ಅನಿಯತಕಣ್ಡಂ
೧. ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
‘‘ಮಾತುಗಾಮೇನಾ’’ತಿ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಸಙ್ಖಾತಾಯ ಏಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ರಹೋತಿ ಅಪ್ಪಕಾಸಂ। ಅಪ್ಪಕಾಸತಾ ಚ ಯೋ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ’’ತಿ। ನನು ‘‘ರಹೋ ನಾಮ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ, ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ। ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ ನಾಮ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಅಕ್ಖಿಂ ವಾ ನಿಖಣಿಯಮಾನೇ, ಭಮುಕಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನೇ, ಸೀಸಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನೇ ಪಸ್ಸಿತುಂ। ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ ನಾಮ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಪಕತಿಕಥಾ ಸೋತು’’ನ್ತಿ ಪದಭಾಜನಪಾಳಿಯಂ ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋತಿ ಆಗತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಥ ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ರಹೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ? ‘‘ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಆಸನೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೪೫) ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಚೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಪಿಹಿತಕವಾಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೪೪-೪೪೫) ಇಮಿನಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವತೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪಿಹಿತಕವಾಟಸ್ಸ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೪೪-೪೪೫) ಪನ ದ್ವಾರೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಅಪಿಹಿತಕವಾಟಸ್ಸ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಅನ್ತೋದ್ವಾದಸಹತ್ಥೇ ಓಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನೋಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ದಟ್ಠು’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖೂನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತಿ, ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ನಿಮೀಲೇತಿ, ನ ಚ ಮಹಾನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಥುನಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮೋ ದುತಿಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಇತ್ಥಿಯೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ವಜ್ಜಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಿ। ತೇನೇವ ವೇಸಾಲಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೭೬-೭೭) ಮಹಾವನೇ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೇ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಯಾವದತ್ಥಂ ‘‘ಇತ್ಥೀನಂ ಪನ ಸತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಚಾರಕಮ್ಮಂ। ಯಸ್ಮಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾವ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ನಿಸಜ್ಜಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನಸ್ಸ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾರಾಜಿಕೇನ, ಪನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಚ ತೇನಾಕಾರೇನ ನಿಸಜ್ಜಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ನ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನಮಾನೋತಿ ನಿಸಜ್ಜಂ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ। ಅಲಜ್ಜೀಪಿ ಹಿ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ। ಯಾವ ನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಾವ ‘‘ನೇವ ಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ನ ಅಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವತ್ತಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಪನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾ ಲಜ್ಜೀಸು ಕತಾ, ಅಲಜ್ಜೀಸು ಏವಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಬಹುಮ್ಪಿ ಅಲಜ್ಜೀ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ವತ್ತಾನುಸನ್ಧಿತೇನ ಕಾರಯೇ’’ತಿ॥ (ಪರಿ॰ ೩೫೯)।
ನ ಕೇವಲಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚೋದನಾಯಮೇವ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ, ಅಥ ಖೋ ನಿಸಜ್ಜಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚೋದನಾಯಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇನ ವಾ ಸಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ವದೇಯ್ಯ, ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಆಕಾರೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಅಧಿಕಾರತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾರೂಪಾಯ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೨.೪೪೪-೪೪೫) ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನೇ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ತಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನೇ ಅಞ್ಞಥತ್ತಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನೇಕಂಸಿಕತಾಯ ನ ನಿಯತೋತಿ ಅನಿಯತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಆಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸ್ಸಾದೇನ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಅಕ್ಖಿಂ ಅಞ್ಜೇತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ। ನಿವಾಸನಂ ನಿವಾಸೇತಿ, ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧತಿ, ಚೀವರಂ ಪಾರುಪತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ದುಕ್ಕಟಂ। ಗಚ್ಛತಿ, ಪದವಾರೇ ಪದವಾರೇ ದುಕ್ಕಟಂ। ಗನ್ತ್ವಾನ ನಿಸೀದತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ರಹೋನಿಸಜ್ಜಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಅಸತಿಪಿ ಮೇಥುನರಾಗಭಾವೇ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ರಹಸ್ಸಾದೇನಾತಿ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಹಸಿತಲಪಿತಾದಿಕಂ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಅಸ್ಸಾದಹೇತು ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಅಸತಿ ಉಪಚಾರಗತೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಿದ್ದಾಯನ್ತೇ ಅನನ್ಧೇ ವಿಞ್ಞುಪುರಿಸೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಚೇ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಪುರಿಸೇತಿ ಅನನ್ಧೇ ವಿಞ್ಞುಪುರಿಸೇ। ಉಪಚಾರಗತೇ ಸತೀತಿ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಬ್ಭನ್ತರಗತೇ ಸತಿ। ಸಚೇ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ರಹಸ್ಸಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ।
ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ದುತಿಯಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ನಹೇವ ಖೋ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಮ್ಪಿ ಬಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅನ್ತೋ ವಿವಟಂ ಪರಿವೇಣಙ್ಗಣಾದಿ, ತಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏವರೂಪಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇಯೇವ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೫೩) ವುತ್ತಂ। ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲೋಭಾಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ವಾ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಸಾ ಚೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಅಯ್ಯೋ, ಮಯಾ ದಿಟ್ಠೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ’’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೪೫೫) ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾವಸೇನ ಆಗತಂ। ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಞ್ಚ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾರಾ॰ ೨೮೩ ಆದಯೋ) ಯಾ ಪನ ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಹಿರಿಮನಾ, ತಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಜ್ಝಾಪೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಇತ್ಥೀಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತ್ಥೀಪೀ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಇಧ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಇತ್ಥೀಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಪಠಮೇ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಇತ್ಥಿಸತಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅನನ್ಧೋ ಅಬಧಿರೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಅನನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾವಸೇನ ಅಬಧಿರೋ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸು ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪನೇತ್ಥ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸದಿಸಾನೇವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಮ್ಪಿ ಭಣತಿ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಭಣನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಮೇವ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ದುತಿಯಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
‘‘ಅನಿಯತುದ್ದೇಸೋ ಚಾಯಂ ದಿಟ್ಠಾದಿಸಮೂಲಕಚೋದನಾಯ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ, ನ ಇತರೋತಿ ಆಪತ್ತಿರೋಪನಾರೋಪನಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಣ್ಣನಾಯ
ವಿನಯತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಿಯಂ
ಅನಿಯತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।