ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಂ
ನಾಥೋ ಪಕಾಸಯೀತಿ ದೇಸಯಿ, ಪಞ್ಞಾಪಯೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಾಧಾರಣಪಾರಾಜಿಕಂ
೧. ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತನ್ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲಿಙ್ಗಭೇದಮತ್ತನ್ತಿ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ। ವಿಸೇಸೋತಿ ನಾನಾತ್ತಂ। ಛನ್ದೇನ ಚೇವಾತಿ ಪೇಮೇನ ಚೇವ, ಸಿನೇಹೇನ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ರುಚಿಯಾ ಚಾತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಚ। ಪಧಂಸಿತಾಯಾತಿ ದೂಸಿತಾಯ। ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಪರಿಪುಣ್ಣೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಉಭತೋಸಙ್ಘೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಸಾಧಾರಣಪಾರಾಜಿಕಂ
೫. ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಉಬ್ಭಕಪ್ಪರನ್ತಿ ದುತಿಯಮಹಾಸನ್ಧಿತೋ ಉದ್ಧಂ। ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚರಣನ್ತಿ ಹತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ವಾ ತಿರಿಯಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚರಣಂ।
ಏಕತೋಅವಸ್ಸುತೇತಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೬೨) ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅವಸ್ಸವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ಅವಸ್ಸುತಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಸೇನೇವ ಚ ಏಕತೋಅವಸ್ಸುತಭಾವೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೬೨) –
‘‘ಏಕತೋಅವಸ್ಸುತೇತಿ
ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಯನ್ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಯಂ। ಉಭತೋಅವಸ್ಸುತೇಪೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚೇವ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ಅವಸ್ಸುತಭಾವೇ ಸತಿಪಿ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇನ। ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧನ್ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ। ಅವಸೇಸಕಾಯೇನ ವಾತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಯತೋ ಅವಸೇಸೇನ ಕಾಯೇನ, ಉಬ್ಭಕ್ಖಕಅಧೋಜಾಣುಮಣ್ಡಲಅಧೋಕಪ್ಪರಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಕಾಯನ್ತಿ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಯಂ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸಯಂ ಆಮಸನ್ತಿಯಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಆಮಸನಂ ಸಾದಿಯನ್ತಿಯಾಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮೇಥುನರಾಗೋ, ಗೇಹಸಿತಪೇಮಂ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಂ ವಾ। ಅವಸೇಸೇತಿ ಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತತೋ ಅವಸೇಸೇ। ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾದಿಭೇದೇತಿ ‘‘ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಆಮಸತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕೇ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಾ ಆಮಸನ್ತಿಯಾ, ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾಯ ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ಅಜಾನನ್ತಿಯಾ ವಾ, ತೇನ ಫುಟ್ಠಾಯಪಿ ತಂ ಫಸ್ಸಂ ಅಸ್ಸಾದಯನ್ತಿಯಾ ವಾ ಆಮಸನೇಪಿ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿ।
ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಚತುನ್ನಂ, ಅಸಾಧಾರಣಾನಂ ಚತುನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಮಞ್ಞತರಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಂ। ಇದಞ್ಚ ಪಾರಾಜಿಕಂ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೬೬) ಪಚ್ಛಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾಚರಿಯೇಹಿ ಪನ ಪುರಿಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಗಳಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಠಪಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೬೬) ವಚನತೋ ಪನ ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಂ ಯಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ಸಾಪಿ ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ಪೇಮವಸೇನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ತತ್ರ ಹಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ…ಪೇ॰… ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಜ್ಜಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಿಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಸತ್ಥುಸಾಸನೇನಾತಿ ಞತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ ಚೇವ ಅನುಸ್ಸಾವನಸಮ್ಪದಾಯ ಚ। ಇಧ ಪನ ಚೋದನಾಸಾರಣಾಪುಬ್ಬಕಮೇವ ಞತ್ತಿಅನುಸ್ಸಾವನಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಕರಣನ್ತಿ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪನಞ್ಚೇವ ಅನುಸ್ಸಾವನಾವಚನಞ್ಚ। ಅನಾದರನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಆದರವಿರಹಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಗಣೇ ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸಮ್ಬಹುಲಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಖಾತೇ ಗಣೇ ವಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಾವತ್ತನಾಯ ಅವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಕೇತಿ ಏಕಕಮ್ಮಏಕುದ್ದೇಸಸಮಸಿಕ್ಖಾತಾಯ। ಸಹ ಅಯನಭಾವೇನಾತಿ ಸಹ ವತ್ತನಭಾವೇನ। ಸಮಾನೋ ಸಂವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಾ।
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಸಂವಾಸೇನ ತೇ ‘‘ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೬೯) ವುತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಾಸೋ ಅಕತಸಹಾಯೋ ನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಭಾವಂ ಅನುಪಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ತಂ ಅನುವತ್ತನನ್ತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂದಿಟ್ಠಿಕೋ ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಯೋ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೋ, ಸೋ।
ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಿಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
ಲೋಕಸ್ಸಾದಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನಾತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೬೭೫) ಲೋಕಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಸ್ಸ ವಸೇನ। ಕಿಂ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನಾ’’ತಿ। ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನೇವ ‘‘ಅಯಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ಪನಸ್ಸ ವಿಚಾರಣಾ ಕತಾ’’ತಿ। ತತ್ಥಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಏತ್ಥ ಚ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ। ನ ಹಿ ಮೇಥುನಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಹೋತಿ। ‘‘ವಿಞ್ಞೂ ಪಟಿಬಲೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೭೬) ವಚನಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕನ್ತಿ। ಯಂ ಯೇನ ಕತಂ, ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ। ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹತ್ಥೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೋ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಹತ್ಥಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ‘‘ಹತ್ಥೋ ನಾಮ ಕಪ್ಪರಂ ಉಪಾದಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗನಖಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೬೭೬) ವುತ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಅಪಾರಾಜಿಕಖೇತ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಚೀವರಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕಂ ಠಾನಂ। ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ವಾ ಯೇನ ತೇನ ನಯೇನ ಪೂರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತಾ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ ತಾ ಆಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ। ಯಥಾ ಚೇಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸತ್ತಸು ವತ್ಥೂಸು ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತೇಸು ತಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ದೇಸೇತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ। ಗಣನೂಪಿಕಾತಿ ದೇಸಿತಗಣನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥುಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ।
ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಣ್ಣನಾಯ
ವಿನಯತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಿಯಂ
ಭಿಕ್ಖುನಿಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।