೮. ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
೪೪. ಏವಂ ಅನಾಮಾಸವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಥೇತುಂ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಿಯತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಗಹಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಕಪ್ಪಿಯತೇ ವಿಕಪ್ಪನಾ, ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ಚಿನ್ತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ‘‘ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ನಾಮಂ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ನಾಮಂ ವತ್ವಾ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ತಸ್ಮಾ ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೇನ ‘ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಮೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಂ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತೇನ ಪನ ‘ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾಟಿ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚೀವರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ‘ಇಮಂ ಚೀವರಂ ತುಯ್ಹಂ ವಿಕಪ್ಪೇಮೀ’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ। ತಿಚೀವರಂ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಂ ವಾ, ಯದಿ ತಂ ತಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ
ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೯) ಪನ ‘‘ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿಆದಿನಾಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾಮೇನ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ, ಏತೇನ ವಿಕಪ್ಪಿತತಿಚೀವರೋ ತೇಚೀವರಿಕೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಟ್ಠಿತತಿಚೀವರೇ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಾದಿನಾ ಕಾತಬ್ಬವಿಧಿ ನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನೇ ದೋಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೪೬೯) ಪನ ‘‘ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಿಚೀವರಂ ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ, ಯಂ ವಾ ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂಯೇವ
ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ಟೀಕಾವಾದೇಸು ತತಿಯವಾದೋ ಯುತ್ತತರೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಸಂಸನ್ದನತೋ। ಕಥಂ? ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಕತಪರಿಚ್ಛೇದಾಸುಯೇವ ದ್ವೀಸು ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದೀಸು ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಇಚ್ಚೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಅಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ನಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇತರಾಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಅನುಞ್ಞಾತಕಾಲೇಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಿಚೀವರಂ ತಿಚೀವರಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪರಿಹರತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಮೇವ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ। ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ಪನ ಚಾತುಮಾಸತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಮೇವ, ನ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ಏವಞ್ಚ
ಪಠಮವಾದೇ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತೋ ಪರಂ ನಾಮಂ ವತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ವಿಕಪ್ಪನಾಧಿಕಾರೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ನಾಮಂ ವತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವಿಸೇಸನೇ ಕತ್ತಬ್ಬೇ ಸತಿ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಚ ಭೇದವಚನಂ ನ ಸಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಚೀವರೇಸು ನಾಮಂ ಅವತ್ವಾವ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತೋ, ದುತಿಯವಾದೇ ಚ ‘‘ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾಮೇನ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಪಠಮೇ ಚ ‘‘ತಿಚೀವರಂ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಂ ವಾ, ಯದಿ ತಂ ತಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ, ಅವಿಕಪ್ಪಿತಂ ಹೋತಿ, ಅತಿರೇಕಚೀವರಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ದುತಿಯೇ ಚ ‘‘ನ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನೇ ದೋಸೋ’’ತಿ, ತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತಂ।
ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಚಾತುಮಾಸತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುನ್ತಿ ತೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಯಾವ ಆಗಾಮಿಸಂವಚ್ಛರೇ ವಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಾಸಂ, ತಾವ ಠಪೇತುಂ ಅನುಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ‘‘ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಚಾತುಮಾಸತೋ
ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೪೬೯) ಪನ ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂಯೇವ, ನಾಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ವತ್ಥಞ್ಹಿ ಕತಪರಿಯೋಸಿತಂ ಅನ್ತೋಚಾತುಮಾಸೇ ವಸ್ಸಾನದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋದಸಾಹೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಚಾತುಮಾಸತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತುಕಾಮೇನ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಅನುಜಾನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧಾಪಿ ಪಚ್ಛಿಮವಾದೋ ಪಸತ್ಥತರೋತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ, ಪುರಿಮೇಸು ಪನ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋಯೇವ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ ನಾನಾವಾದಸ್ಸೇವ ಕಥಿತತ್ತಾ। ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಂ ಪಞ್ಚಕಂ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಂ, ಚತುಹತ್ಥೇ ಮಿನಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮಂ ಹತ್ಥಮುಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಮಿನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮುಟ್ಠಿಹತ್ಥಾನಂ ಪಞ್ಚಕಂ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಂ। ಪಞ್ಚಪಿ ಹತ್ಥಾ ಮುಟ್ಠೀ ಕತ್ವಾವ ಮಿನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮುಟ್ಠಿತ್ತಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದ್ವಿಹತ್ಥೇನ ಅನ್ತರವಾಸಕೇನ ತಿಮಣ್ಡಲಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾರುಪನೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅತಿರೇಕನ್ತಿ ಸುಗತಚೀವರತೋ ಅತಿರೇಕಂ। ಊನಕನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿತೋ ಊನಕಂ। ತೇನ ಚ ತೇಸು ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ರುಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಮೀತಿ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಾಮಿ, ಪರಿಚ್ಚಜಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೬೯) ಪನ ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಮೀತಿ ಠಪೇಮಿ, ಪರಿಚ್ಚಜಾಮೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯವಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೇನಾತಿ ಹತ್ಥೇನ ಚೀವರಂ ಪರಾಮಸನ್ತೇನ, ಚಾಲೇನ್ತೇನ ವಾ। ವಾಚಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯೇನಪಿ ಚಾಲೇತ್ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸೋ ನಾಮ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘ದ್ವಾದಸಹತ್ಥ’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಇಧ ‘‘ಸಚೇ ಹತ್ಥಪಾಸೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೬೯) ಪನ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸೇತಿ ಚ ಇದಂ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತಂ ‘ಇಮ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪರಂ ‘ಏತ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನೇತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘ಹತ್ಥಪಾಸೋ’ತಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವಿಸೇಸವಿಕಪ್ಪನಾಯ ಕಾರಣಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾಸುಪಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಮೇವ ಹತ್ಥಪಾಸೋ ವುತ್ತೋ, ಟೀಕಾಚರಿಯೇಹಿ ಚ ತದೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತಂ ಚೀವರಂ ‘‘ಇಮ’’ನ್ತಿ, ತತೋ ಬಹಿಭೂತಂ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ।
‘‘ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇತಿ ಇದಂ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಸಲ್ಲಕ್ಖಣಯೋಗ್ಗೇ ಠಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವ। ತತ್ಥಾಪಿ ಚೀವರಸ್ಸ ಠಪಿತಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪಮಾಣಂ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಠಪಿತನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘ತಥಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತೇ ನ ದೋಸೋ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೯) ವುತ್ತಂ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೬೯) ಪನ ‘‘ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ತದಹೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇತಿ ಇದಂ ದೇಸನಾಸೀಸಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಚ ಇದಂ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇತಿ ಗೋಚರಗಾಮತೋ ವಿಹಾರೇತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ। ದೂರತರೇಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ‘ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇತಿ ದೇಸನಾಸೀಸಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ತದಹೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ರತ್ತಿವಿಪ್ಪವಾಸಂ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ತತೋ ದೂರೇ ಠಿತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಏವಂ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘ಚೀವರವಂಸೇ ಠಪಿತಂ ಅಞ್ಞೋ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ನಾಗದನ್ತೇ ಠಪೇತಿ, ತಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ರುಹತಿ ಚೀವರಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಭೇದಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತವತ್ಥೇಹೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳನಾಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತವತ್ಥೇಹಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಇಮಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಸ್ಸ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏತೇನ ಚ ತೇಚೀವರಿಕಧುತಙ್ಗಂ ಪರಿಹರನ್ತೇನ ಪಂಸುಕೂಲಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಂ ವತ್ಥಂ ದಸಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಕತ್ವಾ ರಜಿತ್ವಾ ಪಾರುಪಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾವ ದಸಾಹಮತಿಕ್ಕಮಾಪೇತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ‘‘ರಜಿತಕಾಲತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಧುತಙ್ಗಚೋರೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫) ವುತ್ತಂ। ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಸಙ್ಘಾಟಿಆದಿತಿಚೀವರನಾಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಮಾಧಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಅಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಪ್ಪಬಿನ್ದುಪಿ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಪ್ಪಬಿನ್ದುದಾನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಮಹನ್ತತರಮೇವಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಾಧಿಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣಂ। ತತ್ಥ ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತತ್ತಾ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇ, ಅಧಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಅಧಿಟ್ಠಿತಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇ, ಅನಧಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಂ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ದುತಿಯಪಟ್ಟಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ತತಿಯಪಟ್ಟಾದಿಕಮ್ಪಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ॰… ಉತುದ್ಧಟಾನಂ ದುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ…ಪೇ॰… ಪಂಸುಕೂಲೇ ಯಾವದತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೪೮)।
ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿತಿಚೀವರಪ್ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಿಚೀವರಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಾಲೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖೂ। ತಸ್ಮಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ನ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೫೮) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚ ಸಙ್ಖಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಮಾ ತೀಣಿಪಿ ಚೀವರಾನಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಇಮಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಧಾನಮುಖಮೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಿಧಾನಮುಖಂ ಠಪನಮುಖಂ, ಅತಿರೇಕಚೀವರಟ್ಠಪನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ, ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ ತಿಚೀವರಂ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಹೋತಿ ಪರಿಸ್ಸಾವನೇಹಿಪಿ ಥವಿಕಾಹಿಪಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಕ’’ನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಏಕಮೇವ ಪರಿಸ್ಸಾವನಂ, ಥವಿಕಾ ವಾ ವಟ್ಟತಿ, ನ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಾನಿ, ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ವಾ ಪರಿಸ್ಸಾವನಾದೀನಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಿ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಪಠಮಂ ತಿಚೀವರಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಪುನ ‘‘ಅಬದ್ಧಸೀಮಾಯ ದುಪ್ಪರಿಹಾರ’’ನ್ತಿ।
೪೫. ಅತಿರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣಾಯ ಛೇದನಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನತಿರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣಾ’’ತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾತಿ ವಸ್ಸಿಕಮಾಸತೋ ಪರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾ, ಇಮಿನಾ ಚತುನ್ನಂ ವಸ್ಸಿಕಮಾಸಾನಂ ಉಪರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಸತೋ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಯೋಗಾ, ಯಞ್ಚ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಕಥಿನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ವಸ್ಸಾನಮಾಸಾತಿಕ್ಕಮೇನಾಪಿ ಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ಆಬಾಧವೂಪಸಮೇನಾಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ನತ್ಥಿ, ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಗಿಮ್ಹೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ನಿವಾಸೇನ್ತೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನ ‘‘ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ। ‘‘ಚಾತುಮಾಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ, ತತೋ ಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿವಾಸನಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ, ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಪಚ್ಚಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನಪಿ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ವಸ್ಸಾನಾತಿಕ್ಕಮೇಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನೇಸು ಚ ವಸ್ಸಾನಮಾಸಆಬಾಧಾನಂ ವಿಗಮೇ ವಿಜಹನಂ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ನ ಉದ್ಧಟಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ಆಗತನಯೇನ ಯಾವ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ನಹಾನತ್ಥಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ವಣ್ಣಭೇದಮತ್ತರತ್ತಾಪಿ ಚೇಸಾ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೇ ಪನ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಘಾಟಿಆದೀಸುಪಿ ದುತಿಯಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ರುಹತಿ, ತಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಹೋತೀತಿ ಪಾವಾರೋಕೋಜವೋತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಾದಿನಾ ಲೋಕೇಪಿ ವೋಹರಣತೋ ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥರಣತೋ
ನಿಸೀದನಮ್ಹಿ ಪಮಾಣಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ದೀಘತೋ ಸುಗತವಿದತ್ಥಿಯಾ ದ್ವೇ ವಿದತ್ಥಿಯೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಿಯಡ್ಢಂ, ದಸಾ ವಿದತ್ಥೀ’’ತಿಇಮಿನಾ ಪಮಾಣೇನ ಯುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಹತ್ಥಸಙ್ಖಾತೇನ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೇನ ದೀಘತೋ ತಿಹತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಛಳಙ್ಗುಲಾಧಿಕದ್ವಿಹತ್ಥಂ, ದಸಾ ವಿದತ್ಥಾಧಿಕಹತ್ಥಂ, ಇದಾನಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಕತಿಹತ್ಥೇನ ದೀಘತೋ ವಿದತ್ಥಾಧಿಕಚತುಹತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ನವಙ್ಗುಲಾಧಿಕತಿಹತ್ಥಂ, ದಸಾ ಛಳಙ್ಗುಲಾಧಿಕದ್ವಿಹತ್ಥಾ, ತತೋ ಊನಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ಅಧಿಕಂ ‘‘ತಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮಯತೋ ಛೇದನಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೩೩) ವುತ್ತತ್ತಾ। ಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿಯಾ ಪಮಾಣಿಕಾತಿ ‘‘ದೀಘತೋ ಚತಸ್ಸೋ ವಿದತ್ಥಿಯೋ ಸುಗತವಿದತ್ಥಿಯಾ, ತಿರಿಯಂ ದ್ವೇ ವಿದತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೫೩೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣಯುತ್ತಾ, ಸಾ ಪನ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೇನ ದೀಘತೋ ಛಹತ್ಥಾ ಹೋತಿ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ತಿಹತ್ಥಾ, ಇದಾನಿ ಪಕತಿಹತ್ಥೇನ ಪನ ದೀಘತೋ ನವಹತ್ಥಾ ಹೋತಿ, ತಿರಿಯತೋ ವಿದತ್ಥಾಧಿಕಚತುಹತ್ಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪಚ್ಛಿಮಚೀವರಪ್ಪಮಾಣಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪಚ್ಛಿಮಚೀವರಪ್ಪಮಾಣಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯಾತಿಆದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅನಧಿಟ್ಠಿತೇಪಿ ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಇದಂ ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯ, ಇದಂ ಮಾತುಯಾ’’ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸಕಸನ್ತಕಭಾವತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಚೇತಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಂ ಮಾತುಯಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಠಪೇನ್ತೇನ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥರಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಅಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಮಞ್ಚಪೀಠೇಸುಯೇವ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಮ್ಪಿ ಅನಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತನ್ತೇ ಠಿತಂಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಾ ವೀತಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಸಚೇ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವೀತಂ ಹೋತಿ, ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪ್ಪಮಾಣಮತ್ತೇ ವೀತೇ ತನ್ತೇ ಠಿತಂಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೬. ‘‘ಹೀನಾಯಾವತ್ತನೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನಾತಿ ಪನ ಇದಂ ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖುಲಿಙ್ಗೇ ಠಿತೋವ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಯಲಗ್ಗಮ್ಪಿ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೬೯) ವುತ್ತಂ। ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೯) ಪನ ‘‘ಹೀನಾಯಾವತ್ತನೇನಾತಿ ಇದಂ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ಚೇವ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಭಾವೇ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗತಿತ್ಥಿಯಲಿಙ್ಗಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಗಿಹಿಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ತದಾಪಿ ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚೀವರಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕತ್ತಾ ವಿಜಹನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ವಚನಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಾನಿ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಹೀನಾಯಾವತ್ತನೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನ್ತೇ ಸತಿ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತೇಪಿ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತಿ, ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತೇ ಸತಿ ಹೀನಾಯ ಅನಾವತ್ತನ್ತೇಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಕೇವಲಂ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಚೀವರಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕತ್ತಾ ವಿಜಹನಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಹೀನಾಯಾವತ್ತನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗಿಹಿಭಾವೂಪಗಮನೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಂ ಸಿಯಾ ಯಥಾ ತಂ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನೇನ। ಗಿಹಿಭಾವಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಚ ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುಲಿಙ್ಗಂ ಅತ್ಥಿ, ಚೀವರಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕತ್ತಾ ವಿಜಹನಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಂ ಸಿಯಾ ಯಥಾ ತಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಣೇ, ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಹೋತು ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ, ಹೀನಾಯಾವತ್ತಿಸ್ಸಾಮೀತಿ
ಕನಿಟ್ಠಙ್ಗುಲಿನಖವಸೇನಾತಿ ಓರತೋ ಪರತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಓರತೋ ಛಿದ್ದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಪರತೋ ನ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಓರಪರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ? ಯಥಾ ನದೀಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪದೇಸೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸನದಿಸಾಭಾಗೇ ತೀರಂ ಓರಿಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತರದಿಸಾಭಾಗೇ ತೀರಂ ಪಾರಿಮಂ ನಾಮ, ತಥಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿದತ್ಥಿಆದಿಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಪದೇಸಸ್ಸ ಓರಂ ನಾಮ, ಚೀವರಪರಿಯನ್ತಟ್ಠಾನಂ ಪರಂ ನಾಮ, ಇತಿ ಲೋಕತೋ ವಾ ಯಥಾ ಚ ಓರತೋ ಭೋಗಂ ಪರತೋ ಅನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಭಿಮುಖಟ್ಠಾನಂ ಓರಂ ನಾಮ, ಇತರಟ್ಠಾನಂ ಪರಂ ನಾಮ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಟ್ಠಾನಂ ಓರಂ ನಾಮ, ಇತರಂ ಪರಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಸಾಸನತೋ ವಾ ಓರಪರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನೇವ ಯೋ ಪನ ದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನೇ ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಳಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪನೇತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಮಣ್ಡಲಪರಿವತ್ತನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸಕಲಸ್ಮಿಂ ಚೀವರೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಿಜ್ಜನಾಭಿಜ್ಜನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೪೬೯) ‘‘ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಮಾಣಯುತ್ತೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಛಿದ್ದೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತೀತಿಆದಿಅತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ।
ಖುದ್ದಕಂ ಚೀವರನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿಭೇದಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅನೂನಮೇವ ಖುದ್ದಕಚೀವರಂ। ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಖುದ್ದಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ಚೀವರಾನಂ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಛಿದ್ದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಖುದ್ದಕಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅತಿಮಹನ್ತಂ ಚೀವರಂ ಮುಟ್ಠಿಪಞ್ಚಕಾದಿಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಛಿನ್ದನೇನಪಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಕಾಲೇ ಛಿಜ್ಜಮಾನಟ್ಠಾನಂ ಛಿದ್ದಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ವಿಜಹತಿ ಏವಾತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ‘ಘಟೇತ್ವಾ ಛಿನ್ದತಿ ನ ಭಿಜ್ಜತೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಚ ಸಮೇತಿ। ಪರಿಕ್ಖಾರಚೋಳಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣತೋ ಊನಂ ಕತ್ವಾ ಛಿದ್ದಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಜಹತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ, ತಾನಿ ಪುನ ಬದ್ಧಾನಿ ಘಟಿತಾನಿ ಪುನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಚೀವರೇ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ನೇ ಯದಿಪಿ ಏಕೇಕಂ ಖಣ್ಡಂ ಪಚ್ಛಿಮಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣ್ಡೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಇತರಸ್ಮಿಂ, ದ್ವೇ ಪನ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿಸೀದನಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ।
೪೭. ಸಮ್ಮುಖೇ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಞ್ಚ ವಿಕಪ್ಪನಾವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮ್ಮುಖೇ’’ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ಅಭಿಮುಖೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾಚಾಯ ಏವ ವಿಕಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾ। ಪರಮ್ಮುಖೇನ ವಿಕಪ್ಪನಾ ಪರಮ್ಮುಖಾವಿಕಪ್ಪನಾತಿ ಸನ್ನಿಹಿತಾಸನ್ನಿಹಿತಭಾವನ್ತಿ ಆಸನ್ನದೂರಭಾವಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ನಿಧೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ವಿಕಪ್ಪನಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಯಂ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಣಪರಿಭುಞ್ಜನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಅಧಿಟ್ಠಹನೇ ಪರೇಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚ ದುಕ್ಕಟಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಭೋಗಾದಯೋಪಿ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಪರಿಭೋಗವಿಸ್ಸಜ್ಜನಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ನಿಧೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇಪಿ ಕತೇ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೇನ
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಂ ವಿಕಪ್ಪಿತಚೀವರಂ, ತಂ ಯಾವ ಪರಿಭೋಗಕಾಲಾ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಪೇತ್ವಾ ನಿದಹೇತಬ್ಬಂ, ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇ ಪನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಪೇತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಹಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಪೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇನೇವ ವಿಕಪ್ಪನಾಯ ವಿಗತತ್ತಾ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ದಸಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪತ್ತೇವ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಅಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ತದೇವ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇ ಚ ಕತೇ ಅನ್ತೋದಸಾಹೇಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಯಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ‘ತತೋ ಪರಂ ಪರಿಭೋಗಾದಿ ವಟ್ಟತೀ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಅನ್ತೋದಸಾಹಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ ವಿಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೬೯) ಚ ‘‘ಸಾಮಂ ಚೀವರಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಣಂ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೭೩) ಚ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಸೋ ವಾ ದೇತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ವಿಸ್ಸಾಸನ್ತೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೩೭೬) ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೬೯) ‘‘ಇಮಂ ಚೀವರಂ ವಾ ವಿಕಪ್ಪನಂ ವಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಹಿ ವಾ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕತ್ತಂ ಅಮೋಚೇತ್ವಾವ ಪರಿಭೋಗಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ, ‘‘ತತೋ ಪಭುತಿ ಪರಿಭೋಗಾದಯೋಪಿ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿನಾಪಿ ವಿಸುಂ ಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ನಿಧಾನಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಕಪ್ಪನಾನನ್ತರಮೇವ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಪೇತ್ವಾ ಅನಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಏವ ಚ ತಿಚೀವರರಹಿತಂ ವಿಕಪ್ಪನಾರಹಂ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಞ್ಚ ನಿದಹಿತುಞ್ಚ ಇದಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ವಿನಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಖಾಯತಿ। ಅಪಿಚ ಬಹೂನಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರೇತುಞ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೇ ತೇಸಂ
ಮಿತ್ತೋತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋ, ನ ದಳ್ಹಮಿತ್ತೋ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋವಿದೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವಿಕಪ್ಪಿತೇ ಅನನ್ತರಮೇವ ಏವಂ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಜಾನಾತಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತು’’ನ್ತಿ। ಇಮಿನಾಪಿ ಚೇತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ವಿಕಪ್ಪನಾಸಮನನ್ತರಮೇವ ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ವಿಕಪ್ಪಿತವಿಕಪ್ಪನಾ ನಾಮೇಸಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೮. ಏವಂ ಚೀವರೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನಾನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪತ್ತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನಾನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತ್ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪತತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಪತ್ತೋ, ಜಿನಸಾಸನಭಾವೋ ಭಿಕ್ಖಾಭಾಜನವಿಸೇಸೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪತ್ತಂ ಪಕ್ಖೇ ದಲೇ ಪತ್ತೋ, ಭಾಜನೇ ಸೋ ಗತೇ ತಿಸೂ’’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತ್ತೇ। ಪನಾತಿ ಪಕ್ಖನ್ತರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ನಯೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನಾನಯೋ। ಚೀವರೇ ವುತ್ತಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನಾನಯತೋ ಅಞ್ಞಭೂತೋ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಪತ್ತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನಾನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೇನ ಪಮಾಣಯುತ್ತೋವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬೋ, ನ ಅಪ್ಪಮಾಣಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇನ ಪಮಾಣತೋ ಊನಾಧಿಕೇ ಪತ್ತೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ರುಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ಪತ್ತಂ ಭಾಜನಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಏತೇ ಭಾಜನಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ನ ಅಧಿಟ್ಠಾನೂಪಗಾ ನ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಾ’’ತಿ।
ದ್ವೇ ಮಗಧನಾಳಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಗಧನಾಳಿ ನಾಮ ಯಾ ಮಾಗಧಿಕಾಯ ತುಲಾಯ ಅಡ್ಢತೇರಸಪಲಪರಿಮಿತಂ ಉದಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೀಹಳದೀಪೇ ಪಕತಿನಾಳಿತೋ ಖುದ್ದಕಾ ಹೋತಿ, ದಮಿಳನಾಳಿತೋ ಪನ
‘‘ಕುಡುವೋ ಪಸತೋ ಏಕೋ।
ಪತ್ಥೋ ತೇ ಚತುರೋ ಸಿಯುಂ।
ಆಳ್ಹಕೋ ಚತುರೋ ಪತ್ಥಾ।
ದೋಣಂ ವಾ ಚತುರಾಳ್ಹಕ’’ನ್ತಿ॥
ಅಥ ವಾ ಮಗಧನಾಳಿ ನಾಮ ಯಾ ಚತುಕುಡುವಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಚತಸ್ಸೋ ನಾಳಿಯೋ ಗಣ್ಹಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೦೨) ‘‘ದಮಿಳನಾಳೀತಿ ಪುರಾಣಕನಾಳಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಚ ಚತುಮುಟ್ಠಿಕೇಹಿ ಕುಡುವೇಹಿ ಅಟ್ಠಕುಡುವಾ, ತಾಯ ನಾಳಿಯಾ ದ್ವೇ ನಾಳಿಯೋ ಮಗಧನಾಳಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪುರಾಣಾ ಪನ ಸೀಹಳನಾಳಿ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಳಿಯೋ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಮಗಧನಾಳಿ
‘ಲೋಕಿಯಂ ಮಗಧಞ್ಚೇತಿ, ಪತ್ಥದ್ವಯಮುದಾಹಟಂ।
ಲೋಕಿಯಂ ಸೋಳಸಪಲಂ, ಮಾಗಧಂ ದಿಗುಣಂ ಮತ’ನ್ತಿ॥ (ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೬೦೨) –
ಏವಂ ಲೋಕೇ ನಾಳಿಯಾ ಮಗಧನಾಳಿ ದಿಗುಣಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏವಞ್ಚ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಓಮಕಪತ್ತಸ್ಸ ಚ ಯಾಪನಮತ್ತೋದನಗಾಹಿಕಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಅಟ್ಠಕುಡುವತೋ ಊನೋದನಗಾಹಿನಾ ಪತ್ತೇನ ಅಥೂಪೀಕತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಯಾಪೇತುಂ। ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಪತ್ಥೋ ನಾಮ ನಾಳಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಲಂ ಯಾಪನಾಯಾ’ತಿ’’। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಜಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.೨೧.೧೯೨) ‘‘ಪತ್ಥೋದನೋ ನಾಲಮಯಂ ದುವಿನ್ನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಏಕಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಹೋತೀ’’ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ। ಆಲೋಪಸ್ಸ ಆಲೋಪಸ್ಸ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ಓದನಸ್ಸ ಚತುಭಾಗಮತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೮೭) ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಮತ್ತಾ ನಾಮ ಓದನಚತುತ್ಥಭಾಗೋ’’ತಿ। ಓದನಗತಿಕಾನೀತಿ ಓದನಸ್ಸ ಗತಿ ಗತೀತಿ ಚ ಓಕಾಸೋ ಓದನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಪವಿಸನಸೀಲತ್ತಾ ಓದನಸ್ಸ ಓಕಾಸೋಯೇವ ತೇಸಂ ಓಕಾಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಜನಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ಉದಕಾಹರಣಾದಿನಾ ಭಾಜನಪರಿಭೋಗೇನ।
ಏವಂ ಪಮಾಣತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೂಪಗವಿಕಪ್ಪನೂಪಗಪತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಾಕತೋ ಮೂಲತೋ ಚ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಮಾಣಯುತ್ತಾನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಯೋಪತ್ತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಾಕೇಹಿ ಪತ್ತೋತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತೋ ದ್ವೀಹಿ ಪಾಕೇಹಿ ಪಕ್ಕೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಮುದುಕತ್ತಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಕಪಾಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಿವಾರಪಕ್ಕೋಪಿ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪನೀಲವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಕತೋಯೇವ ಹಿ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೂಪಗೋ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗೋ ಚ ಹೋತಿ, ನಾಕತೋ। ತೇನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪಾಕೇ ಚ ಮೂಲೇ ಚ ಸುನಿಟ್ಠಿತೇಯೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನೂಪಗೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೂಪಗೋ, ಸ್ವೇವ ವಿಕಪ್ಪನೂಪಗೋ’’ತಿ (ವಿ॰ ಸಙ್ಗ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೮)। ಸೋ ಹತ್ಥಂ ಆಗತೋಪಿ ಅನಾಗತೋಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬೋ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತೇನ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಿಕಪ್ಪೇತುಞ್ಚ ಲಭತಿ, ಠಪಿತಟ್ಠಾನಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಮಾಹ ‘‘ಯದಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ವಿತ್ಥಾರಜೋತಕೋ। ತತ್ಥ ಪಚಿತ್ವಾ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ಪತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇತಿ ಇದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಮೇವ। ಠಪಿತಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಪಚಾರಮತ್ತಂ, ಪತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ।
ಇದಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪತ್ತೇ ವಾ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತೀತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತೋಕಾಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ।
ಸತ್ತನ್ನಂ ಧಞ್ಞಾನನ್ತಿ –
‘‘ಸಾಲಿ ವೀಹಿ ಚ ಕುದ್ರೂಸೋ।
ಗೋಧೂಮೋ ವರಕೋ ಯವೋ।
ಕಙ್ಗೂತಿ
ನೀವಾರಾದೀ ತು ತಬ್ಭಿದಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಾನಂ ಸತ್ತವಿಧಾನಂ ಧಞ್ಞಾನಂ।
೪೯. ಏವಂ ಪತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪತ್ತವಿಕಪ್ಪನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಕಪ್ಪನೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಚೀವರವಿಕಪ್ಪನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೫೦. ಏವಂ ವಿಕಪ್ಪನಾನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪತ್ತೇ ಭಿನ್ನೇ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ತತ್ಥ ಅಪತ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಜಹನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇಪಿ ಪತ್ತೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಪಾಕೇ ಪತ್ತೇ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ರುಹತಿ। ‘‘ತಿಪುಪಟ್ಟೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಮ್ಬಲೋಹಾದಿಕಪ್ಪಿಯಲೋಹೇಹಿ ಅಯೋಪತ್ತಸ್ಸ ಛಿದ್ದಂ ಛಾದೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಲೋಹಮಣ್ಡಲಕೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುದ್ಧೇಹಿ…ಪೇ॰… ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇದಂ ಉಣ್ಹಭೋಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ವಿಲೀಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಫಾಣಿತಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಚುಣ್ಣೇನ ಬನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪಾಸಾಣಚುಣ್ಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಫಾಣಿತಂ ಪಚಿತ್ವಾ ತಥಾಪಕ್ಕೇನ ಪಾಸಾಣಚುಣ್ಣೇನ ಬನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ಅಯುತ್ತಪರಿಭೋಗೇನ। ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆಧಾರಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಆಧಾರಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಆಧಾರಕಟ್ಠಪನೋಕಾಸಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇತಿ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೇ ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರೇ
ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಕಪ್ಪನವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ
ಅಟ್ಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।