ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಕಣ್ಡಂ
೧. ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾತಿ ಸ್ವಾಯಂ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚೇತನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ, ಸುಪಿನೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ದುಬ್ಬಲಂ। ಪವತ್ತೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿಸಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾವ ಸುಪಿನನ್ತಚೇತನಾತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಸುಪಿನೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನೇಕನ್ತಂ, ನ ಚ ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬಲತಾಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಾ ಅದುಬ್ಬಲತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ದುಬ್ಬಲಹದಯವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೨೩೬-೨೩೭) ಆಚರಿಯೋ। ಅವತ್ಥುಕತಾಯ ದುಬ್ಬಲಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅವತ್ಥುಕಾಯ ಭಾವನಾಪಭವಾಯ ಅತಿರೇಕಬಲವಸಮ್ಭವತೋ। ಭಾವನಾಬಲಸಮಪ್ಪಿತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅತಿಭಾರಮ್ಪಿ ಕರಜಕಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇತಿ, ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಅನಪ್ಪಿತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ ಕರಜಕಾಯಂ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘನಸಮತ್ಥಂ ಕರೋತಿ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ತಂ ಅನುಮಾನಕರಣಂ? ಯೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ ಚಿತ್ತಾನುಭಾವೇನ ಠಪನಲಙ್ಘನಾದಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ। ಪಕತಿಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ವಿಯ ಅಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ, ನಿಕ್ಖಮನತ್ತಾ ಚ ವತ್ಥಿಸೀಸಂ, ಕಟಿ, ಕಾಯೋತಿ ತಿಧಾ ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನಂ ಪಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಸಪ್ಪವಿಸಂ ವಿಯ ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಚ ವಿಸೇ ಠಾನನಿಯಮೋ, ಕೋಧವಸೇನ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ। ಏವಮಸ್ಸ ನ ಠಾನನಿಯಮೋ, ರಾಗವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ।
‘‘ದಕಸೋತಂ ಅನೋತಿಣ್ಣೇಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಠಾನತೋ ಪನ ಚುತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಕತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಠಾನಾ ಚಾವೇತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ ದಕಸೋತೋರೋಹಣಂ ನಿವಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಪಿ ಅಧಿವಾಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ಚುತಞ್ಹಿ ಅವಸ್ಸಂ
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಭಾವತೋ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ತಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಥಂ? ಕಣ್ಡುವನಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಡುವನಾದಿಉಪಕ್ಕಮೇನ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಮೇಥುನರಾಗವಸೇನ ಊರುಆದೀಸು ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂಸು, ವಣಾದೀಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂಸು ಚ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಯಾ ಸತಿಪಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ನ ಮೋಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೬೩) ವಚನತೋ। ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಞ್ಚೇತನಿಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಕಾರಕೇ ‘‘ಚೇತೇತಿ ನ ಉಪಕ್ಕಮತಿ ಮುಚ್ಚತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೬೨) ವುತ್ತವಚನವಿರೋಧೋ। ತಥಾ ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾಯ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಭುಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಸೋ ಏವ ವಿರೋಧೋ ಹೇತ್ವತ್ಥನಿಯಮಸಿದ್ಧಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಚನಕ್ಕಮಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಾಭಾವತೋ ಹೇತ್ವತ್ಥನಿಯಮೋ ನ ಕತೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಕತೇ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ, ಉಪಕ್ಕಮೇ ಅಸತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಾದಿಭೇದೇ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇ ರಾಗೂಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಕಮ್ಮನಿಯಪ್ಪತ್ತೇ ಆರೋಗ್ಯತ್ಥಾಯ ನೀಲಂ ಮೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಾ ಆಪತ್ತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇ ಏವ ರಾಗೂಪತ್ಥಮ್ಭೇ ಪೀತಕಾದೀನಂ ಮೋಚನವಸೇನ ನವಾತಿ ದಸ। ಏವಂ ‘‘ಸುಖತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಂ ನವನ್ನಂ ವಸೇನಾತಿ ರಾಗೂಪತ್ಥಮ್ಭೇ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪವಸೇನ ಸತಂ। ಏವಮೇವಂ ವಚ್ಚಪ್ಪಸ್ಸಾವವಾತಉಚ್ಚಾಲಿಙ್ಗಪಾಣಕದಟ್ಠೂಪತ್ಥಮ್ಭೇಸು ಚ ಸತಂ ಸತಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಚಸತಂ। ಯಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇ ಪಞ್ಚಸತಂ, ಏವಂ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪೇ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರೂಪೇ ವಾ ಆಕಾಸೇ ವಾ ಕಟಿಂ ಕಮ್ಪೇನ್ತೋತಿ ದ್ವೇ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
‘‘ಓತಿಣ್ಣೋ’’ತಿ ‘‘ವಿಪರಿಣತೇನ…ಪೇ॰… ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತಿ, ಸೋ ಚ ಸಂಯೋಗೋ ಸಮಾಗಮೋ। ಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ? ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ನ ಪತ್ತಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದಿನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಮತೋ ಫಸ್ಸಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ। ಏವಮಸ್ಸ ತಿವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಓತಿಣ್ಣೋ ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಕ್ಖಾದಿನಾ ಸತ್ತೋ ವಿಯ। ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ, ಓತಿಣ್ಣೋ ವಿಪರಿಣತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೂಪಾದಿಂ ವಿಯ ಸತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ರಾಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಉಪಗತೋಪಿ ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ತತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ತಮೇವ ರಾಗಂ ಓತಿಣ್ಣೋ। ಮಾತುಗಾಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ವಾ ಆಗತೇನ, ಅತ್ತನಾ ಉಪಗತೇನ ವಾ। ಏತೇನ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸಾರತ್ತತಾ ವಾ ಹೋತು, ವಿರತ್ತತಾ ವಾ, ಸಾ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ।
ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿ। ವೇಣಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ಕೇಸಲೋಮನಖಗ್ಗದನ್ತಗ್ಗಾದಿಕೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ಲೋಮೇನ ಲೋಮಂ ಫುಸನ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ। ತೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ವಾ…ಪೇ॰… ಪರಾಮಸನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾನಮ್ಪಿ ಸೇಸಲೋಮಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತದತ್ಥಜಾನನತೋ। ಫುಟ್ಠಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋಪಿ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ। ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಏವ ಇಧ ಫಸ್ಸಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಅಙ್ಗನ್ತ್ವೇವ ನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ ‘‘ನ ಚ ಮೇ ಲೋಮಘಟ್ಟನೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ‘ನ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಜಾನಾಮೀ’ತಿ ಅನಾಪನ್ನಸಞ್ಞೀ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ವೇಣೀ ನಾಮ ಕಹಾಪಣಮಾಲಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ‘ವೇಣಿಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಕಹಾಪಣಮಾಲಾದಿಂ ಏವ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಲೋಮಂ, ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।
ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
‘‘ಕದಾ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಯ ಸಿಖಾಪತ್ತಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತೇಯೇವ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ‘‘ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾಸೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವತ್ಥುನಾ ಮಿಸ್ಸವಚನಂ, ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಚ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಇತರಂ ಪಾಕಟಂ। ಯದಿ ತಮ್ಪಿ ಜನೇತಿ, ಕಥಂ ‘ಅನಿಮಿತ್ತಾಸೀ’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಜನೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏಕೇ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸಾಪಿ ನಿಮಿತ್ತಾಧಿವಚನತ್ತಾ। ‘‘ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೪೮) ಮಾತಿಕಾಯಂ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿ ಓಭಾಸನೇ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇತರೇಹಿ ಓಭಾಸನೇ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏಕೇ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಸಿಖರಣೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದ್ವಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ರಾಗವಸೇನ ಅಯಂ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಪಟಿಘವಸೇನ। ತಸ್ಮಾ ರಾಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ಅಕ್ಕೋಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ದ್ವಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸುವುತ್ತಮೇವ।
ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಅತ್ತಕಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ದುಟ್ಠುಲ್ಲೋಭಾಸನೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯಾತಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾದುಟ್ಠುಲ್ಲಜಾನನಸಮತ್ಥಾಯ। ಪರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಭಣನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತಿ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗದಾನಂ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ, ‘‘ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ಯಾ ಮಾದಿಸಂ ಸೀಲವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ಪಞ್ಚಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಸಬ್ಭಾವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ಏಕೇ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯೇ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ವಿಯ ಯಕ್ಖಿಪೇತೀಸುಪಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲತ್ತಕಆಮವಚನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ನಾಗತ’’ನ್ತಿ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೨೯೫) ಲಿಖಿತಂ। ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಪನ ಪಣ್ಡಕಗತಿಕೋವ।
ಅತ್ತಕಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಅಲಂವಚನೀಯಾತಿ ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ, ನ ಅಲಂವಚನೀಯಾ ನಾಲಂವಚನೀಯಾ। ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ವೀಮಂಸತಿ ಪಚ್ಚಾಹರತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೦೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನವೀಮಂಸನಪಯೋಗಾ ಏತೇ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತ್ಥೀ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ, ನ ಯಕ್ಖೀ ನ ಪೇತೀ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ। ಪುರಿಸೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋ, ನ ಯಕ್ಖೋ ನ ಪೇತೋ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದೀಸು ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೮೫) ಇತ್ಥಿವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಏವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಮೇಥುನಪುಬ್ಬಭಾಗಸಾಮಞ್ಞತೋ ಇತ್ಥಿವವತ್ಥಾನೇನ ಪುರಿಸವವತ್ಥಾನಂ ಕತಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯೇಸು ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕತಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ)। ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದೀಸು ಚ ಪಣ್ಡಕಯಕ್ಖಿಪೇತಿಯೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕಾವ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ, ಪಣ್ಡಕಸಭಾವತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕೋವ ಹೋತಿ। ಸೇಸಾ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಾದಯೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾವ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರದಸ್ಸನಸಭಾವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಕಿಂ ಭನ್ತೇತಿ ಏತ್ತಕೇಪಿ ವುತ್ತೇ। ಪುಚ್ಛಿತೋ ಯದತ್ಥಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಂ ಕಥೇತುಂ ಲಭತಿ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಞತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತೇತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಹತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಯಾಚಿತೋ ‘‘ಉಪಕರಣಂ, ಮೂಲಂ ವಾ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಾಚತಿ, ವಟ್ಟತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ? ವಟ್ಟತಿ ಸೇನಾಸನೇ ಓಭಾಸಪರಿಕಥಾದೀನಂ ಲದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏಕೇ। ತಿಹತ್ಥಾ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಡ್ಢಕಿಹತ್ಥೇನ ತಿಹತ್ಥಾ। ‘‘ಪಮಾಣಯುತ್ತೋ ಮಞ್ಚೋತಿ ಪಕತಿವಿದತ್ಥಿಯಾ ನವವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಮಞ್ಚೋ, ಸೋ ತತ್ಥ ಇತೋ ಚ ನ ಸಞ್ಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಹತ್ಥವಿತ್ಥಾರಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಲಿಖಿತಂ। ಅಕುಟಿಯಾ ಪನ ವತ್ಥುದೇಸನಾಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ಉಲ್ಲಿತ್ತಾದಿಭಾವೋ…ಪೇ॰… ‘ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ’ತಿ ಯುತ್ತಮಿದಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಭಿತ್ತಿಂ
ಇದಂ
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಮತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು ವುತ್ತಂ, ನನು ವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ? ಏವಮೇತಂ। ಕಿಂ ನು ಭಿಕ್ಖೂ ಅಭಿನೇತಬ್ಬಾ ವತ್ಥುದೇಸನಾಯ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ, ಕೀದಿಸಂ? ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ। ಇತರಞ್ಹಿ ‘‘ಸಾರಮ್ಭೇ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನೇ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಸಙ್ಗವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವತ್ಥು ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಬಹುವಿಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ನೇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಿಮತ್ಥಿಕಾ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ಥುದೇಸನಾತಿ ಚೇ? ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಪರಿವಜ್ಜನುಪಾಯತ್ತಾ। ವತ್ಥುಅದೇಸನಾ ಹಿ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಭೂತಾ। ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಂ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಗಿಹಿಪೀಳಾಜನನಂ, ಅತ್ತದುಕ್ಖಪರದುಕ್ಖಹೇತುಭೂತೋ ಚ ಸಾರಮ್ಭಭಾವೋತಿ ಏತೇ ವತ್ಥುದೇಸನಾಪದೇಸೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪರಿವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಕರಣತ್ಥಂ ಗಿಹೀನಂ ವಾ ಪೀಳಾನಿಮಿತ್ತಂ, ಸಾರಮ್ಭವತ್ಥುಕುಟಿಕರಣತ್ಥಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ। ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ
ಗರುಕಾಪತ್ತಿಹೇತೂನಂ, ತೇಸಂ ಏವಂ ಪಕಾಸಿತಾ॥
‘‘ವತ್ಥುಸ್ಸ ದೇಸನುಪಾಯೇನ, ಗರುಕಾಪತ್ತಿಹೇತುಯೋ।
ವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಯಂ ತಸ್ಮಾ, ಸಾರಮ್ಭಾದಿ ಜಹಾಪಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಕಿರಿಯಾಮತ್ತತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ವಾ ಅನಭಿನೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಛನ್ನೋ ಚೇತಿಯರುಕ್ಖಂ ಛೇದಾಪೇಸೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೬೫) ಆಗತತ್ತಾ ಇದಮ್ಪಿ ನಿದಾನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
‘‘ಕಸ್ಮಾ ಮಮ ವನ್ದನಾದೀನಿ…ಪೇ॰… ‘ಘಟಿತೇಯೇವ ಸೀಸಂ ಏತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಕಂ ವನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿವಾರಾವಸಾನೇ ಉಪಾಲಿಪಞ್ಚಕೇ ‘‘ಕತಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಅವನ್ದಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪರಿ॰ ೪೬೭) ವುತ್ತಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಪುರೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ವನ್ದಿಯೋ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೬೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯುಪಗಮನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬೋ – ಅವನ್ದನ್ತೋ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚೋದನಾಯ ಚೋದೇತಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಚೋದನಾ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘‘ಕಸ್ಮಾ ಮಮ ವನ್ದನಾದೀನಿ ನ ಕರೋಸೀ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ।
ಕತೂಪಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ರುಹತಿ, ತಂ, ಪಣ್ಡಕಾದಯೋ। ಠಪನಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ, ಪುಗ್ಗಲಿಕಞ್ಚಾತಿ ದುವಿಧಂ ಪವಾರಣಾಠಪನಂ। ತತ್ಥ ಸು-ಕಾರತೋ ಯಾವ ರೇ-ಕಾರೋ। ಪುಗ್ಗಲಿಕಠಪನೇ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಘಂ, ಭನ್ತೇ, ಪವಾರೇಮಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಟೀ’’ತಿ ಸಂ-ಕಾರತೋ ಯಾವ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೋ ಟಿ-ಕಾರೋ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಏಕಪದೇಪಿ ಠಪೇನ್ತೇನ ಠಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಉಪೋಸಥೇ ಪನ ಇಮಿನಾನುಸಾರೇನ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ರೇ-ಕಾರೇ ಅನತಿಕ್ಕಮನ್ತೇ।
ದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಅಞ್ಞಭಾಗೋ ವಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸೇದಂ ಸೋವಣ್ಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಸುವಣ್ಣವಾ ಅನೇನ ಸುವಣ್ಣೋ ಇತ್ಯುಚ್ಚತೇ। ತಂ ಪಟಿಮಾಯ ಸರೀರಂ, ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರನ್ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಛಗಲಕಸ್ಸ ‘‘ದಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಿನ್ನಂ ನಾಮಂ ‘‘ದೇಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಥೇರಂ ಅನುದ್ಧಂಸೇತುಂ ಥೇರಸ್ಸಾಪಿ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ನ ಥೇರಂಯೇವ। ಲಿಸ್ಸತಿ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನೇವನ ಅತ್ಥತೋ। ಈಸಕಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಲೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲಿಸಸೇಲಛಕೋಲಅಲ್ಲೀಭಾವೇ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಈಸಕಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಲೇಸೋ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ದೇಸಲೇಸಾ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ದಸ ಲೇಸಾ ಜಾತಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೩೯೪) ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತಂ।
ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಆವಿಭೂತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಅನಿಯಮತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಮೇತ್ತಿಯಭೂಮಜಕಾನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ‘‘ಛಗಲಕಮೇವೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಗೋಮಹಿಂಸಾದಿಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಮೇತ್ತಿಯಭೂಮಜಕಾ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಾಮಲೇಸಮತ್ತಮೇವ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಜಾತಿಲೇಸಾದಿಂ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯಮತ್ತಾ ನ ವಿಭತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ತಥಾವುತ್ತೇ ಛಗಲಕಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ಯೇನ ಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ಲೇಸೋ ಚ ನಾಮ ಲೇಸೋವ, ನ ಜಾತಿಆದಿ, ಯೇನ ಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಚ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಿನೋಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚ ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸಿಕ್ಖಂ
ಗಚ್ಛೇ ವಿನಯವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಂವ ಸೋ॥ (ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಪಾರಾಜಿಕ ೪೦೮)।
ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧. ಭೇದಾನುವತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ತಿಣ್ಣಂ ಉದ್ಧಂ ಕಮ್ಮಾರಹಾ…ಪೇ॰… ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇಮಞ್ಚ ಇಮಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ವಾ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಲಿಖಿತಂ।
ಭೇದಾನುವತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೨. ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ದುಕ್ಖೇನ ದುಬ್ಬಚೋ। ವುಚ್ಚಮಾನೋ ನ ಸಹತಿ।
ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ
‘‘ನಾಮಮತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಚೇ ಛಾದೇತಿ, ಛನ್ನಾವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಭಾಗಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅವೇರಿಸಭಾಗಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವತ್ಥು ಚೇವ ಗೋತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥೂತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮನಂ ಅಸುಚಿಮುಚ್ಚನಂ। ಗೋತ್ತನ್ತಿ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ, ಸಜಾತಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಗಂ ಬುದ್ಧಿಂ, ವಚನಞ್ಚ ತಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥು ಚ ಸಜಾತಿಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಜಾತಿ ನಾಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾವಿಸಿಟ್ಠಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ, ನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದಿ। ನಾಮಞ್ಚೇವ ಆಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತೀತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೇನಾಪನ್ನಾಪತ್ತಿಯಾ ನಾಮಂ।
ಪುನ ಆಗತಾಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ ಧಾರೇನ್ತು’’ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಅತಿರೇಕಾನಂ ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಧಾರೇನ್ತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಆರೋಚನವಿಧಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವತ್ತಭೇದಞ್ಚ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಅಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ನವಕತರಂ ಪಾರಿವಾಸಿಕಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಮೂಲಾಯಪಟಿಕಸ್ಸನಾರಹಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಾದಿಯನೇ, ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿಸೀದನೇ, ಓವದನೇ, ಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಗರಹಣೇ ಚಾತಿಆದೀಸು ವತ್ತಭೇದೋ ಹೋತಿ। ದಸ್ಸನಸವನವಿಸಯೇಸು ಅನಾರೋಚನೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ ವಸನೇ ಚ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ವಿಹಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಗಮನೇ ಚಾತಿಆದೀಸು ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ। ನಾನಾಸಂವಾಸಕೇಹಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಾಭಾವತೋ ತೇಸಂ ಅನಾರೋಚನೇ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ದ್ವೇ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನ್ತೋ ನ ವಟ್ಟತಿ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತವತ್ತೇನೇವ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೇನ ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಆರೋಚಿತಂ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಚ್ಛಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಕಾಲೇ ಆರೋಚೇತ್ವಾವ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಸಮಾದಾನಕಾಲೇಪಿ ಸೋ ಚೇ ತತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ದಿವಸಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ದಿವಾ ಆರೋಚೇತ್ವಾಪಿ ಯದಿ ಏವಂ ಅತೀತದಿವಸಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಅರುಣೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ವತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ವತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ‘‘ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಯಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೭) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಾ ಆಗನ್ತುಕಂ ವಾ’’ತಿ।
ಸುದ್ಧನ್ತಪರಿವಾಸೇ ಪನ ಸಚೇ ‘‘ಮಾಸಮತ್ತಂ ಅಸುದ್ಧೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಪರಿವಸನ್ತೋ ಪುನ ಊನಂ ವಾ ಅಧಿಕಂ ವಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪರಿವಸಿತಬ್ಬಮೇವ, ಪರಿವಾಸದಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸುದ್ಧನ್ತಪರಿವಾಸೋ ನಾಮ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಆರೋಹತಿ, ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಓರೋಹತಿ। ಇದಮಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ।
ಸಮೋದಹಿತ್ವಾತಿ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಚೇ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿ, ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಪರಿವಾಸೇನೇವ ಪರಿವಸಿತಬ್ಬಂ। ಯೋ ಪನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ
ತೇಸು ಗತೇಸು ವಾ ಅಗತೇಸು ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಊನೇ ಗಣೇ ಚರಣಂ, ಅನುಟ್ಠಹನಂ ಏಕರತ್ತಮ್ಪಿ ಗಣೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸಂ, ಸಚೇ ರತ್ತಿಯಾ ಏಕಕ್ಖಣೇನ ಸಙ್ಘೋ ವಸತಿ, ಸಚೇ ಸೋ ಪುರೇ ಅರುಣಮೇವ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ಗತೋತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಮಾನತ್ತೇಪಿ ಏವಂ ಜಾತೇ। ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಯಸ್ಮಾ ಗಣಸ್ಸ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾವ ವಸಿ, ತೇನಸ್ಸ ಊನೇ ಗಣೇ ಚರಣದೋಸೋ ವಾ ವಿಪ್ಪವಾಸೋ ವಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೭) ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಆರೋಚಿತೇ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಗತೇಪಿ ವಿಪ್ಪವಾಸೋ ನತ್ಥಿ। ಪಾರಿವಾಸಿಕಸ್ಸ, ಉಕ್ಖಿತ್ತಕಸ್ಸ ಚ ಪಕತತ್ತೇನ ತಸ್ಮಿಂ ವಸನಂ ಉದಕಪಾತೇನ ವಾರಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಾನೂಪಚಾರೇಪಿ ಏಕಚ್ಛನ್ನೇ ನ ವಟ್ಟತಿ।
ಇದಾನಿ ಪಾಠವಿಚಾರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ‘‘ನವ ಪಠಮಾಪತ್ತಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಯಾವತತಿಯಕಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಭಾವನಿಯಮವಚನಂ। ತೇನ ವುಟ್ಠಾನಂ ಅನಿಯಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಕಚ್ಚಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮತೋಪಿ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾತಿ ತೇಸಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಕ್ಕಮಭೇದಾಭಾವದೀಪಕವಚನಂ। ಯಾವತೀಹಂ, ತಾವತೀಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಹಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅರುಣವಸೇನ। ‘‘ಜಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾನನಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸ್ಸ ಅಕಾಮಾ ಪರಿವತ್ಥಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಕಾಮಾ ಪರಿವತ್ಥಬ್ಬನ್ತಿ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವಸತಾ ಅಕಾಮಾ ಪರಿವತ್ಥಬ್ಬಂ, ನ ಪರಿವತ್ತಿತಲಿಙ್ಗೇನಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪರಿವುತ್ಥಪರಿವಾಸೇನಾತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪರಿವುತ್ಥಪರಿವಾಸೇನೇವ ಪರಿವಾಸತೋ ಉತ್ತರಿ ಇತಿವಾರೇನ ಆದಿತೋ ಭಿಕ್ಖುನಾವ ಛಾರತ್ತಂ, ಪರಿವತ್ತಿತಲಿಙ್ಗೇನ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುಮಾನತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪರಿವಾಸೇ ವಿಯ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಚಿಣ್ಣಮಾನತ್ತೋ। ಚಿಣ್ಣಮಾನತ್ತೋವ ಅಬ್ಭೇತಬ್ಬೋ, ನ ಇತರೋ, ನ ಪರಿವಾಸೇ ವಿಯ ಮಾನತ್ತಾರಹೇ, ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತಞ್ಚ
ಯತ್ಥ ಸಿಯಾತಿ ಯಸ್ಸಂ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾಯಮ್ಪಿ ವೀಸತಿಗಣೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಅತ್ಥಿ। ಏಕೇನಪಿ ಚೇ ಊನೋ ವೀಸತಿಗಣೋತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಊನೋ ಚೇ। ನ ಹಿ ವೀಸತಿಗಣೋ, ಸಙ್ಘೋ ಚೇ ಊನೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕೇನಪಿ ಚೇ ಊನೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಚತುವಗ್ಗಪಞ್ಚವಗ್ಗದಸವಗ್ಗಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣಪ್ಪಯೋಜನತೋ। ತಸ್ಮಾ ವೀಸತಿವಗ್ಗೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಚೇ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಏಕೇನಪಿ ಊನೋ, ನಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ವಿನಯೇ ಅಪ್ಪಕತಞ್ಞುನೋ ‘‘ಯಥಾ ಅತಿರೇಕಚತುವಗ್ಗೋಪಿ ಸಙ್ಘೋ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯೇ ಕಮ್ಮೇ ‘ಚತುವಗ್ಗೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಪಞ್ಚವಗ್ಗದಸವಗ್ಗಕರಣೀಯೇ ಕಮ್ಮೇ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚವಗ್ಗದಸವಗ್ಗೋಪಿ ‘ಪಞ್ಚವಗ್ಗದಸವಗ್ಗೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ಊನೋಪಿ ಚತುವಗ್ಗಪಞ್ಚವಗ್ಗದಸವಗ್ಗವೀಸತಿವಗ್ಗೋವಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಮಞ್ಞನಾನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಏಕೇನಪಿ ಚೇ ಊನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವೀಸತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಚೇ, ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕೇನಪಿ ಚೇ ಊನೋ ಅಪ್ಪಕತತ್ತೋ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕೇನಪಿ ಚೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ತತ್ಥ ಸಾಮೀಚೀತಿ ವಚನಂ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿವಾಸಂ ದೇತಿ, ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸತಿ, ಮಾನತ್ತಂ ದೇತಿ, ಅಬ್ಭೇತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಆವಿಭಾವಕರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ತೇಸು ಅಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸಾಮೀಚಿ ನಿಯತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ನ ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ವಿಯ ಅನಿಯತಾ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ ತಂ ಸಾಮೀಚಿಮಕರೋನ್ತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ।
ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।