॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಟೀಕಾ
(ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ
(ಕ)
ಆದಿಚ್ಚವಂಸಮ್ಬರಪಾತುಭೂತಂ
ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಮಣ್ಡಲದೇವಚಾಪಂ।
ಧಮ್ಮಮ್ಬುನಿಜ್ಝಾಪಿತಪಾಪಘಮ್ಮಂ।
ವನ್ದಾಮಹಂ ಬುದ್ಧ ಮಹಮ್ಬುವನ್ತಂ॥
(ಖ)
ಪಸನ್ನಗಮ್ಭೀರಪದಾಳಿಸೋತಂ।
ನಾನಾನಯಾನನ್ತತರಙ್ಗಮಾಲಂ।
ಸೀಲಾದಿಖನ್ಧಾಮಿತಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಂ
ವನ್ದಾಮಹಂ ಧಮ್ಮ ಮಹಾಸವನ್ತಿಂ॥
(ಗ)
ಸೀಲೋರುವೇಲಂ ಧುತಸಙ್ಖಮಾಲಂ।
ಸನ್ತೋಸತೋಯಂ ಸಮಥೂಮಿಚಿತ್ತಂ।
ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಾರಂ।
ವನ್ದಾಮಹಂ ಸಙ್ಘ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ॥
(ಘ)
ಯೇ ತನ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಮುನಿರಾಜಪುತ್ತಾ।
ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಂ ಪರಿಪಾಲಯನ್ತಾ।
ಸಂವಣ್ಣನಂ ನಿಮ್ಮಲಮಾನಯಿಂಸು।
ತೇ ಪುಬ್ಬಕೇ ಚಾಚರಿಯೇ ನಮಾಮಿ॥
(ಙ)
ಯೋ
ತಥೂಪಮೋ ಸೀಹಳದೀಪದೀಪೋ।
ಮಮಂ ಮಹಾಸಾಮಿಮಹಾಯತಿನ್ದೋ।
ಪಾಪೇಸಿ ವುಡ್ಢಿಂ ಜಿನಸಾಸನಮ್ಹಿ॥
(ಚ)
ಟೀಕಾ ಕತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಯೇನ।
ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕನಾಮಿಕಾಯ।
ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಚೇವ।
ಸತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಜೋತಿಸತ್ಥಂ॥
(ಛ)
ನಿಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿವಿಧಾಯಕೇನ।
ರಞ್ಞಾ ಪರಕ್ಕನ್ತಿಭುಜೇನ ಸಮ್ಮಾ।
ಲಙ್ಕಿಸ್ಸರೇನಾಪಿ ಕತೋಪಹಾರಂ।
ವನ್ದೇ ಗರುಂ ಗಾರವಭಾಜನಂ ತಂ॥
(ಜ)
ನಮಸ್ಸಮಾನೋಹಮಲತ್ಥಮೇವಂ
ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ವನ್ದಿತವನ್ದನೇಯ್ಯಂ।
ಯಂ ಪುಞ್ಞಸನ್ದೋಹಮಮನ್ದಭೂತಂ।
ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಹತನ್ತರಾಯೋ॥
(ಝ)
ಯೋ ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯಾಸಭೇನ।
ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥೇನಪಿ ಸುಪ್ಪಸತ್ಥೋ।
ಸೋ ಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯಾಭಿಧಾನೋ।
ಮಹಾಕವೀ ಥೇರಿಯವಂಸದೀಪೋ॥
(ಞ)
ಅಕಾಸಿ ಯಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯವ್ಹಯಂ।
ಸಉತ್ತರಂ ಪಕರಣಮುತ್ತಮಂ ಹಿತಂ।
ಅಪೇಕ್ಖತಂ ವಿನಯನಯೇಸು ಪಾಟವಂ।
ಪುರಾಸಿ ಯಂ ವಿವರಣಮಸ್ಸ ಸೀಹಳಂ॥
(ಟ)
ಯಸ್ಮಾ
ಸಾಧೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಮಸೇಸತೋ ತಂ।
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯತೀನಮತ್ಥಂ।
ಆಸೀಸಮಾನೇನ ದಯಾಲಯೇನ॥
(ಠ)
ಸುಮಙ್ಗಲತ್ಥೇರವರೇನ ಯಸ್ಮಾ।
ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕಲ್ಯಾಣಮನೋರಥೇನ।
ನಯಞ್ಞುನಾರಞ್ಞನಿವಾಸಿಕೇನ।
ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ಸಾಧುಗುಣಾಕರೇನ॥
(ಡ)
ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಚಿರಪ್ಪವತ್ತಿಂ।
ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರದೇಸಿತಸ್ಸ।
ಚೋಳಪ್ಪದೀಪೇನ ಬುದ್ಧಮಿತ್ತ-
ತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣೋದಿತೇನ॥
(ಢ)
ತಥಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಅವ್ಹಯೇನ।
ಥೇರೇನ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಗಾರವೇನ।
ಕುದಿಟ್ಠಿಮತ್ತೇಭವಿದಾರಕೇನ।
ಸೀಹೇನ ಚೋಳಾವನಿಪೂಜಿತೇನ॥
(ಣ)
ಯೋ ಧಮ್ಮಕಿತ್ತೀತಿ ಪಸತ್ಥನಾಮೋ।
ತೇನಾಪಿ ಸದ್ಧೇನ ಉಪಾಸಕೇನ।
ಸೀಲಾದಿನಾನಾಗುಣಮಣ್ಡಿತೇನ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಕಾಮೇನಿಧ ಪಣ್ಡಿತೇನ॥
(ತ)
ಸದ್ಧೇನ ಪಞ್ಞಾಣವತಾ ವಳತ್ತಾ-।
ಮಙ್ಗಲ್ಯವಂಸೇನ ಮಹಾಯಸೇನ।
ಆಯಾಚಿತೋ ವಾಣಿಜಭಾಣುನಾಪಿ।
ವರಞ್ಞುನಾ ಸಾಧುಗುಣೋದಯೇನ॥
(ಥ)
ತಸ್ಮಾ
ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೋಪದೇಸಂ।
ಹಿತ್ವಾ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿದೋಸಂ।
ಕತ್ವಾತಿವಿತ್ಥಾರನಯಂ ಸಮಾಸಂ॥
(ದ)
ಅವುತ್ತಮತ್ಥಞ್ಚ ಪಕಾಸಯನ್ತೋ।
ಪಾಠಕ್ಕಮಞ್ಚಾಪಿ ಅವೋಕ್ಕಮನ್ತೋ।
ಸಂವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ ತದತ್ಥಸಾರಂ।
ಆದಾಯ ಗನ್ಥನ್ತರತೋಪಿ ಸಾರಂ॥
(ಧ)
ಚಿರಟ್ಠಿತಿಂ
ಹಿತಾವಹಸ್ಸಾಮಲಸಾಸನಸ್ಸ।
ಮಯಾ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧೀಯಮಾನಂ।
ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಾಧು ಸುಣನ್ತು ಸನ್ತೋತಿ॥
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧-೫
. ಸುವಿಪುಲಾಮಲಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಸಮುದಯಾವಹಂ ಸಕಲಜನಹಿತೇಕಹೇತುಜಿನಸಾಸನಟ್ಠಿತಿಮೂಲಭೂತಂ ವಿನಯಪ್ಪಕರಣಮಿದಮಾರಭನ್ತೋಯಮಾಚರಿಯೋ ಪಕರಣಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮಪಕರಣಾಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಕರಣಪ್ಪಕಾರಪಯೋಜನನಿಮಿತ್ತಕತ್ತುಪರಿಮಾಣಾದೀನಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ರತನತ್ತಯಂ ನಾಮ।
‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ।
ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೫.೨೨೩; ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬.೩; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೨೬; ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೦) –
ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಭಾವಂ
‘‘ಬುದ್ಧೋ
ಸಙ್ಘೋ ಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠೋ ಚ, ಇಚ್ಚೇತಂ ರತನತ್ತಯ’’ನ್ತಿ॥ –
ವಿಭಾವಿತಪ್ಪಭೇದಂ ಸಕಲಭವದುಕ್ಖವಿನಿವಾರಣಂ ತಿಭವೇನೇಕಪಟಿಸರಣಂ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ।
ತಸ್ಸ ಪಣಾಮೋ ನಾಮ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಚೇತನಾ। ಸಾ ತಿವಿಧಾ ಕಾಯಪಣಾಮೋ ವಚೀಪಣಾಮೋ ಮನೋಪಣಾಮೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಯಪಣಾಮೋ ನಾಮ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಪುಬ್ಬಿಕಾ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಾದಿಕಾಯಕಿರಿಯಾವಸಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ। ವಚೀಪಣಾಮೋ ನಾಮ ತಥೇವ ಪವತ್ತಾ ನಾನಾವಿಧಗುಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಸಭಾವಥೋಮನಾಕಿರಿಯಾವಸಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಮನೋಪಣಾಮೋ ನಾಮ ಉಭಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರತಾಯ ಗಾರವಬಹುಮಾನನವಸಪ್ಪವತ್ತಿಸಾಧಿಕಾ ಚೇತನಾ।
ಇಮಸ್ಸ ತಾವ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನತ್ಥಂ। ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗೇನ ಹಿ ಪಣಾಮಾರಹೇ ರತನತ್ತಯೇ ಕತೋ ಪಣಾಮೋ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸಭಾವತೋ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಾಭಿನಿಪ್ಫತ್ತಿವಿಬನ್ಧಕೇನ ಉಪಘಾತಕೇನ, ಉಪಪೀಳಕೇನ ಚ ಅಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಉಪನೀಯಮಾನಸ್ಸ ಉಪದ್ದವಜಾಲಸ್ಸ ವಿನಿವಾರಣೇನ ಯಥಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಪಾಕಸನ್ತತಿಯಾ ಆಯುಸುಖಬಲಾದಿವಡ್ಢನೇನ ಚ ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಕೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪಕರಣನಿಪ್ಫತ್ತಿನಿಬನ್ಧನಕೋ ಹೋತಿ। ಅಥಾಪಿ ಸೋತೂನಞ್ಚ ವನ್ದನೀಯವನ್ದನಾಪುಬ್ಬಕೇನಾರಮ್ಭೇನ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕ್ಕಮೇನ ಪಕರಣಾವಬೋಧಪ್ಪಯೋಜನಸಾಧನತ್ಥಂ। ಅಪಿಚ ಸೋತೂನಮೇವ ವಿಞ್ಞಾತಸತ್ಥುಕಾನಂ ಭಗವತೋ ಯಥಾಭೂತಗುಣವಿಸೇಸಾನುಸ್ಸವನೇನ ಸಮುಪಜಾತಪ್ಪಸಾದಾನಂ ಪಕರಣೇ ಗಾರವುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ಅವಿಞ್ಞಾತಸತ್ಥುಕಾನಂ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಾದೀಸು (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ವಿ॰ ವಿ॰ ಟೀ॰ ೨.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ದಸ್ಸಿತನಯೇನೇವ ಞಾತಬ್ಬಂ।
ಅಭಿಧಾನಕಥನಂ ಪನ ವೋಹಾರಸುಖತ್ಥಂ। ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಮುದಿತೇನ ಪಕರಣೇನ ಪಟಿಪಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಥನಂ ಪಕರಣಸ್ಸ ಆರಭಿತಬ್ಬಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ವಿದಿತಾನಿನ್ದಿತಸಾತ್ಥಕಸುಕರಾನುಟ್ಠಾನಾಭಿ ಧೇಯ್ಯಮೇವ ಹಿ ಪಕರಣಂ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಾ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ। ಕರಣಪ್ಪಕಾರಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಸೋತುಜನಸಮುಸ್ಸಾಹನತ್ಥಂ। ಅನಾಕುಲಮಸಂಕಿಣ್ಣತಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಹಿ ವಿರಚಿತಂ ಪಕರಣಂ ಸೋತಾರೋ ಸೋತುಮುಸ್ಸಹನ್ತೀತಿ। ಪಯೋಜನಕಥನಂ ಪನ ಪಕರಣಜ್ಝಾಯನೇ ಸೋತುಜನಸಮುತ್ತೇಜನತ್ಥಂ। ಅಸತಿ ಹಿ ಪಯೋಜನಕಥನೇ ಅವಿಞ್ಞಾತಪ್ಪಯೋಜನಾ ಅಜ್ಝಾಯನೇ ಬ್ಯಾವಟಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ। ನಿಮಿತ್ತಕಥನಂ ಸರಿಕ್ಖಕಜನಾನಂ ಪಕರಣೇ ಗಾರವುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ। ಪಸತ್ಥಕಾರಣುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ಹಿ ಪಕರಣೇ ಸರಿಕ್ಖಕಾ ಗಾರವಂ ಜನೇನ್ತೀತಿ।
ಕತ್ತುಕಥನಂ ಪುಗ್ಗಲಗರುಕಸ್ಸ ಪಕರಣೇ ಗಾರವೋ ಪುಗ್ಗಲಗಾರವೇನಪಿ ಹೋತೂತಿ। ಪರಿಮಾಣಕಥನಂ ಅಸಜ್ಝಾಯನಾದಿಪಸುತಾನಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನನಿಯೋಜನಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿನಿದಾನಸುತಮಯಞಾಣನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ। ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣಮಾನಸ್ಸ ಚ ಸವನಾಭಾವತೋ ತಂಹೇತುಕಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ತಾವ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಿವಿಧೋಪಿ ಪಣಾಮೋ ಅವಿಸೇಸತೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ‘‘ಸೇಟ್ಠಂ, ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಂ, ಭವಾಭಾವಕರಂ, ನಿರಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ವಚೀಪಣಾಮೋ, ‘‘ಸಿರಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಯಪ್ಪಣಾಮೋ, ‘‘ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಂ, ಗಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪನ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಭೂತಂ ರತನತ್ತಯಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
‘‘ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೇನ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯನಾಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ತಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಭಾವೇನ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಸಕಲೇನಾನೇನ ಪಕರಣೇನ ಪಟಿಪಾದೇತಬ್ಬಮಭಿಧೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ತೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಸಮಾಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅನಾಕುಲಮಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ಮಧುರತ್ಥಪದಕ್ಕಮ’’ನ್ತಿ ಚ ಏತೇಹಿ ಕರಣಪ್ಪಕಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಹಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಟುಭಾವಕರಂ ವಿನಯಕ್ಕಮೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಪಾರಂ ಓತರನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪಯೋಜನಂ। ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಾಹಿರನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಬಾಹಿರನಿಮಿತ್ತಭೂತಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನಿವಿಸಯಾ ಕರುಣಾ, ಸಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕರಣಾರಮ್ಭೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಪಕರಣಾವಸಾನೇ –
‘‘ರಚಿತೋ ಬುದ್ಧದತ್ತೇನ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಧೀಮತಾ।
ಸುಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ॥ (ಉ॰ ವಿ॰ ೯೬೧) –
ಇಮಾಯ ಬುದ್ಧದತ್ತೇನ ರಚಿತೋಯಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ (ವಿ॰ ವಿ॰ ೩೧೮೩) ಇಮಿನಾ ವಾಕ್ಯೇನ ಚ ಭದನ್ತಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಹೇತುಕತ್ತಾ ಚ ತತ್ಥೇವ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಪಕರಣಜ್ಝೇಸನೇ ಕತಾಧೀನೋ ಬುದ್ಧಸೀಹಮಹಾಥೇರೋ, ಸೋ –
‘‘ವುತ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸೀಹೇನ।
ವಿನಯಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಬುದ್ಧಸೀಹಂ ಸಮುದ್ದಿಸ್ಸ।
ಮಮ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ।
ಕತೋಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ।
ಹಿತತ್ಥಾಯ ಸಮಾಸತೋ’’ತಿ॥ (ವಿ॰ ವಿ॰ ೩೧೭೭-೩೧೭೮) –
ಏವಂ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಉತ್ತರಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಹೇತುಕತ್ತಾ ಪನ ಸಙ್ಘಪಾಲಮಹಾಥೇರೋ, ಸೋಪಿ –
‘‘ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಸೋಸಿಲ್ಯ-ಬುದ್ಧಿಸದ್ಧಾದಯಾದಯೋ।
ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಮಿಂ, ರತನಾನೀವ ಸಾಗರೇ॥
‘‘ವಿನಯಾಚಾರಯುತ್ತೇನ, ತೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸಾದರಂ।
ಯಾಚಿತೋ ಸಙ್ಘಪಾಲೇನ, ಥೇರೇನ ಥಿರಚೇತಸಾ॥
‘‘ಸುಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ
ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ, ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯೇ।
ಅಕಾಸಿಂ ಪರಮಂ ಏತಂ, ಉತ್ತರಂ ನಾಮ ನಾಮತೋ’’ತಿ॥ (ಉ॰ ವಿ॰ ೯೬೫-೯೬೮) –
ಏವಂ ದಸ್ಸಿತೋ। ನ ಕೇವಲಮೇತೇ ದ್ವೇಯೇವ ಮಹಾಥೇರಾ ಹೇತುಕತ್ತಾರೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಹಾವಂಸಾದೀಸು –
‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ
ಘೋಸತ್ತಾ ತಂ ವಿಯಾಕರುಂ।
‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ’ತಿ ಯೋ ಸೋ ಹಿ।
ಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಮಹೀತಲೇ’’ತಿ॥ –
ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿತ್ಥುತಗುಣೋ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಾರೋ ಭದನ್ತಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ ಚ ಅನುಸ್ಸುತಿವಸೇನ ‘‘ಹೇತುಕತ್ತಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಥಂ? ಅಯಂ ಕಿರ ಭದನ್ತಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯೋ ಲಙ್ಕಾದೀಪತೋ ಸಜಾತಿಭೂಮಿಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಮಾಗಚ್ಛನ್ತೋ ಭದನ್ತಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯಂ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿಕೇಹಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಪರಾಯನೇಹಿ ಯುತ್ತಬ್ಯತ್ತಗುಣೋಪೇತೇಹಿ ಮಹಾಥೇರವರೇಹಿ ಕತಾರಾಧನಂ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಕಲಜನಸಾಧಾರಣಾಯ ಮೂಲಭಾಸಾಯ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಲಿಖಿತುಂ ಲಙ್ಕಾದೀಪಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಕಚ್ಛಾಯ ಸಮುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾತೀತೇನ ಅಸದಿಸೇನ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಗುಣೇನ ರತನನಿಧಿದಸ್ಸನೇ ಪರಮದಲಿದ್ದೋ ವಿಯ ಬಲವಪರಿತೋಸಂ ಪತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಮಸ್ಸ ಕಾತುಕಾಮತಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪರಿಯನ್ತಲಿಖಿತಮಟ್ಠಕಥಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪೇಸೇಥ, ಮಯಮಸ್ಸಾ ಪಕರಣಂ ಲಿಖಾಮಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ತೇನ ಚ ‘‘ಸಾಧು ತಥಾ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಂ, ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಉತ್ತರಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಪಕರಣಞ್ಚ ಅಕಾಸೀತಿ ಅನುಸ್ಸುಯ್ಯತೇತಿ।
‘‘ಸಮಾಸೇನಾ’’ತಿ
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? – ಪಾರಾಜಿಕಕಥಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಕಥಾ ಅನಿಯತಕಥಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಕಥಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಕಥಾ ಪಾಟಿದೇಸನೀಯಕಥಾ ಸೇಖಿಯಕಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖುವಿಭಙ್ಗಕಥಾ ಸತ್ತವಿಧಾ, ತತೋ ಅನಿಯತಕಥಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಥೇವ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗಕಥಾ ಛಬ್ಬಿಧಾ, ಮಹಾಖನ್ಧಕಕಥಾದಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಕ್ಖನ್ಧಕಕಥಾವಸಾನಾ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಖನ್ಧಕಕಥಾ, ಕಮ್ಮಕಥಾ, ಕಮ್ಮವಿಪತ್ತಿಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಿಧಾನನ್ತಿ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಕಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸತ್ತತಿಂಸ।
ಉತ್ತರಪ್ಪಕರಣೇ ಛತ್ತಿಂಸ ಕಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಾ।
ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹೇ ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠತಿಂಸ ಕಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಏಕುತ್ತರನಯೇ ಅದಸ್ಸಿತೇಹಿಪಿ ದ್ವಾದಸಕಪನ್ನರಸಕನಯೇಹಿ ಸಹ ಸೋಳಸಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಕಂ ಊನಮಧಿಕಂ ಗಣನೂಪಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಭಯತ್ಥ ಕಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಮಾಣಂ ತೇಸತ್ತತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹೇ ‘‘ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿವಿಧಾ’’ತಿ ವಚನೇ ಪರಿಹಾರೋ ವುತ್ತನಯೋವ। ಗನ್ಥಪರಿಮಾಣಂ ಪನ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಅಸೀತಿಗನ್ಥಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಗನ್ಥಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಗನ್ಥಾಧಿಕಾನಿ ನವ ಗನ್ಥಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಉತ್ತರಾವಸಾನೇ –
‘‘ಗಾಥಾ ಚತುಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸತಞ್ಚ ಊನವೀಸತಿ।
ಪರಿಮಾಣತೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ಪಞ್ಞಾಸಾಧಿಕಸಙ್ಖಾನಿ, ನವ ಗಾಥಾಸತಾನಿ ಹಿ।
ಗಣನಾ ಉತ್ತರಸ್ಸಾಯಂ, ಛನ್ದಸಾನುಟ್ಠುಭೇನ ತೂ’’ತಿ॥ (ಉ॰ ವಿ॰ ೯೬೯-೯೭೦)।
ಇಚ್ಚೇವಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಉತ್ತರೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಪಕರಣಾನಿ ತಿಂಸಾಧಿಕಾನಿ ಪಞ್ಚಗಾಥಾಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಾಮ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕಾಗತವಿನಿಚ್ಛಯಸಙ್ಗಾಹಕಪಕರಣಂ। ತತೋ ಪರಂ ಪರಿವಾರತ್ಥಸಙ್ಗಾಹಕಪಕರಣಂ ಉತ್ತರೋ ನಾಮ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ –
‘‘ಯೋ ಮಯಾ ರಚಿತೋ ಸಾರೋ, ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ತಸ್ಸ ದಾನಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಬ್ಬಾನುತ್ತರಮುತ್ತರ’’ನ್ತಿ॥ (ಉ॰ ವಿ॰ ೨)
ತಂ ಕಸ್ಮಾ ಉತ್ತರನಾಮೇನ ವೋಹರಿಯತೀತಿ? ಪಞ್ಹುತ್ತರವಸೇನ ಠಿತೇ ಪರಿವಾರೇ ತಥೇವ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೇಪಿ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಾರಾಜಿಕಕಥಾಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ –
‘‘ಇತೋ
ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನೇವ, ಹೋತಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ॥ (ಉ॰ ವಿ॰ ೧೪) –
ವತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪಹಾಯ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಮತ್ತಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತಥಾ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ।
‘‘ತಸ್ಮಾ ವಿನಯನೂಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಸೋತುಜನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನ ಅವಯವತ್ಥೋ – ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಕ್ಕಮೇನ ಪದಯೋಜನಂ
ಸೇಟ್ಠಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಂ ಬುದ್ಧಞ್ಚೇವ ಭವಾಭಾವಕರಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣಂ ಗಣಞ್ಚೇವ ಸಿರಸಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಞ್ಚ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಸಮಾಸೇನ ಸಮಾಹಿತೋ ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ ಇಮೇ ಪಸತ್ಥಾ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಅತಿಸಯೇನ ಪಸತ್ಥೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಹಞ್ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜೇಟ್ಠೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೧) ವೇರಞ್ಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಜೇಟ್ಠಸೇಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಜಾನನವಿನಿಚ್ಛಯಹೇತುಭೂತಾಹಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ನಿರತಿಸಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ –
‘‘ತ್ವಮೇವ ಅಸಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತುವಂ ಸತ್ಥಾ ಅನುತ್ತರೋ।
ಸದೇವಕಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನತ್ಥಿ ತೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೦)।
ತುವಂ ಬುದ್ಧೋ ತುವಂ ಸತ್ಥಾ, ತುವಂ ಮಾರಾಭಿಭೂ ಮುನಿ।
ತುವಂ ಅನುಸಯೇ ಛೇತ್ವಾ, ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಸಿಮಂ ಪಜಂ॥
ಉಪಧೀ ತೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಆಸವಾ ತೇ ಪದಾಲಿತಾ।
ಸೀಹೋಸಿ ಅನುಪಾದಾನೋ, ಪಹೀನಭಯಭೇರವೋ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಸು॰ ನಿ॰ ೫೫೦-೫೫೧; ಥೇರಗಾ॰ ೮೩೯-೯೪೦)।
ಮಹಾವೀರ
ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾತೀತ, ಪಾದೇ ವನ್ದಾಮಿ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೯; ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೫೬)। –
ಆದೀಹೀ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಅಭಿತ್ಥವಿಯತಾಯ ಪಸತ್ಥತಮೋ, ತಮೇವ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಸತ್ಥತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ
‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಸದೇವಕಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನತ್ಥಿ ಮೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ॥ (ಮಹಾವ॰ ೧೧) –
ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಭಾವೋ ಪಟಿಞ್ಞಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲಂ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಅನನ್ತಮಪರಿಮೇಯ್ಯಂ ಞೇಯ್ಯಮಣ್ಡಲಮನವಸೇಸಂ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏತೇನ ಅನೇಕಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಸಮ್ಭತಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರಾನುಭಾವಸಿದ್ಧಿಧಮ್ಮರೂಪಕಾಯಸಿರಿವಿಲಾಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮವರಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅಥ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಯಂ ವಿಚಿತೋಪಚಿತಪಾರಮಿತಾಪರಿಪಾಚಿತೇನ ಸವಾಸನಾನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾಯಕೇನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಬುಜ್ಝೀತಿ ಬುದ್ಧೋ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾತಂ, ಭಾವೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಭಾವಿತಂ।
ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಪಹೀನಂ ಮೇ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೨, ೩೯೯; ಸು॰ ನಿ॰ ೫೬೩; ಥೇರಗಾ॰ ೮೨೮)।
ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨; ಚೂಳನಿ॰ ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೨) ನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಕಚ್ಚಾಯನಸುತ್ತೇನ ಕತ್ತರಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಲೋಕಿಯಾನಂ ಪನ ಬೋಧನತ್ಥಧಾತೂನಮ್ಪಿ ಗಮನತ್ಥತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗತ್ಯತ್ಥಾಕಮ್ಮಕಾದಿ
ಅಥ ವಾ ಧಾತೂನಂ ಅನೇಕತ್ಥತಾಯ ಬುಧ-ಇಚ್ಚಯಂ ಧಾತು ಜಾಗರಣವಿಕಸನತ್ಥೇಸು ವತ್ತಮಾನೋ ಅಕಮ್ಮಕೋತಿ ‘‘ಪಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ, ಪಬುದ್ಧಂ ಪದುಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಬುದ್ಧವಾ ಅಞ್ಞಾಣನಿದ್ದಾವಿಗಮೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖೂನಿ ಉಮ್ಮೀಲನ್ತೋ ಪಬುದ್ಧೋ, ಗುಣೇಹಿ ವಾ ವಿಕಸಿತೋತಿ ಕತ್ತರಿ ಸಿದ್ಧೇನ ಬುದ್ಧ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ತಿಭವನೇಕಚೂಳಾಮಣಿಪಾದಪಙ್ಕಜರಾಗರತನೋ ಭಗವಾ ಲೋಕನಾಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇಪಿ ಗತ್ಯತ್ಥಾದಿಸುತ್ತೇ ಅಕಮ್ಮಕಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಥ ವಾ ಸಕಮ್ಮಕಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇ ಅಕಮ್ಮಕಭಾವತೋ ‘‘ಫಲಂ ಸಯಮೇವ ಪಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಬೋಧನತ್ಥೇಯೇವ ಬುಧ-ಧಾತುತೋ ಕತ್ತರಿ ವಿಧಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅಥ ವಾ ನೀಲಗುಣಯೋಗೇನ ಪಟಾದೀಸು ನೀಲವೋಹಾರೋ ವಿಯ ಭಾವಸಾಧನಂ ಬುದ್ಧ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಯೋಗತೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ। ಏವಮನೇಕಧಾ ಸಿದ್ಧೇನ ಬುದ್ಧ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮರಾಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸೇಟ್ಠಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ‘‘ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಬುದ್ಧಂ, ಸೇಟ್ಠಂ, ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ನಯತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೭; ೩.೬; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೭, ೧೪೪; ೩.೪೩೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯; ೫.೪೭೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೪, ೩೦; ೬.೨೫, ೨೬; ನೇತ್ತಿ॰ ೯೩), ‘‘ಯೋ ವದತಂ ಪವರೋ ಮನುಜೇಸು, ಸಕ್ಯಮುನೀ ಭಗವಾ ಕತಕಿಚ್ಚೋ’’ತಿಆದೀಹಿ (ವಿ॰ ವ॰ ೮೮೬) ಚ ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತದೂರಾವಿದೂರಸನ್ತಿಕನಿದಾನಹೇತುಫಲಸತ್ತೋಪಕಾರಾವತ್ಥಾಧಮ್ಮತ್ಥ- ಲೋಕುದ್ಧಾರತ್ತಿಕತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಗುಣಸಮುದಯಂ
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ।
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೪೧; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪೨೫; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೩; ಅಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೭.೨೦; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪.೪; ಚರಿಯಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ವಜಿರ॰ ಟೀ॰ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ನೇತ್ತಿ॰ ಟೀ॰ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ)।
ಏವಮೇತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿರವಸೇಸಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಥುತಿಯಾ ವಸೇನ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಣಾಮಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಮಾಯ ಅಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಬುದ್ಧರತನಸಙ್ಖಾತಪಠಮವನ್ದನೀಯವತ್ಥುವಿಸಯಾ ಥುತಿಪಣಾಮಸಭಾವಾ ವನ್ದನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತದನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಭವಾಭಾವಕರಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಭವ-ಸದ್ದೇನ ದ್ವೇ ಭವಾ ವುತ್ತಾ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಭವೋ ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ‘‘ಭವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾರಾದಿಸಹಕಾರಿಕಾರಣಯುತ್ತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಕಮ್ಮಭವಪಚ್ಚಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ಭವತೀತಿ ‘‘ಭವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನ ಕಾಮಭವರೂಪಭವಅರೂಪಭವಸಞ್ಞೀಭವಅಸಞ್ಞೀಭವನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವ- ಏಕವೋಕಾರಭವಚತುವೋಕಾರಭವಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ನವವಿಧೋ। ಏವಮೇತೇಸು ನವಸು ಭವೇಸು ದಸವಿಧೋಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತಾನಂ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾಸಾಧನೇನ ಭವೇಸು ಭವಾಭಾವಕರೋ, ತಂ, ಅಪರಾಪರಜಾತಿಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಹೇತುಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಧಾರೇನ್ತೇ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು, ಸಂಸಾರೇ ಚ ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಚತುಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಚ ತಪ್ಪಟಿಪಾದಕೋ ನವಙ್ಗಸಾಸನಾಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪಭೇದಭಿನ್ನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ದಸವಿಧೋ। ಸೋಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ, ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ ನಾಮ।
ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦, ೨೫, ೨೬), ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಮನೇಜಮಸೋಕ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ (ವಿ॰ ವ॰ ೮೮೭) ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ, ತದಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ವಣ್ಣಿತಸ್ಸ ಸರಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನಾಪಿ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭಕಾರಣಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮರತನಗುಣಸ್ಸ ನಯತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಣಾಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮರತನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುತಿಯಸ್ಸ ವನ್ದನೀಯಸ್ಸ ಥುತಿಪಣಾಮಸಭಾವಾ ವನ್ದನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತದನನ್ತರಂ ‘‘ಗಣಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ರಾಗೋ ಅಙ್ಗಣಂ ದೋಸೋ ಅಙ್ಗಣಂ ಮೋಹೋ ಅಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೯೨೪) ವುತ್ತೇಹಿ ರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣೇಹಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ನಿಗ್ಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ನಿರಙ್ಗಣೋ, ತಂ ನಿರಙ್ಗಣಂ। ಅರಿಯವಂಸೇ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಗುಣಗಣೇಹಿ ಗಣೀಯತೀತಿ ಗಣೋ, ತಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦, ೨೫, ೨೬;), ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಮಾಹು, ಚತೂಸು ಸುಚೀಸು ಪುರಿಸಯುಗೇಸೂ’’ತಿಆದೀಹಿ (ವಿ॰ ವ॰ ೮೮೮) ಚ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ವುತ್ತಾನಂ, ತದಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ವಣ್ಣಿತಾನಂ ವಿಮಲಾತುಲನಿಖಿಲವಿಸಾಲಪೇಸಲಸೀಲಾದಿನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಗ್ಘಸಙ್ಘರತನಗುಣಾನಂ ಸಂಕಿತ್ತನಸಭಾವಾಯ ಥುತಿಯಾ ಚ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸರೂಪಪಭೇದಪಣಾಮಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಸಙ್ಘರತನಸಙ್ಖಾತತತಿಯವನ್ದನೀಯವತ್ಥುವಿಸಯಾ ಥುತಿಪ್ಪಣಾಮಸಙ್ಖಾತಾ ವನ್ದನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಿರಸಾತಿ ಅತ್ತಪ್ಪಸಾದಗಾರವಾವಹನ್ತೇನ ಮುದ್ಧನಾ। ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಪಣಮಿತ್ವಾ ಥೋಮಿತ್ವಾ ವಾ।
ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಾರಾ॰ ೪೪-೪೫; ವಿಭ॰ ೫೧೦) ಪನ ‘‘ಭಿನ್ನಪಟಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖನಸೀಲೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಿಕ್ಖುಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನನ್ತರಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಞ್ಚಾತಿ ಅಟ್ಠವಾಚಿಕಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮೇನ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾತಾದಿಸಾಯೇವ ಕುಲಧೀತರೋ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏಕತೋಪಸಮ್ಪನ್ನಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಏಕತೋಪಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ನ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಚ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಾಸಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಞ್ಚ।
ಹಿತತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕರಣತ್ಥಾಯ ಹಿನೋತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಫಲಸಾಧನೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹಿತನ್ತಿ ಅರೋಗತಾದಿಕಾರಣಂ ಅಮತೋಸಧಾದಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲರಕ್ಖನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತದತ್ಥಾಯ।
ಸಮಾಹಿತೋ ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತೋ ಪವತ್ತಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಗ್ಗೋ ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಪಕರಣಕಾರಕೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಪಿತಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಿತ್ತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸುದುತ್ತರವಿನಯಪಿಟಕತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪವತ್ತನಾರಹಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸನೇನ ಅತ್ತನಿ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತೋ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಸಮಾಧಿ ದಸ್ಸಿತೋ ತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಪಕಾರೇನ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ವುತ್ತೇ ಅಜ್ಜತನಾ ಮನ್ದಸತಿಮತಿವೀರಿಯಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಾ ಗಮ್ಭೀರತರಂ ಸಮಾಸೇನಾತಿ ಸಮಸನಂ ಸಂಖಿಪನಂ ಸಮಾಸೋ, ತೇನ, ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿಕಾನಮುಗ್ಘಾಟಿತಞ್ಞೂನಂ ಕತಾಧಿಕಾರಾನಂ ಞಾಣುತ್ತರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ವಿನಯಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ। ತಞ್ಹಿ –
‘‘ವಿವಿಧವಿಸೇಸನಯತ್ತಾ।
ವಿನಯನತೋ ಚೇವ ಕಾಯವಾಚಾನಂ।
ವಿನಯತ್ಥವಿದೂಹಿ ಅಯಂ।
ವಿನಯೋ ‘ವಿನಯೋ’ತಿ ಅಕ್ಖಾತೋ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ) –
ವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇಹಿ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಏವಂ ಸನ್ದಸ್ಸಿತಸಭಾವಸ್ಸ ‘‘ವಿನಯೋ ನಾಮ ಸಾಸನಸ್ಸ ಆಯೂ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಖು॰ ಪಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ) ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದೀಹಿ ಅಭಿತ್ಥುತಗುಣಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕುತ್ತಮಸ್ಸ। ವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ, ವಿವಿಧೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿನೀಹರಣವಸೇನ ಚೀಯತಿ ವಿಭಜೀಯತೀತಿ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವಿಭಜನಂ, ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನಾಮ ಪಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋಯಂ ‘‘ದೇವಾನಂಪಿಯತಿಸ್ಸೋ, ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ।
ಏವಂ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಕತ್ತುನಿಮಿತ್ತಪಯೋಜನಾಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಪಕರಣಪ್ಪಕಾರೇಕದೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಕಾರಣನಿದಸ್ಸನಮುಖೇನಾಪಿ ಪಕರಣಪ್ಪಕಾರಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅನಾಕುಲ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ತತ್ಥ ಅನಾಕುಲನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದತೋ, ಅತ್ಥತೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯತೋ ವಾ ಆಕುಲಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧೋ, ಮಿಸ್ಸತಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ।
ಮಧುರತ್ಥಪದಕ್ಕಮನ್ತಿ ಪದಾನಂ ಕಮೋ ಪದಕ್ಕಮೋ, ಪದಗತಿ, ಸದ್ದಾನಮುಚ್ಚಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಧುರೋ ಅತ್ಥೋ ಚ ಪದಕ್ಕಮೋ ಚ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಮಧುರತ್ಥಪದಕ್ಕಮೋ, ತಂ –
‘‘ಪದಾಸತ್ತಂ
ಯೇನ ಮಜ್ಜನ್ತಿ ಧೀಮನ್ತೋ, ಮಧುನೇವ ಮಧುಬ್ಬತಾ’’ತಿ॥ –
ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪದಾಸತ್ತಾಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಮಾಧುರಿಯಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಸಮಲಙ್ಕತತ್ತಾ ಮಧುರತ್ಥಪದಕ್ಕಮಂ।
ಪಟುಭಾವಕರನ್ತಿ ಪಟತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಟು, ಪಞ್ಞವಾ, ಪಟುನೋ ಭಾವೋ, ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ಪಟುಭಾವಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಂ ಕರೋತಿ ಜನೇತೀತಿ ಪಟುಭಾವಕರೋ, ತಂ, ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಜನಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಂ ವಿನಯಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಪರಮನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ವಿನಯಕ್ಕಮೇತಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ, ತದತ್ಥೇ ಚ, ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇ ಪಟುಭಾವಕರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಪಕರಣಗುಣಾಪದೇಸೇನ ಸೋತುಜನಂ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅಪಾರ’’ನ್ತಿಆದಿಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ಪಕರಣಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ವಿನಯಪಿಟಕಞ್ಚ ನಾವಾಸಾಗರಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಿರೋಭೂತೋಪಮೇಯ್ಯೋಪಮಾನಭೇದೇನ ರೂಪಕಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಪಕರಣಗುಣಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಸೋತುಜನಂ ಸಮುತ್ತೇಜೇತಿ। ತತ್ಥ ಅಪಾರನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಪಾರಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಪಾರೋ, ವಿನಯಸಾಗರೋ। ಸೋ ಹಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಸು ಸಾಸನಂ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಪಟಿಪಾದನಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕತಾಧಿಕಾರೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ದುರಧಿಗಮನೀಯಧಮ್ಮತ್ಥನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಪರಿಯನ್ತತಾಯ ‘‘ಅಪಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಓತರನ್ತಾನನ್ತಿ ಸಾರನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕಭಾವೇನ ಸಾರಭೂತಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಭಾರಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮೂಲಭೂತಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಙ್ಖಾತಸೀಲಸಾರಪ್ಪಕಾಸಕತಾಯ ಸಾರಂ। ವಿನಯಸಾಗರನ್ತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಗರಂ। ವಿನಯೋ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಾಲಪ್ಪತ್ತಜಾನನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಾತಿವಿತ್ಥಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಸಾಗರೋ ವಿಯಾತಿ ಸಾಗರೋ, ವಿನಯೋ ಚ ಸೋ ಸಾಗರೋ ಚಾತಿ ವಿನಯಸಾಗರೋ, ತಂ, ಅಗಾಧಾಪಾರಗುಣಯೋಗತೋ ಸಾಗರೋಪಮಂ ವಿನಯಪಿಟಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಹಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಚ ವಾಕ್ಯನ್ತರೇಹಿ ಅನ್ತರಿತಭಾವೇನ ದೂರತ್ತಾ ಚ ತಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಏತ್ಥ ವಿನಯಸಾಗರಜ್ಝೋಗಾಹನತದತ್ಥಪಟಿಪಜ್ಜನಾರಹಕತ್ತುವಿಸೇಸಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನ’’ನ್ತಿ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಾವಾ ವಿಯ ಭೂತೋ ನಾವಾಭೂತೋ, ತಂ, ನಾವಾಟ್ಠಾನಿಯಂ ಮಹಾನಾವಾಸದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನೋರಮನ್ತಿ ಮನೋ ರಮತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಮನೋರಮೋ, ತಂ, ಅಜ್ಝಾಯನವೋಹಾರಪಸುತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಪರಾಯನಾನಞ್ಚ ಸಾಧೂನಂ ಮನೋರಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಪಕರಣಗುಣಸಂಕಿತ್ತನೇನ ಸೋತುಜನಂ ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ ವಿನಯನೂಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅನಾಕುಲತಾದಿವಿವಿಧಾನಗ್ಘಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ, ತೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಯನೂಪಾಯನ್ತಿ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ, ವಿಸೇಸನಯತೋ ವಾ ಕಾಯವಾಚಾನಂ ನಯನಂ ದಮನಂ ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬೇಸು ನಿಯೋಜನಂ ವಿನಯನಂ, ಉಪೇಚ್ಚ ತಂ ಫಲಂ ಆಯತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉಪಾಯೋ, ಹೇತು, ವಿನಯನಸ್ಸ ಉಪಾಯೋ ವಿನಯನೂಪಾಯೋ, ತಂ, ಕಾಯಜೀವಿತಾನಪೇಕ್ಖಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾನಂ ಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಕಾಯವಾಚಾನಂ ಅನನುಲೋಮಿಕವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾಪನಯನಸಙ್ಖಾತದಮನಸ್ಸ
ಏತ್ತಾವತಾ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇ ಪಕರಣೇ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಅನಾಕುಲತಾದಿಗುಣಾನಂ ವಿಭಾವನವಸೇನ ‘‘ಅನಾಕುಲ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಸೇಸನಾನಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಾವಬೋಧೇ ವಿಸಯಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಪವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಧ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ದೂರಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ತಮನಾನೇತ್ವಾ ‘‘ನಿಬೋಧಥಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸಾಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿವಿಧೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಖಿತ್ತಂ ಪೇಸಿತಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಪರೇತಂ ಅಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ನ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ತೇನ, ಏತಸ್ಸ ಪಕರಣುತ್ತಮಸ್ಸ ಸವನಾದಿಬ್ಯಾಪಾರಂ ವಿನಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಮನಾಪನ್ನೇನ ಸಮಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ…ಪೇ॰… ನಿಬೋಧಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಚ ‘‘ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ದಾಯಾದಾಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಕರಣತ್ಥಭೂತಾಯ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜನಾಪದೇಸೋ ಕತೋ ಹೋತಿ।
ವದತೋ ಮೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಗಾರವೇನ ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ತತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ – ಭಾಸಮಾನೇ ಮಯಿ ಗಾರವೇನ, ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಚಾತಿ ಸಾಮಿಭುಮ್ಮಾನಮವಿಸೇಸತಾಯ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ‘‘ಮಯೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಪಕರಣಸ್ಸ ಅನಾಕುಲತಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಚ ವತ್ತರಿ ಮಯಿ ಗಾರವೇನ ಚ ಸಮಾಹಿತೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಬೋಧಥಾತಿ ವಾಕ್ಯತ್ಥಪದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತತ್ಥಭಾವತ್ಥಾದಿವಸೇನ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।