವ, ಇಧ ಪನ ತಥಾ ಅಕತತ್ತಾ ‘‘ಅಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಸಙ್ಘೇ ಏವ ಆಗಚ್ಛತಿ, ನ ಗಣೇ ನ ಪುಗ್ಗಲೇ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಪನ ದ್ವೇ ಸಙ್ಘಾ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಛನ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ? ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವಗ್ಗಕಮ್ಮತ್ತಾ। ವಗ್ಗಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಞ್ಹಿ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದೇನ್ತೇನ ಛನ್ದಮ್ಪಿ ದಾತುಂ, ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಛನ್ದಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಛನ್ದಹಾರಕೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿನ್ನೇ ಛನ್ದೇ ತತ್ಥೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬೋ ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ॰ ೧೬೫) ಪುನ ಅತ್ತನೋ ಛನ್ದದಾನಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನತ್ಥಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಮೇ ಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಛನ್ದಹಾರಕೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿನ್ನೇ ಛನ್ದೇ ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ನಾರೋಚೇತಿ, ಆಹಟೋ ಹೋತಿ ಛನ್ದೋ, ಛನ್ದಹಾರಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟತೋ ತಂ ಮೋಚೇತುಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಮೇ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಉಭಯೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಮನಸಾವ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ ವಾ, ವಾಚಂ ಪನ ನಿಚ್ಛಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ತಥೇವ ವಾಚಾಯ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ, ಜಾನಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ’’ತಿವಚನತೋ ಪನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿಪಿ ಭಾಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಪಾರಿಸುದ್ಧಿದಾನೇಪಿ ಛನ್ದದಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ಪನ ದೇನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದಮ್ಮಿ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಮೇ ಹರ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಮೇ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತುಮರಹತಿ। ‘‘ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ‘‘ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಚ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತಂ ದೇತೀತಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇತರಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ। ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಏತ್ಥ ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ ನಾಮ ಬಿಳಾಲಬನ್ಧನಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸಙ್ಖಲಿಕಾಯ ಪಠಮವಲಯಂ ದುತಿಯವಲಯಂಯೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ತತಿಯಂ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ದಾಯಕೇನ ಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಾಸಂ ಕಾಸಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಲಿಕಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೭೩. ಪವಾರಣಾದಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ‘‘ಛನ್ದಂ ಮೇ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಮಮತ್ಥಾಯ ಪವಾರೇಹೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಛನ್ದಹಾರಕೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಹತ್ಥಂ ಉಪಗತಮತ್ತೇಯೇವ ಆಗತಾ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ಏವಂ ದಿನ್ನಾಯ ಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಣಾಹಾರಕೇನ ಸಙ್ಘಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏವಂ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮಿ, ಸುತಾ ಖೋ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ಸುತೇನಾತಿ ಸುತಪದೇನ।
೧೭೪. ನಿದಾನುದ್ದೇಸೇ ಅನಿಟ್ಠಿತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುತಿಯಾದೀಸು ಉದ್ದೇಸೇಸೂ’’ತಿಆದಿ।
೧೭೫. ತೀಹಿಪಿ ವಿಧೀಹೀತಿ ಓಸಾರಣಕಥನಸರಭಞ್ಞೇಹಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥಂ ಭಣಿತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಭಣಾಪೇತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಓತಾರಣಂ ಓಸಾರಣಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಕಥನಂ ನಾಮ। ಕೇವಲಂ ಪಾಠಸ್ಸೇವ ಸರೇನ ಭಣನಂ ಸರಭಞ್ಞಂ ನಾಮ। ಸಜ್ಝಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಪನ ಕಥೇನ್ತೇನಾತಿ ಸಯಮೇವ ಪಾಠಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೇನ। ನವವಿಧನ್ತಿ ಸಙ್ಘಗಣಪುಗ್ಗಲೇಸು ತಯೋ, ಸುತ್ತುದ್ದೇಸಪಾರಿಸುದ್ಧಿಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಯೋ, ಚಾತುದ್ದಸೀಪನ್ನರಸೀಸಾಮಗ್ಗಿವಸೇನ ತಯೋತಿ ನವವಿಧಂ। ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಅಧಮ್ಮೇನವಗ್ಗಾದಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ದುವಿಧನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ದುವಿಧಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ। ನವವಿಧನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಚತ್ತಾರೋತಿ ನವವಿಧಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ। ಕತಿಮೀತಿ ಕತಿಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಉತುವಸ್ಸೇಯೇವಾತಿ ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹೇಸುಯೇವ। ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಾಯವಿಕಾರಕರಣಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಪನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿದಾಯಕೇನ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ದಾತಬ್ಬಾ। ‘‘ಭೂತಂ ಏವ ಸಾಮಣೇರಭಾವಂ ಆರೋಚೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ, ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಕಾದೀನಂ ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾ ವಟ್ಟತಿ, ತಾವ ತೇಹಿ ಆಹಟಾಪಿ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಯದಾ ಪನ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಣೇರಾದಿಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೬೪) ಹಿ ‘‘ದಿನ್ನಾಯ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಬ್ಭಮತಿ…ಪೇ॰… ಪಣ್ಡಕೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಆಹಟಾ ಹೋತಿ ಪಾರಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಣ್ಡಕಾದೀನಂ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇಸು ಪನ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾವ ಆಗಮನಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ। ಉಮ್ಮತ್ತಕಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಾಟ್ಟಾನಂ ಪನ ಪಕತತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿಭಾವೇ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇಪಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತಮತ್ತೇನೇವ ಛನ್ದಾದಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಹತ್ಥಪಾಸನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಣಪುಗ್ಗಲೇಸು ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅನಾಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಮಹಾವ॰ ೧೬೫) ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಘಸನ್ನಿಪಾತತೋ ಪಠಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಂ ಸಙ್ಘಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನೋ ಚೇ ಅಧಿಟ್ಠಹೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ, ಯತ್ಥ ಪನ ಅಚಿತ್ತಕಾಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ವಕ್ಖಾಮ। ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಾಪತ್ತಿಕೇನ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ವಿಸುಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸುತ್ತಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಮಿನಾ ಏವ ನಯೇನ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ತಥಾಗತೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತನಯತೋವ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೨೦; ಉದಾ॰ ೪೫; ಚೂಳವ॰ ೩೮೬) ಅಲಜ್ಜೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಕರಣಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಅಲಜ್ಜೀನಿಗ್ಗಹತ್ಥತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾರಿಸುದ್ಧಿದಾನಪಞ್ಞಾಪನೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಪತ್ತಿಕೇನ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಿ ನ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ।
೧೭೬. ಉಭೋಪಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಭಾವಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಆಪತ್ತಿನಾಮೇನೇವ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಚಿತ್ತಕಮೇವ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾ ಸಙ್ಘೋ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಲಭತಿ, ಏವಂ ತಯೋಪಿ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ, ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ, ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಭಾಗಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಗಣಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏಕೇನ ಪನ ಸಾಪತ್ತಿಕೇನ ದೂರಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಕಾತುಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ಅಸಮ್ಪಾಪುಣನ್ತೇನ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಪಟಿಕರಿತ್ವಾ ಚ ಪುನ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸೀಮಾಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಬಹಿಭೂತಂ ಗಾಮಂ ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನೇವ ಉಪೋಸಥಞತ್ತಿಯಾ ಠಪನಕಾಲೇ ಸಮಗ್ಗಾ ಏವ ತೇ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇಸುನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ (ಮಹಾವ॰ ೧೭೨) ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸುಉದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪನ್ನರಸಕೇಸುಪಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಚೇ ಪನ ವುಡ್ಢತರೋ ಹೋತೀತಿ ಪವಾರಣದಾಯಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವುಡ್ಢತರೋ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇನ ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಪವಾರಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ತೇನ ಅಪ್ಪವಾರಿತೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪವಾರಣಾಕಮ್ಮಂ ಸಮಗ್ಗಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಪವಾರಣದಾಯಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ। ಬಹೂಪಿ ಸಮಾನವಸ್ಸಿಕಾ ಏಕತೋ ಪವಾರೇತುಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಲದ್ಧುಪಸಮ್ಪದತಾಯ ಸಮಾನುಪಸಮ್ಪದವಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಏಕತೋ ಪವಾರೇತುಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ
‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀ ಪದೀಪೋ ಚ, ಉದಕಂ ಆಸನೇನ ಚ।
ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಏತಾನಿ, ಪುಬ್ಬಕರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
‘‘ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉತುಕ್ಖಾನಂ, ಭಿಕ್ಖುಗಣನಾ ಚ ಓವಾದೋ।
ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಏತಾನಿ, ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
‘‘ಉಪೋಸಥೋ ಯಾವತಿಕಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತಾ।
ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ।
ವಜ್ಜನೀಯಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಪತ್ತಕಲ್ಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೮) –
ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ಪಾಠಂಯೇವ ಭಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇತಿ। ತತೋ ಪುಬ್ಬಕರಣಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ದೇಸಿತಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸ ಸಮಗ್ಗಸ್ಸ
ಕಿಂ ಇಮಾನಿ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕಸ್ಸ ವಚನಾನಿ, ಉದಾಹು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕಸ್ಸಾತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕಸ್ಸ ವಚನಾನಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಂ ವತ್ವಾ ತಾಸಂ ಅತ್ಥಮ್ಪಿ ಸೋ ಏವ ಕಥೇತ್ವಾ ಏತಾನಿ ಪುಬ್ಬಕರಣಾನಿ ಚ ಏತಾನಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಚ ಸಙ್ಘೇನ ಕತಾನಿ, ಇದಞ್ಚ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ ಸಮಾನೀತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ತೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕಸ್ಸ ವಚನಾನಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಸಙ್ಘೋ, ಭನ್ತೇ, ಥೇರಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅಜ್ಝೇಸತಿ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಥೇರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ಯಾವತತಿಯಂ ಅಜ್ಝೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಇತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾನಿ ಏತಾನಿ ಪುಬ್ಬಕರಣಾನಿ ಕತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ
ಏತ್ಥ
‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಚ ಕರಣೇ।
ಪತ್ತಕಲ್ಲೇ ಸಮಾನಿತೇ।
ಸುತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸತಿ ಸಙ್ಘೋ।
ಪಞ್ಚಧಾ ಸೋ ವಿಭಾವಿತೋ’’ತಿ ಚ॥
‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಚ ಕರಣೇ।
ಪತ್ತಕಲ್ಲೇ ಸಮಾನಿತೇ।
ಞತ್ತಿಂ ವತ್ವಾನ ಸಙ್ಘೇನ।
ಕತ್ತಬ್ಬೇವಂ ಪವಾರಣಾ’’ತಿ ಚ॥ –
ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ತಥಾ। ಮೂಲಸಿಕ್ಖಾಪಕರಣೇಯೇವ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅತ್ತನೋಮತಿ ಭವೇಯ್ಯ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬಕರಣಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಿಮಗಾಥಾದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಮೇವ ಕಥೇತ್ವಾ ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ನ ಕಥಿತೋ। ‘‘ದೇಸಿತಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಆಪತ್ತಿಯಾ ದೇಸಿತಭಾವೋಯೇವ ಕಥಿತೋ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ। ಆಪತ್ತಿಯಾ ದೇಸಿತಭಾವೇ ಚ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಯಾ ದೇಸಿತಭಾವೋಯೇವ
‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀ ಪದೀಪೋ ಚ, ಉದಕಂ ಆಸನೇನ ಚ।
ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಏತಾನಿ, ಪುಬ್ಬಕರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೮; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) –
ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪುಬ್ಬಕರಣಾನಿ, ಕಿಂ ತಾನಿ ಕತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ –
‘‘ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉತುಕ್ಖಾನಂ, ಭಿಕ್ಖುಗಣನಾ ಚ ಓವಾದೋ।
ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಏತಾನಿ, ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೮; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) –
ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ
‘‘ಉಪೋಸಥೋ
ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ।
ವಜ್ಜನೀಯಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಪತ್ತಕಲ್ಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೮; ಕಙ್ಖಾ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) –
ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪತ್ತಕಲ್ಲಙ್ಗಾನಿ, ಕಿಂ ತಾನಿ ಸಮಾನೀತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಕರಣಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಕಲ್ಲಙ್ಗೇ ಸಮಾನೀತೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅನುಮತಿಯಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸತೀತಿ ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ…ಪೇ॰… ಏವಮಸ್ಸ ವಚನೀಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೇನ ವಚನೀಯಭಾವೋ ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ? ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೫೪) ವಚನತೋತಿ। ‘‘ಸಙ್ಘೇನ ಸಮ್ಮನ್ನಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ? ‘‘ಅಜ್ಝೇಸನಾ ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಘೇನ ಸಮ್ಮತಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕಾಯತ್ತಾ ವಾ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಾಯತ್ತಾ ವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಸಙ್ಘೋ, ಭನ್ತೇ, ಥೇರಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅಜ್ಝೇಸತಿ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಥೇರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಜ್ಝೇಸನಾಕಾರೋ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಪಾಳಿತೋ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೫೫) ‘‘ತೇ ಥೇರಂ ಅಜ್ಝೇಸನ್ತಿ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಥೇರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಆಗತೋ।
ಸಚೇ ಪನ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೋ ವುಡ್ಢತರೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ನವಕೋ, ‘‘ಸಙ್ಘೋ, ಆವುಸೋ, ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅಜ್ಝೇಸತಿ, ಉದ್ದಿಸತು ಆಯಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಂ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತಿ? ಪಾಳಿತೋಯೇವ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಙ್ಘೋ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ…ಪೇ॰… ಏವಂ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ನವವಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಕಿಂ ತಂ ಕತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಗತನ್ತಿ।
ನನು ಚೇತಂ ಅನ್ತೋನಿದಾನೇಯೇವ ಆಗತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ತದನುಲೋಮತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಾದಿಭಾವಞಾಪಕಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾರಮ್ಭಕಾಲೇ ಭಣಿತಬ್ಬಭಾವೇನ। ಅಥ ಚ ಪನ ಇದಾನಿ ಭಣನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಿಮತ್ಥಂ ಭಣನ್ತೀತಿ ಚಿನ್ತಾಯಂ ಅನ್ತೋನಿದಾನೇ ‘‘ಕಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪುಚ್ಛಾನುಲೋಮೇನ ಪುಬ್ಬಕರಣಾದೀನಂ ನಿಟ್ಠಭಾವಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ಭಣನ್ತೀತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಂ ಕತ್ವಾವ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ವಿ॰ ಸಙ್ಗ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭೭), ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾನುಲೋಮತೋ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಕತೇ ಸತಿ ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನಾಕಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕರಣಾದೀನಂ ನಿಟ್ಠಭಾವಪುಚ್ಛನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಧಮ್ಮಜ್ಝೇಸಕಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಾನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಇಮೇಸಂ ಗಾಥಾವಾಕ್ಯಾನಂ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವಿನಯಞ್ಞೂಹಿ ಚಿರಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಅಯಂ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ। ಪವಾರಣಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾದೀನಞ್ಹಿ
ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿನ್ತಯನ್ತು, ಪಣ್ಡಿತಾ ವಿನಯಞ್ಞುನೋ॥
ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ, ಯುತ್ತಂ ಚೇ ಧಾರಯನ್ತು ತಂ।
ನೋ ಚೇ ಯುತ್ತಂ ಛಡ್ಡಯನ್ತು, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾವಕಾತಿ॥
ಇತಿ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೇ ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರೇ
ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ
ಪಞ್ಚವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।