೩೪. ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
ಏವಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಕಾರೇನ ಕಿಣ್ಣಾತಿ ಪಕಿಣ್ಣಾ, ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ಕಥಾ ವಿಯ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಗಣಭೋಜನಕಥಾದಯೋ। ಪಕಿಣ್ಣಕಾ ಸಕತ್ಥೇ ಕ-ಪಚ್ಚಯವಸೇನ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಮಾತಿಕಾ –
ಗಣಭೋಜನಕಥಾ ಚ, ಪರಮ್ಪರಾ ಚ ಭೋಜನಾ।
ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ತತೋ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಂ॥
ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಪ-ಕತಭೋಜನಮೇವ ಚ।
ಉದ್ದಿಸನ್ತುದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಾ, ತಿವಸ್ಸನ್ತರಿಕಾ ತಥಾ॥
ದೀಘಾಸನಂ
ಅತ್ತಪಾತನಮಪ್ಪಚ್ಚ-ವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ತಥಾ॥
ದವಾಯ ಸಿಲಾವಿಜ್ಝನಂ, ದಾಯಾಳಿಮ್ಪನಕಂ ತಥಾ।
ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕುಲಾಭತಂ, ಗೋಪಕದಾನಮೇವ ಚ॥
ಧಮ್ಮಿಕಾಯಾಚನಾ ಚೇವ, ಉಚ್ಚಾರಾದೀನ ಛಡ್ಡನಂ।
ನ್ಹಾನೇ ರುಕ್ಖಘಂಸನಾನಿ, ವಲಿಕಾದೀನ ಧಾರಣಂ॥
ದೀಘಕೇಸಾ ಆದಾಸಾದಿ, ನಚ್ಚಾದ್ಯಙ್ಗಚ್ಛೇದಾದಿ ಚ।
ಪತ್ತೋ ಸಬ್ಬಪಂಸುಕೂಲಂ, ಪರಿಸ್ಸವನ ನಗ್ಗಿಯಂ॥
ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಂ
ಚೇಲಪತಿ ಪಾದಘಂಸೀ, ಬೀಜನೀ ಛತ್ತಮೇವ ಚ॥
ನಖಾಲೋಮಾ ಕಾಯಬನ್ಧಾ, ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಾ।
ಕಾಜ ದನ್ತಕಟ್ಠಞ್ಚೇವ, ರುಕ್ಖಾರೋಹನಕಮ್ಪಿ ಚ॥
ಛನ್ದಾರೋಪಾ ಲೋಕಾಯತಾ, ಖಿಪಿತಂ ಲಸುಣಂ ತಥಾ।
ನ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾದೀನಿ, ಅವನ್ದಿಯಾ ಚ ವನ್ದಿಯಾ॥
ವನ್ದನಾಕಾರಕಥಾ ಚ, ಆಸನ್ದಾದಿಕಥಾಪಿ ಚ।
ಉಚ್ಚಾಸನಮಹಾಸನಂ, ಪಾಸಾದಪರಿಭೋಗಕಂ॥
ಉಪಾಹನಂ ಯಾನಞ್ಚೇವ, ಚೀವರಂ ಛಿನ್ನಚೀವರಂ।
ಅಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಞ್ಚ, ಚೀವರಸ್ಸ ವಿಚಾರಣಾ॥
ದಣ್ಡಕಥಿನಕಞ್ಚೇವ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ತಥಾ।
ಛಚೀವರಂ ರಜನಾದಿ, ಅತಿರೇಕಞ್ಚ ಚೀವರಂ॥
ಅಟ್ಠವರಂ ನಿಸೀದನಂ, ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಮೇವ ಚ।
ಓಕಾಸೋ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯೋ ಚ, ಸನ್ತರುತ್ತರಕೋಪಿ ಚ॥
ಚೀವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚೇವ, ಸತ್ಥವತ್ಥಿಕಮ್ಮಂ ತಥಾ।
ನಹಾಪಿತೋ ದಸಭಾಗೋ, ಪಾಥೇಯ್ಯಂ ಪದೇಸೋಪಿ ಚ॥
ಸಂಸಟ್ಠಂ ಪಞ್ಚಭೇಸಜ್ಜಂ, ದುತಿಯಂ ವಸಾ ಮೂಲಕಂ।
ಪಿಟ್ಠಂ ಕಸಾವ ಪಣ್ಣಞ್ಚ, ಫಲಞ್ಚ ಜತು ಲೋಣಕಂ॥
ಚುಣ್ಣಂ
ಧೂಮನೇತ್ತಂ ತೇಲಪಾಕಂ, ಸೇದಂ ಲೋಹಿತಮೋಚನಂ॥
ಪಾದಬ್ಭಞ್ಜಂ ಗಣ್ಡಾಬಾಧೋ, ವಿಸಞ್ಚ ಘರದಿನ್ನಕೋ।
ದುಟ್ಠಗಹಣಿಕೋ ಪಣ್ಡು-ರೋಗೋ ಛವಿದೋಸೋಪಿ ಚ॥
ಅಭಿಸನ್ನದೋಸಕಾಯೋ, ಲೋಣಸುವೀರಕೋ ತಥಾ।
ಅನ್ತೋವುತ್ಥಾದಿಕಥಾ ಚ, ಉಗ್ಗಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹೋ॥
ತತೋ ನಿಹತಕಥಾ ಚ, ಪುರೇಭತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹೋ।
ವನಟ್ಠಂ ಪೋಕ್ಖರಟ್ಠಞ್ಚ, ತಥಾ ಅಕತಕಪ್ಪತಂ॥
ಯಾಗುಕಥಾ ಗುಳಕಥಾ, ಮಹಾಪದೇಸಮೇವ ಚ।
ಆನಿಸಂಸಕಥಾ ಚೇತಿ, ಪಕಿಣ್ಣಕಮ್ಹಿ ಆಗತಾ॥
ಗಣಭೋಜನಕಥಾ
೧. ತತ್ಥ ಗಣಿತಬ್ಬೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಬ್ಬೋತಿ ಗಣೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಮೂಹೋ, ಇಧ ಪನ ಚತುವಗ್ಗಾದಿಗಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಭುಞ್ಜತೇ ಭೋಜನಂ, ಬ್ಯವಹರಣಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ, ಗಣಸ್ಸ ಭೋಜನಂ ಗಣಭೋಜನಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ಗಣಭೋಜನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಜನಕಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಮಯಾತಿ ಗಿಲಾನಾದಿಸತ್ತವಿಧಂ ಸಮಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಗಣಭೋಜನಂ ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಪಾಕಟನ್ತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಣಭೋಜನಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ…ಪೇ॰… ನಿಮನ್ತಿತಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ನಿಮನ್ತನವಸೇನೇವಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ಗಣಭೋಜನಂ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವತ್ಥುಅನುರೂಪಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಗಣಭೋಜನಂ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಏಕತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಪಸವತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಗಣನ್ತಸ್ಸ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಗಹಣೇ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ, ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಪಣೀತಭೋಜನಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭೋಜನಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಅದ್ಧಾನಗಮನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ, ನಾವಾಭಿರುಹನವತ್ಥುಸ್ಮಿಞ್ಚ ‘ಇಧೇವ, ಭನ್ತೇ, ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯಸ್ಮಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ‘ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಓದನಂ ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವಾ ಭೋಜನನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ವುತ್ತೇ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ‘‘ಇಧೇವ, ಭನ್ತೇ, ಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಓದನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ವತ್ವಾವ ತೇ ಏವಂ ನಿಮನ್ತೇಸುನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಗಣವಸೇನ ವಾ ನಿಮನ್ತಿತತ್ತಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತತರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೨೧೭-೨೧೮) ಪನ ‘‘ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವೇವಚನೇನಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘ಭೋಜನಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿಆದಿಸಾಮಞ್ಞನಾಮೇನಪಿ ಗಣಭೋಜನಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅದ್ಧಾನಗಮನಾದಿವತ್ಥೂಸು ‘ಇಧೇವ ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಂ, ತಮ್ಪಿ ಓದನಾದಿನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕುರುನ್ದೀವಚನೇ ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಸಂವಿದಹತಿ। ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಅನುವಾತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ, ದಣ್ಡಕೇನ ವಾ ಘಟ್ಟೇತಿ। ಸುತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ವಟ್ಟೇತಿ। ವಲೇತೀತಿ ದಣ್ಡಕೇ ವಾ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಆವಟ್ಟೇತಿ। ‘‘ಅಭಿನವಸ್ಸೇವ ಚೀವರಸ್ಸ ಕರಣಂ ಇಧ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಪುರಾಣಚೀವರೇ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೨೧೭-೨೧೮) ಪನ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟನ್ತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನ್ವಾಧಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಕರಣಚೀವರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಠಪೇತೀತಿ ಏಕಂ ಅನ್ತಂ ಚೀವರೇ ಬನ್ಧನವಸೇನ ಠಪೇತಿ। ಪಚ್ಚಾಗತಂ ಸಿಬ್ಬತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ದುತಿಯಅನ್ತಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಆಹತಂ ಸಿಬ್ಬತಿ। ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಚೀವರೇನ ಲಗ್ಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇನ ಬನ್ಧತಿ। ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಪಮಾಣೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಘಟ್ಟೇತಿ। ಸುತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ತಿಗುಣಾದಿಭಾವೇನ ವಟ್ಟೇತಿ। ವಲೇತೀತಿ ಅನೇಕಗುಣಸುತ್ತಂ ಹತ್ಥೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿವತ್ತನದಣ್ಡಯನ್ತಕಂ ಕರೋತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಗುಳಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ವೇಳುನಾಳಿಕಾದೀಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮಾಪೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಕಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨೦೯-೨೧೮) ನ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟಂ ಮೋಘಸುತ್ತೇನ ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅನುವಾತೇ ಯಥಾ ಏಕತಲಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಹತ್ಥೇಹಿ ಘಟ್ಟೇತಿ। ವಲೇತೀತಿ ಆವಟ್ಟೇತಿ। ಪರಿವತ್ತನನ್ತಿ ಸುತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಸುತ್ತಪರಿವತ್ತನಂ ಕರೋತಿ, ಪಟ್ಟಂ ಸಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ ಸುಖಸಿಬ್ಬನತ್ಥಂ ಪಟ್ಟಪರಿವತ್ತನಞ್ಚ, ನವಚೀವರಕಾರಕೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಇತರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನಿಮನ್ತಿತಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಅನಿಮನ್ತಿತೋ ಚತುತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಚತುಕ್ಕಸ್ಸ, ತಂ ಅನಿಮನ್ತಿತಚತುತ್ಥಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಆಗತೇ ನ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯನಿಮನ್ತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಪವೇಸೇತ್ವಾತಿ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ। ಗಣೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಗಣೋ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೨೨೦) ಪನ ‘‘ಸಮ್ಪವೇಸೇತ್ವಾತಿ ತೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ। ಗಣೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ನಿಮನ್ತಿತಸಙ್ಘೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ॰… ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಪನ ಗಣಪೂರಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಗಿಲಾನೋ ವಾ ಚೀವರಕಾರಕೋ ವಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನೇನ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ।
ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಗತೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಅಕಪ್ಪಿಯನಿಮನ್ತನಾಧಿವಾಸನಕ್ಖಣೇ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ ದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಪಸವನೇ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಇತರಸಿಕ್ಖಾಪದೇಹಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಭುತ್ವಾ ಗತೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆಗತೇಸುಪಿ ಭೋಜನಕಿಚ್ಚೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಾನಿ ಚ ತೇಹಿ ಏಕತೋ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಯೇಹಿ ಭೋಜನೇಹಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥಿ, ತಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಏಕತೋ ನ ಗಹಿತಾನಿ ಏಕೇನ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಮಹಾಥೇರೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನಿಮನ್ತನಂ ಸಾದಿಯಥಾತಿ ನಿಮನ್ತನಭತ್ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಥ। ಯಾನೀತಿ ಕುಮ್ಮಾಸಾದೀನಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಏಕೇನ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏಕತೋ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ಭತ್ತುದ್ದೇಸಕೇನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ಮೋಚೇತಬ್ಬಾತಿ ಏತೇನ ಭತ್ತುದ್ದೇಸಕೇನ ‘‘ಗಾಮದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅನ್ತರವೀಥಿಆದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಿತಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಘರದ್ವಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ದೀಯಮಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನಿವತ್ತಥಾತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ನಿವತ್ತಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ನಿವತ್ತಥಾ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ।
ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಕಥಾ
೨. ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಕಥಾಯಂ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಭೋಜನಂ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ। ಕಿಂ ತಂ? ಪಠಮಂ ನಿಮನ್ತಿತಭತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ। ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ಗಣಭೋಜನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಚ ನಿಮನ್ತನತೋ ಚ ನ ಪಸವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕೋ। ವಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನೇವ ತಂ ಭತ್ತಂ ಅಸನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ವಿಕಪ್ಪನಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ಠಪಿತಂ। ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ॰ ೮೬) ಪನ ವಿಕಪ್ಪನಾಯಂ ಅನುಜಾನನಮ್ಪಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸದಿಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ವುತ್ತನಯಂ ಪಚ್ಛಾ ವದನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಪರಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಮೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತದಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಥೇರೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಂ ನಾಕಾಸಿ, ಭಗವತಾ ಚ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾ ನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚಸು ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ‘ಮಯ್ಹಂ ಭತ್ತಪಚ್ಚಾಸಂ ತುಯ್ಹಂ ದಮ್ಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ವಿಕಪ್ಪೇಮೀ’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ವಾ ‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ದಮ್ಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ವಿಕಪ್ಪೇಮೀ’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ವಾ ಪಠಮನಿಮನ್ತನಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿಮನ್ತಿತಕುಲೇ ಲದ್ಧಭಿಕ್ಖತೋ ಏಕಸಿತ್ಥಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝೋಹರತಿ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಞ್ಚಹಿ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಮೂಲನಿಮನ್ತನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಉಪರಿ, ತಂ ಉಪರಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಹತ್ಥಂ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಹತ್ಥಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಖೀರಸ್ಸ ರಸಸ್ಸ ಚ ಭತ್ತೇನ ಅಮಿಸ್ಸಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪರಿ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಖೀರಂ ವಾ ರಸಂ ವಾ ಪಿವತೋ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಮಹಾಉಪಾಸಕೋತಿ ಗೇಹಸ್ಸಾಮಿಕೋ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಆಪತ್ತೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ‘ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವಿಭಾವಿತೋ’’ತಿ ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬೇ ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯನಿಮನ್ತನವಸೇನ ನಿಮನ್ತೇನ್ತಿ। ‘‘ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಭೋಜನೇನ ನಿಮನ್ತಿತೋ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಏತಂ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಪಠಮಂ ಲದ್ಧಭಾವೇ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೨೨೯) ಪನ ‘‘ಖೀರಂ ವಾ ರಸಂ ವಾತಿ ಪಞ್ಚಭೋಜನಾಮಿಸ್ಸಂ ಭತ್ತತೋ ಉಪರಿ ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಭೋಜನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಿವತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘ಭುಞ್ಜನ್ತೇನಾ’ತಿಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨೨೯) ಪನ ‘‘ಏತ್ಥ ‘ಮಹಾಉಪಾಸಕೋ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಮನ್ತೇತಿ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಛಾ ಲದ್ಧಂ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ। ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತೀ’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಚನತೋ, ‘ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ
ಅನಾಪುಚ್ಛಾಕಥಾ
೩. ಅನಾಪುಚ್ಛಾಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಕತಿವಚನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತೇನ ಸೋತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ಪಕತಿವಚನಂ ನಾಮ। ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ‘ಅಹಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಘರಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ಚಾರಿತ್ತಕಂ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಆರೋಚನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯೋ ಅಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಸಚೇಪಿ ಪಕತಿವಚನಸ್ಸ ಸವನೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಠಿತೋ, ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘ಅಪಿಚ…ಪೇ॰… ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’ತಿಆದಿ। ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತರಾರಾಮಾದೀನಞ್ಞೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಹಾರತೋ ಗಾಮವೀಥಿಂ ಅನುಞ್ಞಾತಕಾರಣಂ ವಿನಾ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಘರೂಪಚಾರಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಇಧ ಉಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛನಾ, ಅನುಞ್ಞಾತಕಾರಣಾಭಾವೋ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।
ಪಂಸುಕೂಲಕಥಾ
೪. ಪಂಸುಕೂಲಕಥಾಯಂ ಅಭಿನ್ನೇ ಸರೀರೇತಿ ಅಬ್ಭುಣ್ಹೇ ಅಲ್ಲಸರೀರೇ। ‘‘ಅಬ್ಭುಣ್ಹೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಪರಿಯಾಯಭೇದಮನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಲ್ಲಸರೀರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಸಭಾಗಸರೀರೇತಿ ಇತ್ಥಿಸರೀರೇ। ವಿಸಭಾಗಸರೀರತ್ತಾ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಸೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ವಟ್ಟತೀತಿ ವಿಸಭಾಗಸರೀರೇಪಿ ಅತ್ತನಾವ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ಕಾತುಂ ಸಾಟಕಞ್ಚ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗತೋತಿ ತತೋ ಪೇತತ್ತಭಾವತೋ ಮತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಬ್ಭುಣ್ಹೇತಿ ಆಸನ್ನಮರಣತಾಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸಮಙ್ಗಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘ಅಲ್ಲಸರೀರೇ’ತಿ। ಕುಣಪಸಭಾವಂ ವಿಸಭಾಗಸರೀರೇತಿ ಇತ್ಥಿಸರೀರೇ। ‘ಸೀಸೇ ವಾ’ತಿಆದಿ ಅಧಕ್ಖಕೇ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲೇ ಪದೇಸೇ ಚಿತ್ತವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಾಮಸನ್ತೇನ ಕತಂ ಸುಕತಮೇವ। ಮತಸರೀರಮ್ಪಿ ಹಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಫುಸನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಮಾಸದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಮೇವ। ನ ಹಿ ಅಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಕೇಪಿ ಚಿತ್ತಾದಿಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಭವನ್ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತೇ ಮತಿತ್ಥಿಸರೀರೇ ನಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೩೫) ವುತ್ತ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಆಚರಿಯೇನ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಪಂಸುಕೂಲಕಥಾ ಪಂಸುಕೂಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಹಿ ಚೀವರಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೦) ಏವಂ ಆಗತಾ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯನ್ತಿ, ತೇ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ ನ ಸಾದಿಯನ್ತಿ ‘ಏಕಂಯೇವ ಭಗವತಾ ಚೀವರಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನ ದ್ವೇ’ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯನ್ತೇನ ಪಂಸುಕೂಲಮ್ಪಿ ಸಾದಿಯಿತುಂ, ತದುಭಯೇನಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ ವಣ್ಣೇಮೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕಂಯೇವ ಭಗವತಾ ಚೀವರಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನ ದ್ವೇತಿ ತೇ ‘ಕಿರ ಇತರೀತರೇನ ಚೀವರೇನಾ’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘ಗಹಪತಿಕೇನ ವಾ ಪಂಸುಕೂಲೇನ ವಾ’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿಂಸು। ತತ್ಥ ಪನ ಇತರೀತರೇನಪೀತಿ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇನಪಿ ಮಹಗ್ಘೇನಪಿ ಯೇನ ಕೇನಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಧುತಙ್ಗಂ ಅಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ವಿನಯಪಂಸುಕೂಲಮತ್ತಸಾದಿಯಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಗಹಪತಿಚೀವರಮ್ಪಿ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಪಂಸುಕೂಲಧುತಙ್ಗಧರಸ್ಸ ಪನ ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಾಮಿ, ಪಂಸುಕೂಲಿಕಙ್ಗಂ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಸಮಾದಾನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸು ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ನಾಗಮೇಸುನ್ತಿ ಯಾವ ತೇ ಸುಸಾನತೋ ನಾಕಾಮಾ ಭಾಗಂ ದಾತುನ್ತಿ ನ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ದಾತುಂ। ಯದಿ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ದಾತಬ್ಬೋ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸು ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ, ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಗಮೇಸುಂ। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ, ತೇ ಪಂಸುಕೂಲಾನಿ ಲಭಿಂಸು। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಗಮೇಸುಂ, ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ, ಆವುಸಾ,ಏ ಭಾಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ। ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ನ ಮಯಂ, ಆವುಸೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಗಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ನ ಓಕ್ಕಮಿತ್ಥಾ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಗಮೇನ್ತಾನಂ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗಂ ದಾತುನ್ತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸು ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಠಮಂ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ, ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಚ್ಛಾ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಠಮಂ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ, ತೇ ಪಂಸುಕೂಲಾನಿ ಲಭಿಂಸು। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಚ್ಛಾ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು, ತೇ ನ ಲಭಿಂಸು। ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ, ಆವುಸೋ, ಭಾಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ। ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ನ ಮಯಂ, ಆವುಸೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಗಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ಪಚ್ಛಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ಥಾ’’ತಿ। ಭಗವತೋ
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸು ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಸದಿಸಾ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ। ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಂಸುಕೂಲಾನಿ ಲಭಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಲಭಿಂಸು। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಲಭಿಂಸು, ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ, ಆವುಸೋ, ಭಾಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ। ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ನ ಮಯಂ, ಆವುಸೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಗಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ನ ಲಭಿತ್ಥಾ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದಿಸಾನಂ ಓಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗಂ ದಾತುನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಆಗಮೇಸುನ್ತಿ ಉಪಚಾರೇ ಅಚ್ಛಿಂಸು। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಗಮೇನ್ತಾನಂ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗಂ ದಾತು’’ನ್ತಿ। ಉಪಚಾರೇತಿ ಸುಸಾನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಪ್ಪದೇಸೇ। ಯದಿ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಇಧಾಗತಾ ಏವ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ದೇನ್ತಿ, ಸಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ಸದಿಸಾ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು, ಏಕದಿಸಾಯ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಂಸೂತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸು ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಸುಸಾನಂ ಓಕ್ಕಮಿಂಸು ಪಂಸುಕೂಲಾಯ। ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಂಸುಕೂಲಾನಿ ಲಭಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಲಭಿಂಸು। ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಲಭಿಂಸು, ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ, ಆವುಸೋ, ಭಾಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ। ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ನ ಮಯಂ, ಆವುಸೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಗಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ನ ಲಭಿತ್ಥಾ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಓಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗಂ ದಾತುನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತೇ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಲದ್ಧಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಸಬ್ಬೇ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾಯೇವ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗತಾ। ಏತೇನ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ಛಡ್ಡಿತೇ ಏವ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗದಾನಂ ವಿಹಿತಂ, ಕೇವಲಂ ಛಡ್ಡಿತೇ ಪನ ಕತಿಕಾಯ ಅಸತಿ ಏಕತೋ ಬಹೂಸು ಪವಿಟ್ಠೇಸು ಯೇನ ಗಹಿತಂ, ತೇನ ಅಕಾಮಾ ಭಾಗೋ ನ ದಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮಾನಾ ದಿಸಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿಭೇದಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸದಿಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕದಿಸಾಯ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಂಸೂ’’ತಿ।
ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಕಥಾ
೫. ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಕಥಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾತಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ। ಸೇಸಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇಹಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಮೇವ ಅವಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಮತ್ತಂಯೇವ ಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾನಂ ತಾವ ಆಗಮನಸ್ಸ ವಾ ಅನಾಗಮನಸ್ಸ ವಾ ಅಜಾನನತಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಥೇರೇಹಿ ನೇವ ತಾವ…ಪೇ॰… ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚೀವರಂ ದದಮಾನಾ ಸಯಂ ಸಾಖಾಭಙ್ಗೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯಪಿ ಭಞ್ಜಿತುಂ ಲಭನ್ತಿ। ‘‘ತಿಣೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಈದಿಸೇಸು ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನ ತೇಸಂ ಧಾರಣೇ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ತೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಧಜಾನಂ ಧಾರಣೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ನತ್ಥಿ।
ಯಾನಿ ಚ ನೇಸಂ ವತ್ಥಾನಿ ದೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಥೇರಾನಂ ಸಯಮೇವ ದಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಲದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ನೋ ಚೇ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಿಹಾರಚೀವರಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಪವಿಟ್ಠವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅತ್ತನೋ
ವಿಹಾರಚೀವರನ್ತಿ ಸೇನಾಸನಚೀವರಂ। ಚಿಮಿಲಿಕಾಹೀತಿ ಪಟಪಿಲೋತಿಕಾಹಿ। ತಸ್ಸ ಉಪರೀತಿ ಭೂಮತ್ಥರಣಸ್ಸ ಉಪರಿ। ವಿದೇಸಗತೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಚೀವರಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ವಿದೇಸಗತೇನ। ಏಕಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಠಪೇನ್ತೇನ ಚ ಸಙ್ಘಿಕಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸೇನಾಸನೇ ನಿಯಮಿತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಭೋಗೇನೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಚೀವರಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನೇನ।
ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣನ್ತಿ ಯಥಾ ತೇನ ಚೀವರೇನ ಸರೀರಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಜಿಣ್ಣಂ। ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೇನಾತಿ ಕಯವಿಕ್ಕಯಾಪತ್ತಿತೋ ಮೋಚನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಚೇತಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಧನೇನ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ಪರಿವತ್ತನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಙ್ಘವಸೇನ ಪವಾರಿತಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಪನೇ ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಸಙ್ಘವಸೇನ ಹಿ ಪವಾರಿತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಧಿಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಯಂ ಯಂ ಪವಾರೇತೀತಿ ಯಂ ಯಂ ಚೀವರಾದಿಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪವಾರೇತಿ। ವಿಞ್ಞಾಪನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ದೀಯಮಾನತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಞಾತಕಪವಾರಿತೇ’’ತಿಆದಿ। ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಚೀವರತಾ, ಸಮಯಾಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ತಾಯ ಚ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೫೧೫) ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಧಮ್ಮನಿಮನ್ತನಾತಿ ಸಮಣೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಾಚಾರಧಮ್ಮಮತ್ತವಸೇನ
‘‘ತಿಣೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭೂತಗಾಮವಿಕೋಪನಂ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಂ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಲಿಙ್ಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಲದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿವಾಸೇತ್ವಾಪಿ ಲದ್ಧಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಯಂ ಆವಾಸಂ ಪಠಮಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ ವಿಹಾರಚೀವರಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಪವಿಸನ್ತೇನಪಿ ತಿಣಾದೀಹಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ನ ತ್ವೇವ ನಗ್ಗೇನ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಚಿಮಿಲಿಕಾಹೀತಿ ಪಟಪಿಲೋತಿಕಾಹಿ। ಪರಿಭೋಗೇನೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಚೀವರಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನೇನ। ಪರಿಭೋಗಜಿಣ್ಣನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ ಓಭಗ್ಗವಿಭಗ್ಗತಾಯ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಜಿಣ್ಣಂ।
ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುವತ್ತತೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಞಾತಕಪವಾರಿತೇ’’ತಿಆದಿ। ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಚ್ಛಿನ್ನನಟ್ಠಚೀವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಅಞ್ಞಾತಕಅಪ್ಪವಾರಿತೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಇತರಥಾ ‘‘ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ತೇನೇವ ಅನನ್ತರಸಿಕ್ಖಾಪದೇ
‘‘ತಞ್ಚೇ ಅಞ್ಞಾತಕೋ ಗಹಪತಿ ವಾ ಗಹಪತಾನೀ ವಾ ಬಹೂಹಿ ಚೀವರೇಹಿ ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇಯ್ಯ, ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತತೋ ಚೀವರಂ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿ ಸಾದಿಯೇಯ್ಯ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತದುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾರಾ॰ ೫೨೩) ಅಭಿಹಟ್ಠುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಹರಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಗಣ್ಹಿತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪವಾರೇಯ್ಯಾತಿ ಇಚ್ಛಾಪೇಯ್ಯ, ಇಚ್ಛಂ ರುಚಿಂ ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಭಿಹರಿತ್ವಾ ಪವಾರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕಾಯಾಭಿಹಾರೋ ವಾಚಾಭಿಹಾರೋತಿ ದುವಿಧೋ ಅಭಿಹಾರೋ। ಕಾಯೇನ ವಾ ಹಿ ವತ್ಥಾದೀನಿ ಅಭಿಹರಿತ್ವಾ ಪಾದಮೂಲೇ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತತ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪವಾರೇಯ್ಯ, ವಾಚಾಯ ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ದುಸ್ಸಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತತ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪವಾರೇಯ್ಯ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಹಟ್ಠುಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮನ್ತಿ ಸಅನ್ತರಂ ಉತ್ತರಂ ಪರಮಂ ಅಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ, ನಿವಾಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾರುಪನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಚೀವರಂ ಸಾದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತತೋ ಅಭಿಹಟಚೀವರತೋ ಏತ್ತಕಂ ಚೀವರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಇತೋ ಪರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಬ್ಬಚೀವರೇನ ತೇಚೀವರಿಕೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ತೀಣಿ ನಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನಸ್ಸ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ನಟ್ಠಾನಿ, ತೇನ ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಏಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಸಭಾಗಟ್ಠಾನತೋ ಪರಿಯೇಸಿಸ್ಸತಿ। ಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಟ್ಠಾನಿ, ತೇನ ಏಕಂ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪಕತಿಯಾವ ಸನ್ತರುತ್ತರೇನ ಚರತಿ, ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ಏಕಂ ಸಾದಿಯನ್ತೇನೇವ ಸಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಯಸ್ಸ ತೀಸು ಏಕಂ ನಟ್ಠಂ, ನ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಪನ ದ್ವೀಸು ಏಕಂ ನಟ್ಠಂ, ಏಕಂ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಏಕಂಯೇವ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ನಟ್ಠಂ, ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪನ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ನಟ್ಠೇಸು ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಚತೂಸು ನಟ್ಠೇಸು ಏಕಂ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ, ತೀಸು ನಟ್ಠೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ದ್ವೀಸು ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಹಿ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮತಾಯ ಠಾತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಉತ್ತರಿ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ।
ಸೇಸಕಂ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದ್ವೇ ಚೀವರಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಪುನ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾರಣಾತಿ ಬಾಹುಸಚ್ಚಾದಿಗುಣವಸೇನ ದೇನ್ತಿ। ಞಾತಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಞಾತಕಾನಂ ದೇನ್ತಾನಂ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ, ಪವಾರಿತಾನಂ ದೇನ್ತಾನಂ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಧನೇನ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಞಾತಕಪವಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ಪಕತಿಯಾ ಬಹುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾರಣಾ ಪಮಾಣಮೇವ
ಸತ್ತಮೇ ಪಾಳಿಯಂ ಪಗ್ಗಾಹಿಕಸಾಲನ್ತಿ ದುಸ್ಸವಾಣಿಜಕಾನಂ ಆಪಣಂ, ‘‘ಪಗ್ಗಾಹಿತಸಾಲ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಅಭೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹರಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ವರಸದ್ದಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಛಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಅನ್ತರನ್ತಿ ಅನ್ತರವಾಸಕಸಹಿತಂ। ಉತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ। ಅಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಸಾದಿತಬ್ಬಚೀವರಸ್ಸ। ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಬ್ಬಚೀವರೇನಾತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ತೀಣಿ ಚೀವರಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಬ್ಬಚೀವರೋ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದನಸಮಯೇ ತೀಣಿ ಚೀವರಾನಿ ಸನ್ನಿಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾನೀತಿ ಸೋ ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಬ್ಬಚೀವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಸಬ್ಬಚೀವರೇನ ತೇಚೀವರಿಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಚೀವರಿಕೇನಾತಿ ಹಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದನಸಮಯೇ ತಿಚೀವರಸ್ಸ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ವಿನಯೇ ತೇಚೀವರಿಕಾಭಾವಂ, ಧುತಙ್ಗತೇಚೀವರಿಕಭಾವಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ। ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತತೋ ಚೀವರಂ ಸಾದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಅಸಬ್ಬಚೀವರೇನ। ಯಸ್ಸ ತೀಸು ಚೀವರೇಸು ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಚೀವರಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ‘‘ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಿಧಾನತೋ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ತೀಸು ದ್ವೇ ಚೀವರಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಂ ಸಾದಿತಬ್ಬಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ನ ಸಾದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ತಸ್ಸ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಸಾದಿಯನಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಯಮೇವ ಚ ಅತ್ಥೋ ಪದಭಾಜನೇನ ವಿಭಾವಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತೇಚೀವರಿಕೇನಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿಚೀವರಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತೋ ತಸ್ಮಿಂ ನಟ್ಠೇ ಬಹೂನಿಪಿ ಗಹೇತುಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪದಭಾಜನಸ್ಸ ಹಿ
ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ನಟ್ಠಾನಿ, ತೇನ ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ತಿಚೀವರತೋ ಅಧಿಕಮ್ಪಿ ಚೀವರಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಠಿತಂ ಅತ್ಥಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭನೀಯಭಾವತೋ ತೇನಪಿ ಸಾದಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಕತಿಯಾವ ಸನ್ತರುತ್ತರೇನ ಚರತೀತಿ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವಾ ತತಿಯಸ್ಸ ಅಲಾಭೇನ ವಾ ಚರತಿ। ‘‘ದ್ವೇ ನಟ್ಠಾನೀ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ಏಕಂ ಸಾದಿಯನ್ತೇನೇವ ಸಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಚೀವರಾನಂ ದ್ವೀಸು ನಟ್ಠೇಸು ಏಕಂ ಸಾದಿಯನ್ತೇನ ಸಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮತಾಯ ಅವಟ್ಠಾನತೋ। ಯಸ್ಸ ಏಕಂಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ವಿನಟ್ಠಸೇಸಚೀವರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಸೇಸಕಂ ತುಮ್ಹೇವ ಹೋತೂತಿ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮ, ಸೇಸಕಂ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪವಾರಿತಾನನ್ತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಪವಾರಿತಾನಂ। ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮತೋ ಉತ್ತರಿ ಸಾದಿಯನೇ ಅನಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಮೇತಿ। ಸನ್ತರುತ್ತರಪರಮಂ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಸತಿ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಅನಾಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಮಾಣಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇದಂ ಸಲ್ಲೇಖದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನಿದಂ…ಪೇ॰… ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ವತ್ಥುನಾ ಸಂಸನ್ದಿಯಮಾನಂ ನ ಸಮೇತಿ। ನ ಹಿ ಯಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅನಾಪತ್ತಿವಚನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ। ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ತೀಸುಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಾದಿಯನಪಟಿಬದ್ಧತಾವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’ತಿ ವತ್ತುಂ ಓಕಾಸೋಯೇವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಥಿತಂ। ಇಧ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೫೨೨-೫೨೪) ಪನ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಪಗ್ಗಾಹಿಕಸಾಲನ್ತಿ ದುಸ್ಸಾಪಣಂ। ತಞ್ಹಿ ವಾಣಿಜಕೇಹಿ ದುಸ್ಸಾನಿ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಟ್ಠಾನತಾಯ ‘ಪಗ್ಗಾಹಿಕಸಾಲಾ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಸಾದಿತಬ್ಬಚೀವರಸ್ಸ। ತೇಚೀವರಿಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನತಿಚೀವರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಹಾರಾದೀಸು ನಿಹಿತಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಅಸಬ್ಬಚೀವರೇನ। ‘ದ್ವೇ ನಟ್ಠಾನೀ’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ವುತ್ತಂ ‘ದ್ವೇ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನೀ’ತಿ। ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಞಾತಕಾನಂ ಪವಾರಿತಾನ’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೫೨೬) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ ತತುತ್ತರಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಆಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಏವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ತತುತ್ತರಿ ವಿಞ್ಞಾಪನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ತಞ್ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಪಕಸ್ಸೇವ ವಾ, ನ ತಾವ ತೇಸಂ, ತೇಹಿ ಅವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾ, ನಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಪಕಸ್ಸ, ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಾದಿಯನಪಟಿಬದ್ಧತಾವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯಾ’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತುತ್ತರಿಚೀವರತಾ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಾದಿಕಾರಣತಾ, ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ತಾಯ ಚ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ।
ಇದಂ ತತುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಆಚರಿಯೇನ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಾಧಿಕಾರೇಯೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹಿತಂ, ಅಞ್ಞಾತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಸಮಯೇಸು ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಕಾಲೇ ಅಞ್ಞಾತಕಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ, ತೇಹಿ ದಿನ್ನಚೀವರಸ್ಸ ಮತ್ತಸೋ ಗಹಿತಭಾವೋ ತತುತ್ತರಿಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಅಧಿಕಾರೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ।
ಚೀವರಅಚ್ಛಿನ್ದನವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
ಇತೋ ಯಮ್ಪಿ ತ್ಯಾಹನ್ತಿ ಯಮ್ಪಿ ತೇ ಅಹಂ। ಸೋ ಕಿರ ‘‘ಮಮ ಪತ್ತಚೀವರಉಪಾಹನಪಚ್ಚತ್ಥರಣಾನಿ ವಹನ್ತೋ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅದಾಸಿ। ತೇನೇವಮಾಹ ‘‘ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಅಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪನಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲಮೇತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾ।
ಸಯಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏಕಂ ಚೀವರಂ ಏಕಾಬದ್ಧಾನಿ ಚ ಬಹೂನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದತೋ ಏಕಾ ಆಪತ್ತಿ, ಏಕತೋ ಅಬದ್ಧಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಠಿತಾನಿ ಬಹೂನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದತೋ, ‘‘ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಆಹರ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಹರಾಪಯತೋ ಚ ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯೋ। ‘‘ಮಯಾ ದಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಆಹರಾ’’ತಿ ವದತೋಪಿ ಏಕವಚನೇನೇವ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ।
ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತಿ, ಏಕಂ ದುಕ್ಕಟಂ। ಆಣತ್ತೋ ಬಹೂನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಗಣ್ಹ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವದತೋ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ದುಕ್ಕಟಂ। ‘‘ಮಯಾ ದಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವದತೋ ಏಕವಾಚಾಯ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ।
ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಕ್ಖಾರನ್ತಿ ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಂ ಚೀವರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಸೂಚಿಮ್ಪಿ। ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಪಿತಸೂಚೀಸುಪಿ ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ದುಕ್ಕಟಾನಿ। ಸಿಥಿಲವೇಠಿತಾಸು ಏವಂ। ಗಾಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಾಸು ಪನ ಏಕಮೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಸೂಚಿಘರೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಥವಿಕಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಿಥಿಲಬದ್ಧಗಾಳ್ಹಬದ್ಧೇಸು ತಿಕಟುಕಾದೀಸು ಭೇಸಜ್ಜೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸೋ ವಾ ದೇತೀತಿ ‘‘ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಇದಂ ಸಾರುಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ದೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಪನ ‘‘ಆವುಸೋ, ಮಯಂ ತುಯ್ಹಂ ‘ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ
ಯಮ್ಪಿ ತ್ಯಾಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಕಾರಣವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಹಂ ತೇ, ಆವುಸೋ, ಚೀವರಂ ಅದಾಸಿಂ, ತಂ ನ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಕುಪಿತೋ ಅನತ್ತಮನೋ ಅಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ। ಯನ್ತಿ ವಾ ಚೀವರಂ ಪರಾಮಸತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಮ್ಪಿ ತೇ ಅಹಂ ಚೀವರಂ ಅದಾಸಿಂ, ತಂ ಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕುಪಿತೋ ಅನತ್ತಮನೋ ಅಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
ಆಣತ್ತೋ ಬಹೂನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ‘‘ಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಏಕಚೀವರವಿಸಯತ್ತಾ ಏಕಮೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ। ಏಕವಾಚಾಯ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ ಇದಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಆಣತ್ತಿಯಾ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪನ ದುಕ್ಕಟಂ ಏಕಮೇವ।
ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ದುಕ್ಕಟಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಾಮಸತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸಿಥಿಲಂ ಗಾಳ್ಹಞ್ಚ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾಸು ಆಪತ್ತಿಯಾ ಬಹುತ್ತಂ ಏಕತ್ತಞ್ಚ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಆವುಸೋ ಮಯನ್ತಿಆದೀಸು ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ತೇನೇವ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಜ್ಝಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸಪಿ ದಾನಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಾಮಂ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ದತ್ವಾಪಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಚ್ಛಿನ್ದನಸಮಯೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವೋಯೇವ ಹೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ। ದೇತೀತಿ ತುಟ್ಠೋ ವಾ ಕುಪಿತೋ ವಾ ದೇತಿ। ರುದ್ಧಥಾತಿ ನಿವಾರೇಥ। ಏವಂ ಪನ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ದಿನ್ನಂ ನ ತಾವ ‘‘ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಅನಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಹರಾಪೇತುಂ ಪನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏವಂ ದಿನ್ನಂ ಭತಿಸದಿಸತ್ತಾ ಆಹರಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಚಜಿತ್ವಾ ದಿನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅದತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖೇನ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ದಿನ್ನಂ। ಭಣ್ಡಗ್ಘೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಣ್ಡಂ ಅಗ್ಘಾಪೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಚೀವರತಾ, ಸಾಮಂ ದಿನ್ನತಾ, ಸಕಸಞ್ಞಿತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಕೋಧವಸೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ದಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಅಯಂ ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀಪಾಠೋ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೬೩೫)।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ ‘‘ಯಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಅಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ತೇ ಅಹಂ ಚೀವರಂ ಅದಾಸಿಂ, ತಂ ‘ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅದಾಸಿಂ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಕುಪಿತೋ ಅಚ್ಛಿನ್ದೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏಕಂ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಯದಿ ಆಣತ್ತೋ ಅವಸ್ಸಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಯದಿ ನ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ತದಾ ಏವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕವಾಚಾಯ ಸಮ್ಬಹುಲಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ಯದಿ ಆಣತ್ತೋ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಯೋಗಕರಣಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ, ಚೀವರಂ ಪನ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇಯೇವ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಸೋ ನ ಅಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏಕಮೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಪಿ ಈದಿಸೇಸು ನಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಉಪಜ್ಝಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ದಾನಂ ದೀಪೇತಿ, ತೇನ ಚ ಸಾಮಣೇರಕಾಲೇ ದತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಚ್ಛಿನ್ದತೋಪಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಾಮಂ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಆಹರಾಪೇತುಂ ಪನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಕಮ್ಮೇ ಅಕತೇ ಭತಿಸದಿಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ವಿಕಪ್ಪನುಪಗಪಚ್ಛಿಮಚೀವರತಾ, ಸಾಮಂ ದಿನ್ನತಾ, ಸಕಸಞ್ಞಿತಾ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಕೋಧವಸೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ದಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತಕಥಾ
೬. ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತಕಥಾಯಂ ‘‘ಕರೋಹೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಏವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ದ್ವಾರಪಾಲಂ ‘ಕಿಂ ನ ಕರೋಸೀ’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಜಾತಕಪಕರಣನ್ತಿ ಜಾತಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ‘ಪರೇಹಿ ಕಾರಾಪೇತು’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಬುದ್ಧರೂಪಮ್ಪಿ ಸಯಂ ಕಾತುಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನಕಥಾ
೭. ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನಕಥಾಯಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನೋ, ಪಠಮಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಭೋಜನಕಿಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು। ವುತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪವಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರಿತ್ತಹತ್ಥಮ್ಪಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನೋಯೇವ ಹಿ ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಯಾಗುಖಜ್ಜಕಾದೀಸುಪಿ ಪೀತೇಸು ಖಾದಿತೇಸುಪಿ ಭತ್ತಸ್ಸ ಅಭುತ್ತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಭೋಜನಕಿಚ್ಚೋ ಹೋತಿ। ಪವಾರಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಪವಾರಿತೇನ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಿತೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅಲಭಮಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದಕೇ ಅಸನ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಉದ್ದಿಸನ್ತಉದ್ದಿಸಾಪನಕಥಾ
೮. ಉದ್ದಿಸನ್ತಉದ್ದಿಸಾಪನಕಥಾಯಂ ಉದ್ದಿಸನ್ತೇನಾತಿ ಉದ್ದೇಸಂ ದೇನ್ತೇನ, ಪಾಳಿಂ ವಾಚೇನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತೇನಾತಿ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ, ಪಾಳಿಂ ವಾಚಾಪೇನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಚ್ಚತರೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಸನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ನೀಚತರೇಪೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತಿವಸ್ಸನ್ತರಿಕಕಥಾ
೯. ತಿವಸ್ಸನ್ತರಿಕಕಥಾಯಂ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನಿ ತಿವಸ್ಸಂ, ತೀಣಿ ವಾ ವಸ್ಸಾನಿ ತಿವಸ್ಸಾನಿ, ತಿವಸ್ಸಾನಂ ತಿವಸ್ಸನ್ತರೇನ, ಅನ್ತರ-ಸದ್ದೋ ಮಜ್ಝತ್ಥವಾಚಕೋ, ಣ-ಪಚ್ಚಯೋ ಠಿತತ್ಥೇ। ತೇನಾಹ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩೨೦) ‘‘ತಿವಸ್ಸನ್ತರೇನಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವಸ್ಸಾನಂ ‘‘ತಿವಸ್ಸನ್ತರೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇತಿ ಸಬ್ಬೇ ತಿವಿಧಾ ಇಮೇ ಸಮಾನಾಸನಿಕಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ದೀಘಾಸನಕಥಾ
೧೦. ದೀಘಾಸನಕಥಾಯಂ ಸಂಹಾರಿಮಂ ವಾತಿ ಸಂಹರಿತುಂ ಯುತ್ತಂ ಕಟಸಾರಕಾದಿ। ಅಸಂಹಾರಿಮಂ ವಾತಿ ಸಂಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಪಾಸಾಣಾದಿ ಆಸನಂ। ತೇನಾಹ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೩೨೦) ‘‘ದೀಘಾಸನಂ ನಾಮ ಮಞ್ಚಪೀಠವಿನಿಮುತ್ತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಏಕತೋ ಸುಖಂ ನಿಸೀದಿತುಂ ಪಹೋತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಪಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಹೋನಕಾಸನಮ್ಪಿ ದೀಘಮೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ಏತ್ತಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ದೀಘಾಸನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಹೋನಕೇ ಹಿ ಅದೀಘಾಸನೇ ಸಮಾನಾಸನಿಕೇಹೇವ ಸಹ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಪಹೋನಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಹಿತೇ ದೀಘಾಸನೇ ಪನ ಅಸಮಾನಾಸನಿಕೇಹಿಪಿ ಸಹ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಣ್ಡಕಾದೀಹಿಪಿ ಸಹ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ।
ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಕಥಾ
೧೧. ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ ಪಲಿಪನ್ನೋತಿ ನಿಮುಗ್ಗೋ, ಮಕ್ಖಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಚ್ಚಾರೇತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ಸಮಾನಾಚರಿಯಕೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಏಕೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋ, ಏತೇಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಾಚರಿಯಕಾ ಏವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಭೇಸಜ್ಜಂ ಯೋಜೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ವೇಜ್ಜೇನ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಭೇಸಜ್ಜಂ ನೀಹಾತುನ್ತಿ ನೀಹರಿತುಂ, ಛಡ್ಡೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೩೬೫-೩೬೬) ಪನ ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಗಿಲಾನೇನ ನಿಪನ್ನಭೂಮಿಯಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಹರಿತೂಪಲಿತ್ತಂ ಕಾರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೇಸಜ್ಜಂ ಯೋಜೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ಪರೇಹಿ ವುತ್ತವಿಧಿಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮರಣವಣ್ಣಕಥಾ
೧೨. ಮರಣವಣ್ಣಕಥಾಯಂ ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದೇನ ಸಗ್ಗಪಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾ। ಮರಣತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಿನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ। ನ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೋಹಾರವಸೇನ, ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇ ಕರುಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನಂ ವಿಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯಥಾಯುನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಯಥಾಯುಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಯಥಾನುಪ್ಪಬನ್ಧೇನ, ಯಾವ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಾವ ಠತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೮೦) ‘‘ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೋಹಾರವಸೇನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇ ಕರುಣಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನಂ ವಿಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘ಯಥಾಯುನಾ’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೮೦) ಪನ ‘‘ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾತಿ ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವೋಹಾರವಸೇನ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ಪನೇತಂ ನತ್ಥಿ, ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನೇ ವಿಯ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಅನ್ತರಾ ಅಮರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅತ್ತಪಾತನಕಥಾ
೧೩. ಅತ್ತಪಾತನಕಥಾಯಂ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನಾತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ। ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟತ್ತಾ ‘‘ಹತ್ಥಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭಂ। ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾತಿ ಆರೋಚೇತ್ವಾ। ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಭಾಗಾನಂ ಲಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಂ ತಾದಿಸೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಆರೋಚೇನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿಗತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಗಮನ್ತರಾಯಂ ಆಸಙ್ಕನ್ತೇನೇವ ಚ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಅಧಿಗತೇನ ನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ‘‘ಸಭಾಗಾನಞ್ಹಿ ಲಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತತರೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೮೨-೧೮೩) ‘‘ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನಾತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭಂ। ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾತಿ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ಇದಞ್ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿಗತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತ್ಥಂ ಲಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅವಸ್ಸಂ ಅಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ, ಅಧಿಗತವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾಪಿ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಧಿಗಮನ್ತರಾಯವಿನೋದನತ್ಥಮೇವ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ತದಧಿಗಮೇ ಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋವ। ಕಿಂ ಪನಾಧಿಗಮಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ಸಭಾಗಾನಞ್ಹೀತಿಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೮೧-೧೮೩) ‘‘ಹತ್ಥಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಮಾ ಹೋತೂ’ತಿ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ತಪ್ಪಭವಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಜ್ಜಾಯನ್ತೋ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಸಭಾಗಾನಂ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಖೇತ್ತಂ ಆರೋಚೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಪ್ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾನಿಸಿನ್ನಕಥಾ
೧೪. ಅಪ್ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಕಥಾಯಂ ಅಪ್ಪಟಿವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಉದ್ಧಂ ವಾ ಅಧೋ ವಾ ಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತಾನಂ ಓಕಾಸದಾನತ್ಥಂ ನಿಸಿನ್ನಪಾಳಿಯಾ ಉದ್ಧಂ ವಾ ಅಧೋ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಟಿವೇಕ್ಖಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತೇಹಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸಾಟಕಂ ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಲಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ಪಟಿವೇಕ್ಖಣಞ್ಚೇತಂ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಲಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ। ಪಟಿವೇಕ್ಖಣಞ್ಚೇತಂ ಗಿಹೀನಂ ಸನ್ತಕೇ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೮೦) ‘‘ಅಪ್ಪಟಿವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗೇ ಹಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ವಲಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ।
ದವಾಯಸಿಲಾವಿಜ್ಝನಕಥಾ
೧೫. ದವಾಯಸಿಲಾವಿಜ್ಝನಕಥಾಯಂ ದವಾಸದ್ದೋ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯವಾಚಕೋ। ಪಟಿಪುಬ್ಬವಿಧ-ಧಾತು ಪವಟ್ಟನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಾಸಾಣೋ ನ ಪವಟ್ಟೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಸಿಲಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪಾಸಾಣವಾಚಕತ್ತಾ ಸೋ ಏವ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ನ ವಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚೇತಿಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಧೋವನದಣ್ಡಕನ್ತಿ ಭಣ್ಡಧೋವನದಣ್ಡಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೮೨-೧೮೩) ಪನ ‘‘ಭಣ್ಡಕಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಾತಿ ಚೀವರಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಾ। ಧೋವನದಣ್ಡಕನ್ತಿ ಚೀವರಧೋವನದಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದಾಯಾಲಿಮ್ಪನಕಥಾ
೧೬. ದಾಯಾಲಿಮ್ಪನಕಥಾಯಂ ಅಲ್ಲ…ಪೇ॰… ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸುಕ್ಖಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆಲಿಮ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ। ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸುಕ್ಖಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಸುಕ್ಖಂ ‘‘ಅಸುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಾತೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ। ಕೀಳಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಕೀಳಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ಪಟಪಟಾಯಮಾನಸದ್ದಸ್ಸಾದವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೋ ಅಗ್ಗಿ ಪಟಗ್ಗಿ। ಪರಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಆರಕ್ಖಕರಣಂ। ಸಯಂ ವಾ ಉಟ್ಠಿತನ್ತಿ ವಾತೇರಿತಾನಂ ವೇಳುಆದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ। ನಿರುಪಾದಾನೋತಿ ಇನ್ಧನರಹಿತೋ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೯೦) ಪನ ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಪಿ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸುಕ್ಖತಿಣಾದೀಸು ಅಗ್ಗಿಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಲ್ಲೇಸು ಪನ ಪಟಗ್ಗಿ, ತಸ್ಸ ಅಲ್ಲತಿಣಾದೀಸುಪಿ ದಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ತಂ ದೇನ್ತೇನ ದೂರತೋವ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಾವಗ್ಗಿಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಕತ್ವಾ ಏಕದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಸಣಿಕಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಮಹನ್ತೋಪಿ ಅಗ್ಗಿ ವಿಹಾರಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಸಮನ್ತಾ ರುಕ್ಖತಿಣಾದಿಚ್ಛೇದನಪರಿಖಾಖಣನಾದಿಆರಕ್ಖಕರಣಂ। ತೇನಾಹ ‘ತಿಣಕುಟಿಕಾನಂ ಸಮನ್ತಾ ಭೂಮಿತಚ್ಛನ’ನ್ತಿಆದೀ’’ತಿ, ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೯೦) ಪನ ‘‘ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ರಕ್ಖಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸಮನ್ತಾ ಭೂಮಿತಚ್ಛನ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ।
ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕುಲಾಭತಕಥಾ
೧೭. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕುಲಾಭತಕಥಾಯಂ ನತ್ಥಿ ಸದ್ಧಾ ಏತೇಸೂತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ, ಮಚ್ಛರಿನೋ, ತೇಸು ಅಸ್ಸದ್ಧೇಸು। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯುತ್ತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕುಲಾನಿ, ಮಜ್ಝೇಲೋಪತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ, ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ದಸವತ್ಥುಕಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯುತ್ತಕುಲಾನಿ, ತೇಸು। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕುಲೇಸು ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀನಂ ತೇಸಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕರಣೇನ, ಅಪ್ಪಣೀತದಾಯೀನಂ ತೇಸಂ ಪಣೀತದಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಕಾರಣಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ನೇವ ಅತ್ತನಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪರೇಸಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸಮಿಸ್ಸಮ್ಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಕೇವಲಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅಪಿಹಿತವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಗನ್ಧಹಲಿದ್ದಾದಿಮಕ್ಖಿತೋತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸರೀರೇ ರೋಗಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ।
ಗೋಪಕದಾನಕಥಾ
೧೮. ಗೋಪಕದಾನಕಥಾಯಂ ಪರೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಗೋಪೇತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋಪಕೋ, ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಗೋಪಕದಾನಂ, ಉಯ್ಯಾನಪಾಲಕಾದೀಹಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದಾತಬ್ಬದಾನಂ। ತತ್ಥ ಪಣ್ಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕೇಹೇವ ರುಕ್ಖೇಹಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಣ್ಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ, ಲಿಖಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ। ದಾರಕಾತಿ ತೇಸಂ ಪುತ್ತನತ್ತಾದಯೋ ದಾರಕಾ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಗೋಪಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವುತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ಗಿಹೀನಂ ಗೋಪಕದಾನೇ ಯತ್ತಕಂ ಗೋಪಕಾ ದೇನ್ತಿ, ತತ್ತಕಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಙ್ಘಿಕೇ ಪನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪಿತತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೫೬) ‘‘ಪಣ್ಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ‘ಏತ್ತಕೇ ರುಕ್ಖೇ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ। ದಾರಕಾತಿ ತೇಸಂ ಪುತ್ತನತ್ತಾದಯೋ ಯೇ ಕೇಚಿ ಗೋಪೇನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಧ ‘ದಾರಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ, ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೫೬) ಪನ ‘‘ಆರಾಮರಕ್ಖಕಾತಿ ವಿಸ್ಸತ್ಥವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ, ಭಾಗಂ ವಾ ಸಾಮಿಕಾ ನ ರಕ್ಖನ್ತಿ ನ ದಣ್ಡೇನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಧ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ, ತಮ್ಪಿ ‘ನ ವಟ್ಟತಿ ಸಙ್ಘಿಕೇ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಆಗನ್ತುಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಭಾವಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಾದಿಸೇ ಆವಾಸೇ। ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೀತಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಮ್ಮಾ ಉಪನೇನ್ತೀತಿ ಚೀವರತ್ಥಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಾತಿ ‘‘ಇಮೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಫಲಾನಿ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಚೀವರೇಸುಯೇವ ಉಪನೇತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಾ। ತೇಸುಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾ ಅನಿಸ್ಸರಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದಿತುಂ ಅನಿಸ್ಸರಾ। ನ ತೇಸು…ಪೇ॰… ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇಸಂ ಕತಿಕಾಯ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಭಾಜೇತ್ವಾ ನ ಖಾದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕೇಸು ರುಕ್ಖೇಸು ಫಲಾನಿ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಫಲಾನಿ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಂ ದಿವಸಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಕತಾಯ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಕತಿಕಾಯ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಠಾತಬ್ಬಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನಿಸ್ಸರಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ। ಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ತಮೇವ ಭಾಜೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ, ರಟ್ಠೇವಾ।
ಸೇನಾಸನಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ತದತ್ಥಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಠಪಿತಞ್ಚ। ಲಾಮಕಕೋಟಿಯಾತಿ ಲಾಮಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ, ಲಾಮಕಸೇನಾಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೇನಾಸನೇಪಿ ತಿಣಾದೀನಿ ಲಾಮಕಕೋಟಿಯಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರಾಪಿ ಲಾಮಕಕೋಟಿಯಾವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ। ಮೂಲವತ್ಥುಚ್ಛೇದಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ನ ಉಪನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ತಾವ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಲಾಮಕಕೋಟಿಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೇಹಿಪಿ
ಧಮ್ಮಸನ್ತಕೇನ ‘‘ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ। ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ। ತೇಸುಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾ ಅನಿಸ್ಸರಾತಿ ಸೇನಾಸನೇ ನಿರನ್ತರಂ ವಸನ್ತಾನಂ ಚೀವರತ್ಥಾಯ ದಾಯಕೇಹಿ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದಿತುಂ ಅನಿಸ್ಸರಾ। ಆಗನ್ತುಕೇಹಿಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ತೇಸಂ ಕತಿಕಾಯ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಫಲಾಫಲಾನಿ ಅಭಾಜೇತ್ವಾ ‘ಏತ್ತಕೇಸು ರುಕ್ಖೇಸು ಫಲಾನಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮ, ಅಞ್ಞೇಸು ಫಲಾಫಲೇಹಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಾ ‘ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ವಾ ‘ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಭಾಜೇತ್ವಾ ಚತುಪಚ್ಚಯತ್ಥಾಯೇವ ಉಪನೇಮಾ’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಉಪನೇನ್ತಾನಂ ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಕತಿಕಾಯ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಠಾತಬ್ಬಂ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಅನಿಸ್ಸರಾ’ತಿ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ‘ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ। ಪರಿಭೋಗವಸೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ, ರಟ್ಠೇ ವಾ। ಸೇನಾಸನಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ತದತ್ಥಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಠಪಿತಞ್ಚ। ‘ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ವರಸೇನಾಸನಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪುನ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಮೂಲವತ್ಥುಚ್ಛೇದಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ನ ಉಪನೇತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೇನಾಸನಸಙ್ಖಾತವತ್ಥುನೋ ಮೂಲಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ವರಸೇನಾಸನಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಲಾಮಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೇಹಿಪಿ ಸೇನಾಸನಭೂಮಿಯೋ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಮೇವ ಇಮಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ಇತರಥಾ ಕೇಚಿ ಸಹ ವತ್ಥುನಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೧೫೩) ‘‘ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಪರಚಕ್ಕಾದಿಭಯಂ ಆಗತಂ। ಮೂಲವತ್ಥುಚ್ಛೇದನ್ತಿ ‘ಸಬ್ಬಸೇನಾಸನಾನಂ ಏತೇ ಇಸ್ಸರಾ’ತಿ ವಚನತೋ ಇತರೇ ಅನಿಸ್ಸರಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಇಸ್ಸರೋತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ತಞಾತಹೇತುಂ ಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಸಹ ಭೂಮಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಧಮ್ಮಿಕಾರಕ್ಖಯಾಚನಕಥಾ
೧೯. ಧಮ್ಮಿಕಾರಕ್ಖಯಾಚನಕಥಾಯಂ ‘‘ಗೀವಾಯೇವಾತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ತೇಸಂ ಅನತ್ಥಕಾಮತಾಯಾತಿ ‘ಚೋರೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಮಮ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಕೇಚಿ ದಣ್ಡಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಯ। ಏತೇನ ಕೇವಲಂ ಭಯೇನ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ವಾ ಸಹಸಾ ‘ಚೋರೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ದಣ್ಡಿತೇಪಿ ನ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ರಾಜಪುರಿಸಾನಞ್ಹಿ ‘ಚೋರೋ ಅಯ’ನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕಥನೇ ಏವ ಗೀವಾ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಪನ ಆರಾಮಿಕಾದೀನಂ ವಾ ಸಮ್ಮುಖಾ ‘ಅಸುಕೋ ಚೋರೋ ಏವಮಕಾಸೀ’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಾಮಿಕಾದೀಸು ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ವತ್ವಾ ದಣ್ಡಾಪೇನ್ತೇಸುಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನ ಗೀವಾ ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ಯೇಸಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ತೇಹಿ ಸಯಂ ಚೋರಸ್ಸ ಅದಣ್ಡಿತತ್ತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಅಚ್ಛಿನ್ದಾ’ತಿ ಆಣತ್ತೋಪಿ ಹಿ ಸಚೇ ಅಞ್ಞೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ದಾಪೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ। ಅತ್ತನೋ ವಚನಕರನ್ತಿ ಇದಂ ಸಾಮೀಚಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ವಚನಂ ಅಕರೋನ್ತಾನಂ ರಾಜಪುರಿಸಾನಮ್ಪಿ ‘ಇಮಿನಾ ಗಹಿತಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಆಹರಾಪೇಹಿ, ಮಾ ಚಸ್ಸ ದಣ್ಡಂ ಕರೋಹೀ’ತಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವದನ್ತಸ್ಸಪಿ ದಣ್ಡೇ ಗಹಿತೇಪಿ ನ ಗೀವಾ ಏವ ದಣ್ಡಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘ಕಪ್ಪಿಯಅಡ್ಡೋ ನಾಮ, ನ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ। ಕೇನಚಿ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಖೇತ್ತಾದಿಅತ್ಥಾಯ ವೋಹಾರಿಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಡ್ಡೇ ಕತೇಪಿ ತಂ ಖೇತ್ತಾದಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಸಙ್ಘಸನ್ತಕತ್ತಾ। ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ಪನ ಪಯೋಗವಸೇನ
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೬೮೧) ‘‘ಗೀವಾತಿ ಕೇವಲಂ ಗೀವಾ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ಪಾರಾಜಿಕಂ। ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಆವುಧಭಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಧಾರಾ ನ ಕಾರಾಪೇತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞೇನ ಪನ ಆಕಾರೇನ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಚ್ಚಾರಾದಿಛಡ್ಡನಕಥಾ
೨೦. ಉಚ್ಚಾರಾದಿಛಡ್ಡನಕಥಾಯಂ ಅಟ್ಠಮೇ ಉಚ್ಚಾರಾದಿಛಡ್ಡನೇ ‘‘ಉಚ್ಚಾರಾದಿಭಾವೋ, ಅನಪಲೋಕನಂ, ವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಪಾಕಾರತಾ, ಛಡ್ಡನಂ ವಾ ಛಡ್ಡಾಪನಂ ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ, ನವಮೇ ಹರಿತೂಪರಿ ಛಡ್ಡನೇ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚ। ಇಧ ಖೇತ್ತಪಾಲಕಾ ಆರಾಮಾದಿಗೋಪಕಾ ಚ ಸಾಮಿಕಾ ಏವಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೮೩೦) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೮೩೦) ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ವಳಞ್ಜಿಯಮಾನತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿತಾ, ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಾದೀನಂ ಛಡ್ಡನಾದೀತಿ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ। ನವಮೇ ‘ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನನಾಳಿಕೇರಮ್ಪೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಹರಿತೂಪರಿ ಛಡ್ಡನಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಬೀಜೇಸೂ’ತಿಆದಿ। ಯತ್ಥ ಚ ಛಡ್ಡೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತತ್ಥ ಹರಿತೇ ವಚ್ಚಾದಿಂ ಕಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಏವ। ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೮೩೨) ಪನ ‘‘ಸಾಮಿಕೇ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾವ ಛಡ್ಡೇತೀತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ನತ್ಥಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿಭಾವೋವ ಸೇಯ್ಯೋ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ। ಇಧ ಖೇತ್ತಪಾಲಕಾ ಆರಾಮಾದಿಗೋಪಕಾ ಚ ಸಾಮಿಕಾ ಏವ। ‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಖೇತ್ತೇ ಆರಾಮೇ ಚ ತತ್ಥ ಕಚವರಂ
ಭಿಕ್ಖುವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಸೇಖಿಯವಣ್ಣನಾಯಂ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೫೧) ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸಹಸಾ ಉಚ್ಚಾರೋ ವಾ ಪಸ್ಸಾವೋ ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಕತೋ ನಾಮ, ಅನಾಪತ್ತಿ। ನ ಹರಿತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಮ್ಪಿ ಜೀವರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಪಥವಿಯಂ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಾಖಾ ವಾ ಭೂಮಿಲಗ್ಗಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಹರಿತಸಙ್ಖಾತಮೇವ, ಖನ್ಧೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹರಿತಟ್ಠಾನೇ ಪಾತೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಪ್ಪಹರಿತಟ್ಠಾನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಸಹಸಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಗಿಲಾನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಅಪ್ಪಹರಿತೇ ಕತೋತಿ ಅಪ್ಪಹರಿತಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ತಿಣಣ್ಡುಪಕಂ ವಾ ಪಲಾಲಣ್ಡುಪಕಂ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಕತೋಪಿ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಂ ಓತ್ಥರತಿ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ‘ಖೇಳೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ನ ಉದಕೇತಿ ಏತಂ ಪರಿಭೋಗಉದಕಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಚ್ಚಕುಟಿಸಮಉದ್ದಾದಿಉದಕೇಸು ಪನ ಅಪರಿಭೋಗೇಸು ಅನಾಪತ್ತಿ। ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಸಮನ್ತತೋ ಉದಕೋಘೋ ಹೋತಿ, ಅನುದಕಟ್ಠಾನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಏತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಅನುದಕಟ್ಠಾನಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಂ ವಣ್ಣನಾಯಂ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೬೫೨) ‘‘ಖೇಳೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಉದಕಗಣ್ಡುಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಛುಕಚವರಾದಿಞ್ಚ ಮುಖೇನೇವ ಹರಿತುಂ ಉದಕೇಸು ಛಡ್ಡೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ – ‘‘ವಚ್ಚಕುಟಿಸಮುದ್ದಾದಿಉದಕೇಸು ಪನ ಅಪರಿಭೋಗೇಸು ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ನದೀಜಾತಸ್ಸರಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿ ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ವಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಮುದ್ದಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನದೀಜಾತಸ್ಸರಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾವ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ ಚೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಹಿ ಸಮುದ್ದಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನದೀಜಾತಸ್ಸರಾಪಿ ‘‘ವಚ್ಚಕುಟಿಸಮುದ್ದಾದಿಉದಕೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಪರಿಭೋಗಜಲಂ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ತೇನೇವ ತೇಸಂ ಅಪರಿಭೋಗತ್ತಮೇವ ಕಾರಣಮಾಹಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪರಿಭೋಗೇಸು ನದೀಜಾತಸ್ಸರತಳಾಕಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾದಿಉದಕೇಸು ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಾದಿಕರಣಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಮೇತಂ। ‘‘ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಸಮನ್ತತೋ ಉದಕೋಘೋ ಹೋತಿ, ಅನುದಕಟ್ಠಾನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಏತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಅನುದಕಟ್ಠಾನಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಮಹನ್ತೇಸು ನದೀಜಾತಸ್ಸರಾದೀಸು
ನಹಾನೇರುಕ್ಖಾದಿಘಂಸನಕಥಾ
೨೧. ನಹಾನೇ ರುಕ್ಖಾದಿಘಂಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಪದಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಪದಫಲಕಾಕಾರೇನ, ಜೂತಫಲಕಸದಿಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಲ್ಲಕಮೂಲಕಸಣ್ಠಾನೇನಾತಿ ಖೇಳಮಲ್ಲಕಮೂಲಸಣ್ಠಾನೇನ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೪೩) ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಪದಾಕಾರೇನಾತಿ ಜೂತಫಲಕೇ ಅಟ್ಠಗಬ್ಭರಾಜಿಆಕಾರೇನ। ಮಲ್ಲಕಮೂಲಸಣ್ಠಾನೇನಾತಿ ಖೇಳಮಲ್ಲಕಮೂಲಸಣ್ಠಾನೇನ। ಇದಞ್ಚ ವಟ್ಟಾಧಾರಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಣ್ಟಕೇ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕತವಟ್ಟಕಪಾಲಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪುಥುಪಾಣಿಕನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಿಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಕಸಿತಹತ್ಥತಲೇಹಿ ಪಿಟ್ಠಿಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಹತ್ಥಪರಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨೪೪) ಪನ ‘‘ಪುಥುಪಾಣಿನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ಪುಥುಪಾಣಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನೇವ ನಹಾನೇ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕತ್ತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಹಾನತಿತ್ಥೇ ನಹಾಯನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ‘‘ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಹಾನವತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಸಾದಾವಹನತೋ, ಗಿಹಿಪುರಿಸಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಯಾತಿ ಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ…ಪೇ॰… ನ ಓತರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸು ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತೇಸು ಅನುದಕಸಾಟಕೇನ ನಹಾಯಿತುಂ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ವಿವಿತ್ತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಖಾಣುಗುಮ್ಬಲತಾದೀಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಪಿ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖಾಣು…ಪೇ॰… ಉಕ್ಕಾಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಉದ್ಧಂಮುಖೇನ ಚೀವರಾಪನಯನಂ ಹರಾಯಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಕುಜ್ಜ…ಪೇ॰… ಅಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತೋ ಕಾಯಬನ್ಧನಟ್ಠಪನವತ್ತಮಾಹ ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಠಿತಕೇನೇವ ನ ಓತರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಹಿರಿಕಾಕಾರಸ್ಸ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಇಧ ಹಿರಿಮನ್ತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಉದಕನ್ತೇ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿವಾಸನಂ ಮೋಚೇತ್ವಾತಿ। ಉಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ, ಸಮಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪಸಾರಿತೇ ಸತಿ ವಾ ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಓತರನ್ತೇನ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓತರನ್ತೇನ ಸಣಿಕ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ವೇಗೇನ ನ ಓತರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾನುರೂಪಮಾಹ ‘‘ಸಣಿಕ’’ನ್ತಿ। ಅತಿಗಮ್ಭೀರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಉದಕೋಘತರಙ್ಗವಾತಾದೀಹಿ ಪಹರನ್ತೋ ಚಲಿತಕಾಯೋ ಸಿಯಾ, ಅತಿಉತ್ತಾನೇ ನಿಸೀದನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಾಯೋ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಭಿಪ್ಪಮಾಣಮತ್ತಂ ಓತರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥವಿಕಾರಾದೀಹಿ ವೀಚಿಂ ಉಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ, ಸದ್ದಞ್ಚ ಕರೋನ್ತೋ ಉದ್ಧಟಚಪಲಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀಚಿಂ ಅನುಟ್ಠಪೇನ್ತೇನ ಸದ್ದಂ ಅಕರೋನ್ತೇನ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ’’ತಿ। ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ಆಗತದಿಸಾಭಿಮುಖೇನ ನಿಮುಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಅಭಿಮುಖೇನ ಹುತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಇದಾನಿ ತಪ್ಫಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ತತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೇನ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಮಾಹ ‘‘ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾವ ಠಾತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ನ ತಾವ ಕಾಯತೋ ಉದಕಂ ಓತರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥೋಕಂ ಕಾಲಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಚೀವರಂ ಉಭೋಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಅನ್ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಠಾತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಸುಕ್ಖಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಯಥಾರುಚಿ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ವಲಿಕಾದಿಕಥಾ
೨೨. ವಲಿಕಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಮುತ್ತೋಲಮ್ಬಕಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕುಣ್ಡಲಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಲಮ್ಬಕಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮುತ್ತೋಲಮ್ಬಕಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕುಣ್ಡಲಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಲಮ್ಬಕಸುತ್ತನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಯಞ್ಞೋಪಚಿತಸುತ್ತಾದಿಆಕಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ। ವಲಯನ್ತಿ ಹತ್ಥಪಾದವಲಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨೪೫) ಪನ ‘‘ಕಣ್ಣತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಮುತ್ತೋಲಮ್ಬಕಾದೀನಂ ಕುಣ್ಡಲಾದೀನನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ‘ಕಾಯೂರ’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಪಾಠೋ। ‘ಕೇಯೂರಾದೀನೀ’ತಿ ಆಚರಿಯೇನುದ್ಧಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದೀಘಕೇಸಕಥಾ
೨೩. ದೀಘಕೇಸಕಥಾಯಂ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೪೬) ಪನ ‘‘ದ್ವಙ್ಗುಲೇತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ, ದ್ವಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದುಮಾಸಸ್ಸ ವಾ ದ್ವಙ್ಗುಲಸ್ಸ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕೇಸಮಸ್ಸುಗಣನಾಯ ಅಚಿತ್ತಕಾಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕೋಚ್ಛೇನಾತಿ ಉಸೀರಹೀರಾದೀನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸಮಕಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತಕೋಚ್ಛೇನ। ಚಿಕ್ಕಲೇನಾತಿ ಸಿಲೇಸಯುತ್ತತೇಲೇನ। ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತರಜಸಿರಾನಮ್ಪೀತಿ ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತಾನಂ ರಜೋಕಿಣ್ಣಸಿರಾನಂ। ಅದ್ದಹತ್ಥೇನಾತಿ ಅಲ್ಲಹತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಪರಿ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ (ಚೂಳವ॰ ೨೭೫) ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಸ್ಸುಂ ಕಪ್ಪಾಪೇನ್ತಿ। ಮಸ್ಸುಂ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತಿ। ಗೋಲೋಮಿಕಂ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ। ಚತುರಸ್ಸಕಂ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ। ಪರಿಮುಖಂ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ। ಅಡ್ಢದುಕಂ ಕಾರಾಪೇನ್ತಿ। ದಾಠಿಕಂ ಠಪೇನ್ತಿ। ಸಮ್ಬಾಧೇ ಲೋಮಂ ಸಂಹರಾಪೇನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಉಜ್ಝಾಯನ್ತಿ ಖೀಯನ್ತಿ ವಿಪಾಚೇನ್ತಿ ‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಗಿಹೀ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ’ತಿ ‘‘ಮಸ್ಸುಂ ಕಪ್ಪಾಪೇನ್ತೀತಿ ಕತ್ತರಿಯಾ ಮಸ್ಸುಂ ಛೇದಾಪೇನ್ತಿ। ಮಸ್ಸುಂ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತೀತಿ ಮಸ್ಸುಂ ದೀಘಂ ಕಾರೇನ್ತಿ। ಗೋಲೋಮಿಕನ್ತಿ ಹನುಕಮ್ಹಿ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಏಳಕಮಸ್ಸು ವುಚ್ಚತಿ। ಚತುರಸ್ಸಕನ್ತಿ ಚತುಕೋಣಂ। ಪರಿಮುಖನ್ತಿ ಉದರೇ ಲೋಮಸಂಹರಣಂ। ಅಡ್ಢದುಕನ್ತಿ ಉದರೇ ಲೋಮರಾಜಿಟ್ಠಪನಂ। ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಮಸ್ಸುಕಪ್ಪಾಪನಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪುನ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಲಿತಂ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭಮುಕಾಯ ವಾ ನಲಾಟೇ ವಾ ದಾಠಿಕಾಯ ವಾ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಬೀಭಚ್ಛಂ ಠಿತಂ, ತಾದಿಸಂ ಲೋಮಂ ಪಲಿತಂ ವಾ ಅಪಲಿತಂ ವಾ ಗಾಹಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ।
ಆದಾಸಾದಿಕಥಾ
೨೪. ಆದಾಸಾದಿಕಥಾಯಂ ಆದಾಸೋ ನಾಮ ಮಣ್ಡನಪಕತಿಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಚ್ಛಾಯಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಂಸಲೋಹಾದೀಹಿ ಉದಕಪತ್ತೋ ನಾಮ ಉದಕಟ್ಠಪನಕೋ ಪಾತಿಸರಾವಾದಿಕೋ ಭಾಜನವಿಸೇಸೋ। ಕಂಸಪತ್ತಾದೀನೀತಿ ಆದಾಸಭಾವೇನ ಅಕತಾನಿ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ಆಲೋಕಕರಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುವಣ್ಣರಜತಜಾತಿಫಲಿಕಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕಞ್ಜಿಯಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದ್ರವಜಾತಿಕಾನಿ ತೇಲಮಧುಖೀರಾದೀನಿ। ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖೇ ಉಪ್ಪನ್ನವಣಪಚ್ಚಯಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಞ್ಛವಿ ನು ಖೋ ಮೇ ವಣೋ’’ತಿಆದಿ। ಆಯುಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋ। ಕೋ ಸೋ? ಅತ್ತಭಾವೋ, ತಂ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ, ತಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಕೇನಾಕಾರೇನ ಓಲೋಕೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಮಾಹ ‘‘ಜಿಣ್ಣೋ ನು ಖೋಮ್ಹಿ ನೋತಿ ಏವ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಮಮ ಅತ್ತಭಾವೋ ಜಿಣ್ಣೋ ನು ಖೋ ವಾ, ನೋ ಜಿಣ್ಣೋ ನು ಖೋ ವಾತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನ ಓಲೋಕೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಸೋಭತಿ ನು ಖೋ ಮೇ ಅತ್ತಭಾವೋ, ನೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೇನ ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಓಲೋಕೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ।
ನ ಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಛವಿವಣ್ಣಕರೇಹಿ ಮುಖಲೇಪನೇಹಿ ನ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬಂ। ನ ಉಮ್ಮದ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನಾನಾಉಮ್ಮದ್ದನೇಹಿ ನ ಉಮ್ಮದ್ದಿತಬ್ಬಂ। ನ ಚುಣ್ಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಖಚುಣ್ಣಕೇನ ನ ಮಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ। ನ ಮನೋಸಿಲಿಕಾಯ ಮುಖಂ ಲಞ್ಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಮನೋಸಿಲಾಯ ತಿಲಕಾದಿಲಞ್ಜನಾನಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ ಅಙ್ಗರಾಗಾದಯೋ ಪಾಕಟಾಯೇವ।
ನಚ್ಚಾದಿಕಥಾ
೨೫. ನಚ್ಚಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಧುಗೀತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಗೀತಂ। ಚತುರಸ್ಸೇನ ವತ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಉಚ್ಚಾರಣವತ್ತೇನ। ತರಙ್ಗವತ್ತಾದೀನಂ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಧಾನಾನಿ ನಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗಾನೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೪೮-೨೪೯) ವುತ್ತಂ, ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೪೮-೨೪೯) ‘‘ಸಾಧುಗೀತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಂ ಚತುರಸ್ಸೇನ ವತ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಉಚ್ಚಾರಣವತ್ತೇನ। ತರಙ್ಗವತ್ತಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸಬ್ಬೇಸಂ…ಪೇ॰… ಲಕ್ಖಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ತಕಾಹಿ ಮತ್ತಾಹಿ ಅಕ್ಖರಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತತೋಪಿ ಅಧಿಕಮತ್ತಾಯುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಕಥನಂ ವಿಕಾರಕಥನಂ ನಾಮ, ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ ಕಥನಮೇವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨೪೮-೨೪೯) ಪನ ‘‘ಸಾಧುಗೀತಂ ನಾಮ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಟ್ಠಾನೇ ಗೀತನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ದನ್ತಗೀತಂ ಗಾಯಿತುಕಾಮಾನಂ ವಾಕ್ಕರಣೀಯಂ। ದನ್ತಗೀತಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘ಯಂ ಗಾಯಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಚತುರಸ್ಸವತ್ತಂ ನಾಮ ಚತುಪಾದಗಾಥಾವತ್ತಂ। ‘ತರಙ್ಗವತ್ತಾದೀನಿ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಧಾನಾನಿ ನಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗಾನೀ’ತಿ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಙ್ಗಚ್ಛೇದಾದಿಕಥಾ
೨೬. ಅಙ್ಗಚ್ಛೇದಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೫೧) ಪನ ‘‘ಅಙ್ಗಜಾತನ್ತಿ ಬೀಜವಿರಹಿತಂ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ। ಬೀಜೇ ಹಿ ಛಿನ್ನೇ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಪಣ್ಡಕೋ ನಾಮ ಅಭಬ್ಬೋ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಏಕೇ ಪನ ‘ಬೀಜಸ್ಸಪಿ ಛೇದನಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಏವ, ಕಮೇನ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕೇ ಅನ್ತರಹಿತೇ ಪಣ್ಡಕೋ ನಾಮ ಅಭಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಾಯ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಾದಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾರಾದೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪತ್ತಕಥಾ
೨೮. ಪತ್ತಕಥಾಯಂ ‘‘ಭೂಮಿಆಧಾರಕೇತಿ ವಲಯಾಧಾರಕೇ। ದಾರುಆಧಾರಕದಣ್ಡಾಧಾರಕೇಸೂತಿ ಏಕದಾರುನಾ ಕತಆಧಾರಕೇ, ಬಹೂಹಿ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ಕತಆಧಾರಕೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪನ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕಮೇವ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘ದ್ವೇ ಠಪೇನ್ತೇನ ಉಪರಿ ಠಪಿತಪತ್ತಂ ಏಕೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಭೂಮಿಯಂ ಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಲಿನ್ದಕಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನನ್ತಿ ಪಮುಖಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನಂ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತತಿಯವಾರೇ ತತ್ಥೇವ ಮಿಡ್ಢಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಪರಿಭಣ್ಡನ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ನಾಮ ಗೇಹಸ್ಸ ಬಹಿಕುಟ್ಟಪಾದಸ್ಸ ಥಿರಭಾವತ್ಥಂ ಕತಾ ತನುಕಮಿಡ್ಢಿಕಾ ವುಚ್ಚತಿ। ತನುಕಮಿಡ್ಢಿಕಾಯಾತಿ ಖುದ್ದಕಮಿಡ್ಢಿಕಾಯ। ಮಿಡ್ಢನ್ತೇಪಿ ಆಧಾರಕೇ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಧಾರಕ’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಮಿಡ್ಢಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಆಧಾರಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಆಧಾರಕೇ ಠಪನೋಕಾಸಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ‘ಪತ್ತಮಾಳೋ ನಾಮ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪತ್ತಾನಂ ಅಗಮನತ್ಥಂ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಚತುರಸ್ಸಂ ವಾ ಇಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕತೋ’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಘಟಿಕನ್ತಿ ಉಪರಿ ಯೋಜಿತಂ ಅಗ್ಗಳಂ। ತಾವಕಾಲಿಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಕಿದೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಆಮಿಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಘಟಿಕಟಾಹೇತಿ ಭಾಜನಕಪಾಲೇ। ಪಾಳಿಯಂ ಅಭುಂ ಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಭವತೀತಿ ಭೂ, ವಡ್ಢಿ। ನ ಭೂತಿ ಅಭೂ, ಅವಡ್ಢಿ। ಭಯವಸೇನ ಪನ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ‘ಅಭು’ನ್ತಿ ಆಹ, ವಿನಾಸೋ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛವಸೀಸಸ್ಸ ಪತ್ತನ್ತಿ ಛವಸೀಸಮಯಂ ಪತ್ತಂ। ಪಕತಿವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಭೇದೇಪಿ ವಾ ತದುಪಚಾರವಸೇನೇವಾಯಂ ವೋಹಾರೋ ‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಚಬ್ಬೇತ್ವಾತಿ ಖಾದಿತ್ವಾ। ಏಕಂ ಉದಕಗಣ್ಡುಸಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ವಾಮಹತ್ಥೇನೇವ ಪತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮುಖೇನ ಗಣ್ಡುಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಹತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾಮಿಸೇನ ಹತ್ಥೇನ। ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏಕಗಣ್ಡುಸಂ ಗಹಣಮತ್ತೇನ। ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ತತೋ ಮಂಸಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಏತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಜಾನಾತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೫೩-೨೫೫) ವುತ್ತಂ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ ‘‘ಗಿಹಿವಿಕಟಾನೀತಿ ಗಿಹಿಸನ್ತಕಾನಿ। ಪಾಳಿಯಂ ನ ಅಚ್ಛುಪಿಯನ್ತೀತಿ ನ ಫುಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಕಾಕಿಣ್ಣಾನಿ ಇತ್ಥಿರೂಪಾದಿಆಕಿಣ್ಣಾನಿ। ಭೂಮಿಆಧಾರಕೇತಿ ದನ್ತಾದೀಹಿ ಕತೇ ವಲಯಾಧಾರಕೇ। ಏತಸ್ಸ ವಲಯಾಧಾರಕಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿತಾಯ ಠಪಿತಾ ಪತ್ತಾ ನ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ‘ತಯೋ ಪತ್ತೇ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಚ್ಚತಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ‘ಭೂಮಿಆಧಾರಕೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ। ದಾರುಆಧಾರಕದಣ್ಡಾಧಾರಕೇಸೂತಿ ಏಕದಾರುನಾ ‘ಸುಸಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಮಕೋಟಿಸದಿಸೇನಾತಿ ಯತ್ಥ ಧಮಕರಣಾದಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಭಮಕಸ್ಸ ಕೋಟಿಯಾ ಸದಿಸೋ। ತಾದಿಸಸ್ಸ ದಾರುಆಧಾರಕಸ್ಸ ಅವಿತ್ಥಿಣ್ಣತಾಯ ಠಪಿತೋಪಿ ಪತ್ತೋ ಪತತೀತಿ ‘ಅನೋಕಾಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಆಲಿನ್ದಕಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನನ್ತಿ ಪಮುಖಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನಂ, ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಾಹಿರಪಸ್ಸೇತಿ ಪಾಸಾದಾದೀನಂ ಬಹಿಕುಟ್ಟೇ। ತನುಕಮಿಡ್ಢಿಕಾಯಾತಿ ವೇದಿಕಾಯ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪನ ಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಆಧಾರಕೇ ಪನ ತತೋ ಬಹಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಅಞ್ಞೇನ ಪನ ಭಣ್ಡಕೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಭಾರಭಣ್ಡೇನ ಭಣ್ಡಕೇನ। ‘ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬಿತು’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕಾಯ ಅಂಸಬದ್ಧಕೋ ಯಥಾ ಲಗ್ಗಿತಟ್ಠಾನತೋ ನ ಪರಿಗಳತಿ, ತಥಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಬನ್ಧಿತ್ವಾಪಿ ಉಪರಿ ಠಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘ಉಪರಿ ನಿಸೀದನ್ತಾ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಭಿನ್ದನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ನಿಸೀದನಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಾತಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಛತ್ತೇ ವಾ। ಯೋ ಕೋಚೀತಿ ಭತ್ತಪೂರೋಪಿ ತುಚ್ಛಪತ್ತೋಪಿ। ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣತ್ಥಾಯ ಠಪೇತುಂ। ಪತ್ತಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ಪನ ಏಕದಿವಸಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪಣ್ಣಪುಟಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಛವಸೀಸಸ್ಸ ಪತ್ತೋತಿ ಛವಸೀಸಮಯೋ ಪತ್ತೋ, ಪಕತಿವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಚಬ್ಬೇತ್ವಾತಿ ನಿಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ। ‘ಪಟಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಹತ್ಥೇನ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಪರಿಪ್ಫೋಸಿತ್ವಾ ಧೋವನಘಂಸನವಸೇನ ಹತ್ಥಂ ಧೋವಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏತ್ತಕೇನ ಹಿ ಪತ್ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಹತ್ಥೋ ಧೋವಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಏಕಂ ಉದಕಗಣ್ಡುಸಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪತ್ತಂ ಅಫುಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉದಕಮೇವ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಹತ್ಥೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಣ್ಡುಸಂ ಕತ್ವಾ, ವಾಮಹತ್ಥೇನೇವ ವಾ ಪತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮುಖೇನ ಗಣ್ಡುಸಂ ಗಹೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಬಹಿ ಉದಕೇನ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾತಿ ದ್ವೀಸು ಅಙ್ಗುಲೀಸು ಆಮಿಸಮತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಬಹಿ ಗಹೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಪಟಿಖಾದಿತುಕಾಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಯಂ ನ ಖಾದಿತುಕಾಮೋಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಖಾದನಾರಹಂ ಠಪೇತುಂ ಲಭತಿ। ತತ್ಥೇವ ಕತ್ವಾತಿ ಪತ್ತೇಯೇವ ಯಥಾಠಪಿತಟ್ಠಾನತೋ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ತತೋ ಮಂಸಮೇವ ನಿರವಸೇಸಂ ಉಪ್ಪಟ್ಟೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨೫೪) ಪನ ‘‘ಆಲಿನ್ದಕಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನನ್ತಿ ಪಮುಖಮಿಡ್ಢಿಕಾದೀನಂ। ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತತಿಯವಾರೇ ತತ್ಥೇವ ಮಿಡ್ಢಿಕಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಪರಿಭಣ್ಡಂ ನಾಮ ಗೇಹಸ್ಸ ಬಹಿಕುಟ್ಟಪಾದಸ್ಸ ಥಿರಭಾವತ್ಥಂ ಕತಾ ತನುಕಮಿಡ್ಢಿಕಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಏತ್ಥ ‘ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪತ್ತೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಕರಣಭೇದಾಸಙ್ಕಾರಅಭಾವೇ ಠಾನೇ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಪತ್ತಮಾಳೋ ವತ್ತೇತ್ವಾ ಪತ್ತಾನಂ ಅಪತನತ್ಥಂ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಚತುರಸ್ಸಂ ವಾ ಇಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘ಅಂಸಕೂಟೇ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾತಿ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೪) ವಚನತೋ ಅಗ್ಗಹತ್ಥೇ ನ ಕೇವಲಂ ಯಸ್ಸ ಪತ್ತೋತಿಆದಿ ಯದಿ ಹತ್ಥೇನ ಗಹಿತಪತ್ತೇ ಭೇದಸಞ್ಞಾ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞೇನ ಸರೀರಾವಯವೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಪಚುರವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಘಟಿಕಪಾಲಮಯಂ ಘಟಿಕಟಾಹಂ। ಛವಸೀಸಸ್ಸ ಪತ್ತನ್ತಿ ‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರಂ, ಖೀರಸ್ಸ ಧಾರಾ’ತಿಆದಿವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಮಞ್ಚೇ ನಿಸೀದಿತುಂ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿಸಾಚಿಲ್ಲಿಕಾತಿ ಪಿಸಾಚದಾರಕಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ದಿನ್ನಕಮೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ। ಚಬ್ಬೇತ್ವಾತಿ ಖಾದಿತ್ವಾ। ಅಟ್ಠೀನಿ ಚ ಕಣ್ಟಕಾನಿ ಚ ಅಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಿ। ಏತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಜಾನಾತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಪಂಸುಕೂಲಾದಿಕಥಾ
೨೯. ಸಬ್ಬಪಂಸುಕೂಲಾದಿಕಥಾಯಂ ಪಂಸು ವಿಯ ಕುಚ್ಛಿತಭಾವೇನ ಉಲತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ, ಪತ್ತಚೀವರಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪಂಸುಕೂಲಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಧಾರಣಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ಕತಮಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನ ಚೀವರಞ್ಚ ಮಞ್ಚಪೀಠಞ್ಚ ಪಂಸುಕೂಲಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಚೀವರಂ ವಿನಯವಸೇನ ಚ ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನವಸೇನ ಚ ವಟ್ಟತಿ, ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ವಿನಯವಸೇನೇವ। ಕತಮಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯಂ ಪನ ದಿನ್ನಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ನ ಅದಿನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪಅಕ್ಖಾರವಸೇನ ಉಭೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪರಿಸ್ಸಾವನಕಥಾ
೩೦. ಪರಿಸ್ಸಾವನಕಥಾಯಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅಡ್ಢಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೋ, ತತ್ತಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕಟಚ್ಛುಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ನಾಮ ತೀಸು ದಣ್ಡಕೇಸು ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ಕತ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೮) ವುತ್ತಂ। ಕಟಚ್ಛುಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಚೋಳಕಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಟಚ್ಛುಪರಿಸ್ಸಾವನತೋಪಿ ಧಮಕರಣೋ ಖುದ್ದಕತರೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಧಮಕರಣಸ್ಸ ವಿಧಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ನವಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ನ ಸಮ್ಮತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಣ್ಡಪರಿಸ್ಸಾವನ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ ೨೫೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಕತಿಪರಿಸ್ಸಾವನತೋಪಿ ದಣ್ಡಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ಮಹನ್ತತರನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ದಣ್ಡಪರಿಸ್ಸಾವನಂ ನ ಸಮ್ಮತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓತ್ಥರಕ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೯) ವಚನತೋ ದಣ್ಡಪರಿಸ್ಸಾವನತೋಪಿ ಓತ್ಥರಕಂ ಮಹನ್ತತರನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಸ್ಸಾವನಾನಂ ವಿಧಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೯) ಆಗತಮೇವ।
ನಗ್ಗಕಥಾ
೩೧. ನಗ್ಗಕಥಾಯಂ ನ ನಗ್ಗೇನ ನಗ್ಗೋ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ನಗ್ಗೇನ ನವಕತರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಗ್ಗೋ ವುಡ್ಢತರೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬೋ ನ ವನ್ದಿತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಗ್ಗೇನ ನಗ್ಗೋ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಅಭಿವಾದೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೧) ಭಗವತಾ ವಚನತೋ ನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ ವದಿ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸೂತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ಚುರಾದಿಗಣತ್ತಾ ಣೇ-ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಹೇತ್ವತ್ಥತ್ತಾ।
‘‘ಅಕಮ್ಮಕೇಹಿ ಧಾತೂಹಿ, ಭಾವೇ ಕಿಚ್ಚಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ।
ಸಕಮ್ಮಕೇಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ, ಅರಹಸಕ್ಕತ್ಥದೀಪಕಾ’’ತಿ॥ –
ವಚನತೋ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ತಬ್ಬ-ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ನಗ್ಗೇನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತು ನಗ್ಗೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಯೋಜನಾ। ನನು ಚ ಭೋ –
‘‘ಕಿಚ್ಚಾ
ತದನ್ತಾ ಪಾಯತೋ ಕಮ್ಮೇ, ಸಕಮ್ಮೇಹಿ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕಾ’’ತಿ॥ –
ವಚನತೋ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಧಾತುಯಾ ಸಕಮ್ಮತ್ತಾ ಕಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ, ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಞ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಏತ್ತಕಮೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ? ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಾವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ, ಸಕಮ್ಮಾಖ್ಯಾತಪಚ್ಚಯಾ।
ಭಾವೇಪಿ ತಂ ಯಥಾ ಗೇಹೇ, ದೇವದತ್ತೇನ ಪಚ್ಚತೇ’’ತಿ॥
ಯಥಾ ಆಖ್ಯಾತಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಸಕಮ್ಮಕಧಾತುತೋ ಭವನ್ತಾಪಿ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ಅವತ್ವಾ ಭಾವತ್ಥಮೇವ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಕಮ್ಮಕಧಾತುತೋ ಭವನ್ತಾಪಿ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಂ ಅವತ್ವಾ ಭಾವತ್ಥಮೇವ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅನಜ್ಝಾಹರಿತಂ, ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಞ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ನ ಠಪಿತಂ, ಭಾವತ್ಥಾನುರೂಪಮೇವ ಠಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಕತ್ತಾರಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನ ನಗ್ಗೇನ ನಗ್ಗೋ ಅಭಿವಾದಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಗ್ಗೇನ ವುಡ್ಢತರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಗ್ಗೋ ನವಕತರೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ಅಭಿವಾದಾಪೇತಬ್ಬೋ, ನ ವನ್ದಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಕಾರಿತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಧಾತುಯಾ ಚ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನವಕತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಧಾತುಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ವುಡ್ಢತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಧಾತುಕಮ್ಮಂ
‘‘ಹೇತುಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ-ಭಾವಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮನ್ಯತೇ।
ಹೇತುಕ್ರಿಯಾಪಧಾನತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ॥
ನ ನಗ್ಗೇನ ಅಭಿವಾದಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತು ನಗ್ಗೇನ ವುಡ್ಢತರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನ ಅಭಿವಾದಾಪೇತಬ್ಬಂ, ನ ವನ್ದಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಭಾವೇಯೇವ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನನು ವನ್ದಾಪಕೇ ಸತಿ ವನ್ದಾಪೇತಬ್ಬೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ, ಅಥ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವತೋ’’ತಿ
‘‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾ ನ ಭವೇ ಸನ್ತ-ಮಪ್ಯಸನ್ತಮ್ಪಿ ಸಾ ಭವೇ।
ತಂ ಯಥಾನುದರಾ ಕಞ್ಞಾ, ಸಮುದ್ದೋ ಕುಣ್ಡಿಕಾತಿ ಚಾ’’ತಿ॥
ಇತರೇಸುಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಿ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಏತಾಹೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಯೋ।
ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಕಥಾ
೩೨. ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಕಥಾಯಂ ‘‘ಗನ್ಧಗನ್ಧಂ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಕವಾಟೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಿಂ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಗನ್ಧೇ ದಿನ್ನೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನೋ ಲಿಮ್ಪಿತುನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಇದಾನಿ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ಹತ್ಥಧೋವನಾವಸಾನೇ ಹತ್ಥವಾಸತ್ಥಾಯ ಗನ್ಧವಿಲೇಪನಂ ದೇನ್ತಿ, ತಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಹತ್ಥಮೇವ ಲಿಮ್ಪೇನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ಕಾಯಮ್ಪಿ ಮುಖಮ್ಪಿ ಆಲಿಮ್ಪೇನ್ತಿ, ‘‘ಸುಗನ್ಧೋ ವತಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ? ‘‘ಕವಾಟೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಿಕಂ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಿಹಾರೇ ಕವಾಟಧೂಪನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಯಧೂಪನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ‘‘ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಧಾರಣಮಣ್ಡನವಿಭೂಸನಟ್ಠಾನಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿ ‘‘ಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹಾರೇ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪುಪ್ಫೇ ದಿನ್ನೇ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ಪಿಳನ್ಧನಾದೀನಿ ಕಾತುನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಇದಾನಿ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಗನ್ಧಪುಪ್ಫೇಸು ಲದ್ಧೇಸು ‘‘ಸುರಭಿಗನ್ಧಂ ವತಿದಂ ಪುಪ್ಫ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಿಙ್ಘನ್ತಿ, ತಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ? ತಮ್ಪಿ ವಿಹಾರೇಯೇವ ಏಕಮನ್ತಂ ಠಪನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಿಙ್ಘಿತಬ್ಬಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ಮಾಲಾಗನ್ಧಾದಿಪಾಠಸ್ಸ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಪನ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚೇತಿಯಪಟಿಮಾಪೂಜನಾದೀನಿ ಚ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ಆಸಿತ್ತಕೂಪಧಾನಕಥಾ
೩೩. ಆಸಿತ್ತಕೂಪಧಾನಕಥಾಯಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಭರಣಸೀಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಮ್ಬಲೋಹೇನ ವಾ ರಜತೇನ ವಾ’’ತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಹಿರಞ್ಞೇನ ವಾ ಸುವಣ್ಣೇನ ವಾತಿಆದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪನಾತಿ ಭಗವತಾ ಪನ ಆಸಿತ್ತಕೂಪಧಾನಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ। ನ ಕೇವಲಂ ರತನಪೇಳಾ ಏವ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಥ ಖೋ ದಾರುಮಯಾಪೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತಂ ನ ವಿಲೀವಮಯತಾಲಪಣ್ಣಮಯವೇತ್ತಮಯಾದಿಕಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ।
ಮಳೋರಿಕಕಥಾ
೩೪. ಮಳೋರಿಕಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಳೋರಿಕ’’ನ್ತಿ ಗಿಲಾನೋ ಭಿಕ್ಖು ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಹತ್ಥೇನ ಪತ್ತಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ಪುಬ್ಬೇ ಪತ್ತಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಂ ಆಧಾರಕೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ಇದಾನಿ ಭುಞ್ಜನತ್ಥಂ। ದಣ್ಡಾಧಾರಕೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಣ್ಡಾಧಾರಕೋ ಪಧಾನತೋ ಮಳೋರಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಪೀಠಾದೀನಿಪಿ ಆಧಾರಕಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏತ್ಥೇವ ‘‘ಆಧಾರಸಙ್ಖೇಪಗಮನತೋ ಹಿ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ।
ಏಕಭಾಜನಾದಿಕಥಾ
೩೫. ಏಕಭಾಜನಾದಿಕಥಾಯಂ ಏಕತೋಭುಞ್ಜನಂ ನಾಮ ಏಕಭಾಜನಸ್ಮಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸಹಭುಞ್ಜನಂ, ನ ನಾನಾಭಾಜನೇ। ಏಕಭಾಜನಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನ ನಾನಾಕ್ಖಣೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಗತೇ ತಸ್ಸ ಅಪಗತತ್ತಾ ಇತರಸ್ಸ ಸೇಸಕಂ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇಮಿನಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭುಞ್ಜನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇತರಸ್ಸಪೀತಿಆದೀಸು ಇತರಸ್ಸಪೀತಿ ಇತರೀತರಕಥನಂ, ಸೇಸಭುಞ್ಜಕಇತರತೋ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಪಠಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತಭಿಕ್ಖುಮೇವಾಹ। ತಸ್ಮಿಂ ಖೀಣೇ ತಸ್ಸ ಖಣತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಗಹಿತವತ್ಥುಸ್ಸ ಖೀಣತ್ತಾ ಪುನ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇಮಿನಾ ಸಹಅಭುಞ್ಜನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ನ ಏಕಮಞ್ಚೇ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಿ ನಾನಾಅತ್ಥರಣೇ ‘‘ನ ಏಕಮಞ್ಚೇ ತುವಟ್ಟಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ತುವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೪) ವಚನತೋ। ನ ಏಕತ್ಥರಣೇ ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಿ ನಾನಾಮಞ್ಚೇ ‘‘ನ ಏಕತ್ಥರಣಾ ತುವಟ್ಟಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೪) ವಚನತೋ, ಪಗೇವ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ ನಾನಾಮಞ್ಚನಾನಾಅತ್ಥರಣೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಕಥಂ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ವವತ್ಥಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕತ್ಥರಣಪಾವುರಣೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಯಂ ಏಕತ್ಥರಣಪಾವುರಣಸದ್ದೋ ನ ಚತ್ಥಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಂ ಅತ್ಥರಣಞ್ಚೇವ ಪಾವುರಣಞ್ಚ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕತ್ಥರಣಪಾವುರಣಾ’’ತಿ, ತಿಪದತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋಯಂ। ಕೇಸಮೇತಮಧಿವಚನನ್ತ್ಯಾಹ ‘‘ಏಕಂ ಅನ್ತಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏತಂ ಏಕತ್ಥರಣಪಾವುರಣಪದಂ ‘‘ಸಂಹಾರಿಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಚೇಲಪಟಿಕಕಥಾ
೩೬. ಚೇಲಪಟಿಕಕಥಾಯಂ ಚೇಲಪಟಿಕನ್ತಿ ಚೇಲಸನ್ಥರಂ। ಕಿಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನೇ ಕಾರಣನ್ತಿ? ‘‘ಬೋಧಿರಾಜಕುಮಾರೋ ಕಿರ ‘ಸಚೇ ಅಹಂ ಪುತ್ತಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ ಮೇ ಭಗವಾ ಚೇಲಪಟಿಕ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸನ್ಥರಿ, ಅಭಬ್ಬೋ ಚೇಸ ಪುತ್ತಲಾಭಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ನ ಅಕ್ಕಮಿ। ಯದಿ ಅಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಛಾ ಪುತ್ತಂ ಅಲಭನ್ತೋ ‘ನಾಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಇದಂ ತಾವ ಭಗವತೋ ಅನಕ್ಕಮನೇ ಕಾರಣಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಯೇ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅಕ್ಕಮೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ಗಿಹೀನಂ ಪರಿಭೂತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪರಿಭವತೋ ಮೋಚೇತುಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನೇ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೮) ವುತ್ತಂ।
ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೬೮) ಪನ ‘‘ಭಗವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸೀತಿ ‘ಕಿಸ್ಸ ನು ಖೋ ಅತ್ಥಾಯ ರಾಜಕುಮಾರೇನ ಅಯಂ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರೋ ಕತೋ’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪುತ್ತಪತ್ಥನಾಯ ಕತಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಸೋ ಹಿ ರಾಜಪುತ್ತೋ ಅಪುತ್ತಕೋ, ಸುತಞ್ಚಾನೇನ ಅಹೋಸಿ ‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಿರ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಾ ಇಚ್ಛಿತಂ ಲಭನ್ತೀ’ತಿ, ಸೋ ‘ಸಚಾಹಂ ಪುತ್ತಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಇಮಂ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ। ನೋ ಚೇ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ಥರಾಪೇಸಿ। ಅಥ ಭಗವಾ ‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ ಏತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ’ತಿ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಅದ್ದಸ। ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಸೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇ ವಸಮಾನೋ ಭರಿಯಾಯ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದೋ ಅನೇಕಸಕುಣಪೋತಕೇ ಖಾದಿ। ‘ಸಚಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮೋ ಪುಞ್ಞವಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಪುತ್ತಂ ಲಭೇಯ್ಯ, ಉಭೋಹಿ ಪನ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದೇಹಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಜನತಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುಕಮ್ಪತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಥೇರೋ ವುತ್ತೇಸು ಕಾರಣೇಸು ತತಿಯಕಾರಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಾಳಿಯಂ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೮) ‘‘ಯಾಚಿಯಮಾನೇನ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ಅಕ್ಕಮಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಯಾಚಿಯಮಾನೇನ ಏವ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ನೋ ಅಯಾಚಿಯಮಾನೇನಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತತ್ಥಪಿ ‘‘ಮಙ್ಗಲತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೮) ವಚನತೋ ಮಙ್ಗಲತ್ಥಾಯ ಯಾಚಿಯಮಾನೇನ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಿರಿಸೋಭಗ್ಗಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಯಾಚಿಯಮಾನೇನಾತಿ ಚ, ತತ್ಥಪಿ ‘‘ಗಿಹೀನ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೮) ವಚನತೋ ಗಿಹೀನಂ ಏವ ಚೇಲಸನ್ಥರಂ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಬ್ಬಜಿತಾನನ್ತಿ ಚ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೮) ‘‘ಯಾ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ ಅಪಗತಗಬ್ಭಾ ವಾ ಹೋತು, ಗರುಗಬ್ಭಾ ವಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮವಾಚಕೇನ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ವಚನತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಇಮಾ ದ್ವೇಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಿತಗಬ್ಭಾ ವಾ ವಿಜಾತಿಪುತ್ತಾ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಾ ಕಾಚಿ ‘‘ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತಂಸದಿಸೇಸು ಯೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಮಙ್ಗಲಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಗಿಹೀನಂ ಮಙ್ಗಲತ್ಥಾಯ ಯಾಚಿಯಮಾನಾನಂ ಚೇಲಸನ್ಥರಂ ಅಕ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ (ಚೂಳವ॰ ೨೬೮) ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧೋತಪಾದಕಂ ಅಕ್ಕಮಿತು’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವಚನತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೮) ‘‘ತಂ ಅಕ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಧೋತಪಾದಕಂ ಅಯಾಚಿಯಮಾನೇನಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ‘‘ಧೋತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಅಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಧೋತೇಹಿ ಅಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಪಾದಘಂಸನೀಯಕಥಾ
೩೭. ಪಾದಘಂಸನೀಯಕಥಾಯಂ ‘‘ಕತಕಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕತಕಂ ನಾಮ ಕೀದಿಸನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತಕಂ ನಾಮ ಪದುಮಕಣ್ಣಿಕಾಕಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಾಹುಲಿಕಾನುಯೋಗತ್ತಾ’’ತಿ। ತತೋ ಕಪ್ಪಿಯಪಾದಘಂಸನಿಯೋ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಸ್ಸೋ ಪಾದಘಂಸನಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಬೀಜನೀಕಥಾ
೩೮. ಬೀಜನೀಕಥಾಯಂ ಪಠಮಂ ತಾವ ಅಕಪ್ಪಿಯಬೀಜನಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಮರೀವಾಲೇಹಿ ಕತಬೀಜನೀ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಕಪ್ಪಿಯಛಬೀಜನಿಯೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಕಸಬೀಜನೀಆದಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯಛಬೀಜನಿಯೋ ನಾಮ ಮಕಸಬೀಜನೀ, ವಾಕಮಯಬೀಜನೀ, ಉಸೀರಮಯಬೀಜನೀ, ಮೋರಪಿಞ್ಛಮಯಬೀಜನೀ, ವಿಧೂಪನಂ, ತಾಲವಣ್ಟಞ್ಚಾತಿ। ತಾಸಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಧೂಪನನ್ತಿ ಬೀಜನೀ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ‘‘ಬೀಜನಿನ್ತಿ ಚತುರಸ್ಸಬೀಜನಿಂ। ತಾಲವಣ್ಟನ್ತಿ ತಾಲಪತ್ತಾದೀಹಿ ಕತಂ ಮಣ್ಡಲಿಕಬೀಜನಿ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೬೯) ವುತ್ತಂ।
ಛತ್ತಕಥಾ
೩೯. ಛತ್ತಕಥಾಯಂ ಛತ್ತಂ ನಾಮ ತೀಣಿ ಛತ್ತಾನಿ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ, ಕಿಲಞ್ಜಚ್ಛತ್ತಂ, ಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸೇತಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ವತ್ಥಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಂ ಪಣ್ಡರಚ್ಛತ್ತಂ। ಕಿಲಞ್ಜಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ವಿಲೀವಚ್ಛತ್ತಂ। ಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಕತಂ। ಮಣ್ಡಲಬದ್ಧಂ ಸಲಾಕಬದ್ಧನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಛತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಜರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಾನಿ ಹಿ ಮಣ್ಡಲಬದ್ಧಾನಿ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸಲಾಕಬದ್ಧಾನಿ ಚ। ಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥಜಾತಕದಣ್ಡೇನ ಕತಂ ಏಕಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಛತ್ತಮೇವ। ‘‘ವಿಲೀವಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ವೇಣುವಿಲೀವೇಹಿ ಕತಂ ಛತ್ತಂ। ತತ್ಥಜಾತಕದಣ್ಡಕೇನ ಕತನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಂ ಸಹ ದಣ್ಡಕೇನ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಮೇವ ಛತ್ತದಣ್ಡಂ ಕರೋನ್ತಿ ಗೋಪಾಲಕಾದಯೋ ವಿಯ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೬೩೪) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೬೩೪) ಪನ ‘‘ವಿಲೀವಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ಮಣ್ಡಲಬದ್ಧಾನೀತಿ ದೀಘಸಲಾಕಾಸು ತಿರಿಯಂ ವಲಯಾಕಾರೇನ ಸಲಾಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸುತ್ತೇಹಿ ಬದ್ಧಾನಿ ದೀಘಞ್ಚ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಉಜುಕಮೇವ ಸಲಾಕಾಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ದಳ್ಹಬದ್ಧಾನಿ ಚೇವ ತಿರಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದೀಘದಣ್ಡಕೇಹೇವ ಸಙ್ಕೋಚಾರಹಂ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತೇಹೇವ ತಿರಿಯಂ ಬದ್ಧಾನಿ। ತತ್ಥಜಾತಕದಣ್ಡಕೇನ ಕತನ್ತಿ ಸಹ ದಣ್ಡಕೇನ ಛಿನ್ನತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಛತ್ತಧಾರಕಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ನಖಕಥಾ
೪೦. ನಖಕಥಾಯಂ ದೀಘನಖಧಾರಣಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೀಘಾ ನಖಾ ಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ‘‘ವಲಿತಕನ್ತಿ ನಖಚ್ಛೇದನಕಾಲೇ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ವಲೀಹಿ ಯುತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೮೫) ವುತ್ತಂ। ಮಂಸಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಗ್ಗಮಂಸಪ್ಪಮಾಣೇನ। ವೀಸತಿಮಟ್ಠನ್ತಿ ವೀಸತಿಪಿ ಹತ್ಥಪಾದನಖೇ ಲಿಖಿತಮಟ್ಠೇ ಕರೋನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಲೋಮಕಥಾ
ಲೋಮಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೇಲೋಮಂ ಸಂಹರಾಪೇನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಉಜ್ಝಾಯನ್ತಿ ಖೀಯನ್ತಿ ವಿಪಾಚೇನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಗಿಹೀ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ’’ತಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೭೫) ವಚನತೋ ಸಂಹರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ। ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಮ್ಬಾಧೇ ವಣೋ ಹೋತಿ, ಭೇಸಜ್ಜಂ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಲೋಮಂ ಸಂಹರಾಪೇತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೨೭೫) ವಚನತೋ ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾ ಭೇಸಜ್ಜಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಲೋಮಂ ಹರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಿಸಾಚಿಲ್ಲಿಕಾ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಜ್ಝಾಯನಪಚ್ಚಯಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೀಘಂ ನಾಸಿಕಾಲೋಮಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಲಿತನ್ತಿ ಪಣ್ಡರಕೇಸಂ। ಗಾಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಮಾ ಬೀಭಚ್ಛಂ ಹುತ್ವಾತಿ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ। ಪಲಿತಂ ವಾ ಅಪಲಿತಂ ವಾತಿ ಪಣ್ಡರಂ ವಾ ಅಪಣ್ಡರಂ ವಾ। ಗಾಹಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಅಪ್ಪಸಾದಾವಹತ್ತಾತಿ।
ಕಾಯಬನ್ಧನಕಥಾ
೪೧. ಕಾಯಬನ್ಧನಕಥಾಯಂ ಅಕಾಯಬನ್ಧನೇನಾತಿ ಅಬನ್ಧಿತಕಾಯಬನ್ಧನೇನ। ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಸೇಸೋ। ಅಥ ವಾ ಅಕಾಯಬನ್ಧನೇನಾತಿ ಅಬನ್ಧಿತಕಾಯಬನ್ಧನೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಭಿನ್ನೇನ ಸೀಸೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತೇನ ಲೋಹಿತೇನ ಪಟಿವಿಸಕೇ ಉಜ್ಝಾಪೇಸೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇನ ಯತ್ಥ ಸರತಿ, ತತ್ಥ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ನಾಮ ಛ ಕಾಯಬನ್ಧನಾನಿ ಕಲಾಬುಕಂ, ದೇಡ್ಡುಭಕಂ, ಮುರಜಂ, ಮದ್ದವೀಣಂ, ಪಟ್ಟಿಕಂ, ಸೂಕರನ್ತಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಲಾಬುಕಂ ನಾಮ ಬಹುರಜ್ಜುಕಂ। ದೇಡ್ಡುಭಕಂ ನಾಮ ಉದಕಸಪ್ಪಸೀಸಸದಿಸಂ। ಮುರಜಂ ನಾಮ ಮುರಜವಟ್ಟಿಸಣ್ಠಾನಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಕತಂ। ಮದ್ದವೀಣಂ ನಾಮ ಪಾಮಙ್ಗಸಣ್ಠಾನಂ। ಈದಿಸಞ್ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಪಗೇವ ಬಹೂನಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಕಾಯಬನ್ಧನಾನಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಟ್ಟಿಕಂ, ಸೂಕರನ್ತಕನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಕಾಯಬನ್ಧನಾನಿ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾನಿ ಕಪ್ಪಿಯಕಾಯಬನ್ಧನಾನಿ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಪಕತಿವೀತಾ ವಾ ಮಚ್ಛಕಣ್ಟಕವಾಯಿಮಾ ವಾ ಪಟ್ಟಿಕಾ ವಟ್ಟತಿ, ಸೇಸಾ ಕುಞ್ಜರಚ್ಛಿಕಾದಿಭೇದಾ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸೂಕರನ್ತಕಂ ನಾಮ ಕುಞ್ಚಿಕಕೋಸಕಸಣ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಏಕರಜ್ಜುಕಂ, ಪನ ಮುದ್ದಿಕಕಾಯಬನ್ಧನಞ್ಚ ಸೂಕರನ್ತಕಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ ಕಾಯಬನ್ಧನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮುರಜಂ ಮದ್ದವೀಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ದಸಾಸುಯೇವ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಪಾಮಙ್ಗದಸಾ ಚೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಉಪರಿ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸೋಭಕಂ ನಾಮ ವೇಠೇತ್ವಾ ಮುಖವಟ್ಟಿಸಿಬ್ಬನಂ। ಗುಣಕಂ ನಾಮ ಮುದಿಙ್ಗಸಣ್ಠಾನೇನ ಸಿಬ್ಬನಂ। ಏವಂ ಸಿಬ್ಬಿತಾ ಹಿ ಅನ್ತೋ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪವನನ್ತೋತಿ ಪಾಸನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨೭೭-೨೭೮) ಪನ ‘‘ಮುದ್ದಿಕಕಾಯಬನ್ಧನಂ ನಾಮ ಚತುರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಜ್ಜಿತಂ ಪಾಮಙ್ಗದಸಾ ಚತುರಸ್ಸಾ। ಮುದಿಙ್ಗಸಣ್ಠಾನೇನಾತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿಯಾ ಮುದಿಙ್ಗಸಿಬ್ಬನಾಕಾರೇನ ವರಕಸೀಸಾಕಾರೇನ। ಪವನನ್ತೋತಿ ಪಾಸನ್ತೋ, ‘ದಸಾಮೂಲ’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ। ಅಕಾಯಬನ್ಧನೇನ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವಾ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ ಆಪತ್ತಿ। ಸರಿತಟ್ಠಾನತೋ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ, ನಿವತ್ತಿತಬ್ಬಂ ವಾತಿ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಕಥಾ
೪೨. ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಕಥಾಯಂ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಗಿಹಿನಿವತ್ಥಂ ನ ನಿವಾಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಕಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮೦; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಪರಿಮಣ್ಡಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ನಾಮ ನಾಭಿಮೂಲತೋ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ ಓಲಮ್ಬಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಂ ಚೋಳಿಕಇತ್ಥೀನಂ ನಿವಾಸನಂ ವಿಯ। ಮಚ್ಛವಾಳಕಂ ನಾಮ ಏಕತೋ ದಸನ್ತಂ ಏಕತೋ ಪಾಸನ್ತಂ ಓಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಂ। ಚತುಕಣ್ಣಕಂ ನಾಮ ಉಪರಿತೋ ದ್ವೇ, ಹೇಟ್ಠತೋ ದ್ವೇತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಕಣ್ಣೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಂ। ತಾಲವಣ್ಟಕಂ ನಾಮ ತಾಲವಣ್ಟಾಕಾರೇನ ಸಾಟಕಂ ಓಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ನಿವಾಸನಂ। ಸತವಲಿಕಂ ನಾಮ ದೀಘಸಾಟಕಂ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಓಭುಜಿತ್ವಾ ಓವಟ್ಟಿಕಂ ಕರೋನ್ತೇನ ನಿವತ್ಥಂ, ವಾಮದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇಸು ವಾ ನಿರನ್ತರಂ ವಲಿಯೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವತ್ಥಂ। ಸಚೇ ಪನ ಜಾಣುತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ವಲಿಯೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಸಂವೇಲ್ಲಿಯಂ ನಿವಾಸೇನ್ತೀತಿ ಮಲ್ಲಕಮ್ಮಕಾರಾದಯೋ ವಿಯ ಕಚ್ಛಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿವಾಸೇನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿವಾಸೇತುಂ ಗಿಲಾನಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸೇತಪಟಪಾರುತಾದಿವಸೇನ ನ ಗಿಹಿಪಾರುತಂ ಪಾರುಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೇತಪಟಪಾರುತಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಾರುತಂ ಏಕಸಾಟಕಪಾರುತಂ ಸೋಣ್ಡಪಾರುತಂ ಅನ್ತೇಪುರಿಕಪಾರುತಂ ಮಹಾಜೇಟ್ಠಕಪಾರುತಂ ಕುಟಿಪವೇಸಕಪಾರುತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಾರುತಂ ಪಾಳಿಕಾರಕಪಾರುತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಾರುತಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಗಿಹಿಪಾರುತಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸೇತಪಟಾ ಅಡ್ಢಪಾಲಕನಿಗಣ್ಠಾ
ಕಾಜಕಥಾ
೪೩. ಕಾಜಕಥಾಯಂ ಮುಣ್ಡವೇಠೀತಿ ಯಥಾ ರಞ್ಞೋ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣಮನುಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಭತೋಕಾಜನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಜೇ ಪುರತೋ ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಉಭೋಸು ಭಾಗೇಸು ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ವಹಿತಬ್ಬಭಾರಂ। ಏಕತೋಕಾಜನ್ತಿ ಏಕತೋ ಪಚ್ಛತೋಯೇವ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ವಹಿತಬ್ಬಭಾರಂ। ಅನ್ತರಾಕಾಜನ್ತಿ ಮಜ್ಝೇ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಹಿತಬ್ಬಭಾರಂ। ಸೀಸಭಾರಾದಯೋ ಸೀಸಾದೀಹಿ ವಹಿತಬ್ಬಭಾರಾದಯೋ ಏವ। ಓಲಮ್ಬಕನ್ತಿ ಹತ್ಥೇನ ಓಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ವಹಿತಬ್ಬಭಾರಂ। ಏತೇಸು ಉಭತೋಕಾಜಮೇವ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸೇಸಾ ವಟ್ಟನ್ತಿ।
ದನ್ತಕಟ್ಠಕಥಾ
೪೪. ದನ್ತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಞ್ಚ ದೋಸಾ ನಾಮ ಅಚಕ್ಖುಸ್ಸಂ, ಮುಖಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ, ರಸಹರಣಿಯೋ ನ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಸೇಮ್ಹಂ ಭತ್ತಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧತಿ, ಭತ್ತಮಸ್ಸ ನಚ್ಛಾದೇತೀತಿ। ತತ್ಥ ಅಚಕ್ಖುಸ್ಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖೂನಂ ಹಿತಂ ನ ಹೋತಿ, ಪರಿಹಾನಿಂ ಜನೇತಿ। ನಚ್ಛಾದೇತೀತಿ ನ ರುಚ್ಚತಿ। ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸಾ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತೋ ದೀಘದನ್ತಕಟ್ಠಖಾದನೇ ಚ ಅತಿಮದಾಹಕದನ್ತಕಟ್ಠಖಾದನೇ ಚ ದುಕ್ಕಟಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪರಮಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಪಚ್ಛಿಮಂ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಂ ಪರಮಂ ಏತಸ್ಸ ದನ್ತಕಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪರಮಂ। ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಮಾಣಂ ಏತಸ್ಸ ದನ್ತಕಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಪಚ್ಛಿಮಂ। ಅತಿಮದಾಹಕನ್ತಿ ಅತಿಖುದ್ದಕಂ। ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಂ ಮಹಾದನ್ತಕಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಖುದ್ದಕದನ್ತಕಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಪಞ್ಚಛಸತ್ತಙ್ಗುಲಂ ಮಜ್ಝಿಮದನ್ತಕಟ್ಠಂ ನಾಮ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುವಿಧೇನ ಉದಕೇನ ತಿವಿಧೇನ ದನ್ತಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪರಮನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಮಾಣಙ್ಗುಲೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪರಮ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮೨) ಮಾಹ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪಮಾಣಙ್ಗುಲೇನಾತಿ ಇದಂ ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲತೋ ಅಧಿಕಪ್ಪಮಾಣಂ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ತಕಮೇವ ಚ ಕತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಮಾಣಙ್ಗುಲೇನ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವಡ್ಢಕಿಹತ್ಥತೋ ಅಙ್ಗುಲಂ ಪಮಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಗೇಹಾದೀನಿ ಮಿನನ್ತಿ, ತೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಮಾಣಙ್ಗುಲಭೂತೇನ ವಡ್ಢಕಿಅಙ್ಗುಲೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪರಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೮೦-೨೮೨) ‘‘ಪಮಾಣಙ್ಗುಲೇನಾತಿ ‘‘ಪಮಾಣಙ್ಗುಲೇನಾತಿ ವಡ್ಢಕಿಅಙ್ಗುಲೇನ, ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನಾ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಪಚ್ಛಿಮವಚನೇನ ಸಮೇತಿ। ನ ಹಿ ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನ
ರುಕ್ಖರೋಹನಕಥಾ
೪೫. ರುಕ್ಖಾರೋಹನಕಥಾಯಂ ಪುರಿಸೋ ಪಮಾಣೋ ಯಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪೋರಿಸೋ, ಉದ್ಧಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತಹತ್ಥೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮನುಸ್ಸಕಾಯಪ್ಪಮಾಣೋ ಪಞ್ಚಹತ್ಥಮತ್ತಉಚ್ಚೋ ರುಕ್ಖಪದೇಸೋ, ತಂ ಪೋರಿಸಂ ರುಕ್ಖಂ, ಅವಯವೇ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ, ಆಭುಸೋ ಪದನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಪದಾ, ಪರಿಸ್ಸಯಾ। ಯಾವ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇತಿ ಯಾವದತ್ಥೋ, ರುಕ್ಖೋ, ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಪಯೋಜನವಾಚಕೋ। ಯಾವ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ಅಭಿರುಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಛನ್ದಾರೋಪನಕಥಾ
೪೬. ಛನ್ದಾರೋಪನಕಥಾಯಂ ಛನ್ದಸೋತಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯ। ನ ಆರೋಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ನ ಆರೋಪೇತಬ್ಬಂ। ಸಕಾಯ ನಿರುತ್ತಿಯಾತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ। ತತ್ಥ ಸನ್ತೇಹಿ ಕತಾತಿ ಸಕ್ಕಟಾ, ಅಟ್ಠಕವಾಮಕಾದೀಹಿ ಸಮಿತಪಾಪೇಹಿ ಇಸೀಹಿ ಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಕ್ಕರಿತಬ್ಬಾ ಪೂಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಕ್ಕಟಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹನತೋ, ತದತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪೂಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಸೀಯತೇತಿ ಭಾಸಾ, ಸಕ್ಕಟಾ ಚ ಸಾ ಭಾಸಾ ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾ। ವೇದತ್ತಯಗತಾ ನಿರುತ್ತಿ, ಸಸ್ಸ ಏಸಾತಿ ಸಕಾ, ಭಗವತೋ ವಚನನ್ತ್ಯತ್ಥೋ। ಮಗಧೇ ಜಾತಾ ಮಾಗಧಿಕಾ, ಆದಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಜಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಚ್ಚತೇತಿ ಉತ್ತಿ, ನೀಹರಿತ್ವಾ ಉತ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿ, ಪಿಟಕತ್ತಯತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಕಥೀಯತೇತ್ಯತ್ಥೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಸಾ
ನರಾ ಯಾಯಾದಿಕಪ್ಪಿಕಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ
ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಚಾಪಿ ಭಾಸರೇ’’ತಿ॥
ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಲೋಕಾಯತಕಥಾ
೪೭. ಲೋಕಾಯತಕಥಾಯಂ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋ, ಸತ್ತಲೋಕೋ। ಆಭುಸೋ ಯತನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಯತಂ, ಲೋಕಸ್ಸ ಆಯತಂ ಲೋಕಾಯತಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಭುಸೋ ವೀರಿಯಕರಣಟ್ಠಾನನ್ತ್ಯತ್ಥೋ। ಕಿಂ ತಂ? ತಿತ್ಥಿಯಸತ್ಥಂ। ಸಬ್ಬಂ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಸಕುಣಾದೀಹಿ ಪರಿಭುತ್ತಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಂ ಅನುಚ್ಛಿಟ್ಠಂ ಇಮಸ್ಸ ಅವಸೇಸಭೋಜನಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಅಪರಿಭುತ್ತಪುಬ್ಬತ್ತಾ। ಸೇತೋ ಕಾಕೋ ಅಟ್ಠಿಸ್ಸ ಸೇತತ್ತಾ, ಕಾಳೋ ಬಕೋ ಪಾದಸ್ಸ ಕಾಳತ್ತಾತಿ। ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ, ನಿರತ್ಥಕಮೇವ ಕಾರಣಂ ನಿರತ್ಥಕಕಾರಣಂ। ತೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ನಿರತ್ಥಕಕಾರಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ। ತರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ಪಟ್ಟನಂ। ತಿತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ಲದ್ಧಿ, ತಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ। ಸಾಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಾವಕೇ ಏತ್ಥಾತಿ ಸತ್ಥಂ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಸತ್ಥಂ ತಿತ್ಥಿಯಸತ್ಥಂ। ನ ತಿರಚ್ಛಾನವಿಜ್ಜಾ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಯಾ ಕಾಚಿ ಬಾಹಿರಕಾ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಾ। ನ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ತನಾ ನ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಾ। ನ ವಾಚೇತಬ್ಬಾತಿ ಪರೇಸಂ ನ ವಾಚೇತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಖಿಪಿತಕಥಾ
೪೮. ಖಿಪಿತಕಥಾಯಂ ಖಿಪೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಖಿಪಿತೋ। ಖಿಪಿ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇತಿ ಧಾತು। ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಿಪಿತೇತಿ ಜೀವಾತಿ ಜೀವ ಪಾಣಧಾರಣೇತಿ ಧಾತು, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಖಿಪಿತೇ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಜೀವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಖಿಪಿತೇ ಗಿಹಿನಾ ‘‘ಜೀವಥ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸತಿ ‘‘ಚಿರಂ ಜೀವಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವುಚ್ಚಮಾನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಾಚಕತ್ತಾ ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ಕಮ್ಮಭೂತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣವನ್ತಕಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಕಿಂ ‘‘ಗೋಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಪುರಿಸೋ ಆಗತೋ’’ತಿ
ಲಸುಣಕಥಾ
೪೯. ಲಸುಣಕಥಾಯಂ ‘‘ಲಸುಣಂ ನಾಮ ಮಾಗಧಕ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೭೯೫) ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೯೫) ಪನ ‘‘ಮಾಗಧಕನ್ತಿ ಮಗಧೇಸು ಜಾತಂ। ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಜಾತಲಸುಣಮೇವ ಹಿ ಇಧ ಲಸುಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಮ್ಪಿ ಭಣ್ಡಿಕಲಸುಣಮೇವ, ನ ಏಕದ್ವಿತಿಮಿಞ್ಜಕಂ। ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನ ‘ಜಾತಿದೇಸಂ ಅವತ್ವಾ ‘ಮಾಗಧಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಿಕಲಸುಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಭಣ್ಡಿಕೇ ಏಕತೋಯೇವ ಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರತಿ, ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕೇಕಂ ಮಿಞ್ಜಂ ಖಾದನ್ತಿಯಾ ಪನ ಪಯೋಗಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ, ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ವಸೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪನ ದುಕ್ಕಟಂ।
ಪಲಣ್ಡುಕಾದೀನಂ ವಣ್ಣೇನ ವಾ ಮಿಞ್ಜಾಯ ವಾ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಣ್ಣೇನ ತಾವ ಪಲಣ್ಡುಕೋ ನಾಮ ಪಣ್ಡುವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ। ಭಞ್ಜನಕೋ ಲೋಹಿತವಣ್ಣೋ, ಹರಿತಕೋ ಹರಿತವಣ್ಣೋ, ಮಿಞ್ಜಾಯ ‘‘ಸಭಾವೇನೇವಾತಿ ಸೂಪಸಮ್ಪಾಕಾದಿಂ ವಿನಾವ। ಬದರಸಾಳವಂ ನಾಮ ಬದರಫಲಾನಿ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಚುಣ್ಣೇತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಖಾದನೀಯವಿಕತೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೭೯೩-೭೯೭) ವುತ್ತಂ।
ನಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾದಿಕಥಾ
೫೦. ನಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಪರಿಭಣ್ಡಕತಭೂಮಿ ನಾಮ ಸಣ್ಹಮತ್ತಿಕಾಹಿ ಕತಾ ಕಾಳವಣ್ಣಾದಿಭೂಮಿ ಸೇನಾಸನಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಕಾಯೇವ। ತಥೇವ ವಳಞ್ಜೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪರಿಭುತ್ತನೀಹಾರೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘ನೇವಾಸಿಕಾ ಪಕತಿಯಾ ಅನತ್ಥತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಠಪೇನ್ತಿ ಚೇ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವಾ’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ‘ದ್ವಾರಮ್ಪೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತದ್ವಾರವಾತಪಾನಾದಯೋ ಅಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಪಿ ನ ಅಪಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾ। ಲೋಮೇಸೂತಿ ಲೋಮೇಸು ಫುಸನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೩೨೪) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೩೨೪) ‘‘ಪರಿಭಣ್ಡಕತಭೂಮಿ ವಾತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಾದಿಕತಸಣ್ಹಭೂಮಿ ವಾ। ಸೇನಾಸನಂ ವಾತಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿ ವಾ। ತಥೇವ ವಳಞ್ಜೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನೇವಾಸಿಕೇಹಿ ಧೋತಪಾದಾದೀಹಿ ವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಧೋತಪಾದಾದೀಹಿ ವಳಞ್ಜನ್ತಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ದ್ವಾರಮ್ಪೀ’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವಾರವಾತಪಾನಾದಯೋ ಅಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಪಿ ನ ಅಪಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾ। ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಅಪಸ್ಸಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ಇಧ ಲೋಮಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩೨೩-೩೨೪) ‘‘ನೇವಾಸಿಕಾ ಪಕತಿಯಾ ಅನತ್ಥತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಠಪೇನ್ತಿ ಚೇ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಲಿಖಿತಂ, ದ್ವಾರವಾತಪಾನಾದಯೋ ಅಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಪಿ ನ ಅಪಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅವನ್ದಿಯವನ್ದಿಯಕಥಾ
೫೧. ಅವನ್ದಿಯವನ್ದಿಯಕಥಾಯಂ ಇಧ ಪಕರಣಾಚರಿಯೇನ ಸೇನಾಸನಕ್ಖನ್ಧಕಪಾಳಿವಸೇನ ದಸ ಅವನ್ದಿಯಾ, ತಯೋ ವನ್ದಿಯಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಆಗತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪರಿವಾರಪಾಳಿಯಂ (ಪರಿ॰ ೪೬೭ ಆದಯೋ) ಪನ ಉಪಾಲಿಪಞ್ಚಕೇ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಕವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅವನ್ದಿಯಾ, ಪಞ್ಚ ವನ್ದಿಯಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಕಥಂ? ‘‘ಕತಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಅವನ್ದಿಯಾತಿ? ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಉಪಾಲಿ, ಅವನ್ದಿಯಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ರಚ್ಛಗತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಓತಮಸಿಕೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಅಸಮನ್ನಾಹರನ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಸುತ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ। ಇಮೇ ಖೋ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಅಪರೇಪಿ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಯಾಗುಪಾನೇ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಭತ್ತಗ್ಗೇ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಏಕಾವತ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ನಗ್ಗೋ ಅವನ್ದಿಯೋ। ಇಮೇ ಖೋ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಅಪರೇಪಿ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಖಾದನ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಉಚ್ಚಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋ ಅವನ್ದಿಯೋ। ಇಮೇ ಖೋ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಅಪರೇಪಿ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ಅವನ್ದಿಯಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಪುರೇಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ
‘‘ಕತಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ವನ್ದಿಯಾತಿ? ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಉಪಾಲಿ, ವನ್ದಿಯಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಪಚ್ಛಾಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಪುರೇಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ವನ್ದಿಯೋ, ನಾನಾಸಂವಾಸಕೋ ವುಡ್ಢತರೋ ಧಮ್ಮವಾದೀ ವನ್ದಿಯೋ, ಆಚರಿಯೋ ವನ್ದಿಯೋ, ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ವನ್ದಿಯೋ, ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸಮಾರಕೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವನ್ದಿಯೋ। ಇಮೇ ಖೋ, ಉಪಾಲಿ, ಪಞ್ಚ ವನ್ದಿಯಾ’’ತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೬೭) ‘‘ಓತಮಸಿತೋತಿ ಅನ್ಧಕಾರಗತೋ। ತಞ್ಹಿ ವನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಮಞ್ಚಪಾದಾದೀಸುಪಿ ನಲಾಟಂ ಪಟಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ। ಅಸಮನ್ನಾಹರನ್ತೋತಿ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತತ್ತಾ ವನ್ದನಂ ಅಸಮನ್ನಾಹರನ್ತೋ। ಸುತ್ತೋತಿ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ। ಏಕಾವತ್ತೋತಿ ಏಕತೋ ಆವತ್ತೋ ಸಪತ್ತಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ ವೇರೀ ವಿಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಂ ಅವನ್ದಿಯೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ವನ್ದಿಯಮಾನೋ ಪಾದೇನಪಿ ಪಹರೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋತಿ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತಯಮಾನೋ। ಖಾದನ್ತೋತಿ ಪಿಟ್ಠಖಜ್ಜಕಾದೀನಿ ಖಾದನ್ತೋ। ಉಚ್ಚಾರಞ್ಚ ಪಸ್ಸಾವಞ್ಚ ಕರೋನ್ತೋ ಅನೋಕಾಸಗತತ್ತಾ ಅವನ್ದಿಯೋ। ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋತಿ ತಿವಿಧೇನಪಿ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮೇನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋ ಅವನ್ದಿಯೋ, ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಕಮ್ಮಕತಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ, ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾಪಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ವುತ್ತೇಸು ಅವನ್ದಿಯೇಸು ನಗ್ಗಞ್ಚ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕಞ್ಚ ವನ್ದನ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ ಆಪತ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವನ್ದಿಯೋತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾಚರಿಯೋ ನಿಸ್ಸಯಾಚರಿಯೋ ಉದ್ದೇಸಾಚರಿಯೋ ಓವಾದಾಚರಿಯೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋಪಿ ಆಚರಿಯೋ ವನ್ದಿಯೋ’’ತಿ ಆಗತೋ।
‘‘ಅನ್ತರಾ ವುತ್ತಕಾರಣೇನಾತಿ ತಞ್ಹಿ ವನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಮಞ್ಚಪಾದಾದೀಸು ನಲಾಟಂ ಪಟಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪರಿವಾರ ೩.೪೬೭) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟಿ॰ ಪರಿವಾರ ೨.೪೬೭) ಪನ ‘‘ಮಞ್ಚಪಾದಾದೀಸುಪಿ ನಲಾಟಂ ಪಟಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ವನ್ದಿತುಂ ಓನಮನ್ತಸ್ಸ ನಲಾಟಂ ವಾ ಅಕ್ಖಿ ವಾ ಮಞ್ಚಾದೀಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಏತೇನ ವನ್ದತೋಪಿ ಆಪತ್ತಿಅಭಾವಂ ವತ್ವಾ ವನ್ದನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತರೇಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇಸು। ನಗ್ಗಾದೀಸು ಪನ ವನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ। ಏಕತೋ ಆವತ್ತೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೋಸಾಗತಿಪಕ್ಖೇ ಪರಿವತ್ತೋ, ಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘ಸಪತ್ತಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ’ತಿ। ವನ್ದಿಯಮಾನೋತಿ ಓನಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿಯಮಾನೋ। ವನ್ದಿತಬ್ಬೇಸು ಉದ್ದೇಸಾಚರಿಯೋ ನಿಸ್ಸಯಾಚರಿಯೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ನವಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ತೇ ವುಡ್ಢಾ ಏವ ವನ್ದಿಯಾ’ತಿ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಗತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪರಿವಾರ ೪೬೭) ‘‘ಏಕಾವತ್ತೋತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋತಿ ಕಿರ ಅತ್ಥೋ। ಏಕವತ್ಥೋತಿಪಿ ಕೇಚಿ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಕಿರ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉದ್ಧಟಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏಕಾವತ್ತೋತಿ ಹಿ ಉದ್ಧಟಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅನ್ತರಾ ವುತ್ತಕಾರಣೇನಾತಿ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತತ್ತಾ ಅಸಮನ್ನಾಹರನ್ತೋ
ದುತಿಯಗಾಥಾಸಙ್ಗಣಿಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪರಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೭೭) ‘‘ದಸ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಾಭಿವಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ಸೇನಾಸನಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತಾ ದಸ ಜನಾ। ಅಞ್ಜಲಿಸಾಮೀಚೇನ ಚಾತಿ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಞ್ಜಲಿ ಚ ತೇಸಂ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ। ನೇವ ಪಾನೀಯಪುಚ್ಛನತಾಲವಣ್ಟಗ್ಗಹಣಾದಿ ಖನ್ಧಕವತ್ತಂ ತೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಜಲಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸನ್ನಂ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ದಸನ್ನಂ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
‘‘ನವಕತರೇನ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ ಕತಿ ಧಮ್ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾತಿ? ನವಕತರೇನುಪಾಲಿ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ನವಕತರೇನುಪಾಲಿ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಭೋಹಿ ಪಾಣಿತಲೇಹಿ ಪಾದಾನಿ ಪರಿಸಮ್ಬಾಹನ್ತೇನ ಪೇಮಞ್ಚ ಗಾರವಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ। ನವಕತರೇನುಪಾಲಿ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ
ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಸರೂಪಞ್ಚ ಕಥಿತಂ। ಕಥಂ? ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ ಉಭೋ ಅಂಸೇ ವಿವರಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಉಭೋ ಅಂಸೇ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಏತೇನ ಸಙ್ಘಾಟಿ ಪನ ಏಕಂಸಂ ಕತಾಪಿ ಅಕತಾಪಿ ನತ್ಥಿ ದೋಸೋತಿ ಪಕಾಸಿತೋ
ಕಥಂ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತಸರೂಪಂ ಕಥಿತಂ? ಇಧ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏಕಂ, ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏಕಂ, ಉಭೋಹಿ ಪಾಣಿತಲೇಹಿ ಪಾದಾನಿ ಪರಿಸಮ್ಬಾಹನ್ತೇನಾತಿ ಏಕಂ, ಪೇಮಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏಕಂ, ಗಾರವಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏಕಂ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತಸರೂಪಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಕಾರಕೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿನಾ ಕಾಯಪಣಾಮಮನೋಪಣಾಮವಸೇನ ಮಹತೋ ಹಿತಸುಖಸ್ಸ ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖಿತೇನ ವನ್ದನಾನಯೇನ ವನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಇದಾನಿ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ಅಭಿನವಆಗತಾನಂ ದಹರಾನಞ್ಚ ಸಾಮಣೇರಾನಞ್ಚ ವನ್ದನಾನಯಂ ಸಿಕ್ಖನ್ತಾ ನ ಇಮಂ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಂ ಪಾಳಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪವೇಣೀಆಗತನಯಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಯದಿ ಠತ್ವಾ ವನ್ದಥ, ದ್ವೇ ಪಾದತಲಾನಿ ಸಮಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಹತ್ಥತಲಾನಿ ಸಮಂ ಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ನಲಾಟೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾಭಿಮುಖಂ ಓನಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಥಾತಿ, ಅಯಂ ನಯೋ ‘‘ಏವಂ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಸುವಣ್ಣಕದಲಿ ವಿಯ ಬಾರಾಣಸಿನಗರಾಭಿಮುಖಂ ಓನಮಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ ‘‘ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ
ಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಾದಾನಂ ವನ್ದನಕಾಲೇ ಪನ ಏಕಚ್ಚೇ ಪಠಮಂ ಅತ್ತನೋ ಸೀಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ತೇನ ಹತ್ಥದ್ವಯೇನ ಥೇರಾನಂ ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪರಿಯೇವ ಸಮ್ಬಾಹನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಪಠಮಂ ಥೇರಾನಂ ಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಸಚೀವರಂಯೇವ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಹತ್ಥದ್ವಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಸೀಸಂ ಪರಾಮಸನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಛುಪನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತಿ। ಏಸಪಿ ನಯೋ ನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠೋ। ರಾಮಞ್ಞದೇಸಿಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಂ ಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದನಕಾಲೇ ಥೇರಾನಂ ಪಾದಗ್ಗಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಚೀವರತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪಾದಗ್ಗಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಹತ್ಥೇನ ಸಮ್ಬಾಹಿತ್ವಾ ಸೀಸೇನ ಪವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಚುಮ್ಬಿತ್ವಾ ಲೇಹಿತ್ವಾ ಚಿರಪ್ಪವಾಸಾಗತಪಿಯಮನಾಪಉಪಜ್ಝಾಯಂ ವಾ ಆಚರಿಯಂ ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತಾ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ। ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಪರಿವಾರಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಉಭೋಹಿ ಪಾಣಿತಲೇಹಿ ಪಾದಾನಿ ಪರಿಸಮ್ಬಾಹನ್ತೇನ ಪೇಮಞ್ಚ ಗಾರವಞ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಗತಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ
ಆಸನ್ದಾದಿಕಥಾ
೫೫. ಆಸನ್ದಾದಿಕಥಾಯಂ ಚತುರಸ್ಸಪೀಠನ್ತಿ ಸಮಚತುರಸ್ಸಂ। ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪಾದಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪಾದಕಮೇವ ವಟ್ಟತಿ। ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಮಚತುರಸ್ಸಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಆಯತಚತುರಸ್ಸಾ ಪನ ಸತ್ತಙ್ಗಪಞ್ಚಙ್ಗಾಪಿ ಉಚ್ಚಪಾದಾ ನ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ವೇತ್ತೇಹೇವ ಚತುರಸ್ಸಾದಿಆಕಾರೇನ ಕತಂ ಭದ್ದಪೀಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇತ್ತಮಯಪೀಠ’’ನ್ತಿ। ದಾರುಪಟ್ಟಿಕಾಯ ಉಪರೀತಿ ಅಟನಿಆಕಾರೇನ ಠಿತದಾರುಪಟಲಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ। ಉದ್ಧಂ ಪಾದಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇಸನಕಾಲಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಳಕಸ್ಸ ‘‘ಏಳಕಪಾದಪೀಠ’’ನ್ತಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೯೭) ವುತ್ತಂ।
ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಕಥಾ
೫೬. ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಕಥಾಯಂ ‘‘ವಾಳರೂಪಾನೀತಿ ಆಹರಿಮಾನಿ ವಾಳರೂಪಾನಿ, ‘ಅಕಪ್ಪಿಯರೂಪಾಕುಲೋ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ’ತಿ ಸಾರಸಮಾಸೇ ವುತ್ತಂ। ದೀಘಲೋಮಕೋ ಮಹಾಕೋಜವೋತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಲೋಮೋ ಕಾಳಕೋಜವೋ। ‘ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಾನಿ ಕಿರ ತಸ್ಸ ಲೋಮಾನೀ’ತಿ ವಚನತೋ ಚತುರಙ್ಗುಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ವಾನಚಿತ್ರೋ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣೋತಿ ಭಿತ್ತಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿತ್ರೋ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣೋ। ಘನಪುಪ್ಫಕೋ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣೋತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯಲೋಹಿತತ್ಥರಣೋ ಪಕತಿತೂಲಿಕಾತಿ ರುಕ್ಖತೂಲಲತಾತೂಲಪೋಟಕೀತೂಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತೂಲಾನಂ ಅಞ್ಞತರಪುಣ್ಣಾ ತೂಲಿಕಾ। ‘ಉದ್ದಲೋಮೀತಿ ಉಭತೋದಸಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣಂ। ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ಏಕತೋದಸಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣ’ನ್ತಿ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಸಾರಸಮಾಸೇ ಪನ ‘ಉದ್ದಲೋಮೀತಿ ಏಕತೋಉಗ್ಗತಪುಪ್ಫಂ। ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ಉಭತೋಉಗ್ಗತಪುಪ್ಫ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘ಕೋಸೇಯ್ಯಕಟ್ಟಿಸ್ಸಮಯನ್ತಿ ಕೋಸೇಯ್ಯಕಸಟಮಯ’ನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಸುದ್ಧಕೋಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬನರಹಿತಂ। ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನೇತ್ಥ ‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕಂ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಗೋನಕಾದೀನಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕ’ನ್ತಿ ಏತೇನ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬನರಹಿತಾಪಿ ತೂಲಿಕಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಯಾನಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಭೂಮತ್ಥರಣವಸೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಮಞ್ಚಾದೀಸು ಚ ಉಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಗರುಕೇ ಠಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸುತ್ತನ್ತಿಕದೇಸನಾಯ ಪನ ಗಹಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕಂ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಪರೇ।
ಅಜಿನಚಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮೇಹಿ। ತಾನಿ ಕಿರ ಚಮ್ಮಾನಿ ಸುಖುಮತರಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಪಟ್ಟತಿಪಟ್ಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣೀ’ತಿ। ಉತ್ತರಂ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಛಾದೇತೀತಿ ಉತ್ತರಚ್ಛದೋ, ವಿತಾನಂ, ತಞ್ಚ ಲೋಹಿತವಿತಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘ಉಪರಿಬದ್ಧೇನ ರತ್ತವಿತಾನೇನಾ’ತಿ, ‘ರತ್ತವಿತಾನೇಸು ಚ ಕಾಸಾವಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕುಸುಮ್ಭಾದಿರತ್ತಮೇವ ನ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಉಪಧಾನನ್ತಿ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಉಪಧಾನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಅಲೋಹಿತಕಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿಯೇವ, ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಿನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಸೀದಿತುನ್ತಿ ಅಪಸ್ಸಾಯ ನಿಸೀದಿತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ಆಗತೋ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೫೪) – ಪನ ವಾಳರೂಪಾನೀತಿ ಆಹರಿಮಾನಿ ವಾಳರೂಪಾನಿ। ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಾನೀತಿ ಉದ್ದಲೋಮೀಏಕನ್ತಲೋಮೀಹಿ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ। ಚತುರಙ್ಗುಲತೋ ಹಿ ಊನಾನಿ ಕಿರ ಉದ್ದಲೋಮೀಆದೀಸು ಪವಿಸನ್ತಿ। ವಾನಚಿತ್ರೋ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣೋತಿ ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಉಣ್ಣಾಮಯಸುತ್ತೇಹಿ ಭಿತ್ತಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ವಾಯಿತ್ವಾ ಕತಚಿತ್ತತ್ಥರಣೋ। ಘನಪುಪ್ಫಕೋತಿ ಬಹಲರಾಗೋ। ಪಕತಿತೂಲಿಕಾತಿ ತೂಲಪುಣ್ಣಾ ಭಿಸಿ। ವಿಕತಿಕಾತಿ ಸೀಹರೂಪಾದಿವಸೇನ ವಾನಚಿತ್ರಾವ ಗಯ್ಹತಿ। ‘‘ಉದ್ದಲೋಮೀತಿ ಉಭತೋದಸಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣಂ। ಏಕನ್ತಲೋಮೀತಿ ಏಕನ್ತದಸಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಕೋಸೇಯ್ಯಕಟ್ಟಿಸ್ಸಮಯನ್ತಿ ಕೋಸಿಯಸುತ್ತಾನಂ ಅನ್ತರಾ ಸುವಣ್ಣಮಯಸುತ್ತಾನಿ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ವೀತಂ, ಸುವಣ್ಣಸುತ್ತಂ ಕಿರ ಕಟ್ಟಿಸ್ಸಂ ಕಸಟನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಕೋಸೇಯ್ಯಕಸಟಮಯ’’ನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಲಿತ್ತಂ। ಸುದ್ಧಕೋಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬನರಹಿತಂ।
ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮಾನಂ ಅತಿಸುಖುಮತ್ತಾ ದುಪಟ್ಟತಿಪಟ್ಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣೀ’’ತಿ। ರತ್ತವಿತಾನೇನಾತಿ ಸಬ್ಬರತ್ತೇನ ಚಿತ್ರಂ ವಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಉಭತೋಉಪಧಾನೇಸು ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಲೋಹಿತಕಸದ್ದೋ ಚಿತ್ತೇ ವಟ್ಟತಿ। ಪಟಲಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚಿತ್ತಕಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥರಣಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಕಾಸಾವಂ ಪನ ಲೋಹಿತಙ್ಗವೋಹಾರಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿತಾನೇಪಿ ಉಭತೋಉಪಧಾನೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇ ಪಮಾಣಯುತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಬಿಮ್ಬೋಹನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಥಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ತಂ ಪನ ಉಪಧಾನಂ ಉಪೋಸಥಿಕಾನಂ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ವಟ್ಟತಿ। ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಮೇವ ಹಿ ತದಾ ತೇಸಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕಂ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಗೋನಕಾದೀನಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾ ಅಭಿನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅಪಸ್ಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಾಸಾದಪರಿಭೋಗಕಥಾ
ಪಾಸಾದಪರಿಭೋಗಕಥಾಯಂ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಞ್ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೩೨೦) ಪನ ‘‘ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿವಿಚಿತ್ರಾನೀತಿ ಸಙ್ಘಿಕಸೇನಾಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪುಗ್ಗಲಿಕಂ ಪನ ಸುವಣ್ಣಾದಿವಿಚಿತ್ರಂ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಮೇವ ನ ವಟ್ಟತಿ ‘ನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಜಾತರೂಪರಜತಂ ಸಾದಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೯೯) ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೨೦) ‘ಸಙ್ಘಿಕವಿಹಾರೇ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಿಕವಿಹಾರೇ ವಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗೋನಕಾದಿಅಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡವಿಸಯೇ ಏವ ವುತ್ತಂ ಏಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸಪಿ ತೇಸಂ ಗಹಣೇ ದೋಸಾಭಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಪಾಹನಕಥಾ
ಉಪಾಹನಕಥಾಯಂ ‘‘ಅದ್ದಾರಿಟ್ಠಕವಣ್ಣಾತಿ ಅಭಿನವಾರಿಟ್ಠಫಲವಣ್ಣಾ, ಉದಕೇನ ತಿನ್ತಕಾಕಪತ್ತವಣ್ಣಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಉಣ್ಣಾಹಿ ಕತಪಾದುಕಾತಿ ಉಣ್ಣಾಲೋಮಮಯಕಮ್ಬಲೇಹಿ, ಉಣ್ಣಾಲೋಮೇಹಿ ಏವ ವಾ ಕತಪಾದುಕಾ। ಕಾಳಸೀಹೋತಿ ಕಾಳಮುಖವಾನರಜಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೪೬) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೪೬) ಪನ ‘‘ಅದ್ದಾರಿಟ್ಠಕವಣ್ಣಾತಿ ಅಲ್ಲಾರಿಟ್ಠಫಲವಣ್ಣಾ, ತಿನ್ತಕಾಕಪಕ್ಖವಣ್ಣಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ರಜನನ್ತಿ ಉಪರಿಲಿತ್ತನೀಲಾದಿವಣ್ಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘ಚೋಳಕೇನ ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ’ತಿ। ತಞ್ಹಿ ತಥಾ ಪುಞ್ಛಿತೇ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಯಂ ಪನ ಚಮ್ಮಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಾಪನಯನತ್ಥಂ ಕಾಳರತ್ತಾದಿರಜನೇಹಿ ರಞ್ಜಿತತ್ತಾ ಕಾಳರತ್ತಾದಿವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಚೋಳಾದೀಹಿ ಅಪನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಚಮ್ಮಗತಿಕಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಖಲ್ಲಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಣ್ಹಿಪಿಧಾನಚಮ್ಮಂ ಅಪರಿಗಳನತ್ಥಂ ಪಣ್ಹಿಯಾ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಅಪಿಧಾಯ ಆರೋಪನಬನ್ಧನಮತ್ತಂ ವಟ್ಟತಿ। ವಿಚಿತ್ರಾತಿ ಸಣ್ಠಾನತೋ ವಿಚಿತ್ರಪಟ್ಟಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ವಣ್ಣತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪನೇತಬ್ಬೇಸು ಖಲ್ಲಕಾದೀಸು ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಬಿಳಾಲಸದಿಸಮುಖತ್ತಾ ಮಹಾಉಲೂಕಾ ಪಕ್ಖಿಬಿಳಾಲಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಕ್ಖಲೋಮಮೇವ। ಉಣ್ಣಾಹಿ ಕತಪಾದುಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಣ್ಣಾಮಯಕಮ್ಬಲೇಹಿ ಕತಪಾದುಕಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಕಾಳಸೀಹೋತಿ ಚಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ನಿಸೀದನತ್ಥರಣಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಭೂಮತ್ಥರಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ ವಟ್ಟತೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೫೯) ಪನ ‘‘ಮಿಗಮಾತುಕೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ವಾತಮಿಗೋತಿ ಚ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ‘ಕಾಳಸೀಹೋ ಕಾಳಮುಖೋ ಕಪೀ’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಚಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಚಮ್ಮಂ ವಟ್ಟಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪರತೋ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ‘ಅತ್ತನೋ ಪುಗ್ಗಲಿಕವಸೇನ
ಯಾನಕಥಾ
ಯಾನಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಯುತ್ತಂ ಹತ್ಥವಟ್ಟಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೫೩) ಏತ್ಥ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಯುತ್ತಂ, ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹತ್ಥವಟ್ಟಕನ್ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾಪನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಸಯುತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಸಾರಥಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಪುರಿಸಾ ವಾ, ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ‘‘ಪೀಠಕಸಿವಿಕನ್ತಿ ಪೀಠಕಯಾನಂ। ಪಾಟಙ್ಕಿನ್ತಿ ಅನ್ದೋಲಿಕಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೫೩) ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪೀಠಕಸಿವಿಕನ್ತಿ ಫಲಕಾದಿನಾ ಕತಂ ಪೀಠಕಯಾನಂ। ಪಟಪೋತಲಿಕಂ ಅನ್ದೋಲಿಕಾ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಯಾನಂ ಉಪಾಹನೇನಪಿ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೫೩)।
ಚೀವರಕಥಾ
೫೭. ಚೀವರಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಹತಕಪ್ಪಾನನ್ತಿ ಏಕವಾರಧೋತಾನಂ। ಉತುದ್ಧಟಾನನ್ತಿ ಉತುತೋ ದೀಘಕಾಲತೋ ಉದ್ಧಟಾನಂ ಹತವತ್ಥಕಾನಂ, ಪಿಲೋತಿಕಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಾಪಣಿಕೇತಿ ಅನ್ತರಾಪಣತೋ ಪತಿತಪಿಲೋತಿಕಚೀವರೇ। ಉಸ್ಸಾಹೋ ಕರಣೀಯೋತಿ ಪರಿಯೇಸನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಪಟ್ಟಸತಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಗ್ಗಳಂ ತುನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನಖಣ್ಡಂ ಅಗ್ಗಳಂ, ಸುತ್ತೇನ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಂ ತುನ್ನಂ, ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕರಣಂ ಓವಟ್ಟಿಕಂ। ಕಣ್ಡುಪಕಂ ದಳೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ಉಪಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನಕಂ ‘‘ಅಚ್ಛುಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇಯ್ಯಂ। ಹತವತ್ಥಕಾನನ್ತಿ ಕಾಲಾತೀತವತ್ಥಾನಂ। ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನಖಣ್ಡನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನವತ್ಥಖಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ದಿಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿನ್ತಿ ದುಪಟ್ಟಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ। ಏಕಚ್ಚಿಯನ್ತಿ ಏಕಪಟ್ಟಂ ಅಗ್ಗಪಟ್ಟಂ। ಅಗ್ಗಳಂ ಅಜ್ಝಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಂ ಲಗ್ಗಾಪೇಯ್ಯಂ।
ಛಿನ್ನಚೀವರಕಥಾ
ಛಿನ್ನಚೀವರಕಥಾಯಂ ತೀಸು ಪನ ಚೀವರೇಸು ದ್ವೇ ವಾ ಏಕಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛಿನ್ನಕಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಛಿನ್ನಕಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಛಿನ್ನಕಂ ಅನ್ತರವಾಸಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೫) ವಚನತೋ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಸತ್ತಖಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚೇ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕತೇ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಚೀವರಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸಾಟಕೋ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ದ್ವೇ ಚೀವರಾನಿ ಛಿನ್ನಕಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ, ಏಕಂ ಚೀವರಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ। ದ್ವೀಸು ಚೀವರೇಸು ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕತೇಸು ಸಾಟಕೋ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ದ್ವೇ ಚೀವರಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾನಿ, ಏಕಂ ಚೀವರಂ ಛಿನ್ನಕಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚೀವರೇ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕತೇ ಸಾಟಕೋ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನ್ವಾಧಿಕಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತುನ್ತಿ ಏವಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇ ಸತಿ ಆಗನ್ತುಕಪಟ್ಟಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಕಥಾ
ಅಕಪ್ಪಿಯಚೀವರಕಥಾಯಂ ‘‘ನಗ್ಗಿಯಂ ಕುಸಚೀರಂ ಫಲಕಚೀರಂ ಕೇಸಕಮ್ಬಲಂ ವಾಳಕಮ್ಬಲಂ ಉಲೂಕಪಕ್ಖಿಕಂ ಅಜಿನಕ್ಖಿಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಮಾದಾನತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂನೀತಿ ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ನಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ನಗ್ಗಭಾವೋ ಅಚೇಲಕಭಾವೋ। ಕುಸಚೀರನ್ತಿ ಕುಸೇನ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ। ವಾಕಚೀರನ್ತಿ ತಾಪಸಾನಂ ವಕ್ಕಲಂ। ಫಲಕಚೀರನ್ತಿ ಫಲಕಸಣ್ಠಾನಾನಿ ಫಲಕಾನಿ ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ। ಕೇಸಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಕೇಸೇಹಿ ತನ್ತೇ ವಾಯಿತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಬಲಂ। ವಾಲಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಚಾಮರೀವಾಲೇಹಿ ವಾಯಿತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಬಲಂ। ಉಲೂಕಪಕ್ಖಿಕನ್ತಿ ಉಲೂಕಸಕುಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಹಿ ಕತನಿವಾಸನಂ ಅಜಿನಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ಸಲೋಮಂ ಸಖುರಂ ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮಂ। ತಾನಿ ತಿತ್ಥಿಯದ್ಧಜಭೂತಾನಿ ಅಚೀವರಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾನೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ಪೋತ್ಥಕೋ ಪನ ಅಪಾಕಟೋತಿ ತಂ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬನೀಲಕಾದೀನಿ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ‘‘ತಿಪಟ್ಟಚೀವರಸ್ಸ ವಾ ಮಜ್ಝೇ ದಾತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿಪಟ್ಟಚೀವರಂ ಧಾರೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಿಪಟ್ಟಾದೀನಞ್ಚ ಬಹುಪಟ್ಟಚೀವರಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಈದಿಸಾನಿ ಅಸಾರುಪ್ಪವಣ್ಣಾನಿ ಪಟಪಿಲೋತಿಕಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಞ್ಚುಕಂ ನಾಮ ಸೀಸತೋ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕಾಯಾರುಳ್ಹವತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಫಾಲೇತ್ವಾ ರಜಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ವೇಠನನ್ತಿ ಸೀಸವೇಠನಂ। ತಿರೀಟನ್ತಿ ಮಕುಟಂ। ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿರೀಟಕಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಚೀವರವಿಚಾರಣಕಥಾ
ಚೀವರವಿಚಾರಣಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನನ್ದೋ, ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನನ್ದೋ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ಮಯಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ಆಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ಕುಸಿಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಅಡ್ಢಕುಸಿಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಅಡ್ಢಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ವಿವಟ್ಟಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಅನುವಿವಟ್ಟಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಗೀವೇಯ್ಯಕಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಜಙ್ಘೇಯ್ಯಕಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಬಾಹನ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಛಿನ್ನಕಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ಥಲೂಖಂ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಞ್ಚ ಅನಭಿಚ್ಛಿತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೫) ವಚನತೋ ‘‘ಪಸ್ಸಸಿ
ತತ್ಥ ‘‘ಅಚ್ಛಿಬದ್ಧನ್ತಿ ಚತುರಸ್ಸಕೇದಾರಬದ್ಧಂ। ಪಾಳಿಬದ್ಧನ್ತಿ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ದೀಘಮರಿಯಾದಬದ್ಧಂ। ಮರಿಯಾದಬದ್ಧನ್ತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ರಸ್ಸಮರಿಯಾದಬದ್ಧಂ। ಸಿಙ್ಘಾಟಕಬದ್ಧನ್ತಿ ಮರಿಯಾದಾಯ ಮರಿಯಾದಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಿಙ್ಘಾಟಕಬದ್ಧಂ, ಚತುಕ್ಕಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋ ನಾಮ। ಕುಸಿಮ್ಪಿ ನಾಮಾತಿಆದೀಸು ಕುಸೀತಿ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಅನುವಾತಾದೀನಂ ದೀಘಪಟ್ಟಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಡ್ಢಕುಸೀತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾರಸ್ಸಪಟ್ಟಾನಂ ನಾಮಂ। ಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖಣ್ಡೇ ಮಹಾಮಣ್ಡಲಂ। ಅಡ್ಢಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಮಣ್ಡಲಂ। ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ಮಣ್ಡಲಞ್ಚ ಅಡ್ಢಮಣ್ಡಲಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬಿತಂ ಮಜ್ಝಿಮಖಣ್ಡಂ। ಅನುವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವೇ ಖಣ್ಡಾನಿ। ಗೀವೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಗೀವಾವೇಠನಟ್ಠಾನೇ ದಳ್ಹೀಕರಣತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಸುತ್ತಸಂಸಿಬ್ಬಿತಂ ಜಙ್ಘೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಜಙ್ಘಪಾಪುಣನಟ್ಠಾನೇ ತಥೇವ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಂ ಪಟ್ಟಂ। ಗೀವಾಟ್ಠಾನೇ ಚ ಜಙ್ಘಟ್ಠಾನೇ ಚ ಪಟ್ಟಾನಮೇತಂ ನಾಮನ್ತಿ। ಬಾಹನ್ತನ್ತಿ ಅನುವಿವಟ್ಟಾನಂ ಬಹಿ ಏಕೇಕಂ ಖಣ್ಡಂ। ಇತಿ ಪಞ್ಚಖಣ್ಡಿಕಚೀವರೇನೇತಂ ವಿಚಾರಿತನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅನುವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸ ಏಕಪಸ್ಸತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕಪಸ್ಸತೋ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಖಣ್ಡಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ। ಬಾಹನ್ತನ್ತಿ ಸುಪ್ಪಮಾಣಂ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪನ್ತೇನ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಬಾಹಾಯ ಉಪರಿ ಠಪಿತಾ ಉಭೋ ಅನ್ತಾ ಬಹಿಮುಖಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಏತಂ ನಾಮಂ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ನಯೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪೫) ಆಗತೋ।
ಚೀವರಸಿಬ್ಬನಕಥಾ
ದಣ್ಡಕಥಿನೇನಚೀವರಸಿಬ್ಬನಕಥಾಯಂ
ಛಮಾಯ ಕಥಿನಂ ಪತ್ಥರನ್ತಿ, ಕಥಿನಂ ಪಂಸುಕಿತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣಸನ್ಥಾರಕನ್ತಿ। ಕಥಿನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುವಾತಂ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಆರೋಪೇತುನ್ತಿ। ಕಥಿನಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಣ್ಡಕಥಿನಂ ಬಿದಲಕಂ ಸಲಾಕಂ ವಿನನ್ಧನರಜ್ಜುಂ ವಿನನ್ಧನಸುತ್ತಕಂ ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬೇತುನ್ತಿ। ಸುತ್ತನ್ತರಿಕಾಯೋ ವಿಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಳಿಮ್ಭಕನ್ತಿ। ಸುತ್ತಾ ವಙ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೋಘಸುತ್ತಕನ್ತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಧೋತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಕಥಿನಂ ಅಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಕಥಿನಂ ದುಸ್ಸತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧೋತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಕಥಿನಂ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಅಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಲ್ಲೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಕಥಿನಂ ಅಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಕಥಿನಂ ದುಸ್ಸತಿ। ಭಗವತೋ
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಉಪಾಹನಾ ಕಥಿನಂ ಅಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಕಥಿನಂ ದುಸ್ಸತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಉಪಾಹನೇನ ಕಥಿನಂ ಅಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ। ಯೋ ಅಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ।
ತೇನ
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಚ್ಚಾವಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇ ಧಾರೇನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ರೂಪಿಯಮಯಂ। ಮನುಸ್ಸಾ ಉಜ್ಝಾಯನ್ತಿ ಖೀಯನ್ತಿ ವಿಪಾಚೇನ್ತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಗಿಹೀ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ’’ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಚಾವಚಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಾ ಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠಿಮಯಂ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖನಾಭಿಮಯನ್ತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸೂಚಿಯೋಪಿ ಸತ್ಥಕಾಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಾಪಿ ನಸ್ಸನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವೇಸನವಿತ್ಥಕನ್ತಿ। ಆವೇಸನವಿತ್ಥಕೇ ಸಮಾಕುಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಗ್ಗಹಥವಿಕನ್ತಿ। ಅಂಸಬದ್ಧಕೋ ನ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಂಸಬದ್ಧಕಂ ಬನ್ಧನಸುತ್ತಕನ್ತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬನ್ತಾ ಸೀತೇನಪಿ ಉಣ್ಹೇನಪಿ ಕಿಲಮನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಥಿನಸಾಲಂ ಕಥಿನಮಣ್ಡಪನ್ತಿ। ಕಥಿನಸಾಲಾ ನೀಚವತ್ಥುಕಾ ಹೋತಿ, ಉದಕೇನ ಓತ್ಥರೀಯತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಂ ಕಾತುನ್ತಿ। ಚಯೋ ಪರಿಪತತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿನಿತುಂ ತಯೋ ಚಯೇ ಇಟ್ಠಕಚಯಂ, ಸಿಲಾಚಯಂ, ದಾರುಚಯನ್ತಿ। ಆರೋಹನ್ತಾ ವಿಹಞ್ಞನ್ತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಯೋ ಸೋಪಾನೇ ಇಟ್ಠಕಸೋಪಾನಂ, ಸಿಲಾಸೋಪಾನಂ, ದಾರುಸೋಪಾನನ್ತಿ। ಆರೋಹನ್ತಾ ಪರಿಪತನ್ತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಲಮ್ಬನಬಾಹನ್ತಿ। ಕಥಿನಸಾಲಾಯ ತಿಣಚುಣ್ಣಂ ಪರಿಪತತಿ
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ತಥೇವ ಕಥಿನಂ ಉಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಉನ್ದೂರೇಹಿಪಿ ಉಪಚಿಕಾಹಿಪಿ ಖಜ್ಜತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಥಿನಂ ಸಙ್ಘರಿತುನ್ತಿ। ಕಥಿನಂ ಪರಿಭಿಜ್ಜತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗೋಘಂಸಿಕಾಯ ಕಥಿನಂ ಸಙ್ಘರಿತುನ್ತಿ। ಕಥಿನಂ ವಿನಿವೇಠಿಯತಿ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬನ್ಧನರಜ್ಜುನ್ತಿ।
ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಕುಟ್ಟೇಪಿ ಥಮ್ಭೇಪಿ ಕಥಿನಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಪರಿಪತಿತ್ವಾ ಕಥಿನಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿತ್ತಿಖೀಲೇ ವಾ ನಾಗದನ್ತೇ ವಾ ಲಗ್ಗೇತುನ್ತಿ। ಅಯಂ ಖುದ್ದಕವತ್ಥುಖನ್ಧಕೇ ಆಗತೋ ಪಾಳಿಪಾಠೋ।
‘‘ಕಥಿನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೇಣಿಮ್ಪಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಕಟಸಾರಕಕಿಲಞ್ಜಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮ್ಪಿ। ಕಥಿನರಜ್ಜುನ್ತಿ ಯಾಯ ದುಪಟ್ಟಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬನ್ತಾ ಕಥಿನೇ ಚೀವರಂ ವಿಬನ್ಧನ್ತಿ। ಕಥಿನಂ ನಪ್ಪಹೋತೀತಿ ದೀಘಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಮಾಣೇನ ಕತಂ ಕಥಿನಂ ಇತ್ತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೀವರಂ ಪತ್ಥರಿಯಮಾನಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಅನ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ದಣ್ಡಕೇ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಣ್ಡಕಥಿನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಇತ್ತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಮಾಣೇನ ಅಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಬನ್ಧಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಿದಲಕನ್ತಿ ದಣ್ಡಕಥಿನಪ್ಪಮಾಣೇನ ಕಟಸಾರಕಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತೇ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ದುಗುಣಕರಣಂ। ಸಲಾಕನ್ತಿ ದುಪಟ್ಟಚೀವರಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ಪವೇಸನಸಲಾಕಂ। ವಿನನ್ಧನರಜ್ಜುನ್ತಿ ಮಹಾನಿಸ್ಸೇಣಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಖುದ್ದಕನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ರಜ್ಜುಂ। ವಿನನ್ಧನಸುತ್ತಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕನಿಸ್ಸೇಣಿಯಾ ಚೀವರಂ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ಸುತ್ತಕಂ। ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬಿತುನ್ತಿ ತೇನ ಸುತ್ತಕೇನ ತತ್ಥ ಚೀವರಂ ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಸಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಾಚಿ ಖುದ್ದಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಚಿ ಮಹನ್ತಾ। ಕಳಿಮ್ಭಕನ್ತಿ ಪಮಾಣಸಞ್ಞಾಕರಣಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಂ। ಮೋಘಸುತ್ತಕನ್ತಿ ವಡ್ಢಕೀನಂ ದಾರೂಸು ಕಾಳಸುತ್ತೇನ ವಿಯ ಹಲಿದ್ದಿಸುತ್ತೇನ ಸಞ್ಞಾಕರಣಂ। ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಸೂಚಿಮುಖಂ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಟಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಕೋಸಕಂ। ಆವೇಸನವಿತ್ಥಕಂ ನಾಮ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾತಿಚಙ್ಕೋಟಕಾದಿ। ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಪಂಸುಂ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಂ ಕಾತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಗುಮ್ಫೇತ್ವಾ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಛದನಂ ಓಧುನಿತ್ವಾ ಘನದಣ್ಡಕಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚೇವ ಬಹಿ ಚ ಮತ್ತಿಕಾಯ ಲಿಮ್ಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗೋಘಂಸಿಕಾಯಾತಿ ವೇಳುಂ ವಾ ರುಕ್ಖದಣ್ಡಕಂ ಬನ್ಧನರಜ್ಜುನ್ತಿ ತಥಾ ಸಂಹರಿತಸ್ಸ ಬನ್ಧನರಜ್ಜು’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೫೬)।
‘‘ಅನುವಾತಂ ಪರಿಭಣ್ಡನ್ತಿ ಕಿಲಞ್ಜಾದೀಸು ಕರೋತೀತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಬಿದಲಕನ್ತಿ ದುಗುಣಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ। ಕಸ್ಸ ದುಗುಣಕರಣಂ? ಯೇನ ಕಿಲಞ್ಜಾದಿನಾ ಮಹನ್ತಂ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥತಂ, ತಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ ದಣ್ಡಕಥಿನಪ್ಪಮಾಣೇನ ಪರಿಯನ್ತೇ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ದುಗುಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಕಞ್ಚುಕಂ। ಪಾತಿ ನಾಮ ಪಟಿಗ್ಗಹಸಣ್ಠಾನೇನ ಕತೋ ಭಾಜನವಿಸೇಸೋ। ನ ಸಮ್ಮತೀತಿ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ನೀಚವತ್ಥುಕಂ ಚಿನಿತುನ್ತಿ ಬಹಿಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ನೀಚವತ್ಥುಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿನಿತು’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೨೬೦-೨೬೨)।
‘‘ನಿಸ್ಸೇಣಿಮ್ಪೀತಿ ಚತೂಹಿ ದಣ್ಡೇಹಿ ಚೀವರಪ್ಪಮಾಣೇನ ಆಯತಚತುರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಪಟಲಮ್ಪಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಚೀವರಕೋಟಿಯೋ ಸಮಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಯಥಾಸುಖಂ ಸಿಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ನಿಸ್ಸೇಣಿಯಾ ಉಪರಿ ಚೀವರಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನತ್ಥಾಯ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಿನಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿಸ್ಸೇಣಿಯಾ ಚೀವರಸ್ಸ ಬನ್ಧನಕರಜ್ಜು ಕಥಿನರಜ್ಜೂತಿ ‘‘ಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಟಲಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕೇ ಜಾತೇ ತತ್ಥ ವಲಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಪಟ್ಟಚೀವರಸ್ಸ ಪಟಲದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಮಕಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧನಕರಜ್ಜು ಕಥಿನರಜ್ಜೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ (ಚೂಳವ॰ ೨೫೬) ಕಥಿನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತೀತಿ ಕಥಿನೇ ಬದ್ಧಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತೋ ಜೀರತೀ’’ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಬಿದಲಕಂ ನಾಮ ದಿಗುಣಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ। ಕಸ್ಸ ದಿಗುಣಕರಣಂ? ಯೇನ ಕಿಲಞ್ಜಾದಿನಾ ಮಹನ್ತಂ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥತಂ, ತಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ ದಣ್ಡಕಥಿನಪ್ಪಮಾಣೇನ ಪರಿಯನ್ತೇ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ದಿಗುಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಖುದ್ದಕಚೀವರಸ್ಸ ಅನುವಾತಪರಿಭಣ್ಡಾದಿವಿಧಾನಕರಣೇ ಹತ್ಥಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ। ಸಲಾಕಾಯ ಸತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಞತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬಿತಾಸಿಬ್ಬಿತಂ ಸುಖಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ದಣ್ಡಕಥಿನೇ ಕತೇ ನ ಬಹೂಹಿ ಸಹಾಯೇಹಿ ಪಯೋಜನಂ। ‘ಅಸಂಕುಟಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಸಮಂ ಹೋತಿ, ಕೋಣಾಪಿ ಸಮಾ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘ಹಲಿದ್ದಿಸುತ್ತೇನ ಸಞ್ಞಾಕರಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘ಹಲಿದ್ದಿಸುತ್ತೇನ ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕೇಚಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿನೋ। ಪಟಿಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಅಙ್ಗುಲಿಕೋಸೋ। ಪಾತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಸಣ್ಠಾನಂ। ಪಟಿಗ್ಗಹಥವಿಕನ್ತಿ
ಗಹಪತಿಚೀವರಾದಿಕಥಾ
ಗಹಪತಿಚೀವರಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ, ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತು, ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯತು, ಇತರೀತರೇನಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ ವಣ್ಣೇಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೩೭) ವಚನತೋ ಅಸಮಾದಿನ್ನಧುತಙ್ಗೋ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಂಸುಕೂಲಂ ಧಾರೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಗಹಪತಿಚೀವರನ್ತಿ ಗಹಪತೀಹಿ ದಿನ್ನಂ ಚೀವರಂ। ಇತರೀತರೇನಪೀತಿ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇನಪಿ ಮಹಗ್ಘೇನಪಿ ಯೇನ ಕೇನಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಇತರೀತರೇನಾತಿ ಇತರೇನ ಇತರೇನ। ಇತರ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಅನಿಯಮವಚನೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ-ಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಗ್ಘೇನಪಿ ಮಹಗ್ಘೇನಪಿ ಯೇನ ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೩೩೭), ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾವಾರಂ, ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಸೇಯ್ಯಪಾವಾರಂ, ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಜವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೩೭) ವಚನತೋ ಪಾವಾರಾದೀನಿಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಪಾವಾರೋತಿ ಸಲೋಮಕೋ ಕಪ್ಪಾಸಾದಿಭೇದೋ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಜವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತಿಕೋಜವಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿಯಕೋಜವಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಕೋಜವನ್ತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯೋ ಪಾವಾರಸದಿಸೋ। ‘‘ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿ ಕೋಜವನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಪಿಟ್ಠೀಸು ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬತಾಯ ‘ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿಯ’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಪುಪ್ಫಂ ಕೋಜವ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೩೩೭) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೩೩೭) ‘‘ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿಯಕೋಜವನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬತಾಯ ‘ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿಯ’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಂ ಉಣ್ಣಾಮಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩೩೭) ಪನ ‘‘ಮಹಾಪಿಟ್ಠಿಯಕೋಜವಂ ನಾಮ ಅತಿರೇಕಚತುರಙ್ಗುಲಪುಪ್ಫಂ ಕಿರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಬಲ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೩೮) ವಚನತೋ ಅಡ್ಢಕಾಸಿಯಾದೀನಿ ಮಹಗ್ಘಾನಿಪಿ ಕಮ್ಬಲಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ ಅಡ್ಢಕಾಸಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂಅಗ್ಘನಕೋ ಕಾಸಿಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ಪಞ್ಚ ಸತಾನಿ ಅಗ್ಘತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಡ್ಢಕಾಸಿಯೋತಿ ವುತ್ತೋ।
ಛಚೀವರಕಥಾ
ಛಚೀವರಕಥಾಯಂ ‘‘ಖೋಮನ್ತಿ ಖೋಮಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ ಖೋಮಪಟ್ಟಚೀವರಂ। ಕಪ್ಪಾಸಿಕನ್ತಿ ಕಪ್ಪಾಸತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ। ಕೋಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕೋಸಕಾರಕಪಾಣಕೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ। ಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯಚೀವರಂ। ಸಾಣನ್ತಿ ಸಾಣಸುತ್ತೇಹಿ ಕತಚೀವರಂ। ಭಙ್ಗನ್ತಿ ಖೋಮಸುತ್ತಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಚೀವರಂ। ಭಙ್ಗಮ್ಪಿ ವಾಕಮಯಮೇವಾತಿ ಕೇಚಿ। ದುಕೂಲಂ ಪಟ್ಟುಣ್ಣಂ ಸೋಮಾರಪಟಂ ಚೀನಪಟಂ ಇದ್ಧಿಜಂ ದೇವದಿನ್ನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ಛ ಚೀವರಾನಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಅನುಲೋಮಾನೀತಿ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ದುಕೂಲಞ್ಹಿ ಸಾಣಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ವಾಕಮಯತ್ತಾ। ಪಟ್ಟುಣ್ಣದೇಸೇ ಸಞ್ಜಾತವತ್ಥಂ ಪಟ್ಟುಣ್ಣಂ। ‘ಪಟ್ಟುಣ್ಣಕೋಸೇಯ್ಯವಿಸೇಸೋ’ತಿ ಹಿ ಅಭಿಧಾನಕೋಸೇ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮಾರದೇಸೇ ಚೀನದೇಸೇ ಚ ಜಾತವತ್ಥಾನಿ ಸೋಮಾರಚೀನಪಟಾನಿ। ಪಟ್ಟುಣ್ಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಕೋಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಪಾಣಕೇಹಿ ಕತಸುತ್ತಮಯತ್ತಾ। ಇದ್ಧಿಜಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಚೀವರಂ, ತಂ ಖೋಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಏವ ಅನುಲೋಮಂ। ದೇವತಾಹಿ ದಿನ್ನಂ ಚೀವರಂ ದೇವದಿನ್ನಂ। ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಜಾಲಿನಿಯಾ ದೇವಕಞ್ಞಾಯ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ದಿನ್ನವತ್ಥಸದಿಸಂ, ತಮ್ಪಿ ಖೋಮಾದೀನಂಯೇವ ಅನುಲೋಮಂ ಹೋತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಭಾವತೋ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೬೨-೪೬೩) ವುತ್ತಂ।
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೩) ಪನ ‘‘ಖೋಮನ್ತಿ ಖೋಮಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ ಖೋಮಪಟಚೀವರಂ, ತಂ ವಾಕಮಯನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಪ್ಪಾಸಸುತ್ತೇಹಿ ವಾಯಿತಂ ಕಪ್ಪಾಸಿಕಂ। ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪಿ। ಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಏಳಕಾದೀನಂ ಲೋಮಮಯಸುತ್ತೇನ ವಾಯಿತಂ ಪಟಂ। ಭಙ್ಗನ್ತಿ ಖೋಮಸುತ್ತಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಾಯಿತಂ ಚೀವರಂ, ಭಙ್ಗಮ್ಪಿ ವಾಕಮಯಮೇವಾತಿ ಕೇಚಿ ದುಕೂಲಞ್ಹಿ ಸಾಣಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ವಾಕಮಯತ್ತಾ। ‘ಪಟ್ಟುಣ್ಣಂ ಕೋಸೇಯ್ಯವಿಸೇಸೋ’ತಿ ಅಭಿಧಾನಕೋಸೇ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮಾರದೇಸೇ ಚೀನದೇಸೇ ಚ ಜಾತವತ್ಥಾನಿ ಸೋಮಾರಚೀನಪಟಾನಿ। ಪಟ್ಟುಣ್ಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಇದ್ಧಿಜನ್ತಿ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಚೀವರಂ, ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ದೇವದಿನ್ನಞ್ಚ ಖೋಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನುಲೋಮಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ರಜನಾದಿಕಥಾ
ರಜನಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛ ರಜನಾನಿ ಮೂಲರಜನಂ ಖನ್ಧರಜನಂ ತಚರಜನಂ ಪತ್ತರಜನಂ ಪುಪ್ಫರಜನಂ ಫಲರಜನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಇಮೇಸು ಛಸು ರಜನೇಸು ಏಕಕೇನ ಚೀವರಂ ರಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಛಕಣೇನ ವಾ ಪಣ್ಡುಮತ್ತಿಕಾಯ ವಾ ರಜಿತಬ್ಬಂ। ತಾಯ ರಜಿತಚೀವರಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಹೋತಿ। ಛರಜನಾನಂ ಸರೂಪಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥ ಛಕಣೇನಾತಿ ಗೋಮಯೇನ। ಪಣ್ಡುಮತ್ತಿಕಾಯಾತಿ ತಮ್ಬಮತ್ತಿಕಾಯ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಜನಂ ಪಚಿತುಂ ಚುಲ್ಲಂ ರಜನಕುಮ್ಭಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಸೀತುದಕಾಯ ಚೀವರಂ ನ ರಜಿತಬ್ಬಂ। ತಾಯ ಹಿ ರಜಿತಚೀವರಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸೀತುದಕಾತಿ ಅಪಕ್ಕರಜನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉತ್ತರಾಳುಮ್ಪಂ ಬನ್ಧಿತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಉತ್ತರಾಳುಮ್ಪಂ ಬನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಉತ್ತರಾಳುಮ್ಪನ್ತಿ ವಟ್ಟಾಧಾರಕಂ, ರಜನಕುಮ್ಭಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ಠಪೇತ್ವಾ ತಂ ಆಧಾರಕಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ರಜನಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಕತೇ ರಜನಂ ನ ಉತ್ತರತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ರಜನಕುಮ್ಭಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋರಜನಕುಮ್ಭಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ಠಪೇತ್ವಾ। ಏವಂ ವಟ್ಟಾಧಾರಕೇ ಅನ್ತೋರಜನಕುಮ್ಭಿಯಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ಮಜ್ಝೇ ಉದಕಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ವಟ್ಟಾಧಾರಕತೋ ಬಹಿ ಸಮನ್ತಾ ಅನ್ತೋಕುಮ್ಭಿಯಂ ರಜನಚ್ಛಲ್ಲಿ। ಪಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಕತೇತಿ ವಟ್ಟಾಧಾರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ರಜನೋದಕಂ, ಬಹಿ ಛಲ್ಲಿಕಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಯೋಜನೇ ಕತೇ। ನ ಉತ್ತರತೀತಿ ಕೇವಲಂ ಉದಕತೋ ಫೇಣುಟ್ಠಾನಾಭಾವಾ ನ ಉತ್ತರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩೪೪) ಪನ ‘‘ಗೋಮಯೇ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ವಿರೂಪತ್ತಾ ವಾರಿತಂ। ಕುಙ್ಕುಮಪುಪ್ಫಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಕೇ ವಾ ನಖಪಿಟ್ಠಿಕಾಯ ವಾ ಥೇವಕಂ ದಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ರಜನಸ್ಸ ಪಕ್ಕಾಪಕ್ಕಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಉದಕೇ ವಾ ನಖಪಿಟ್ಠಿಕಾಯ ವಾತಿ ಸಚೇ ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಹೋತಿ, ಉದಕಪಾತಿಯಾ ದಿನ್ನೋ ಥೇವೋ ಸಹಸಾ ನ ವಿಸರತಿ, ನಖಪಿಟ್ಠಿಯಮ್ಪಿ ಅವಿಸರನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಜನುಳುಙ್ಕಂ ದಣ್ಡಕಥಾಲಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ರಜನುಳುಙ್ಕನ್ತಿ ರಜನಉಳುಙ್ಕಂ। ದಣ್ಡಕಥಾಲಕನ್ತಿ ದಣ್ಡಮೇವ ದಣ್ಡಕಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಜನಕೋಲಮ್ಬಂ ರಜನಘಟ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ತಾನಿಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ರಜನಕೋಲಮ್ಬನ್ತಿ ರಜನಕುಣ್ಡಂ। ತತ್ಥ ರಜನಕುಣ್ಡನ್ತಿ ಪಕ್ಕರಜನಟ್ಠಪನಕಂ ಮಹಾಘಟಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಜನದೋಣಿಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಪಾತಿಯಮ್ಪಿ ಪತ್ತೇ ಚೀವರೇ ಮದ್ದನ್ತೇ ಚೀವರಸ್ಸ ಪರಿಭಿಜ್ಜನತೋ ಚೀವರರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ರಜನದೋಣಿಕಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣಸನ್ಥರಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಛಮಾಯ ಚೀವರೇ ಪತ್ಥರಿಯಮಾನೇ ಚೀವರಸ್ಸ ಪಂಸುಕಿತತ್ತಾ ತತೋ ರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ತಿಣಸನ್ಥರಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೀವರವಂಸಂ ಚೀವರರಜ್ಜು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರಕೇ ಉಪಚಿಕಾದೀಹಿ ಖಜ್ಜಮಾನೇ ಚೀವರವಂಸೇ ವಾ ಚೀವರರಜ್ಜುಯಾ
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಣ್ಣೇ ಬನ್ಧಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಕಣ್ಣೇ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಕಣ್ಣೇ ಬನ್ಧಿಯಮಾನೇ ಕಣ್ಣಸ್ಸ ಜಿಣ್ಣತ್ತಾ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಣ್ಣಸುತ್ತಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಕಣ್ಣಸುತ್ತಕೇನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಏವಂ ಬನ್ಧನ್ತೇ ರಜನಸ್ಸ ಏಕತೋ ಗಳಿತತ್ತಾ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ರಜೇತುಂ, ನ ಚ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ಥೇವೇ ಪಕ್ಕಮಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ತಥಾ ರಜಿತಬ್ಬಂ। ಯಾವ ರಜನಬಿನ್ದು ಗಳಿತಂ ನ ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಕೇ ಓಸಾರೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಪತ್ಥಿನ್ನಂ ಚೀವರಂ ಉದಕೇ ಓಸಾರೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪತ್ಥಿನ್ನನ್ತಿ ಅತಿರಜಿತತ್ತಾ ಥದ್ಧಂ। ಉದಕೇ ಓಸಾರೇತುನ್ತಿ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪೇತುಂ। ರಜನೇ ಪನ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ತಂ ಉದಕಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಮದ್ದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಣಿನಾ ಆಕೋಟೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಫರುಸಂ ಚೀವರಂ ಪಾಣಿನಾ ಆಕೋಟೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೪) ವಚನತೋ ಅಚ್ಛಿನ್ನಕಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ದನ್ತಕಾಸಾವಾನಿ ನ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ದನ್ತಕಾಸಾವಾನೀತಿ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ವಾರೇ ರಜಿತ್ವಾ ದನ್ತವಣ್ಣಾನಿ ಧಾರೇನ್ತಿ।
ಅತಿರೇಕಚೀವರಕಥಾ
ಅತಿರೇಕಚೀವರಕಥಾಯಂ ಸುಗತಙ್ಗುಲಂ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಙ್ಗುಲಸಙ್ಖಾತೇನ ವಡ್ಢಕೀಅಙ್ಗುಲೇನ ತಿವಙ್ಗುಲಂ ಹೋತಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಕತಿಅಙ್ಗುಲೇನ ಅಡ್ಢಪಞ್ಚಕಙ್ಗುಲಂ, ತಸ್ಮಾ ದೀಘತೋ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೇನ ಏಕಹತ್ಥಂ ಪಕತಿಹತ್ಥೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೇನ ವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಂ ಪಕತಿಹತ್ಥೇನ ಛಳಙ್ಗುಲಾಧಿಕವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಚೀವರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತತೋ ಊನಪ್ಪಮಾಣಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಧಿಕಪ್ಪಮಾಣಂ ಪನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಟ್ಠವರಕಥಾ
ಅಟ್ಠವರಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ ಗಮಿಕಭತ್ತಂ ಗಿಲಾನಭತ್ತಂ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಭತ್ತಂ ಗಿಲಾನಭೇಸಜ್ಜಂ ಧುವಯಾಗುಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉದಕಸಾಟಿಕ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ದಾನಾನಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರಾ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯಂ ಓವಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಗ್ಗಿಯಂ ಅಸುಚಿ ಜೇಗುಚ್ಛಂ ಪಟಿಕೂಲಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ಆಗನ್ತುಕೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ವೀಥಿಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ನ ಗೋಚರಕುಸಲೋ, ಕಿಲನ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಗಮಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಭತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ವಾ ವಿಹಾಯಿಸ್ಸತಿ
ನಿಸೀದನಾದಿಕಥಾ
ನಿಸೀದನಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಗುತ್ತಿಯಾ ಚೀವರಗುತ್ತಿಯಾ ಸೇನಾಸನಗುತ್ತಿಯಾ ನಿಸೀದನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೩) ವಚನತೋ ಕಾಯಾದೀನಂ ಅಸುಚಿಮುಚ್ಚನಾದಿತೋ ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ನಿಸೀದನಂ ಧಾರೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಧಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾವಮಹನ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಆಕಙ್ಖತಿ, ತಾವಮಹನ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅತಿಖುದ್ದಕೇನ ನಿಸೀದನೇನ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಅಗೋಪನತ್ತಾ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಸ ಕಣ್ಡು ವಾ ಪೀಳಕಾ ವಾ ಅಸ್ಸಾವೋ ವಾ ಥುಲ್ಲಕಚ್ಛು ವಾ ಆಬಾಧೋ, ಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಈದಿಸೇಸು ಆಬಾಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು ಚೀವರಾದಿಗುತ್ತತ್ಥಾಯ ಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ
ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಕಥಾ
೫೮. ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಕರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೫೪) ಇಮಂ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತಪಾಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತುನ್ತಿ ತಥೇವ ಆಗತಂ ‘‘ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತು’’ನ್ತಿ ಇಮಂ। ತತ್ಥ ಕರೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ಸತಿ ‘‘ಪೇಸಲೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ತಂ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಅಕತಂ, ಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಕಮ್ಮಂ ಪುನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಂ, ನ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ಖಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇತಿ ವಚನತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಪಾಠಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ವಚನತೋ। ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪರಪಾಠಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ವಚನತೋ ಕಯಿರಮಾನಞ್ಚ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ನಿವಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ನಿವಾರೇನ್ತೇಹಿ ಚಾತಿಆದಿ ಪನ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಪೇಸಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ಪಟಿಕ್ಕೋಸನ್ತಿ, ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಲಭನ್ತಿ ಆಘಾತಂ, ಲಭನ್ತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ, ವಧೇನ ತಜ್ಜೇನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ಆವಿಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೫೪) ಪಾಠಞ್ಚ ‘‘ತೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ದಿಟ್ಠಿಂ ಆವಿಕರೋನ್ತಿ, ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಲಭನ್ತಿ ಆಘಾತಂ, ಲಭನ್ತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ, ವಧೇನ ತಜ್ಜೇನ್ತಿ। ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತೂಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತುಂ, ದ್ವೀಹಿ ತೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಆವಿಕಾತುಂ, ಏಕೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಮೇತಂ ಖಮತೀ’’ತಿ ಇಮೇ ಪಾಠೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಚನತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ತೀಣಿ ಸಮ್ಪದಾನಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತೀಹಿ ಕಿರಿಯಾಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಅನುಪದ್ದವತ್ಥಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಆಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಥಂ ಅನುಪದ್ದವಸಮ್ಭವೋತಿ? ನಿಗ್ಗಹಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವತೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪದ್ದವಸ್ಸ ಚ ನಿವಾರಣತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೧೫೪) ‘‘ತೇಸಂ ಅನುಪದ್ದವತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಙ್ಘೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋಪಿ ಉಪದ್ದವೋ ಬಹೂನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಓಕಾಸಕತಕಥಾ
೫೯. ಓಕಾಸಕತಕಥಾಯಂ ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನೋಕಾಸಕತೋತಿಆದಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನೋಕಾಸಕತಂ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ, ಸಾಸನತೋ ಚಾವೇತುಕಾಮೋ। ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಪರಂ ಅಕ್ಕೋಸಿತುಕಾಮೋ ಪರಿಭಾಸಿತುಕಾಮೋ। ಕಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ। ವುಟ್ಠಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮೋ। ಉಪೋಸಥಪ್ಪವಾರಣಟ್ಠಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಉಪೋಸಥಂ, ಪವಾರಣಂ ವಾ ಠಪೇತುಕಾಮೋ। ಅನುವಿಜ್ಜನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೋ। ಧಮ್ಮಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ। ಇತಿ ಪರಂ ಚೋದೇನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಭೇದೋ ಅನೇಕವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಮೇಸು ಚತೂಸು ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇಸೂತಿ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಕಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯವುಟ್ಠಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಸು ಓಕಾಸಂ ಅಕಾರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ। ಕಾರಾಪೇತ್ವಾಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಪಾಚಿತ್ತಿಯದುಕ್ಕಟಾನಿ, ಅಸಮ್ಮುಖಾ ಪನ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
‘‘ಠಪನಕ್ಖೇತ್ತಂ ಪನ ಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅನುವಿಜ್ಜಕಸ್ಸ ಅನುವಿಜ್ಜನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದನ್ತಸ್ಸ ಓಕಾಸಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಅನೋದಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಓಕಾಸಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ। ಸಚೇ ಪನ ಓದಿಸ್ಸ ಕಥೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತನಕಥಾ
೬೦. ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತನಕಥಾಯಂ ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯನ್ತಿ
‘‘ನ ಲಬ್ಭಂ ವಿನಿಪಾತೇತುಂ, ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಞ್ಚ ಚೀವರಂ।
ಲಬ್ಭಂ ಪಿತೂನಂ ಸೇಸಾನಂ, ಞಾತೀನಮ್ಪಿ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥
ಕಯವಿಕ್ಕಯಸಮಾಪತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಮಾತರಂ ಪನ ಪಿತರಂ ವಾ ‘ಇಮಂ ದೇಹೀ’ತಿ ವದತೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ‘ಇಮಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’ತಿ ವದತೋ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತನಂ ನ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಾತಕಂ ‘ಇಮಂ ದೇಹೀ’ತಿ ವದತೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ‘ಇಮಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’ತಿ ವದತೋ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತನಂ ಹೋತಿ। ‘ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೇಹೀ’ತಿ ಕಯವಿಕ್ಕಯಂ ಆಪಜ್ಜತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೯೫) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸೇಸಞಾತಕೇಸು ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯವಿನಿಪಾತಸಮ್ಭವತೋ ತದಭಾವಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಮಾತರಂ ಪನ ಪಿತರಂ ವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೫೯೩-೫೯೫) ವುತ್ತಂ।
ಸನ್ತರುತ್ತರಕಥಾ
೬೧. ಸನ್ತರುತ್ತರಕಥಾಯಂ ಅನ್ತರ-ಸದ್ದೋ ಮಜ್ಝವಾಚಕೋ। ವಸತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ವಾಸಕೋ, ‘‘ಅನ್ತರೇ ವಾಸಕೋ ಅನ್ತರವಾಸಕೋ’’ತಿ ಸನ್ತರುತ್ತರೋ, ಸಹಪುಬ್ಬಪದಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣದ್ವಿಪದಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ। ಅಥ ವಾ ಸಹ ಅನ್ತರೇನ ಚ ಉತ್ತರೇನ ಚ ಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸನ್ತರುತ್ತರೋ, ತಿಪದಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ। ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತರವಾಸಕಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಮತ್ತಧರೋ ಹುತ್ವಾ ಗಾಮೋ ನ ಪವಿಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಮದಕ್ಖಿ ತಿದಣ್ಡಕೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ತಿಮಣ್ಡಲಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೇನ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾಟಿಞ್ಚ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಞ್ಚ ದಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಗಾಮೋ ಪವಿಸಿತಬ್ಬೋ।
ಚೀವರನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾ
೬೨. ಚೀವರನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾಯಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಯಾ, ಭಾವಯೋಗೇ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ। ನಿಕ್ಖೇಪಾಯಾತಿ ಠಪನಾಯ, ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಮನಾಯ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗಿಲಾನೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ ಗಿಲಾನೋ ವಾ ಹೋತಿ। ವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತಂ ವಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಸ್ಸಿಕಕಾಲೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ವಾ ಕತಂ ಹೋತಿ। ನದೀಪಾರಗತಂ ವಾ ಹೋತೀತಿ ನದಿಯಾ ಪಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಅಗ್ಗಳಗುತ್ತಿವಿಹಾರೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಅಗ್ಗಳಂ ದತ್ವಾಪಿ ದಾತಬ್ಬೋ ಸುಗುತ್ತವಿಹಾರೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥತಕಥಿನಂ ವಾ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥತಂ ವಾ ಹೋತಿ ಅತ್ಥತಕಥಿನಾನಂ ಅಸಮಾದಾನಚಾರಸಮ್ಭವತೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಆರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಪನ ವಿಹಾರೋ ನ ಸುಗುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಭಣ್ಡುಕ್ಖಲಿಕಾಯಾತಿ ಚೀವರಾದಿಟ್ಠಪನಭಣ್ಡುಕ್ಖಲಿಕಾಯ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
ಸತ್ಥಕಮ್ಮವತ್ಥಿಕಮ್ಮಕಥಾ
೬೩. ಸತ್ಥಕಮ್ಮವತ್ಥಿಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ವಾ ವತ್ಥಿಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸತ್ಥಾದಿನಾ ಛಿನ್ದನಾದಿ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಚಮ್ಮಾದಿನಾ ವತ್ಥಿಪೀಳನಂ ವತ್ಥಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೇ ದಹನಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವಾ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೭೯)। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೭೯) ಪನ ‘‘ವತ್ಥಿಪೀಳನನ್ತಿ ಯಥಾ ವತ್ಥಿಗತತೇಲಾದಿ ಅನ್ತೋಸರೀರೇ ಆರೋಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಹತ್ಥೇನ ವತ್ಥಿಮದ್ದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೭೯) ಪನ ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೇತಿ ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೇಪಿ ಅನುಲೋಮತೋ ದಹನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವಾ ವಟ್ಟತಿ। ಸತ್ಥವತ್ಥಿಕಮ್ಮಾನುಲೋಮತೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ, ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸ್ಸ ತಪ್ಪರಮತಾದೀಪನತೋ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಪುಬ್ಬೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ। ತೇನ ಸಮ್ಬಾಧಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ದ್ವಙ್ಗುಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಸತ್ಥವತ್ಥಿಕಮ್ಮತೋ ಉದ್ಧಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಪುಬ್ಬೇ ಸಮ್ಬಾಧೇಯೇವ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಸಮ್ಬಾಧಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ದ್ವಙ್ಗುಲಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ‘ಸತ್ಥಂ ನಾಮ ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾ’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೧೬೭) ವಿಯ ಯೇನ ಛಿನ್ದತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ಕಣ್ಟಕೇನ ವಾ’ತಿಆದಿ। ಖಾರುದಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗೇ ಪಸಾಖೇ ಪಮುಖೇ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಏಕೇ ಪನ ‘ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ವಾ’ತಿ ಅಣ್ಡವುದ್ಧೀತಿ ವಾತಣ್ಡಕಾ, ಆದಾನವತ್ತೀತಿ ಅನಾಹವತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬಕಥಾ
೬೪. ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬಕಥಾಯಂ ನಹಾಪಿತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೋ, ಪುಬ್ಬೇ ನಹಾಪಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ। ಖುರಭಣ್ಡನ್ತಿ ಖುರಾದಿನಹಾಪಿತಭಣ್ಡಂ, ‘‘ಲದ್ಧಾತಪತ್ತೋ ರಾಜಕುಮಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉಪಲಕ್ಖಣನಯೋಯಂ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ಸಮಾದಪೇತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಸಮಾದಪೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೇನ ಖುರಭಣ್ಡಂ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಪರಿಹರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೩) ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೇನ ವಾ ಅನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೇನ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ನಾಮ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಮಾದಪನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ। ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬೇನ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಖುರೇನ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಂ ಖುರಭಣ್ಡಂ, ಖುರಭಣ್ಡಖುರಕೋಸನಿಸಿತಪಾಸಾಣಖುರಥವಿಕಾದಯೋ ನ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾ ಏವ। ಸೇಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩೦೦) ಪನ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಸಮಾದಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ನ ಕೇವಲಂ ದಸಸು ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು, ಅಥ ಖೋ ಯಂ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನ ಕಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದಸಭಾಗಕಥಾ
೬೫. ದಸಭಾಗಕಥಾಯಂ ಸಙ್ಘಿಕಾನೀತಿ ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಾನಿ ಬೀಜಾನಿ। ಪುಗ್ಗಲಿಕಾಯಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾಯ ಭೂಮಿಯಾ। ಭಾಗಂ ದತ್ವಾತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಬೀಜಾನಂ ಫಲಾನಿ ರೋಪಕೇಹಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ ಇದಂ ಕಿರ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಪೋರಾಣಕಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ಆದಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಮಹಾಸಮ್ಮತಂ ನಾಮ ರಾಜಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ತಣ್ಡುಲಫಲಸಾಲಿಖೇತ್ತತೋ ಪವತ್ತತಣ್ಡುಲಫಲಾನಿ ದಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭೂಮಿಸಾಮಿಕಭೂತಸ್ಸ ಮಹಾಸಮ್ಮತರಾಜಿನೋ ದತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಂಸು। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜಮ್ಬುದೀಪಿಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಾರಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀನಾಮಿಕಾಯಮ್ಪಿ ವಿನಯಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩೦೪) ‘‘ದಸಭಾಗಂ ದತ್ವಾತಿ ದಸಮಭಾಗಂ ದತ್ವಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘ದಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಏಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಭೂಮಿಸಾಮಿಕಾನಂ ದಾತಬ್ಬೋ’ತಿ’’ ವುತ್ತಂ।
ಪಾಥೇಯ್ಯಕಥಾ
೬೬. ಪಾಥೇಯ್ಯಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ಭದ್ದಿಯನಗರೇ ಅಮಿತಪರಿಭೋಗಭೂತೇನ ಮೇಣ್ಡಕಸೇಟ್ಠಿನಾ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಇಧ ಪನ ಪಠಮಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚ ಗೋರಸೇ ಖೀರಂ ದಧಿಂ ತಕ್ಕಂ ನವನೀತಂ ಸಪ್ಪಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೯೯) ಪಞ್ಚ ಗೋರಸಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ। ತತೋ ಪರಂ ಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಭಿಯಾಚನಾನುರೂಪಂ ವತ್ವಾ ಅನುಜಾನಿತುಂ ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗಾ ಕನ್ತಾರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೇಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಅಲಭನ್ತೇನ ಅಞ್ಞಾತಕಅಪ್ಪವಾರಿತಟ್ಠಾನತೋ ಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತೇನ ಏವರೂಪೇಸು ಕಾಲೇಸು ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಏಕದಿವಸೇನ ಗಮನೀಯೇ ಮಗ್ಗೇ ಏಕಭತ್ತತ್ಥಾಯ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ತತೋ ಉಪರಿ ಯಾಚನಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ದೀಘೇ ಅದ್ಧಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಚೇ ಮಾಸಗಮನೀಯೇ
ಮಹಾಪದೇಸಕಥಾ
೬೭. ಮಹಾಪದೇಸಕಥಾಯಂ ಮಹಾಪದೇಸಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ದ್ವೇ, ಅನನುಞ್ಞಾತಾ ದ್ವೇತಿ ಚತ್ತಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇಪಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮವಸೇನ ದ್ವೇ, ತಥಾ ಅನನುಞ್ಞಾತೇಪೀತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪರಿಮದ್ದನ್ತಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಾ। ಪಟ್ಟಣ್ಣುದೇಸೇ ಸಞ್ಜಾತವತ್ಥಂ ಪಟ್ಟುಣ್ಣಂ। ‘ಪಟ್ಟುಣ್ಣಂ ಕೋಸೇಯ್ಯವಿಸೇಸೋ’ತಿ ಹಿ ಅಭಿಧಾನಕೋಸೇ ವುತ್ತಂ। ಚೀನದೇಸೇ ಸೋಮಾರದೇಸೇ ಚ ಸಞ್ಜಾತವತ್ಥಾನಿ ಚೀನಸೋಮಾರಪಟಾನಿ। ಪಟ್ಟುಣ್ಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಕೋಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಪಾಣಕೇಹಿ ಕತಸುತ್ತಮಯತ್ತಾ। ಇದ್ಧಿಮಯಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಚೀವರಂ, ತಂ ಖೋಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅನುಲೋಮಂ। ದೇವತಾಹಿ ದಿನ್ನಚೀವರಂ ದೇವದತ್ತಿಯಂ, ತಂ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಜಾಲಿನಿಯಾ ದೇವಕಞ್ಞಾಯ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ದಿನ್ನವತ್ಥಸದಿಸಂ, ತಮ್ಪಿ ಖೋಮಾದೀನಂಯೇವ ಅನುಲೋಮಂ ಹೋತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಭಾವತೋ। ದ್ವೇ ಪಟಾನಿ ದೇಸನಾಮೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ನಾಞ್ಞನಿವತ್ತನಪದಂ ಪಟ್ಟುಣ್ಣಪಟ್ಟಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಮೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತುಮ್ಬಾತಿ ತೀಣಿ ಭಾಜನಾನಿ। ಫಲಕತುಮ್ಬೋ ಲಾಬುಆದಿ। ಉದಕತುಮ್ಬೋ ಉದಕುಕ್ಖಿಪನಕುಟಕೋ। ಕಿಲಞ್ಜಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ವೇಳುವಿಲೀವೇಹಿ ವಾಯಿತ್ವಾ ಕತಛತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೩೦೫) ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯಾವಕಾಲಿಕಪಕ್ಕಾನನ್ತಿ ‘ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನಾ’ತಿಆದಿ। ಉಚ್ಛುರಸೋ ನಿಕಸಟೋತಿ ಇದಂ ಪಾತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಯಾಮಕಾಲಿಕಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ರಸಾತಿ ಫಲಪತ್ತಪುಪ್ಫಉಚ್ಛುರಸಾ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೩೦೦) ವುತ್ತಂ। ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಾ ದೇಸನಾಮೇನೇವಾತಿ ಚೀನಪಟಸೋಮಾರಪಟಾನಿ। ತೀಣೀತಿ ಪಟ್ಟುಣ್ಣೇನ ಸಹ ತೀಣಿ। ಇದ್ಧಿಮಯಂ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ದೇವದತ್ತಿಯಂ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩೦೫)।
ಸಂಸಟ್ಠಕಥಾ
ಸಂಸಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತದಹುಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕಾಲೇ ಕಪ್ಪತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಭಿನ್ನರಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಚೇ ಹಿ ಛಲ್ಲಿಮ್ಪಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಕಲೇನೇವ ನಾಳಿಕೇರಫಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾನಕಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ನಾಳಿಕೇರಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಕಾಲೇಪಿ ಕಪ್ಪತಿ। ಉಪರಿ ಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೀತಲಪಾಯಾಸಂ ದೇನ್ತಿ, ಯಂ ಪಾಯಾಸೇನ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ಸಪ್ಪಿ, ತಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಬದ್ಧಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಕ್ಕೋಲಜಾತಿಫಲಾದೀಹಿ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದೇನ್ತಿ, ತಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಧೋವಿತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾನಿ, ಯಾಗುಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಸಿಙ್ಗಿವೇರಾದೀಸುಪಿ, ತೇಲಾದೀಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಲಟ್ಠಿಮಧುಕಾದೀಸುಪಿ
ಸಚೇ
ಕಾಲಯಾಮಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇಸು ಚೇತ್ಥ ವಿಕಾಲಭೋಜನಸನ್ನಿಧಿಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇಸು ಚ ಪನ ಚತೂಸು ಕಾಲಿಕೇಸು ಯಾವಕಾಲಿಕಂ ಯಾಮಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ ಅನ್ತೋವುತ್ಥಕಞ್ಚೇವ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಞ್ಚ ಯಾವಜೀವಿಕಞ್ಚ ಅಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಸನ್ನಿಧಿಮ್ಪಿ ನ ಜನೇತೀತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಪಞ್ಚಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಪಞ್ಚಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೧) ವಚನತೋ ಸಾರದಿಕೇನ ಆಬಾಧೇನ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಾಗುಪಿ ಪೀತಾ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಭತ್ತಮ್ಪಿ ಭುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ತೇ ತೇನ ಕಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಲೂಖಾ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ಉಪ್ಪಣ್ಡುಪ್ಪಣ್ಡುಕಜಾತಾ ಧಮನಿಸನ್ಥತಗತ್ತಾ। ತೇಸಂ ಯಂ ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಚೇವ ಅಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಮತಞ್ಚ, ಲೋಕಸ್ಸ ಆಹಾರತ್ಥಞ್ಚ ಫರೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ ಆಹಾರೋ ‘‘ಸಾರದಿಕೇನ ಆಬಾಧೇನಾತಿ ಸರದಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಪಿತ್ತಾಬಾಧೇನ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ ವಸ್ಸೋದಕೇನಪಿ ತೇಮೇನ್ತಿ, ಕದ್ದಮಮ್ಪಿ ಮದ್ದನ್ತಿ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಆಹಾರತ್ಥಞ್ಚ ಫರೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹಾರತ್ಥಂ ಸಾಧೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೦) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೦) ‘‘ಪಿತ್ತಂ ಕೋಟ್ಠಬ್ಭನ್ತರಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಬಹಿಸರೀರೇ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅಬದ್ಧಪಿತ್ತಂ ಕೋಟ್ಠಬ್ಭನ್ತರಗತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೬೦) ‘‘ಯಂ ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಚೇವ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪರತೋ ‘ತದುಭಯೇನ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಕಿಸಾ ಹೋನ್ತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವಿರೋಧದಸ್ಸನತೋ ನಿದಾನಾನಪೇಕ್ಖಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾನಿದಾನಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ತದಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ। ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಸಪ್ಪಿಆದೀನಂ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಭಾವಾಪೇಕ್ಖೋತಿ। ತಥಾ ವಚನೇನ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವ ‘ಆಹಾರತ್ಥಞ್ಚ ಫರೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ ಆಹಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಕತೋ, ಕುತೋಯೇವ ಪನ ಲಬ್ಭಾ ತದಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಭಗವತಾ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದೀನಿ ತಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವಜೀವನ್ತಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಯಂ ಪನ ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೦) ವಚನಂ, ತಂ ‘ಸನ್ನಿಧಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಕಾಲೇ ಏವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀ’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅತಿಸಯತ್ತಾ ಭಗವತೋ
ದುತಿಯಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ದುತಿಯಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ನಚ್ಛಾದೇನ್ತೀತಿ ನ ಜೀರನ್ತಿ, ನ ವಾತರೋಗಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಸೇನೇಸಿತಾನೀತಿ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ। ಭತ್ತಾಚ್ಛಾದಕೇನಾತಿ ‘‘ನಚ್ಛಾದೇನ್ತೀತಿ ರುಚಿಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾರಾ॰ ೬೨೨) ಪನ ‘‘ಯಾನಿ ಖೋ ಪನ ತಾನಿ ಗಿಲಾನಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಟಿಸಾಯನೀಯಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಪ್ಪಿ ನವನೀತಂ ತೇಲಂ ಮಧು ಫಾಣಿತಂ, ತಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಪರಮಂ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚಭೇಸಜ್ಜಾನಂ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಇಧ ಪನ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ।
ವಸಾಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ವಸಾಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಸಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಅಚ್ಛವಸಂ ಮಚ್ಛವಸಂ ಸುಸುಕಾವಸಂ ಸೂಕರವಸಂ ಗದ್ರಭವಸಂ ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕಾಲೇ ನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ ಕಾಲೇ ಸಂಸಟ್ಠಂ ತೇಲಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ। ವಿಕಾಲೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ವಿಕಾಲೇ ನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ ವಿಕಾಲೇ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ದುಕ್ಕಟಾನಂ। ಕಾಲೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ವಿಕಾಲೇ ನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ ವಿಕಾಲೇ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುಕ್ಕಟಾನಂ। ಕಾಲೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕಾಲೇ ನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ ವಿಕಾಲೇ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಕಾಲೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕಾಲೇ ನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ ಕಾಲೇ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೨)। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿಆದೀಸು ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಅವೀತಿವತ್ತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಲಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುನ್ತಿ ‘‘ಸುಸುಕಾತಿ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿಸ್ಸಾವಿತಂ। ತೇಲಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಪರಿಭೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತುಕಾಲಿಕಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೂಲಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ, ಹಲಿದ್ದಿಂ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಂ ವಚಂ ವಚತ್ತಂ ಅತಿವಿಸಂ ಕಟುಕರೋಹಿಣಿಂ ಉಸೀರಂ ಭದ್ದಮುತ್ತಕಂ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಮೂಲಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ನೇವ ಖಾದನೀಯೇ ಖಾದನೀಯತ್ಥಂ ಫರನ್ತಿ, ನ ಭೋಜನೀಯೇ ಭೋಜನೀಯತ್ಥಂ ಫರನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಪರಿಹರಿತುಂ, ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ। ಅಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವಚತ್ತನ್ತಿ ಸೇತವಚಂ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
ಪಿಟ್ಠಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಪಿಟ್ಠಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿಸದಂ ನಿಸದಪೋತಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೩) ವಚನತೋ ಪಿಸಿತೇಹಿ ಚುಣ್ಣಕತೇಹಿ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ನಿಸದಞ್ಚ ನಿಸದಪೋತಕಞ್ಚ ಪರಿಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ನಿಸದಂ ನಿಸದಪೋತಕನ್ತಿ ಪಿಸನಸಿಲಾ ಚ ಪಿಸನಪೋತೋ ಚ। ನಿಸದನ್ತಿ ಪಿಸನ್ತಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತಿ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದಯೋ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಸದಂ, ಪಿಸನಸಿಲಾ। ನಿಸದನ್ತಿ ಪಿಸನ್ತಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತಿ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದಯೋ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸದಂ, ಪೋಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಪೋತೋ, ದಾರಕೋ। ಖುದ್ದಕಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಪೋತೋ ವಿಯಾತಿ ಪೋತೋ, ನಿಸದಞ್ಚ ತಂ ಪೋತೋ ಚಾತಿ ನಿಸದಪೋತೋ, ತಂ ನಿಸದಪೋತಕಂ। ನಿಪುಬ್ಬಸದ ಚುಣ್ಣಕರಣೇತಿ ಧಾತು।
ಕಸಾವಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಕಸಾವಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ಫಗ್ಗವನ್ತಿ ಲತಾಜಾತಿ। ನತ್ತಮಾಲನ್ತಿ ಕರಞ್ಜಂ। ‘‘ಕಸಾವೇಹೀತಿ ತಚಾದೀನಿ ಉದಕೇ ತಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಊಸರೇಹೀ’’ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೩) ವುತ್ತಂ।
ಪಣ್ಣಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಪಣ್ಣಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಣಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ನಿಮ್ಬಪಣ್ಣಂ ಕುಟಜಪಣ್ಣಂ ಪಟೋಲಪಣ್ಣಂ ನತ್ತಮಾಲಪಣ್ಣಂ ಫಗ್ಗವಪಣ್ಣಂ ಸುಲಸಿಪಣ್ಣಂ ಕಪ್ಪಾಸಪಣ್ಣಂ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಣ್ಣಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ನೇವ ಖಾದನೀಯೇ ಖಾದನೀಯತ್ಥಂ ಫರನ್ತಿ, ನ ಭೋಜನೀಯೇ ಭೋಜನೀಯತ್ಥಂ ಫರನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಪರಿಹರಿತುಂ, ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಅಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೩) ವಚನತೋ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯತ್ಥಂ ಅಫರನ್ತಾನಿ ತಾನಿಪಿ ಪಣ್ಣಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಪರಿಹರಿತುಂ, ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಚ್ಛವಸನ್ತಿಆದೀಸು ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವಣ್ಣನಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೬೨೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯೋಪಿ ಖುದ್ದಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಯಂ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅವುತ್ತಂ, ತಂ ತದೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಫಲಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಫಲಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ
ಜತುಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಜತುಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ಹಿಙ್ಗುಹಿಙ್ಗುಜತುಹಿಙ್ಗುಸಿಪಾಟಿಕಾ ಹಿಙ್ಗುಜಾತಿಯೋಯೇವ। ತಕತಕಪತ್ತಿತಕಪಣ್ಣಯೋ ಲಾಖಾಜಾತಿಯೋ।
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೬೩) ಪನ ‘‘ಹಿಙ್ಗುಜತು ನಾಮ ಹಿಙ್ಗುರುಕ್ಖಸ್ಸ ದಣ್ಡಪಲ್ಲವಪವಾಳಪಾಕನಿಪ್ಫನ್ನಾ। ಹಿಙ್ಗುಸಿಪಾಟಿಕಾ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಮೂಲಸಾಖಪಾಕನಿಪ್ಫನ್ನಾ। ತಕಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ತಚಪಾಕೋದಕಂ। ತಕಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪತ್ತಪಾಕೋದಕಂ। ತಕಪಣ್ಣೀತಿ ತಸ್ಸ ಫಲಪಾಕೋದಕಂ। ಅಥ ವಾ ‘ತಕಂ ನಾಮ ಲಾಖಾ। ತಕಪತ್ತೀತಿ ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹಸಾಖಾ ತಕಪಣ್ಣೀತಿ ಪಕ್ಕಲಾಖಾ’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಸತಿಪಚ್ಚಯತಾ ಗಿಲಾನಾಗಿಲಾನವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಕಾಲಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ಯಾಮಕಾಲಿಕಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸತಿಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಕೇ ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳಂ ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳೋದಕಂ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ, ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನ’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೭೩) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಿದ್ಧಂ ‘ಸತಿಪಚ್ಚಯತಾ ಗಿಲಾನಾಗಿಲಾನವಸೇನ ದುವಿಧಾ’ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಗುಳೋದಕಾದಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಚ ಪಾಳಿವಿರೋಧೋ। ಆಹಾರತ್ಥನ್ತಿ ಆಹಾರಪಯೋಜನಂ, ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಯಾಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಚ। ತೇಲಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕಪರಿಭೋಗೇನ। ಪಿಟ್ಠೇಹೀತಿ ಪಿಸಿತತೇಲೇಹಿ। ಕೋಟ್ಠಫಲನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠರುಕ್ಖಸ್ಸ ಫಲಂ, ಮದನಫಲಂ ವಾತಿ ಚ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಲೋಣಭೇಸಜ್ಜಕಥಾ
ಲೋಣಭೇಸಜ್ಜಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಣಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕಂ ಕಾಳಲೋಣಂ ಸಿನ್ಧವಂ ಉಬ್ಭಿದಂ ಬಿಲಂ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಲೋಣಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ನೇವ ಖಾದನೀಯೇ ಖಾದನೀಯತ್ಥಂ ಸಾಮುದ್ದನ್ತಿ ಸಮುದ್ದತೀರೇ ವಾಲುಕಂ ವಿಯ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ। ಕಾಳಲೋಣನ್ತಿ ಪಕತಿಲೋಣಂ। ಸಿನ್ಧವನ್ತಿ ಸೇತವಣ್ಣಂ ಪಬ್ಬತೇ ಉಟ್ಠಹತಿ। ಉಬ್ಭಿದನ್ತಿ ಭೂಮಿತೋ ಅಙ್ಕುರಂ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹತಿ। ಬಿಲನ್ತಿ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚಿತಂ, ತಂ ರತ್ತವಣ್ಣಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೩) ಪನ ‘‘ಉಬ್ಭಿದಂ ನಾಮ ಊಸರಪಂಸುಮಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಉಬ್ಭಿದನ್ತಿ ಊಸರಪಂಸುಮಯಂ ಲೋಣಂ। ಬಿಲನ್ತಿ ಲೋಣವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ತಥೇವ ವುತ್ತಂ।
ಚುಣ್ಣಕಥಾ
ಚುಣ್ಣಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಸ ಕಣ್ಡು ವಾ ಪೀಳಕಾ ವಾ ಅಸ್ಸಾವೋ ವಾ ಥುಲ್ಲಕಚ್ಛು ವಾ ಆಬಾಧೋ ಕಾಯೋ ವಾ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ಚುಣ್ಣಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ, ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಛಕಣಂ ಮತ್ತಿಕಂ ರಜನನಿಪ್ಪಕ್ಕಂ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದುಕ್ಖಲಂ ಮುಸಲ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪)। ‘‘ಕಾಯೋ ವಾ ದುಗ್ಗನ್ಧೋತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಕಾಯಗನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಸಿರೀಸಕೋಸುಮ್ಬಾದಿಚುಣ್ಣಾನಿ ವಾ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಾನಿ ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಛಕಣನ್ತಿ ಗೋಮಯಂ। ರಜನನಿಪ್ಪಕ್ಕನ್ತಿ ರಜನಕಸಟಂ, ಪಾಕತಿಕಚುಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಉದಕೇನ ತೇಮೇತ್ವಾ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಏತಮ್ಪಿ ರಜನನಿಪ್ಪಕ್ಕಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೪) ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೪) ಪನ ‘‘ಛಕಣನ್ತಿ ಗೋಮಯಂ। ಪಾಕತಿಕಚುಣ್ಣಂ ನಾಮ ಅಪಕ್ಕಕಸಾವಚುಣ್ಣಂ। ತೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಂ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೪-೨೬೫) ‘‘ಛಕಣನ್ತಿ ಗೋಮಯಂ। ಪಾಕತಿಕಚುಣ್ಣನ್ತಿ ಅಪಕ್ಕಕಸಾವಚುಣ್ಣಂ, ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಂ ಪನ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೬೪) ‘‘ಛಕಣನ್ತಿ ಗೋಮಯಂ। ಪಾಕತಿಕಚುಣ್ಣಂ ನಾಮ ಅಪಕ್ಕಕಸಾವಚುಣ್ಣಂ। ತೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಂ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚುಣ್ಣಚಾಲಿನಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪) ವಚನತೋ ಗಿಲಾನಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚುಣ್ಣೇಹಿ ಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಚಾಲಿತೇಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಚುಣ್ಣಚಾಲಿನೀ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಸ್ಸಚಾಲಿನಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪) ವಚನತೋ ಸಣ್ಹೇಹಿ ಚುಣ್ಣೇಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ದುಸ್ಸಚಾಲಿನೀ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ಚುಣ್ಣಚಾಲಿನಿನ್ತಿ ಉದುಕ್ಖಲೇ ಕೋಟ್ಟಿತಚುಣ್ಣಪರಿಸ್ಸಾವನಿ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ ‘‘ಚಾಲಿತೇಹೀತಿ ಪರಿಸ್ಸಾವಿತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧಕಥಾ
ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧೇ ಆಮಕಮಂಸಂ ಆಮಕಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೪) ವಚನತೋ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಮಕಮಂಸಂ ಖಾದಿತಸ್ಸ ಆಮಕಲೋಹಿತಂ ಪಿವಿತಸ್ಸ ಸೋ ಅಮನುಸ್ಸಾಬಾಧೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಆಮಕಮಂಸಞ್ಚ ಖಾದಿ, ಆಮಕಲೋಹಿತಞ್ಚ ಪಿವೀತಿ ನ ತಂ ಭಿಕ್ಖು ಖಾದಿ, ನ ಪಿವಿ, ಅಮನುಸ್ಸೋ ಖಾದಿತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಪಕ್ಕನ್ತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಸೋ ಅಮನುಸ್ಸಿಕಾಬಾಧೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೀ’’ತಿ।
ಅಞ್ಜನಕಥಾ
ಅಞ್ಜನಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಜನಂ ಕಾಳಞ್ಜನಂ ರಸಞ್ಜನಂ ಸೋತಞ್ಜನಂ ಗೇರುಕಂ ಕಪಲ್ಲ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಕ್ಖುರೋಗೇ ಸತಿ ಅಞ್ಜನಾದೀನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಞ್ಜನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಚನಮೇತಂ। ಕಾಳಞ್ಜನನ್ತಿ ಏಕಾ ಅಞ್ಜನಜಾತಿ। ರಸಞ್ಜನನ್ತಿ ನಾನಾಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಕತಂ। ಸೋತಞ್ಜನನ್ತಿ ನದೀಸೋತಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಅಞ್ಜನಂ। ಗೇರುಕೋ ನಾಮ ಸುವಣ್ಣಗೇರುಕೋ। ಕಪಲ್ಲನ್ತಿ ದೀಪಸಿಖತೋ ಗಹಿತಮಸೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೪) ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೫) ‘‘ಸುವಣ್ಣಗೇರುಕೋತಿ ಸುವಣ್ಣತುತ್ಥಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೪-೨೬೫) ತಥೇವ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ಕಾಳಾನುಸಾರಿಯಂ ತಾಲೀಸಂ ಭದ್ದಮುತ್ತಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಜನೂಪಪಿಸನೇಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಇಮಾನಿ ಚನ್ದನಾದೀನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಚನ್ದನನ್ತಿ ಲೋಹಿತಚನ್ದನಾದಿಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚನ್ದನಂ। ತಗರಾದೀನಿ ಅಞ್ಜನೂಪಪಿಸನೇಹೀತಿ ಅಞ್ಜನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಪಿಸಿತಬ್ಬೇಹಿ। ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಜನೂಪಪಿಸನಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೪) ಟೀಕಾಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೫) ಪನ ‘‘ಅಞ್ಜನೂಪಪಿಸನನ್ತಿ ಅಞ್ಜನತ್ಥಾಯ ಉಪಪಿಸಿತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಜನೂಪಪಿಸನನ್ತಿ ಅಞ್ಜನೇ ಉಪನೇತುಂ ಪಿಸಿತಬ್ಬಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಜನಿ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಜನಠಪನಟ್ಠಾನಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಚಾವಚಾ ಅಞ್ಜನೀ ಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠಿಮಯಂ ದನ್ತಮಯಂ ವಿಸಾಣಮಯಂ ನಳಮಯಂ ವೇಳುಮಯಂ ಕಟ್ಠಮಯಂ ಜತುಮಯಂ ಲೋಹಮಯಂ ಸಙ್ಖನಾಭಿಮಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಏತಾನಿ ಕಪ್ಪಿಯಾನಿ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಮಯನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಅಟ್ಠಿಮಯಂ। ದನ್ತಮಯನ್ತಿ ಹತ್ಥಿದನ್ತಾದಿಸಬ್ಬದನ್ತಮಯಂ। ವಿಸಾಣಮಯೇಪಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ನಳಮಯಾದಯೋ ಏಕನ್ತಕಪ್ಪಿಯಾಯೇವ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪಿಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಜನೀಅಪಿಧಾನಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುತ್ತಕೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅಞ್ಜನಿಯಾ ಬನ್ಧಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಪಿಧಾನಂ ಸುತ್ತಕೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅಞ್ಜನಿಯಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುತ್ತಕೇನ ಸಿಬ್ಬೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಪತನತ್ಥಾಯ ಅಞ್ಜನೀಸುತ್ತಕೇನ ಸಿಬ್ಬೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಚಾವಚಾ ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕಾ ಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠಿಮಯಂ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖನಾಭಿಮಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಏತಾಯೇವ ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕಾ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಲಾಕಟ್ಠಾನಿಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕಟ್ಠಾನಿಯಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಸಲಾಕಟ್ಠಾನಿಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸಲಾಕಂ ಓದಹನ್ತಿ, ತಂ ಸುಸಿರದಣ್ಡಕಂ ವಾ ಥವಿಕಂ ವಾ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ
ನತ್ಥುಕಥಾ
ನತ್ಥುಕಥಾಯಂ ಯಮಕನತ್ಥುಕರಣಿನ್ತಿ ಸಮಸೋ ತಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪನಾಳಿಕಾಹಿ ಏಕಂ ನತ್ಥುಕರಣಿಂ।
ಧೂಮನೇತ್ತಕಥಾ
ಧೂಮನೇತ್ತಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧೂಮಂ ಪಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೬) ವಚನತೋ ಯಮಕನತ್ಥುಕರಣಿಯಾ ನಕ್ಖಮನೀಯೇ ಸತಿ ಧೂಮಂ ಪಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧೂಮನೇತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೬) ವಚನತೋ ತಮೇವ ವಟ್ಟಿಂ ಆಲಿಮ್ಬೇತ್ವಾ ಪಿವನಪಚ್ಚಯಾ ಕಣ್ಠೇ ದಹನ್ತೇನ ಧೂಮನೇತ್ತಧೂಮೋ ಪಿವಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಚ್ಚಾವಚಾನಿ ಧೂಮನೇತ್ತಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠಿಮಯಂ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖನಾಭಿಮಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೬) ವಚನತೋ ಏತಾನಿ ಏವ ಧೂಮನೇತ್ತಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ
ತೇಲಪಾಕಕಥಾ
ತೇಲಪಾಕಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಲಪಾಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ವಾತಾಬಾಧೇ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಲಪಾಕನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭೇಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಞ್ಞಾತಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತಿಪಕ್ಖಿತ್ತಮಜ್ಜಂ ತೇಲಂ ಪಾತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಪಿವೇಯ್ಯ, ಯಥಾಧಮ್ಮೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ತೇಲಪಾಕೇ ಮಜ್ಜಸ್ಸ ನ ವಣ್ಣೋ ನ ಗನ್ಧೋ ನ ರಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವರೂಪಂ ಮಜ್ಜಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ತೇಲಂ ಪಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ತೇಲಪಾಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಜಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವಾ ಗನ್ಧೋ ವಾ ರಸೋ ವಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಾದಿಸಂ ತೇಲಂ ಪಿವಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಅತಿಪಕ್ಖಿತ್ತಮಜ್ಜಾನೀತಿ ಅತಿವಿಯ ಖಿತ್ತಮಜ್ಜಾನಿ, ಬಹುಂ ಮಜ್ಜಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಬ್ಭಞ್ಜನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಅತಿಪಕ್ಖಿತ್ತಮಜ್ಜತ್ತಾ ಅಪಿವಿತಬ್ಬೇ ತೇಲೇ ಸತಿ ಅಬ್ಭಞ್ಜನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೀಣಿ ತುಮ್ಬಾನಿ ಲೋಹತುಮ್ಬಂ ಕಟ್ಠತುಮ್ಬಂ ಫಲತುಮ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ತೇಲಪಕ್ಕಭಾಜನಾನಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ತುಮ್ಬಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ।
ಸೇದಕಮ್ಮಕಥಾ
ಸೇದಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೇದಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಅಙ್ಗವಾತೇ ಸತಿ ಸೇದಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಅಙ್ಗವಾತೋತಿ ಹತ್ಥಪಾದೇ ವಾತೋ। ನಕ್ಖಮನೀಯೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಭಾರಸೇದ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಸೇದಕಮ್ಮೇನ ನಕ್ಖಮನೀಯೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭಾರಸೇದಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಭಾರಸೇದನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧಪಣ್ಣಸಮ್ಭಾರಸೇದಂ। ನಕ್ಖಮನೀಯೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸೇದ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಸಮ್ಭಾರಸೇದನಕ್ಖಮನೀಯೇ ಸತಿ ಮಹಾಸೇದಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಮಹಾಸೇದನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಸೇದಂ, ಪೋರಿಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಆವಾಟಂ ಅಙ್ಗಾರಾನಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಂಸುವಾಲಿಕಾದೀಹಿ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ವಾತಹರಣಪಣ್ಣಾನಿ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ತೇಲಮಕ್ಖಿತೇನ ಗತ್ತೇನ ತತ್ಥ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತೇನ ಸರೀರಂ ಸೇದೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಕ್ಖಮನೀಯೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಙ್ಗೋದಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಮಹಾಸೇದೇನ ನಕ್ಖಮನೀಯೇ ಸತಿ ಭಙ್ಗೋದಕಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಭಙ್ಗೋದಕನ್ತಿ ನಾನಾಪಣ್ಣಭಙ್ಗಕುಥಿತಂ ಉದಕಂ, ತೇಹಿ ಪಣ್ಣೇಹಿ ಚ ಉದಕೇನ ಚ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸೇದೇತಬ್ಬೋ। ನಕ್ಖಮನೀಯೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಕಕೋಟ್ಠಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಭಙ್ಗೋದಕೇನ ನಕ್ಖಮನೀಯೇ ಸತಿ ಉದಕಕೋಟ್ಠಕಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಉದಕಕೋಟ್ಠಕನ್ತಿ
ಲೋಹಿತಮೋಚನಕಥಾ
ಲೋಹಿತಮೋಚನಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಹಿತಂ ಮೋಚೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಪಬ್ಬವಾತೇ ಸತಿ ಲೋಹಿತಂ ಮೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಪಬ್ಬವಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಪಬ್ಬೇ ಪಬ್ಬೇ ವಾತೋ ವಿಜ್ಝತಿ। ಲೋಹಿತಂ ಮೋಚೇತುನ್ತಿ ಸತ್ಥಕೇನ ಲೋಹಿತಂ ಮೋಚೇತುಂ। ನಕ್ಖಮನೀಯೋ ಹೋತಿ, ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಹಿತಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ವಿಸಾಣೇನ ಗಾಹೇತುನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭)।
ಪಾದಬ್ಭಞ್ಜನಕಥಾ
ಪಾದಬ್ಭಞ್ಜನಕಥಾಯಂ ತತ್ಥ ಪಜ್ಜಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತುನ್ತಿ ಯೇನ ಫಲಿತಪಾದಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ನಾಳಿಕೇರಾದೀಸು ನಾನಾಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಜ್ಜಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತುಂ, ಪಾದಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಭೇಸಜ್ಜಂ ಪಚಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಣ್ಡಾಬಾಧಕಥಾ
ಗಣ್ಡಾಬಾಧಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ಥಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಗಣ್ಡಾಬಾಧೇ ಸತಿ ಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಸಾವೋದಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಕಸಾವೋದಕೇನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಕಸಾವೋದಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಲಕಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ತಿಲಕಕ್ಕೇನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ತಿಲಕಕ್ಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ತಿಲಕಕ್ಕೇನ ಅತ್ಥೋತಿ ಪಿಟ್ಠೇಹಿ ತಿಲೇಹಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಬಳಿಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಕಬಳಿಕಾಯ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಕಬಳಿಕಾ ದಾತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಕಬಳಿಕನ್ತಿ ವಣಮುಖೇ ಸತ್ತುಪಿಣ್ಡಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಣಬನ್ಧನಚೋಳ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಸಾಸಪಕುಟ್ಟೇನಾತಿ ಸಾಸಪಪಿಟ್ಠೇನ।
‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧೂಮಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಯದಿ ವಣೋ ಕಿಲಿಜ್ಜಿತ್ಥ, ಧೂಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಣಸಕ್ಖರಿಕಾಯ ಛಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಯದಿ ವಡ್ಢಮಂಸಂ ವುಟ್ಠಾತಿ ವಡ್ಢಮಂಸನ್ತಿ ಅಧಿಕಮಂಸಂ ಆಣೀ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹತಿ। ಲೋಣಸಕ್ಖರಿಕಾಯ ಛಿನ್ದಿತುನ್ತಿ ಖಾರೇನ ಛಿನ್ದಿತುಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಣತೇಲ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಯದಿ ವಣೋ ನ ರುಹತಿ, ವಣರುಹನತೇಲಂ ಪಚಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಕಾಸಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ವಣಪಟಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೭) ವಚನತೋ ಯದಿ ತೇಲಂ ಗಳತಿ, ವಿಕಾಸಿಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಣಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ವಿಕಾಸಿಕನ್ತಿ ತೇಲರುನ್ಧನಪಿಲೋತಿಕಂ। ಸಬ್ಬಂ ವಣಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಣಪಟಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾವಿಕಟಕಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾವ।
ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ಸಪ್ಪದಟ್ಠಸ್ಸೇವ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದಟ್ಠವಿಸೇ ಸತಿ ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇಸು ಪನ ಕಾರಣೇಸು ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ವಟ್ಟತಿ।
ವಿಸಪೀತಕಥಾ
ವಿಸಪೀತಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗೂಥಂ ಪಾಯೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೮) ವಚನತೋ ಪೀತವಿಸಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಗೂಥಂ ಪಾಯೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸ್ವೇವ ಪಟಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ನ ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೮) ವಚನತೋ ತದೇವ ವಟ್ಟತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬೮) ಪನ ನ ಪುನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಚೇ ಭೂಮಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಟಿಗ್ಗಹಾಪೇತಬ್ಬೋ, ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಪನ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಘರದಿನ್ನಕಾಬಾಧಕಥಾ
ಘರದಿನ್ನಕಾಬಾಧಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೀತಾಲೋಳಿಂ ಪಾಯೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಘರದಿನ್ನಕಾಬಾಧೋತಿ ವಸೀಕರಣಪಾಣಕಸಮುಟ್ಠಿತರೋಗೋ। ಟೀಕಾಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೯) ಪನ ‘‘ಘರದಿನ್ನಕಾಬಾಧೋ ನಾಮ ವಸೀಕರಣತ್ಥಾಯ ಘರಣಿಯಾ ದಿನ್ನಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಆಬಾಧೋ। ತೇನಾಹ ‘ವಸೀಕರಣಪಾಣಕಸಮುಟ್ಠಿತರೋಗೋ’ತಿ। ಘರ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅಭೇದೇನ ಘರಣಿಯಾ ವತ್ತಮಾನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೭-೨೬೯) ‘‘ಘರದಿನ್ನಕಾಬಾಧೋ ನಾಮ ಘರಣಿಯಾ ದಿನ್ನವಸೀಕರಣಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಆಬಾಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೀತಾಲೋಳಿನ್ತಿ ನಙ್ಗಲೇನ ಕಸನ್ತಸ್ಸ ಫಾಲೇ ಲಗ್ಗಮತ್ತಿಕಂ ಉದಕೇನ ಆಲೋಳೇತ್ವಾ ಪಾಯೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುಟ್ಠಗಹಣಿಕಕಥಾ
ದುಟ್ಠಗಹಣಿಕಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಮಿಸಖಾರಂ ಪಾಯೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ದುಟ್ಠಗಹಣಿಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಮಿಸಖಾರಂ ಪಾಯೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ದುಟ್ಠಗಹಣಿಕೋತಿ ವಿಪನ್ನಗಹಣಿಕೋ, ಕಿಚ್ಛೇನ ಉಚ್ಚಾರೋ ನಿಕ್ಖಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಮಿಸಖಾರನ್ತಿ ಸುಕ್ಖೋದನಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ತಾಯ ಛಾರಿಕಾಯ ಪಗ್ಘರಿತಂ ಖಾರೋದಕಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೭-೨೬೯) ಪನ ‘‘ತಾಯ ಛಾರಿಕಾಯ ಪಗ್ಘರಿತಂ ಖಾರೋದಕನ್ತಿ ಪರಿಸ್ಸಾವನೇ ತಂ ಛಾರಿಕಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದಕೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತೇ ತತೋ ಛಾರಿಕತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಗ್ಘರಿತಂ ಖಾರೋದಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಣ್ಡುರೋಗಾಬಾಧಕಥಾ
ಪಣ್ಡುರೋಗಾಬಾಧಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮುತ್ತಹರೀತಕಂ ಪಾಯೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಪಣ್ಡುರೋಗಾಬಾಧಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಮುತ್ತಹರೀತಕಂ ಪಾಯೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಮುತ್ತಹರೀತಕನ್ತಿ ಗೋಮುತ್ತಪರಿಭಾವಿತಂ ಹರೀತಕಂ।
ಛವಿದೋಸಾಬಾಧಕಥಾ
ಛವಿದೋಸಾಬಾಧಕಥಾಯಂ
ಅಭಿಸನ್ನಕಾಯಕಥಾ
ಅಭಿಸನ್ನಕಾಯಕಥಾಯಂ ಅಭಿಸನ್ನಕಾಯೋತಿ ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಕಾಯೋ। ಅಚ್ಛಕಞ್ಜಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಚ್ಛಕಞ್ಜಿಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಅಚ್ಛಕಞ್ಜಿಯಂ ಪಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಅಚ್ಛಕಞ್ಜಿಯನ್ತಿ ತಣ್ಡುಲೋದಕಮಣ್ಡೋ। ಅಕಟಯೂಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಕಟಯೂಸ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಅಕಟಯೂಸಂ ಪಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಅಕಟಯೂಸನ್ತಿ ಅಸಿನಿದ್ಧೋ ಮುಗ್ಗಪಚಿತಪಾನೀಯೋ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೯) ಪನ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೭-೨೬೯) ‘‘ಅಕಟಯೂಸೇನಾತಿ ಅನಭಿಸಙ್ಖತೇನ ಮುಗ್ಗಯೂಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಟಾಕಟೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಟಾಕಟ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಕಟಾಕಟಂ ಪಾಯೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಕಟಾಕಟನ್ತಿ ಸೋವ ಧೋತಸಿನಿದ್ಧೋ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೬೯) ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೬೭-೨೬೯) ‘‘ಕಟಾಕಟೇನಾತಿ ಮುಗ್ಗೇ ಪಚಿತ್ವಾ ಅಚಾಲೇತ್ವಾವ ಪರಿಸ್ಸಾವಿತೇನ ಮುಗ್ಗಯೂಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೬೯) ವಚನತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯಂ ಪಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯೇನಾತಿ ಮಂಸರಸೇನ।
ಲೋಣಸೋವೀರಕಕಥಾ
ಲೋಣಸೋವೀರಕಕಥಾಯಂ
ತತ್ಥ ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬರಸಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಏಕಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ, ತಂ ಕಿರ ಕರೋನ್ತೋ ಹರೀತಕಾಮಲಕವಿಭೀತಕಕಸಾವೇ ಸಬ್ಬಧಞ್ಞಾನಿ ಸಬ್ಬಅಪರಣ್ಣಾನಿ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಧಞ್ಞಾನಂ ಓದನಂ ಕದಲಿಫಲಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಫಲಾನಿ ವೇತ್ತಕೇತಕಖಜ್ಜೂರಿಕಳೀರಾದಯೋ ಸಬ್ಬಕಳೀರೇ ಮಚ್ಛಮಂಸಖಣ್ಡಾನಿ ಅನೇಕಾನಿ
ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೧೯೧-೧೯೨) ಪನ ‘‘ಪಾನಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ ಯಾಮಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧೯೨) ಪನ ‘‘ಪಾನಪರಿಭೋಗೇನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ ಯಾಮಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಗಿಲಾನಾನಂ ಪಾಕತಿಕಮೇವ, ಅಗಿಲಾನಾನಂ ಪನ ಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗುಳಂ ವಿಯ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೨೬೩) ಪನ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಸತಿಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ
ಅನ್ತೋವುತ್ಥಾದಿಕಥಾ
ಅನ್ತೋವುತ್ಥಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವತೋ ಉದರವಾತಾಬಾಧೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಭಗವತೋ ಉದರವಾತಾಬಾಧೋ ತೇಕಟುಲಯಾಗುಯಾ ಫಾಸು ಹೋತೀ’ತಿ ಸಾಮಂ ತಿಲಮ್ಪಿ ತಣ್ಡುಲಮ್ಪಿ ಮುಗ್ಗಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ವಾಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಸಾಮಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಉಪನಾಮೇಸಿ ‘ಪಿವತು ಭಗವಾ ತೇಕಟುಲಯಾಗು’ನ್ತಿ। ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಾನನ್ತಾಪಿ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ನೋ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತೇ ಸೇತುಘಾತೋ ತಥಾಗತಾನಂ। ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಪುಚ್ಛನ್ತಿ ‘ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮ, ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ।
ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘ಕುತಾಯಂ, ಆನನ್ದ, ಯಾಗೂ’ತಿ। ಅಥ ಖೋ
ಅನ್ತೋ ವುತ್ಥನ್ತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಯಂ ವುತ್ಥಂ। ಸಾಮಂ ಪಕ್ಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಮಿಸಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಚಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ಉಣ್ಹಯಾಗುಯಾ ಸುಲಸಿಪಣ್ಣಾನಿ ವಾ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಂ ವಾ ಲೋಣಂ ವಾ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಚಾಲೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಯಾಗುಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇಮೀ’’ತಿ ಪನ ಚಾಲೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಉತ್ತಣ್ಡುಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಪಿದಹಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಿದಹಿತ್ವಾವ ದೇನ್ತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಭತ್ತಂ ವಾ ಮಾ ನಿಬ್ಬಾಯತೂ’’ತಿ ಪಿದಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುನ ಪಾಕಂ ಪಚಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೭೪) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಪಕ್ಕಂ ಪುನ ಪಚಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭೪) ‘‘ಖೀರತಕ್ಕಾದೀಸು
ಉಗ್ಗಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಥಾ
ಉಗ್ಗಹಿತಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯತ್ಥ ಫಲಖಾದನೀಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹರಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೭೫) ವಚನತೋ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಆಪತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ।
ತತೋನೀಹಟಕಥಾ
ತತೋ ನೀಹಟಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಭುಞ್ಜಥ। ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತೋ ನೀಹಟಂ ಭುತ್ತಾವಿನಾ ಪವಾರಿತೇನ ಅನತಿರಿತ್ತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೭೬) ವಚನತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ದಾನೇ ನಿಮನ್ತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ದಾನತೋ ನೀಹಟಂ ಭೋಜನಂ ಪವಾರಿತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪವಾರಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೭೬) ‘‘ತತೋ ನೀಹಟನ್ತಿ ಯತ್ಥ ನಿಮನ್ತಿತಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ನೀಹಟ’’ನ್ತಿ।
ಪುರೇಭತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಥಾ
ಪುರೇಭತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಥಾಯಂ
ವನಟ್ಠಪೋಕ್ಖರಟ್ಠಕಥಾ
ವನಟ್ಠಪೋಕ್ಖರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವನಟ್ಠಂ ಪೋಕ್ಖರಟ್ಠನ್ತಿ ವನೇ ಚೇವ ಪದುಮಿನಿಗಚ್ಛೇ ಚ ಜಾತಂ।
ಅಕತಕಪ್ಪಕಥಾ
ಅಕತಕಪ್ಪಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಬೀಜಂ ನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಂ ಅಕತಕಪ್ಪಂ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೭೮) ವಚನತೋ ಅಬೀಜಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಞ್ಚ ಅಬೀಜನ್ತಿ ತರುಣಫಲಂ, ಯಸ್ಸ ಬೀಜಂ ಅಙ್ಕುರಂ ನ ಜನೇತಿ। ನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜನ್ತಿ ಬೀಜಂ ನಿಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಕಂ ಅಮ್ಬಪನಸಾದಿ, ತಾನಿ ಫಲಾನಿ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇ ಅಸತಿ ಕಪ್ಪಂ ಅಕತ್ವಾಪಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಯಾಗುಕಥಾ
ಯಾಗುಕಥಾಯಂ ‘‘ದಸಯಿಮೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಆನಿಸಂಸಾ ಯಾಗುಯಾ। ಕತಮೇ ದಸ, ಯಾಗುಂ ದೇನ್ತೋ ಆಯುಂ ದೇತಿ, ವಣ್ಣಂ ದೇತಿ, ಸುಖಂ ದೇತಿ, ಬಲಂ ದೇತಿ, ಪಟಿಭಾನಂ ದೇತಿ, ಯಾಗುಪೀತಾ ಖುದಂ ಪಟಿಹನತಿ, ಪಿಪಾಸಂ ವಿನೇತಿ, ವಾತಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ವತ್ಥಿಂ ಸೋಧೇತಿ, ಆಮಾವಸೇಸಂ ಪಾಚೇತಿ। ಇಮೇ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದಸಾನಿಸಂಸಾ ಯಾಗುಯಾತಿ।
‘ಯೋ
ಕಾಲೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ದದಾತಿ ಯಾಗುಂ।
ದಸಸ್ಸ ಠಾನಾನಿ ಅನುಪ್ಪವೇಚ್ಛತಿ।
ಆಯುಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಸುಖಂ ಬಲಞ್ಚ॥
‘ಪಟಿಭಾನಮಸ್ಸ ಉಪಜಾಯತೇ ತತೋ।
ಖುದ್ದಂ ಪಿಪಾಸಞ್ಚ ಬ್ಯಪನೇತಿ ವಾತಂ।
ಸೋಧೇತಿ ವತ್ಥಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತಿ ಭತ್ತಂ।
ಭೇಸಜ್ಜಮೇತಂ ಸುಗತೇನ ವಣ್ಣಿತಂ॥
‘ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಯಾಗುಂ ಅಲಮೇವ ದಾತುಂ।
ನಿಚ್ಚಂ ಮನುಸ್ಸೇನ ಸುಖತ್ಥಿಕೇನ।
ದಿಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಪತ್ಥಯತಾ ಸುಖಾನಿ।
ಮಾನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತಮಿಚ್ಛತಾ ವಾ’ತಿ॥
ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಇಮಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ। ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದಾನೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾಗುಞ್ಚ ಮಧುಗೋಳಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ಭೋಜ್ಜಯಾಗೂತಿ ಯಾ ಪವಾರಣಂ ಜನೇತಿ। ಯಥಾಧಮ್ಮೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ।
ಗುಳಕಥಾ
ಗುಳಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳಂ, ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳೋದಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೮೪) ವಚನತೋ ‘‘ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳನ್ತಿ ತಥಾರೂಪೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಗುಳಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೮೪) ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಥಾರೂಪೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾರೂಪೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗುಳೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಥಾರೂಪೇನ ಏವ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಗಿಲಾನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ತಕಾಸು ಕಥಾಸು ಯಾ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪ್ಪಕರಣೇ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸಾ ಸಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಟೀಕಾಚರಿಯಾನಂ ವಚನೇಹಿ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಉಪಧಾರೇನ್ತು।
ಚತುಮಹಾಪದೇಸಕಥಾ
೬೭. ಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿ ಮಹಾಪದೇಸಕಥಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಉಪದಿಸ್ಸತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಮಹಾಪದೇಸಾ, ಮಹನ್ತಾ ವಾ ಅತ್ಥಾ ಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮಹಾಪದೇಸಾ, ಮಹನ್ತಾನಂ ವಾ ಅತ್ಥಾನಂ ಪದೇಸೋ ಪವತ್ತಿದೇಸೋತಿ ಮಹಾಪದೇಸಾ। ಕೇ ತೇ? ಇಮೇಯೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾಠಾ, ಅತ್ಥಾ ವಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರಾತಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ। ಸುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಧಞ್ಞಫಲರಸ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ। ಸತ್ತ ಧಞ್ಞಾನೀತಿ –
‘‘ಸಾಲಿ ವೀಹಿ ಚ ಕುದ್ರೂಸೋ, ಗೋಧುಮೋ ವರಕೋ ಯವೋ।
ಕಙ್ಗೂತಿ ಸತ್ತ ಧಞ್ಞಾನಿ, ನೀವಾರಾದೀ ತು ತಬ್ಭಿದಾ’’ತಿ –॥
ವುತ್ತಾನಿ ಸತ್ತ ಧಞ್ಞಾನಿ। ಸಬ್ಬಂ ಅಪರಣ್ಣನ್ತಿ ಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಯೋ। ಅಟ್ಠ ಪಾನಾನೀತಿ ಅಮ್ಬಪಾನಂ ಜಮ್ಬುಪಾನಂ ಚೋಚಪಾನಂ ಮೋಚಪಾನಂ ಸಾಲುಕಪಾನಂ ಮುದ್ದಿಕಪಾನಂ ಮಧುಕಪಾನಂ ಫಾರುಸಕಪಾನಞ್ಚ।
ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮನಯೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿ। ಪಾಳಿಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನೀತತ್ಥತೋ ಆಗತಮೇವ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ। ಏತೇನ ಮಹಾಪದೇಸಾ ನಾಮ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅನೇಕಾನಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಿ ವಿನಯಧರಸ್ಸ ಞಾಣಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಆನಿಸಂಸಕಥಾ
೬೮. ಆನಿಸಂಸಕಥಾಯಂ ವಿನಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ವಿನಯಧರೋ, ಸಿಕ್ಖನವಾಚನಮನಸಿಕಾರವಿನಿಚ್ಛಯನತದನುಲೋಮಕರಣಾದಿನಾ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಕುಸಲೋ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕಾ। ಕೇ ತೇ? ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸಾ। ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಯೇವ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಲಭಿತಬ್ಬಆನಿಸಂಸಾ, ನ ಅಞ್ಞಪರಿಯತ್ತಿಂ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಆದಯೋ ವಾ ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ ಪರಿಯತ್ತಿ, ವಿನಯಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿ, ಸಾ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕಾ, ವಿನಯಪರಿಯಾಪುಣನಹೇತುಭವಾ ಆನಿಸಂಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕತಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸಾದೀನಂ ಸರೂಪಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಂ ವಚನಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏವಂ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸಾನಂ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಯೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸುಗುತ್ತಭಾವೋ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಅನಾಪಜ್ಜನಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಭಾವೇನ ಅನಾಪಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ –
‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ।
ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಗೂಹತಿ।
ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ।
ಏದಿಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಲಜ್ಜಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ॥ (ಪರಿ॰ ೩೫೯) –
ವುತ್ತೇನ ಅಲಜ್ಜೀಲಕ್ಖಣೇನ ನ ಲಜ್ಜತಿ ನ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಅಲಜ್ಜೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಲಜ್ಜಿತಾ। ನತ್ಥಿ ಞಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಞ್ಞಾಣತಾ। ಕುಕತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ತೇನ ಪಕತೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾ। ಕಪ್ಪತೀತಿ ಕಪ್ಪಿಯಂ, ನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾ। ಇತರಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಪದೇಸು ಯಕಾರಲೋಪೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಲಜ್ಜಿತಾಯ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚೇತಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ಸರತೀತಿ ಸತಿ, ಸಮುಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಮೋಸೋ। ಸತಿಯಾ ಸಮ್ಮೋಸೋ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ। ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ। ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ತಂ ನಯಾನುಯೋಗೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅರಿಟ್ಠೋ ಇತಿ ಭಿಕ್ಖು ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖು, ಕಣ್ಟಕೋ ಇತಿ ಸಾಮಣೇರೋ ಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರೋ, ವೇಸಾಲಿಯಾ ಜಾತಾ ವೇಸಾಲಿಕಾ, ವಜ್ಜೀನಂ ಪುತ್ತಾ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಾ, ವೇಸಾಲಿಕಾ ಚ ತೇ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇಸಾಲಿಕವಜ್ಜಿಪುತ್ತಾ, ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖು ಚ ಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರೋ ಚ ವೇಸಾಲಿಕವಜ್ಜಿಪುತ್ತಾ ಚ ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖುಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರವೇಸಾಲಿಕವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ। ಪರೂಪಹಾರೋ ಚ ಅಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಞ್ಚ ಪರೂಪಹಾರಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾ। ಕೇ ತೇ? ವಾದಾ। ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತೇತಿ ಪರೂಪಹಾರಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾದಯೋ। ವದನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ವಾದಾ, ಪರೂಪಹಾರಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾದಯೋ ವಾದಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರೂ…ಪೇ॰… ವಾದಾ। ಕೇ ತೇ? ಮಿಚ್ಛಾವಾದಿನೋ। ಅರಿಟ್ಠ…ಪೇ॰… ಪುತ್ತಾ ಚ ಪರೂಪಹಾರ…ಪೇ॰… ವಾದಾ ಚ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಯೋ ಚ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಯದ್ವನ್ದವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಆನಿಸಂಸಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೇ ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರೇ
ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ
ಚತುತ್ತಿಂಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ನಿಗಮಗಾಥಾಸು
ದುತಿಯತತಿಯಗಾಥಾಯಂ ತೇನೇವ ಪರಕ್ಕಮಬಾಹುನರಿನ್ದೇನೇವ ಕಾರಿತೇ ರಮ್ಮೇ ರಮಣೀಯೇ ಪಾಸಾದಸತಮಣ್ಡಿತೇ ಪಾಸಾದಾನಂ ಸತೇನ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ನಾನಾದುಮಗಣಾಕಿಣ್ಣೇ ಭಾವನಾಭಿರತಾಲಯೇ ಭಾವನಾಯ ಅಭಿರತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಲಯಭೂತೇ ಸೀತಲೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇ ಜೇತವನೇ ಜೇತವನನಾಮಕೇ ವಿಹಾರೇ ವಸಂ ವಸನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ, ಅಥ ವಾ ವಸಂ ವಸನ್ತೋ ಸೋಹಂ ಸೋ ಅಹಂ ಯೋಗೀನಂ ಹಿತಂ ಹಿತಭೂತಂ ಸಾರಂ ಸಾರವನ್ತಂ ಇಮಂ ಈದಿಸಂ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ಸೇಸಗಾಥಾಸು ಇಮಿನಾ ಗನ್ಥಕರಣೇನ ಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಮಯ್ಹಂ ಸಿದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಂ ಇತೋ ಗನ್ಥಕರಣತೋ ಅಞ್ಞಭೂತಂ ಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಮಯಾ ಪಸುತಂ ಹೋತಿ, ಏತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದುತಿಯೇ ಅತ್ತಸಮ್ಭವೇ ತಾವತಿಂಸೇ ಪಮೋದೇನ್ತೋ ಸೀಲಾಚಾರಗುಣೇ ರತೋ ಪಞ್ಚಕಾಮೇಸು ಅಲಗ್ಗೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಪಠಮಭೂತಂ ಫಲಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ವಾನ ಅನ್ತಿಮೇ ಅತ್ತಭಾವಮ್ಹಿ ಲೋಕಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಂ ನಾಥಂ ನಾಥಭೂತಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತೇ ರತಂ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಂ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯನಾಮಕಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಂ ಮುನಿಸೇಟ್ಠಂ ದಿಸ್ವಾನ ತಸ್ಸ ಧೀರಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಅಗ್ಗಂ ಫಲಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಜಿನಸಾಸನಂ ಸೋಭೇಯ್ಯಂ ಸೋಭಾಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಕಟಯೋಜನಾ।
ಏತಿಸ್ಸಾಯ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಸತಿ ಆಚರಿಯವರಸ್ಸ ವಚನಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ। ಕಥಂ? ಏತ್ಥ ಹಿ ಇತೋ ದುತಿಯಭವೇ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ದೇವಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಅನ್ತಿಮಭವೇ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಲಭೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ, ಸಾ ಅಯುತ್ತರೂಪಾ
‘‘ಜೋತಯನ್ತಂ
ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಗರುಂ ಮೇ ಸಾರಿಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ॥ –
ಭಿಕ್ಖುಭೂತಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಅನ್ತರಾ ದೀಘಾಯುಕೋ ಭುಮ್ಮದೇವೋ ಹುತ್ವಾ ತದಾ ಮನುಸ್ಸೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕಭೂತೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ, ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಧರೋ ಅನೇಕಗನ್ಥಕಾರಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಗನ್ಥಕಾರಕಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಆಚರಿಯಪಾಚರಿಯಭೂತೋ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಇಧೇವ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಠಪಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀನಾಮಿಕಾಯ ವಿನಯಟೀಕಾಯ ಅವಸಾನೇ ಚ ಠಪಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಮೇತಂ।
ಅಥ ವಾ ಇಮಿನಾ…ಪೇ॰… ದೇವಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಫಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಾವತಿಂಸೇ ಪಮೋದನಸೀಲಾಚಾರಗುಣೇ ರತಂ
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।