ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೪೪. ಇಚ್ಚೇವಂ ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಯುತ್ತೇನಾತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಗುಣರಾಸೀಹಿ ಯುತ್ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ಸುಭಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಸುವಣ್ಣಾಲಿಙ್ಗಸದಿಸವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧತಾಯ ಸುಭೋ ಸುನ್ದರೋ ಖನ್ಧೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಭಕ್ಖನ್ಧೋ, ಭಗವಾ, ತೇನ। ಇಮಿನಾ ಬಾತ್ತಿಂಸಲಕ್ಖಣಾನಮೇಕದೇಸಭೂತಸ್ಸ ಸಮವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪರಿದೀಪಕೇನ ವಚನೇನ ಲಕ್ಖಣಾಹಾರನಯೇನ ಬಾತ್ತಿಂಸಲಕ್ಖಣಾದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ರೂಪಕಾಯಸಿರೀ ಸನ್ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಖನ್ಧಕೇತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಖನ್ಧಕೋ, ಖನ್ಧಾನಂ ವಾ ಕಾಯನತೋ ದೀಪನತೋ ಖನ್ಧಕೋ। ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾದಿವಿನಯಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾ, ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀನಿ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಞ್ಚ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ದಾರುಕ್ಖನ್ಧೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧) ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೬) ಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೩೭) ವಿಯ। ಅಪಿಚ ಭಾಗರಾಸತ್ಥತಾ ಖನ್ಧಕೇ। ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಞ್ಚಸತಿಕಸತ್ತಸತಿಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ದ್ವೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧಕೇಪಿ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಸಮಾಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ।
೨೪೪೫. ‘‘ಮಾತರಾ ಪಿತರಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜನಕಾಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ‘‘ಭಣ್ಡುಕಮ್ಮಂ, ಸಮಣಕರಣಂ, ಪಬ್ಬಾಜನನ್ತಿ ಚ ಪರಿಯಾಯ-ಸದ್ದಾ’’ತಿ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘಂ ಅಪಲೋಕೇತುಂ ಭಣ್ಡುಕಮ್ಮಾಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೯೮) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೮) ವುತ್ತಂ। ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಸೇಸೋ।
೨೪೪೬. ವಾವಟೋತಿ ಪಸುತೋ, ಯುತ್ತಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಆನಯ ಇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಏತ್ಥ ಚ ತಿಧಾ ಪಬ್ಬಾಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಕೇಸಚ್ಛೇದನಂ, ಕಾಸಾಯಅಚ್ಛಾದನಂ, ಸರಣದಾನನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಸು ಏಕಂ, ದ್ವೇ ವಾಪಿ ಕರೋನ್ತೋ ತಥಾ ವೋಹರೀಯತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾನಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕೇಸೇ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಆನೇಹೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೨೪೪೭. ಅವುತ್ತೋತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಅನುಯ್ಯೋಜಿತೋ। ಸೋ ದಹರೋ ಸಚೇ ತಂ ಸಯಮೇವ ಕೇಸಚ್ಛೇದನಕಾಸಾಯಚ್ಛಾದನೇಹಿ ಪಬ್ಬಾಜೇತಿ, ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೪೪೮. ತತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪೇ। ಖಣ್ಡಸೀಮಂ ನೇತ್ವಾತಿ ಭಣ್ಡುಕಮ್ಮಾರೋಚನಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಸಭಿಕ್ಖುಕೇ ವಿಹಾರೇ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುಂ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಕೇಸೇ ಛಿನ್ದಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾತಿ ಕೇಸಚ್ಛೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ।
೨೪೫೦. ‘‘ಪುರಿಸಂ ಭಿಕ್ಖುತೋ ಅಞ್ಞೋ, ಪಬ್ಬಾಜೇತಿ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸರಣದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ’’ತಿಆದಿ।
೨೪೫೧. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಥೇರಥೇರೀನಂ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಚೀವರೇಹಿ ಇಮಂ ಅಚ್ಛಾದೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಸಾಮಣೇರೋಪಿ ತೇ ಉಭೋ ಸಾಮಣೇರಸಾಮಣೇರೀ ಕಾಸಾಯಾನಿ ದಾತುಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೪೫೨-೪. ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಚಪಞ್ಚಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಏವಞ್ಹಿ ಕತ್ವಾ ಕೇಸಾಪನಯನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಆವುಸೋ, ಸುಟ್ಠು ಉಪಧಾರೇಹಿ, ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇಹೀತಿ ವತ್ವಾ ತಚಪಞ್ಚಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೇನ ಚ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧಾಸಯೋಕಾಸವಸೇನ ಅಸುಚಿಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವಂ, ನಿಜ್ಜೀವನಿಸ್ಸತ್ತಭಾವಂ ವಾ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಿಮತ್ಥಮೇವಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಚೇ? ಸಚೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಖುರಗ್ಗೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಪಾಪುಣನತ್ಥಂ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಖುರಗ್ಗೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಏವರೂಪಂ ಸವನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇನ ಆಚರಿಯೇನ ದಿನ್ನನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ನೋ ಅನಿಸ್ಸಾಯ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಆದಿತೋವ ಏವರೂಪೀ ಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪)।
ಏತೇನೇವ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಇತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಕಥಾ ನ ಕಥೇತಬ್ಬಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಗೋಮಯಾದಿನಾತಿ ಗೋಮಯಚುಣ್ಣಾದಿನಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ಪೀಳಕಾ ವಾತಿ ಥುಲ್ಲಪೀಳಕಾ ವಾ। ಕಚ್ಛು ವಾತಿ ಸುಖುಮಕಚ್ಛು ವಾ। ನಿಯಂಪುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯತಿನಾ’’ತಿ ಆಹ।
೨೪೫೫-೬. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ನಹಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ತಕೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೋತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪೇಕ್ಖೋ। ಉಪಜ್ಝಾಯಕಾದಿಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಚರಿಯಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾ-ಪದತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಏತ್ತಕೇನಾಪಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಾದೀಸು ಸಗಾರವೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏವರೂಪಂ ಉಪಕಾರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಭಿರತಿಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಯೋ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪೋ ಉಪಕಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೫೮. ಏಕತೋತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ।
೨೪೫೯. ಅಥಾತಿ ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪೇಕ್ಖಂ ಅಚ್ಛಾದೇತಿ, ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೪೬೦. ಅದಿನ್ನಚೀವರಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅಪನೇತ್ವಾ ತತೋ ಸಬ್ಬಂ, ಪುನ ದಾತಬ್ಬಮೇವ ತ’’ನ್ತಿ। ತತೋತಿ ತಸ್ಸ ಸರೀರತೋ। ತನ್ತಿ ಚೀವರಂ।
೨೪೬೧-೨. ಏತದೇವ ಆಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅದಿನ್ನಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನ ರುಹತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಕಂ ವಾಪಿ ಚೀವರಂ ಅದಿನ್ನಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅತ್ತಸನ್ತಕೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇ ಚೀವರೇ ಕಾ ಕಥಾ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೇ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ। ಕಾರಾಪೇತ್ವಾನ ಉಕ್ಕುಟಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಾತ್ವತ್ಥಾನುಗತೋ ಕರೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ‘‘ಉಕ್ಕುಟಿಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪) ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಇಧ ಕ-ಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ।
೨೪೬೪. ಏಕಪದಂ ವಾಪೀತಿ ಬುದ್ಧಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಾ ಪದಂ। ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ವಾತಿ ಬುಕಾರಾದಿಅಕ್ಖರೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ವಾ ಅಕ್ಖರಂ। ಪಟಿಪಾಟಿನ್ತಿ ‘‘ಬುದ್ಧ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ಪದಪನ್ತಿಂ।
೨೪೬೫. ಅಕತ್ತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯದಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸೂತಿ ಯದಿ ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸರಣ’’ನ್ತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇತಿ, ‘‘ಸಙ್ಘಂ ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಯದಿ ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ತೀಣಿ ಸರಣಾನಿ ಅದಿನ್ನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ।
೨೪೬೬. ಅನುನಾಸಿಕನ್ತಾನಿ ಕತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನುನಾಸಿಕನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಕಾಲೇ ಅನ್ತರಾವಿಚ್ಛೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಾಬದ್ಧಾನಿ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪದಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಮ-ಕಾರನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಸಮಯೇ ವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ। ಮನ್ತಾನೀತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಮ-ಕಾರನ್ತಾನಿ। ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಥಾ’’ತಿ ಆಹ।
೨೪೬೭. ಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಞತ್ತಿಯಾ, ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಚ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸುದ್ಧಿ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ಸಾಮಣೇರಸಾಮಣೇರಿಪಬ್ಬಜ್ಜಾ। ಉಭತೋಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿನಾತಿ ಉಭತೋಸುದ್ಧಿಂ ವಿನಾ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸೀನಂ
೨೪೬೮-೯. ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಗುಣಮಿಚ್ಛತಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಆಚರಿಯೇನ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇನಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಗುಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಆಚರಿಯೇನ, ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಗುಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇನ ಚ ಬು-ದ್ಧ-ಕಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ ಬು-ಕಾರ ಧ-ಕಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ ಅಕ್ಖರಾ ಠಾನಕರಣಸಮ್ಪದಂ ಕಣ್ಠತಾಲುಮುದ್ಧದನ್ತಓಟ್ಠನಾಸಿಕಾಭೇದಂ ಠಾನಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಅಹಾಪೇನ್ತೇನ ಅಪರಿಹಾಪೇನ್ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕವಣ್ಣವಿನಾಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾ-ಪದತ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿನಾಸೇನ ಅನುಚ್ಚಾರಣೇನ ವಾ ದುರುಚ್ಚಾರಣೇನ ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನ ರುಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೪೭೦. ಯದಿ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಸಾಸಙ್ಕವಚನೇನ ಉಭತೋಉಚ್ಚಾರಣಸುದ್ಧಿಯಾ ದುಕ್ಕರತ್ತಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ ದಿನ್ನಾ ಹೋತಿ। ಸರಣಗಮನತೋವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಸಾಮಣೇರಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ವಿಯ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನ ಹೋತಿ, ಇದಾನಿಪಿ ಸರಣಗಮನೇನೇವ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಪಸಿದ್ಧಿಯಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸರಣಗಮನೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪರತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಏತರಹಿ ಸರಣಗಮನಮತ್ತೇನೇವ ನ ರುಹತಿ। ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪರತೋಪಿ ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಸಾಮಣೇರಪಬ್ಬಜ್ಜ’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೫) ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಏತರಹಿಪಿ ಸರಣಗಮನಮತ್ತೇನೇವ ರುಹತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೪)।
ಸರಣಗಮನತೋ ಏವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಯದಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ, ತಥಾಪಿ ಅಸ್ಸ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಮಯಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಂ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ದಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಮಣೇರಾನಂ ದಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತುಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೬)।
ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೪೭೧. ಉಪಜ್ಝಾಯನ್ತಿ
ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಂ, ಆಚಾರಸಮಾಚಾರಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೇಹಿ ಆದರೇನ ಚರಿತಬ್ಬೋ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬೋತಿ ಆಚರಿಯೋ, ತಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸಮನ್ನಾಗತೋಯೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ। ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಆಚರಿಯೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಹೋಹಿ, ಆಯಸ್ಮತೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವತ್ವಾ ಆಯಾಚನಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಸಾಹೂ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ಪಿತುಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಪುತ್ತಟ್ಠಾನಿಯಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತೋ ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಾಹೂತಿ ಸಾಧು। ಲಹೂತಿ ಅಗರು, ಮಮ ತುಯ್ಹಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಭಾವೇ ಭಾರಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಪಾಯಿಕನ್ತಿ ಉಪಾಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ, ತಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ತ್ವಂ ಮೇ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಾರೋ ಜಾತೋಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿರೂಪನ್ತಿ ಅನುರೂಪಂ ತೇ ಉಪಜ್ಝಾಯಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಸಾದಿಕೇನಾತಿ ಪಸಾದಾವಹೇನ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇನ। ಸಮ್ಪಾದೇಹೀತಿ ತಿವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯೇನ ವಾತಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾದಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಾಯೇನ ವಾ। ನಾಮವಿಸೇಸಂ ವಿನಾ ಪೂರೇತಬ್ಬವತ್ತಾನಂ ಸಮತಾಯ ಉಭೋಪಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತಾ।
ಏತಾನಿ ವಸತಾತಿ ವಸನ್ತೇನ। ಪಿಯಸೀಲೇನಾತಿ ಪಿಯಂ ಸೀಲಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಯಸೀಲೋ, ತೇನ, ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರಿತುಕಾಮೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೨೪೭೨-೩. ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಲಸ್ಸೇವ ವುಟ್ಠಾಯ ಉಪಾಹನಾ ಓಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ವುತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ
ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಖುದ್ದಕನ್ತಿ ತೀಣಿ ದನ್ತಕಟ್ಠಾನಿ ಉಪನೇತ್ವಾ ತತೋ ಯಂ ತೀಣಿ ದಿವಸಾನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಚತುತ್ಥದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಾದಿಸಮೇವ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಅನಿಯಮಂ ಕತ್ವಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಥ ಯಾದಿಸಂ ಲಭತಿ, ತಾದಿಸಂ ದಾತಬ್ಬಂ।
ಮುಖೋದಕಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಖಧೋವನೋದಕಂ ಮುಖೋದಕನ್ತಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೀಸಮಾಸೋ, ತಂ ದೇನ್ತೇನ ಸೀತಞ್ಚ ಉಣ್ಹಞ್ಚ ಉದಕಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ತತೋ ಯಂ ತೀಣಿ ದಿವಸಾನಿ ವಳಞ್ಜೇತಿ, ಚತುತ್ಥದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಾದಿಸಮೇವ ಮುಖಧೋವನೋದಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಅನಿಯಮಂ ಕತ್ವಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಥ ಯಾದಿಸಂ ಲಭತಿ, ತಾದಿಸಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಳಞ್ಜೇತಿ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಮುಖೋದಕಂ ಮುಖಧೋವನಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಮ್ಮಜ್ಜನ್ತೇನ ಚ ವಚ್ಚಕುಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಥೇರೇ ವಚ್ಚಕುಟಿಂ ಗತೇ ಪರಿವೇಣಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಪರಿವೇಣಂ ಅಸುಞ್ಞಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೪ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ‘‘ತಸ್ಸ ಕಾಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಾ। ಕಾಲೇನಾತಿ ಯಾಗುಪಾನಕಾಲೇ। ಇಧಾಪಿ ‘‘ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸೇಸೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಥೇರೇ ವಚ್ಚಕುಟಿತೋ ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇಯೇವ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಂ। ಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ‘ಸಚೇ ಯಾಗು ಹೋತೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ವತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೪)।
ಯಾಗು ತಸ್ಸುಪನೇತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭಾಜನಂ ಧೋವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಸೇಸೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಭಾಜನಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಯಾಗು ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೬೬)। ಸಙ್ಘತೋ ವಾತಿ ಸಲಾಕಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಘತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ವಾ। ಕುಲತೋಪಿ ವಾತಿ ಉಪಾಸಕಾದಿಕುಲತೋ ವಾ।
‘‘ಪತ್ತೇ ವತ್ತಞ್ಚ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಯಾಗುಂ ಪೀತಸ್ಸ ಉದಕಂ ದತ್ವಾ ಭಾಜನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಧುಕಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂಸನ್ತೇನ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಾಮೇತಬ್ಬಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯಮ್ಹಿ ವುಟ್ಠಿತೇ ಆಸನಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ
ವತ್ತಂ ‘‘ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಚೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ನಿವಾಸನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪಟಿನಿವಾಸನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ವತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ‘‘ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೨೪೭೪. ಚೀವರೇ ಯಾನಿ ವತ್ತಾನೀತಿ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಚೀವರದಾನೇ, ಪಟಿನಿವತ್ತಸ್ಸ ಚೀವರಗ್ಗಹಣಸಙ್ಘರಣಪಟಿಸಾಮನೇಸು ಮಹೇಸಿನಾ ಯಾನಿ ವತ್ತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇನಾಸನೇ ತಥಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ
ಪಾದಪೀಠಕಥಲಿಕಾದೀಸು ತಥಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಉಪಜ್ಝಾಯೇ ಗಾಮತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇ ಚ ಜನ್ತಾಘರೇ ಚ ‘‘ಪಾದೋದಕಂ ಪಾದಪೀಠಂ ಪಾದಕಥಲಿಕಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ಏವಮಾಗತಂ ವತ್ತಞ್ಚ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಪಾನೀಯೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿವತ್ತಂ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೨೪೭೫. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತೇಸು ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ದಸ್ಸಿಯಮಾನೇಸು ಪಪಞ್ಚೋತಿ ಖನ್ಧಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಏವಮಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿ। ರೋಗತೋ ವುಟ್ಠಾನಾಗಮನನ್ತಾನೀತಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ರೋಗತೋ ವುಟ್ಠಾನಾಗಮನಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ। ಸತ್ತತಿಂಸಸತಂ ಸಿಯುನ್ತಿ ಸತ್ತತಿಂಸಾಧಿಕಸತವತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತಾನಿ ಪನ ವತ್ತಾನಿ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿಯಾ (ಮಹಾವ॰ ೬೬) ಆಗತಕ್ಕಮೇನ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಗಣನಾಯ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾನಿ – ದನ್ತಕಟ್ಠದಾನಂ, ಮುಖೋದಕದಾನಂ, ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಂ, ಸಚೇ ಯಾಗು ಹೋತಿ, ಭಾಜನಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಯಾಗುಯಾ ಉಪನಾಮನಂ, ಯಾಗುಂ ಪೀತಸ್ಸ ಉದಕಂ ದತ್ವಾ ಭಾಜನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಧುಕಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂಸನ್ತೇನ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಾಮನಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯಮ್ಹಿ ವುಟ್ಠಿತೇ ಆಸನಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ, ಸಚೇ ಸೋ ದೇಸೋ ಉಕ್ಲಾಪೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ, ಸಚೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಿವಾಸನದಾನಂ, ಪಟಿನಿವಾಸನಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ, ಕಾಯಬನ್ಧನದಾನಂ, ಸಗುಣಂ ಕತ್ವಾ
ಪತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೇನ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ ವಾ ಹೇಟ್ಠಾಪೀಠಂ ವಾ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ನ ಚ ಅನನ್ತರಹಿತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೇನ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ಚೀವರವಂಸಂ ವಾ ಚೀವರರಜ್ಜುಂ ವಾ ಪಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಾರತೋ ಅನ್ತಂ ಓರತೋ ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಚೀವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯಮ್ಹಿ ವುಟ್ಠಿತೇ ಆಸನಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ, ಪಾದೋದಕಪಾದಪೀಠಪಾದಕಥಲಿಕಾನಂ ಪಟಿಸಾಮನಂ, ಸಚೇ ಸೋ ದೇಸೋ ಉಕ್ಲಾಪೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ, ಸಚೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ನ್ಹಾಯಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ನ್ಹಾನಸ್ಸ ಪಟಿಯಾದನಂ, ಸಚೇ ಸೀತೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಸೀತಸ್ಸ ಸಚೇ ಉಣ್ಹೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಯಾದನಂ, ಸಚೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಜನ್ತಾಘರಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಚುಣ್ಣಸ್ಸ
ಜನ್ತಾಘರಂ ಪವಿಸನ್ತೇನ ಮತ್ತಿಕಾಯ ಮುಖಂ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಜನ್ತಾಘರಪ್ಪವೇಸೋ, ನ ಥೇರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುಪಖಜ್ಜ ನಿಸೀದನಂ, ನ ನವಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹನಂ, ಜನ್ತಾಘರೇ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣಂ, ಜನ್ತಾಘರಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇನ ಜನ್ತಾಘರಪೀಠಂ ಆದಾಯ
ಪತ್ತಂ
೨೪೭೬. ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸೇಸೋ। ಅನಾದರವಸೇನೇವ ವತ್ತಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತೇನ ವತ್ತಭೇದೇನ ವತ್ತಾಕರಣೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತ್ತತಿಂಸಾಧಿಕಸತಪ್ಪಭೇದಟ್ಠಾನೇ ತತ್ತಕಂಯೇವ ದುಕ್ಕಟಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ಉಪಜ್ಝಾಯಾಚರಿಯವತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೪೭೭. ಏವಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಾಚರಿಯವತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಾಚರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕನ್ತೇವಾಸೀನಂ ಕಾತಬ್ಬವತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ವತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ವತ್ತಾನೀತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಾಯತ್ತವತ್ತಾನೀತಿ ತಥಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇತಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇನ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ, ತಥಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ।
ಉಪಜ್ಝಾಯಾಚರಿಯವತ್ತೇಸು ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೇ ಪಚ್ಛಾಸಮಣೇನ ಹುತ್ವಾ ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನಗಮನಂ, ನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕಥಾಓಪಾತನಂ, ಆಪತ್ತಿಸಾಮನ್ತಾ ಭಣಮಾನಸ್ಸ ನಿವಾರಣಂ, ಪತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಪಟಿಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವತ್ತಾನಿ, ನ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪತ್ತದಾನಾದಿಅನಾಪುಚ್ಛಾದಿಸಾಪಕ್ಕಮನಾವಸಾನಾನಿ ವೀಸತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ ಚೇತಿ ಏತಾನಿ ‘‘ಸತಂ ತೇರಸ ಹೋನ್ತೇವಾ’’ತಿ, ತೇರಸಾಧಿಕಸತವತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಚರಿಯೇನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಪಿ ಚ ಕಾತಬ್ಬವತ್ತಾನಿ ತಥಾ ತತ್ತಕಾನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕನ್ತೇವಾಸಿಕವತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೪೭೮. ಉಪಜ್ಝಾಯಾಚರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಪಕ್ಕನ್ತೇ ವಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಪಕ್ಕನ್ತೇ ವಾಪಿ ವಿಬ್ಭನ್ತೇ ವಾಪಿ ಪಕ್ಖಸಙ್ಕನ್ತೇ ವಾಪಿ ಮತೇ ವಾಪಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ವಾಪಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇನ ಗಹಿತೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಕ್ಕನ್ತೇತಿ ತದಹು ಅಪಚ್ಚಾಗನ್ತುಕಾಮತಾಯ ದಿಸಂ ಗತೇ। ವಿಬ್ಭನ್ತೇತಿ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ತೇ। ಪಕ್ಖಸಙ್ಕನ್ತಕೇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾಯತನಂ ಗತೇ। ಮತೇತಿ ಕಾಲಕತೇ। ಆಣತ್ತಿಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಣಾಮನೇನ।
೨೪೭೯-೮೦. ಆಚರಿಯಮ್ಹಾಪಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇನ ಗಹಿತನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಭೇದನಂ ಛಧಾ ಛಪ್ಪಕಾರೇನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಕ್ಕನ್ತೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತಂ ಉಪಜ್ಝಾಯತೋ ನಿಸ್ಸಯಭೇದೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ವಿಸೇಸಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಆಣತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಆಣತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕೋ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪನೇಪಿ ಚಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಣಾಮನೇ ಪನ ಉಭಿನ್ನಂ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿರಾಲಯಭಾವೇ ಸತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೇದೋ ಹೋತಿ, ನ ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ದಳ್ಹೀಕರೋತಿ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಾ ಉಭಿನ್ನಂ ವಾ ಆಲಯೇ ಸತಿ ನ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಆಣತ್ತಿಯಂ
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಆಚರಿಯಾಣತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯಭೇದೇಯೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಉಪಜ್ಝಾಯಾಣತ್ತಿಯಾ। ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ಪನ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಆಚರಿಯೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋವ ಹುತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯಪಣಾಮನಾಯ ಪಣಾಮೇತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೨೪೮೧. ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣಙ್ಗಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಸಾಧಾರಣಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯಸಮೋಧಾನ-ಗತಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮೋಧಾನಗಮನಂ ಸರೂಪತೋ, ಪಭೇದತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ದಸ್ಸನಂ ಸವನಞ್ಚಾತಿ, ಸಮೋಧಾನಂ ದ್ವಿಧಾ ಮತ’’ನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೩) ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಭೀರೂನಂ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ ಪನ ಇಧ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ।
೨೪೮೨-೩. ಸಭಾಗೇ ದಾಯಕೇ ಅಸನ್ತೇ ಅದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಚ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಚ ‘‘ಗಿಲಾನೇನ ಮಂ ಉಪಟ್ಠಹಾ’’ತಿ ಯಾಚಿತಸ್ಸ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸಯಂ ವಿನಾ ವಸಿತುಂ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ ಅತ್ತನೋ ವನೇ ಫಾಸುವಿಹಾರತಂ ಜಾನತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ವನೇ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಜಾನನ್ತೇನಪಿ। ‘‘ಸಭಾಗೇ ದಾಯಕೇ ಅಸನ್ತೇ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿಧಾನಂ ಅನ್ತೋವಸ್ಸತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ನಿಸ್ಸಯಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೪೮೪. ಕುಟ್ಠಮಸ್ಸ ಕುಟ್ಠೀ, ತಂ। ‘‘ಗಣ್ಡಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ರತ್ತಸೇತಾದಿಭೇದೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕುಟ್ಠೇನ ವೇವಣ್ಣಿಯಂ ಪತ್ತಸರೀರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಹ –
‘‘ರತ್ತಕುಟ್ಠಂ ವಾ ಹೋತು ಕಾಳಕುಟ್ಠಂ ವಾ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಟಿಭದದ್ದುಕಚ್ಛುಆದಿಪ್ಪಭೇದಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಕುಟ್ಠಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚೇ ನಖಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ವಡ್ಢನಕಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಪನ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನೇಹಿ ಪಕತಿಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನೇ ನಖಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಂ ಅವಡ್ಢನಕಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟತಿ। ಮುಖೇ, ಪನ ಹತ್ಥಪಾದಪಿಟ್ಠೇಸು ವಾ ಸಚೇಪಿ ಅವಡ್ಢನಕಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ನಖಪಿಟ್ಠಿತೋ ಖುದ್ದಕಪಮಾಣಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತೇನಾಪಿ ಪಕತಿವಣ್ಣೇ ಜಾತೇಯೇವ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೮)।
ನಖಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕನಿಟ್ಠಙ್ಗುಲಿನಖಪಿಟ್ಠಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ।
ಗಣ್ಡಿನ್ತಿ ಕೋಲಟ್ಠೀತಿ ಬದರಟ್ಠಿ। ಕಿಲಾಸಿನ್ತಿ ಕಿಲಾಸವನ್ತಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಲಾಸೋತಿ ನಭಿಜ್ಜನಕಂ ನಪಗ್ಘರಣಕಂ ಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಪತ್ತವಣ್ಣಂ ಕುಟ್ಠಂ, ಯೇನ ಗುನ್ನಂ ವಿಯ ಸಬಲಂ ಸರೀರಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೮)। ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಉಪಯೋಗವನ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಸೋಸಿನ್ತಿ ಖಯರೋಗವನ್ತಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೋಸೋತಿ ಸೋಸಬ್ಯಾಧಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೮)। ಅಪಮಾರಿಕನ್ತಿ ಅಪಮಾರವನ್ತಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಪಮಾರೋತಿ ಪಿತ್ತುಮ್ಮಾರೋ ವಾ ಯಕ್ಖುಮ್ಮಾರೋ ವಾ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬವೇರಿಕೇನ ಅಮನುಸ್ಸೇನ ಗಹಿತೋ ದುತ್ತಿಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಪನ ಅಪಮಾರೇ ಸತಿ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ರಾಜಭಟನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಭತ್ತವೇತನಭಟಂ ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ರಾಜಪುರಿಸಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಮಚ್ಚೋ ವಾ ಹೋತು ಮಹಾಮತ್ತೋ ವಾ ಸೇವಕೋ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ವಾ, ಯೋ ಕೋಚಿ ರಞ್ಞೋ ಭತ್ತವೇತನಭಟೋ। ಸಬ್ಬೋ ‘ರಾಜಭಟೋ’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಚೋರನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಪ್ಪಮಾದನಂ ಗಾಮಘಾತಪನ್ಥಘಾತಾದಿಕಮ್ಮೇನ ಪಾಕಟಂ ಚೋರಞ್ಚ। ಲಿಖಿತಕನ್ತಿ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಚೋರಿಕಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಗರುಂ ರಾಜಾಪರಾಧಂ ಕತ್ವಾ ಪಲಾತಂ, ರಾಜಾ ಚ ನಂ ಪಣ್ಣೇ ವಾ ಪೋತ್ಥಕೇ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ
‘‘ಕಾರಭೇದಕ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ರಸ್ಸೋ ಕತೋ। ಕಾರಭೇದಕನ್ತಿ ದಾತಬ್ಬಕರಸ್ಸ ವಾ ಕತಚೋರಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಾ
೨೪೮೫. ಕಸಾಹತನ್ತಿ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ಅಯಮೇವ ತೇ ದಣ್ಡೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಕಸಾದಿನಾ ದಿನ್ನಪ್ಪಹಾರಂ ಅವೂಪಸನ್ತವಣಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೋ ವಚನಪೇಸನಾದೀನಿ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಞ್ಞತಿ, ನ ಸೋ ಕತದಣ್ಡಕಮ್ಮೋ। ಯೋ ಪನ ಕೇಣಿಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಖಾದಿತ್ವಾ ಪುನ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘ಅಯಮೇವ ತೇ ದಣ್ಡೋ ಹೋತೂ’ತಿ ಕಸಾಹಿ ಹಞ್ಞತಿ, ಅಯಂ ಕಸಾಹತೋ ಕತದಣ್ಡಕಮ್ಮೋ। ಯೋ ಚ ಕಸಾಹಿ ವಾ ಹತೋ ಹೋತು ಅದ್ಧದಣ್ಡಕಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನ, ಯಾವ ಅಲ್ಲವಣೋ ಹೋತಿ, ತಾವ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೪)।
ಲಕ್ಖಣಾಹತನ್ತಿ ಏಕಂಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರುತೇನ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯಟ್ಠಾನೇ ತತ್ತೇನ ಲೋಹೇನ ಆಹತಂ ಅಸಚ್ಛವಿಭೂತಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯಸ್ಸ ಪನ ನಲಾಟೇ ವಾ ಉರಾದೀಸು ವಾ ತತ್ತೇನ ಲೋಹೇನ ಲಕ್ಖಣಂ ಆಹತಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಚೇ ಭುಜಿಸ್ಸೋ, ಯಾವ ಅಲ್ಲವಣೋ ಹೋತಿ, ತಾವ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ವಣಾ ರುಳ್ಹಾ ಹೋನ್ತಿ ಛವಿಯಾ
ಇಣಾಯಿಕಞ್ಚಾತಿ ಮಾತಾಪಿತುಪಿತಾಮಹಾದೀಹಿ ವಾ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಗಹಿತಇಣಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಇಣಾಯಿಕೋ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ಪಿತಿಪಿತಾಮಹೇಹಿ ವಾ ಇಣಂ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಇಣಂ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಯಂ ವಾ ಆಠಪೇತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಂ ಇಣಂ ಪರೇಸಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಇಣಾಯಿಕೋ। ಯಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ಞಾತಕಾ ಆಠಪೇತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಸೋ ನ ಇಣಾಯಿಕೋ। ನ ಹಿ ತೇ ತಂ ಆಠಪೇತುಂ ಇಸ್ಸರಾ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೬)।
ದಾಸನ್ತಿ ಅನ್ತೋಜಾತೋ, ಧನಕ್ಕೀತೋ, ಕರಮರಾನೀತೋ, ಸಯಂ ವಾ ದಾಸಬ್ಯಂ ಉಪಗತೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ದಾಸಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ। ದಾಸವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೭) ವಿತ್ಥಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ‘‘ಕುಟ್ಠಿ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಉಪಯೋಗವನ್ತಪದೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೨೪೮೬. ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಹತ್ಥತಲೇ ವಾ ಮಣಿಬನ್ಧೇ ವಾ ಕಪ್ಪರೇ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಛಿನ್ನಹತ್ಥಂ। ಅಟ್ಠಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಯಥಾ ನಖಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಚತೂಸು ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಯಸ್ಸ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವರೂಪಂ। ಪಾದಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಅಗ್ಗಪಾದೇಸು ವಾ ಗೋಪ್ಫಕೇಸು ವಾ ಜಙ್ಘಾಯ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಪಾದಾ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಹತ್ಥಪಾದಛಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಮಹಾವ॰ ೧೧೯) ಆಗತತ್ತಾ ಸೋಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುತಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕಣ್ಣನಾಸಙ್ಗುಲಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಕಣ್ಣಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಕಣ್ಣಮೂಲೇ ವಾ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಕಾಯ ವಾ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಕಣ್ಣಾ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಣ್ಣಾವಟ್ಟೇ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾಟೇತುಂ, ಸೋ ಕಣ್ಣಂ ಸಙ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ನಾಸಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಅಜಪದಕೇ ವಾ ಅಗ್ಗೇ ವಾ ಏಕಪುಟೇ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಾಸಾ ಛಿನ್ನಾ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ನಾಸಿಕಾ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಸನ್ಧೇತುಂ, ಸೋ ಕಣ್ಣನಾಸಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ತದುಭಯಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಅಙ್ಗುಲಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ನಖಸೇಸಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಾ ವಾ ಬಹೂ ವಾ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸುತ್ತತನ್ತುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಖಸೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕಣ್ಡರಚ್ಛಿನ್ನಮೇವ ಚಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಣ್ಡರನಾಮಕಾ ಮಹಾನ್ಹಾರೂ ಪುರತೋ ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ವಾ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಅಗ್ಗಪಾದೇನ ವಾ ಚಙ್ಕಮತಿ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಚಙ್ಕಮತಿ, ನ ವಾ ಪಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ।
೨೪೮೭. ಕಾಣನ್ತಿ ಪಸನ್ನನ್ಧೋ ವಾ ಹೋತು ಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ವಾ ಉಪಹತಪಸಾದೋ, ಯೋ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಏಕೇನ ವಾ ಅಕ್ಖಿನಾ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಕಾಣಂ। ಕುಣಿನ್ತಿ ಹತ್ಥಕುಣೀ ವಾ ಪಾದಕುಣೀ ವಾ ಅಙ್ಗುಲಿಕುಣೀ ವಾ, ಯಸ್ಸ ಏತೇಸು ಹತ್ಥಾದೀಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಙ್ಕಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ಕುಣೀ। ಖುಜ್ಜಞ್ಚಾತಿ ಯೋ ಉರಸ್ಸ ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಪಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಖುಜ್ಜಸರೀರೋ, ತಂ ಖುಜ್ಜಂ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಈಸಕಂ ವಙ್ಕಂ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಏವ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮುಜುಗತ್ತೋ, ಅವಸೇಸೋ ಸತ್ತೋ ಅಖುಜ್ಜೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ವಾಮನನ್ತಿ ಯೋ ಜಙ್ಘವಾಮನೋ ವಾ ಕಟಿವಾಮನೋ ವಾ ಉಭಯವಾಮನೋ ವಾ, ತಂ। ತತ್ಥ ಜಙ್ಘವಾಮನಸ್ಸ ಕಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ
ಫಣಹತ್ಥಕನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ವಗ್ಗುಲಿಪಕ್ಖಕಾ ವಿಯ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ। ಏತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಕಾಮೇನ ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಿಕಾಯೋ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಅನ್ತರಚಮ್ಮಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಫಾಸುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಸಾಪಿ ಛ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಕಾಮೇನ ಅಧಿಕಂ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಫಾಸುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ।
ಖಞ್ಜನ್ತಿ ಯೋ ನತಜಾಣುಕೋ ವಾ ಭಿನ್ನಜಙ್ಘೋ ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಸಂಕುಟಿತಪಾದತ್ತಾ ಕುಣ್ಡಪಾದಕೋ ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದಮಜ್ಝೇನ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಅಗ್ಗೇ ಸಂಕುಟಿತಪಾದತ್ತಾ ಕುಣ್ಡಪಾದಕೋ ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದಗ್ಗೇನ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಅಗ್ಗಪಾದೇನೇವ ಚಙ್ಕಮನಖಞ್ಜೋ ವಾ ಪಣ್ಹಿಕಾಯ ಚಙ್ಕಮನಖಞ್ಜೋ ವಾ ಪಾದಸ್ಸ ಬಾಹಿರನ್ತೇನ ಚಙ್ಕಮನಖಞ್ಜೋ ವಾ ಪಾದಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರನ್ತೇನ ಚಙ್ಕಮನಖಞ್ಜೋ ವಾ ಗೋಪ್ಫಕಾನಂ ಉಪರಿ ಭಗ್ಗತ್ತಾ ಸಕಲೇನ ನತಜಾಣುಕೋತಿ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠಆನತಪಾದೋ। ಪಕ್ಖಹತನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕೋ ಹತ್ಥೋ ವಾ ಪಾದೋ ವಾ ಅಡ್ಢಸರೀರಂ ವಾ ಸುಖಂ ನ ವಹತಿ।
ಸೀಪದಿನ್ತಿ ಭಾರಪಾದಂ। ಯಸ್ಸ ಪಾದೋ ಥೂಲೋ ಹೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಪೀಳಕೋ ಖರೋ, ಸೋ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಸ ಪನ ನ ತಾವ ಖರಭಾವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಉಪನಾಹಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉದಕಆವಾಟೇ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಉದಕವಾಲಿಕಾಯ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಾಪರೋಗಿನನ್ತಿ ಯೋ ಅರಿಸಭಗನ್ದರಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಕಾಸಸೋಸಾದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ರೋಗೇನ ನಿಚ್ಚಾತುರೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛರೋಗೋ ಜೇಗುಚ್ಛೋ ಅಮನಾಪೋ, ತಂ।
೨೪೮೮. ಜರಾಯ ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ ಯೋ ಜಿಣ್ಣಭಾವೇನ ದುಬ್ಬಲೋ ಅತ್ತನೋ ಚೀವರರಜನಾದಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ, ತಂ। ಯೋ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ ಬಲವಾ ಹೋತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ। ಅನ್ಧನ್ತಿ ಜಚ್ಚನ್ಧಂ। ಪಧಿರಞ್ಚೇವಾತಿ ಯೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಸುಣಾತಿ, ತಂ। ಯೋ ಪನ ಮಹಾಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಮಮ್ಮನನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ವಚೀಭೇದೋ ವತ್ತತಿ, ಸರಣಗಮನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾದಿಸಂ ಮಮ್ಮನಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಯೋ ಪನ ಸರಣಗಮನಮತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಥ ವಾ ಮಮ್ಮನನ್ತಿ ಖಲಿತವಚನಂ, ಯೋ ಏಕಮೇವ ಅಕ್ಖರಂ ಚತುಪಞ್ಚಕ್ಖತ್ತುಂ ವದತಿ, ತಸ್ಸೇತಮಧಿವಚನಂ। ಪೀಠಸಪ್ಪಿನ್ತಿ ಛಿನ್ನಿರಿಯಾಪಥಂ। ಮೂಗನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ವಚೀಭೇದೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ।
೨೪೮೯. ಅತ್ತನೋ ವಿರೂಪಭಾವೇನ ಪರಿಸಂ ದೂಸೇನ್ತೇನ ಪರಿಸದೂಸಕೇ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೯) ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅತಿದೀಘೋ’’ತಿಆದಿ। ಅತಿದೀಘೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸೀಸಪ್ಪಮಾಣನಾಭಿಪ್ಪದೇಸೋ। ಅತಿರಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಉಭಯವಾಮನೋ ವಿಯ ಅತಿರಸ್ಸೋ। ಅತಿಕಾಳೋ ವಾತಿ ಝಾಪಿತಖೇತ್ತೇ ಖಾಣುಕೋ ವಿಯ ಅತಿಕಾಳವಣ್ಣೋ। ಮಟ್ಠತಮ್ಬಲೋಹನಿದಸ್ಸನೋ ಅಚ್ಚೋದಾತೋಪಿ ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದಧಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಮಜ್ಜಿತಮಟ್ಠತಮ್ಬಲೋಹವಣ್ಣೋ ಅತೀವ ಓದಾತಸರೀರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೯೦. ಅತಿಥೂಲೋ ವಾತಿ ಭಾರಿಯಮಂಸೋ ಮಹೋದರೋ ಮಹಾಭೂತಸದಿಸೋ। ಅತಿಕಿಸೋತಿ ಮನ್ದಮಂಸಲೋಹಿತೋ ಅತಿಮಹಾಸೀಸೋ ವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಂ ಸೀಸೇ ಕತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಿಯ। ‘‘ಅತಿಖುದ್ದಕಸೀಸೇನ ಅಸಹಿತೇನಾ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಅಸಹಿತೇನಾತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪೇನ। ‘‘ಅತಿಖುದ್ದಕಸೀಸೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ। ಅಸಹಿತೇನ ಅತಿಖುದ್ದಕಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅತಿಖುದ್ದಕಸೀಸೋ ವಾ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪೇನ ಅತಿಖುದ್ದಕೇನ ಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ।
೨೪೯೧. ಕುಟಕುಟಕಸೀಸೋತಿ ತಾಲಫಲಪಿಣ್ಡಿಸದಿಸೇನ ಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಿಖರಸೀಸಕೋತಿ ಉದ್ಧಂ ಅನುಪುಬ್ಬತನುಕೇನ ಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಮತ್ಥಕತೋ ಸಂಕುಟಿಕೋ ಮೂಲತೋ ವಿತ್ಥತೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಪಬ್ಬತಸಿಖರಸದಿಸಸೀಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇಳುನಾಳಿಸಮಾನೇನಾತಿ ಮಹಾವೇಳುಪಬ್ಬಸದಿಸೇನ। ಸೀಸೇನಾತಿ ದೀಘಸೀಸೇನ। ಯಥಾಹ – ‘‘ನಾಳಿಸೀಸೋ ವಾ ಮಹಾವೇಳುಪಬ್ಬಸದಿಸೇನ ಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೯)।
೨೪೯೨. ಕಪ್ಪಸೀಸೋಪೀತಿ ಮಜ್ಝೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಆವಾಟೇನ ಹತ್ಥಿಕುಮ್ಭಸದಿಸೇನ ದ್ವಿಧಾಭೂತಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪಬ್ಭಾರಸೀಸೋ ವಾತಿ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಸ್ಸೇನ ಓಣತೇನ ಸೀಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ವಣಸೀಸಕೋತಿ ವಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸೀಸೋ। ಕಣ್ಣಿಕಕೇಸೋ ವಾತಿ ಪಾಣಕೇಹಿ ಖಾಯಿತಕೇದಾರೇ ಸಸ್ಸಸದಿಸೇಹಿ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಉಟ್ಠಿತೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಥೂಲಕೇಸೋಪಿ ವಾತಿ ತಾಲಹೀರಸದಿಸೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೪೯೩. ಪೂತಿಸೀಸೋತಿ ನಿಲ್ಲೋಮಸೀಸೋ ವಾತಿ ಲೋಮರಹಿತಸೀಸೋ। ಜಾತಿಪಣ್ಡರಕೇಸಕೋತಿ ಜಾತಿಫಲಿತೇಹಿ ಪಣ್ಡರಕೇಸೋ ವಾ। ಜಾತಿಯಾ ತಮ್ಬಕೇಸೋ ವಾತಿ ಆದಿತ್ತೇಹಿ ವಿಯ ತಮ್ಬವಣ್ಣೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಆವಟ್ಟಸೀಸಕೋತಿ ಗುನ್ನಂ ಸರೀರೇ ಆವಟ್ಟಸದಿಸೇಹಿ ಉದ್ಧಗ್ಗೇಹಿ ಕೇಸಾವಟ್ಟೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೪೯೪. ಸೀಸಲೋಮೇಕಬದ್ಧೇಹಿ ಭಮುಕೇಹಿ ಯುತೋಪೀತಿ ಸೀಸಲೋಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಲೋಮೇಹಿ ಭಮುಕೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಮ್ಬದ್ಧಭಮುಕೋ ವಾತಿ ಏಕಾಬದ್ಧಉಭಯಭಮುಕೋ, ಮಜ್ಝೇ ಸಞ್ಜಾತಲೋಮೇಹಿ ಭಮುಕೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಲ್ಲೋಮಭಮುಕೋಪಿ ವಾತಿ ಭಮುಲೋಮರಹಿತೋ। ನಿಲ್ಲೋಮಭಮುಕೋಪಿ ವಾತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ಮಕ್ಕಟಭಮುಕೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ।
೨೪೯೫. ಮಹನ್ತಖುದ್ದನೇತ್ತೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ನೇತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಮಹನ್ತಖುದ್ದ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಮಹನ್ತನೇತ್ತೋ ವಾ ಖುದ್ದಕನೇತ್ತೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹನ್ತನೇತ್ತೋ ವಾತಿ ಅತಿಮಹನ್ತೇಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಖುದ್ದಕನೇತ್ತೋ ವಾತಿ ಮಹಿಂಸಚಮ್ಮೇ ವಾಸಿಕೋಣೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಕತಛಿದ್ದಸದಿಸೇಹಿ ಅತಿಖುದ್ದಕಕ್ಖೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ವಿಸಮಲೋಚನೋತಿ ಏಕೇನ ಮಹನ್ತೇನ, ಏಕೇನ ಖುದ್ದಕೇನ ಅಕ್ಖಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಕೇಕರೋ ವಾಪೀತಿ ತಿರಿಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತಕ್ಖಿಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ಯಸ್ಸ ಕಕ್ಕಟಕಸ್ಸೇವ ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಗಮ್ಭೀರನೇತ್ತೋತಿ ಯಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಪಾನೇ ಉದಕತಾರಕಾ ವಿಯ ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಉದಕತಾರಕಾ ನಾಮ ಉದಕಪುಬ್ಬುಳಂ। ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾತಿ ಅಕ್ಖಿಗೇಣ್ಡಕಾ। ವಿಸಮಚಕ್ಕಲೋತಿ ಏಕೇನ ಉದ್ಧಂ, ಏಕೇನ ಅಧೋತಿ ಏವಂ ವಿಸಮಜಾತೇಹಿ ಅಕ್ಖಿಚಕ್ಕೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೪೯೬. ಜತುಕಣ್ಣೋ ವಾತಿ ಅತಿಖುದ್ದಿಕಾಹಿ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಮೂಸಿಕಕಣ್ಣೋ ವಾತಿ ಮೂಸಿಕಾನಂ ಕಣ್ಣಸದಿಸೇಹಿ ಕಣ್ಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಹತ್ಥಿಕಣ್ಣೋಪಿ ವಾತಿ ಅನನುರೂಪಾಹಿ ಮಹನ್ತಾಹಿ ಹತ್ಥಿಕಣ್ಣಸದಿಸಾಹಿ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಛಿದ್ದಮತ್ತಕಕಣ್ಣೋ ವಾತಿ ಯಸ್ಸ ವಿನಾ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲೀಹಿ ಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಮೇವ ಹೋತಿ। ಅವಿದ್ಧಕಣ್ಣಕೋತಿ ಕಣ್ಣಬನ್ಧತ್ಥಾಯ ಅವಿದ್ಧೇನ ಕಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೪೯೭. ಟಙ್ಕಿತಕಣ್ಣೋ ವಾತಿ ಗೋಭತ್ತನಾಳಿಕಾಯ ಅಗ್ಗಸದಿಸೇಹಿ ಕಣ್ಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಗೋಹನುಕೋಟಿಸಣ್ಠಾನೇಹಿ ಕಣ್ಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೂತಿಕಣ್ಣೋಪಿ ವಾತಿ ಸದಾ ಪಗ್ಘರಿತಪುಬ್ಬೇನ ಕಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪೂತಿಕಣ್ಣೋಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಣ್ಣಭಗನ್ದರಿಕೋ ಗಹಿತೋ। ಕಣ್ಣಭಗನ್ದರಿಕೋತಿ ನಿಚ್ಚಪೂತಿನಾ ಕಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅವಿದ್ಧಕಣ್ಣೋ ಪರಿಸದೂಸಕೋ ವುತ್ತೋ, ಕಥಂ ಯೋನಕಜಾತೀನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಕಾದಿಪ್ಪಭೇದೋಪಿ, ನಾಯಂ ಪರಿಸದೂಸಕೋ’’ತಿ, ಕಣ್ಣಾವೇಧನಂ ಯೋನಕಾನಂ ಸಭಾವೋ, ಅಯಂ ಯೋನಕಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಪರಿಸದೂಸಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೨೪೯೮. ಅತಿಪಿಙ್ಗಲನೇತ್ತೋತಿ ನಿಪ್ಪಖುಮಕ್ಖಿ ವಾತಿ ಅಕ್ಖಿದಲರೋಮೇಹಿ ವಿರಹಿತಅಕ್ಖಿಕೋ। ಪಖುಮ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಅಕ್ಖಿದಲರೋಮೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋ। ಅಸ್ಸುಪಗ್ಘರನೇತ್ತೋ ವಾತಿ ಪಗ್ಘರಣಸ್ಸೂಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪಕ್ಕಪುಪ್ಫಿತಲೋಚನೋತಿ ಪಕ್ಕಲೋಚನೋ ಪುಪ್ಫಿತಲೋಚನೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪರಿಪಕ್ಕನೇತ್ತೋ ಸಞ್ಜಾತಪುಪ್ಫನೇತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೯೯. ಮಹಾನಾಸೋತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪಾಯ ಮಹತಿಯಾ ನಾಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅತಿಖುದ್ದಕನಾಸಿಕೋತಿ ತಥಾ ಚಿಪಿಟನಾಸೋ ವಾತಿ ಚಿಪಿಟಾಯ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಾಯ ವಿಯ ಅಲ್ಲಿನಾಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಚಿಪಿಟನಾಸೋ ವಾತಿ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇನ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ದೀಘನಾಸಿಕೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಸೋ ಚ ಸುಕತುಣ್ಡಸದಿಸಾಯ ಜಿವ್ಹಾಯ ಲೇಹಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾಯ ನಾಸಿಕಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಕುಟಿಲನಾಸಿಕೋತಿ ಮುಖಮಜ್ಝೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಏಕಪಸ್ಸೇ ಠಿತನಾಸಿಕೋ।
೨೫೦೦. ನಿಚ್ಚವಿಸ್ಸವನಾಸೋ ವಾತಿ ನಿಚ್ಚಪಗ್ಘರಿತಸಿಙ್ಘಾಣಿಕನಾಸೋ ವಾ। ಮಹಾಮುಖೋತಿ ಯಸ್ಸ ಪಟಙ್ಗಮಣ್ಡುಕಸ್ಸೇವ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂಯೇವ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮುಖಂ ಪನ ಲಾಬುಸದಿಸಂ ಅತಿಖುದ್ದಕಂ। ಪಟಙ್ಗಮಣ್ಡುಕೋ ನಾಮ ಮಹಾಮುಖಮಣ್ಡುಕೋ। ವಙ್ಕಭಿನ್ನಮುಖೋ ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಙ್ಕಮುಖೋ ವಾ ಭಿನ್ನಮುಖೋ ವಾಪೀ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ವಙ್ಕಮುಖೋತಿ ಭಮುಕಸ್ಸ, ನಲಾತಸ್ಸ ವಾ ಏಕಪಸ್ಸೇ ನಿನ್ನತಾಯ ವಙ್ಕಮುಖೋ। ಭಿನ್ನಮುಖೋ ವಾತಿ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸೇವ ಭಿನ್ನಮುಖೋ। ಮಹಾಓಟ್ಠೋಪಿ ವಾತಿ ಉಕ್ಖಲಿಮುಖವಟ್ಟಿಸದಿಸೇಹಿ ಓಟ್ಠೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೫೦೧. ತನುಕಓಟ್ಠೋ ವಾತಿ ಭೇರಿಚಮ್ಮಸದಿಸೇಹಿ ದನ್ತೇ ಪಿದಹಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥೇಹಿ ಓಟ್ಠೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಭೇರಿಚಮ್ಮಸದಿಸೇಹೀತಿ ಭೇರಿಮುಖಚಮ್ಮಸದಿಸೇಹಿ। ತನುಕಓಟ್ಠೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಾಧರೋಟ್ಠೋ ವಾ ತನುಕಉತ್ತರೋಟ್ಠೋ ವಾ ತನುಕಅಧರೋಟ್ಠೋ ವಾತಿ ತಯೋ ವಿಕಪ್ಪಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ವಿಪುಲುತ್ತರಓಟ್ಠಕೋತಿ ಮಹಾಉತ್ತರೋಟ್ಠೋ। ಓಟ್ಠಛಿನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಓಟ್ಠಾ ಛಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಕ್ಕಮುಖೋತಿ ಪಕ್ಕಮುಖೋ। ಏಳಮುಖೋಪಿ ವಾತಿ ನಿಚ್ಚಪಗ್ಘರಣಮುಖೋ।
೨೫೦೨-೩. ಸಙ್ಖತುಣ್ಡೋಪೀತಿ ಬಹಿ ಸೇತೇಹಿ ಅನ್ತೋ ಅತಿರತ್ತೇಹಿ ಓಟ್ಠೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ದುಗ್ಗನ್ಧಮುಖೋತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಕುಣಪಮುಖೋ। ಮಹಾದನ್ತೋಪೀತಿ ಅಟ್ಠಕದನ್ತಸದಿಸೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಚ್ಚನ್ತನ್ತಿ ಅತಿಸಯೇನ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿತೋ ವಾಪಿ, ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತದನ್ತಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಸುರದನ್ತಕೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಂ। ಅಸುರೋತಿ ದಾನವೋ। ‘‘ಸಿಪ್ಪಿದನ್ತೋ ವಾ ಓಟ್ಠದನ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತೋ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಓಟ್ಠೇಹಿ ಪಿದಹಿತುಂ, ಕಥೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನೋ ಅಕಥೇನ್ತಸ್ಸ, ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅದನ್ತೋತಿ ದನ್ತರಹಿತೋ। ಪೂತಿದನ್ತೋತಿ ಪೂತಿಭೂತೇಹಿ ದನ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೫೦೪. ‘‘ಅತಿಖುದ್ದಕದನ್ತಕೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಅಪವಾದೋ। ಯಸ್ಸ ದನ್ತನ್ತರೇ ಕಾಳಕದನ್ತಸನ್ನಿಭೋ ಪಬ್ಬಾಜೇತುಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ತು-ಸದ್ದತ್ಥೋ।
೨೫೦೫. ಯೋ ಪೋಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಹಾಹನುಕೋತಿ ಗೋಹನುಸದಿಸೇನ ಹನುನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ‘‘ರಸ್ಸೇನ ಹನುನಾ ಯುತೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಚಿಪಿಟಹನುಕೋ ವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಿಪಿಟಹನುಕೋ ವಾ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠೇನ ವಿಯ ಅತಿರಸ್ಸೇನ ಹನುಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೯)। ಚಿಪಿಟಹನುಕೋ ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಭಿನ್ನಹನುಕೋ ವಾ ವಙ್ಕಹನುಕೋ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೨೫೦೬. ನಿಮ್ಮಸ್ಸುದಾಠಿಕೋ ವಾಪೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸದಿಸಮುಖೋ। ಅತಿದೀಘಗಲೋಪಿ ವಾತಿ ಬಕಗಲಸದಿಸೇನ ಗಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅತಿರಸ್ಸಗಲೋಪಿ ವಾತಿ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠೇನ ವಿಯ ಗಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಭಿನ್ನಗಲೋ ವಾ ಗಣ್ಡಗಲೋಪಿ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ, ಭಿನ್ನಗಲಟ್ಠಿಕೋ ವಾ ಗಣ್ಡೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಗಲೋಪಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೫೦೭. ಭಟ್ಠಂಸಕೂಟೋ ವಾತಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಭಟ್ಠೇನ ಅಂಸಕೂಟೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಭಿನ್ನಪಿಟ್ಠಿ ವಾ ಭಿನ್ನಉರೋಪಿ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ, ಸುದೀಘಹತ್ಥೋ ವಾ ಸುರಸ್ಸಹತ್ಥೋ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ, ಅತಿದೀಘಹತ್ಥೋ ವಾ ಅತಿರಸ್ಸಹತ್ಥೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಅಹತ್ಥಏಕಹತ್ಥಾನಂ ಗಹಣಂ। ಕಚ್ಛುಸಮಾಯುತೋ ವಾ ಕಣ್ಡುಸಮಾಯುತೋ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವಾ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ದದ್ದುಗತ್ತೋ ವಾ ಗೋಧಾಗತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಗೋಧಾಗತ್ತೋ ವಾತಿ ಯಸ್ಸ ಗೋಧಾಯ ವಿಯ ಗತ್ತತೋ ಚುಣ್ಣಾನಿ ಪತನ್ತಿ।
೨೫೦೮. ಮಹಾನಿಸದಮಂಸೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಂ ‘‘ಉದ್ಧನಗ್ಗುಪಮಾಯುತೋ’’ತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಮಹಾಆನಿಸದೋ ವಾ ಉದ್ಧನಕೂಟಸದಿಸೇಹಿ ಆನಿಸದಮಂಸೇಹಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೯)। ಮಹಾನಿಸದಮಂಸೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಭಟ್ಠಕಟಿಕೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ವಾತಣ್ಡಿಕೋತಿ ಅಣ್ಡಕೋಸೇಸು ವುದ್ಧಿರೋಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಮಹಾಊರೂತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪೇಹಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಸತ್ತೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸಙ್ಘಟ್ಟನಕಜಾಣುಕೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇಹಿ ಜಾಣೂಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೫೦೯. ಭಿನ್ನಜಾಣೂತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಜಾಣೂ ಭಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಮಹಾಜಾಣೂತಿ ಮಹನ್ತೇನ ದೀಘಜಙ್ಘೋತಿ ಯಟ್ಠಿಸದಿಸಜಙ್ಘೋ। ವಿಕಟೋ ವಾತಿ ತಿರಿಯಂ ಗಮನಪಾದೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಯಸ್ಸ ಚಙ್ಕಮತೋ ಜಾಣುಕಾ ಬಹಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಣ್ಹೋ ವಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ಪರಿವತ್ತಪಾದೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಯಸ್ಸ ಚಙ್ಕಮತೋ ಜಾಣುಕಾ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನ್ತಿ। ‘‘ಪನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಣ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಉಬ್ಬದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಓರುಳ್ಹಾಹಿ ವಾ ಉಪರಿ ಆರುಳ್ಹಾಹಿ ವಾ ಮಹತೀಹಿ ಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಕಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೫೧೦. ಯಟ್ಠಿಜಙ್ಘೋತಿ ಮಹಾಜಙ್ಘೋತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಜಙ್ಘಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಮಹಾಪಾದೋಪಿ ವಾತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನನುರೂಪೇಹಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಥೂಲಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಕೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಭತ್ತಪುಟಸದಿಸಾಯ ಥೂಲಾಯ ಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಿಟ್ಠಿಕಪಾದೋ ವಾತಿ ಪಾದವೇಮಜ್ಝತೋ ಉಟ್ಠಿತಜಙ್ಘೋ। ಮಹಾಪಣ್ಹಿಪಿ ವಾತಿ ಅನನುರೂಪೇಹಿ ಅತಿಮಹನ್ತೇಹಿ ಪಣ್ಹೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೨೫೧೧. ವಙ್ಕಪಾದೋತಿ ಅನ್ತೋ ವಾ ಬಹಿ ವಾ ಪರಿವತ್ತಪಾದವಸೇನ ದುವಿಧೋ ವಙ್ಕಪಾದೋ। ಗಣ್ಠಿಕಙ್ಗುಲಿಕೋತಿ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಫಣಸದಿಸಾಹಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ‘‘ಅನ್ಧನಖೋ ವಾಪೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಂ ‘‘ಕಾಳಪೂತಿನಖೋಪಿ ಚಾ’’ತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅನ್ಧನಖೋ ವಾ ಕಾಳವಣ್ಣೇಹಿ ಪೂತಿನಖೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೯)।
೨೫೧೨. ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಚನೀಯನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋಯಂ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ। ಅಙ್ಗವೇಕಲ್ಲತಾಯ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಅನವಸೇಸಂ ವೇಕಲ್ಲಪ್ಪಕಾರಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಮಾಹ ‘‘ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಕ’’ನ್ತಿ।
ಪರಿಸದೂಸಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೧೪. ಪತ್ತಚೀವರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಾಮಣೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಅನ್ತೋ ನಿಕ್ಖಿಪತೋತಿ ಓವರಕಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಪಯೋಗೇಸೂತಿ ಪತ್ತಚೀವರಸ್ಸ ಆಮಸನಾದಿಸಬ್ಬಪಯೋಗೇಸು।
೨೫೧೫-೬. ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ। ದಣ್ಡೇನ್ತಿ ವಿನೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದಣ್ಡೋ, ಸೋಯೇವ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಾಚಾರಸ್ಸ ದುಬ್ಬಚಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಾಗುಂ ವಾ ಭತ್ತಂ ವಾ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪತ್ತಂ ವಾ ಚೀವರಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ದಣ್ಡಕಮ್ಮೇ ಆಹಟೇ ತ್ವಂ ಇದಂ ಲಚ್ಛಸಿ’’ ಇತಿ ಭಾಸಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಿರಾತಿ ಪದಪೂರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ।
೨೫೧೭. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಠಪಿತದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಪರಾಧಾನುರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಂ ಅಪರಾಧಾನುರೂಪದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ವಾಲಿಕಾಸಲಿಲಾದೀನಂ ಆಹರಾಪನಮೇವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದಾರುಆದೀನಂ ಆಹರಾಪನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ‘‘ಓರಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ, ನ ‘‘ನಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ ವಿಬ್ಭಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಪಾಪಜ್ಝಾಸಯೇನ।
೨೫೧೮-೯. ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಸೀಸೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಸೇ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಾಮಣೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಪಾಸಾಣಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ಸಾಮಣೇರಂ ಉಣ್ಹೇ ಪಾಸಾಣೇ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತುಂ ವಾ ಉಣ್ಹಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತುಂ ವಾ ಉದಕಂ ಪವೇಸೇತುಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಾಧಿಕಾರೇ। ಆವರಣಮತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮಾ ಇಧ ಪಾವಿಸೀ’’ತಿ ನಿವಾರಣಮತ್ತಂ। ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯತ್ಥ ವಾ ವಸತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ, ತತ್ಥ ಆವರಣಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೭) ಭಾಸಿತಂ।
‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ವಸತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಯತ್ಥ ವಸತಿ ವಾ ಪವಿಸತಿ ವಾ, ಉಭಯೇನಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವೇಣಞ್ಚ ವಸ್ಸಗ್ಗೇನ ಪತ್ತಸೇನಾಸನಞ್ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೭) ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಾವ ಯೋಜಿತಂ ಆವರಣಂ ನಾಮ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಯೇ ಆವರಣಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಸ ಆವರಣಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಆವರಣಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತತರಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ನಿವಾರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೨೦. ಪಕ್ಖೋ ‘‘ಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕೋ ಪಕ್ಖೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಯಥಾ ‘‘ಭೀಮಸೇನೋ ಭೀಮೋ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಪಾಪಾನುಭಾವೇನ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇಯೇವ ಪಣ್ಡಕಭಾವಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನುಭಾವೇನ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಕಾಳಪಕ್ಖೇ ಪಣ್ಡಕೋ ಹೋತಿ, ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಪನಸ್ಸ ಪರಿಳಾಹೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಯಂ ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೯)।
ಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಬೀಜಾನಿ ಅಪನೀತಾನಿ, ಅಯಂ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಪಣ್ಡಕೋ। ಯಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಮುಖೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸುಚಿನಾ ಆಸಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಳಾಹೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಯಂ ಆಸಿತ್ತಪಣ್ಡಕೋ। ಉಸೂಯಕೋತಿ ಯಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಪಸ್ಸತೋ ಉಸೂಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪರಿಳಾಹೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಯಂ ಉಸೂಯಪಣ್ಡಕೋ। ಯೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂಯೇವ ಅಭಾವಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಅಯಂ ನಪುಂಸಕಪಣ್ಡಕೋ।
೨೫೨೧. ತೇಸೂತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ನಿವಾರಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡಕಪಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
೨೫೨೨. ‘‘ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಂ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋಪಿ ಲಿಙ್ಗನಾಸನೇನೇವ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೯)। ಏಸ ನಯೋ ಉಪರಿಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು।
ಪಣ್ಡಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೨೩. ಥೇನೇತೀತಿ ಥೇನೋ, ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತವೇಸಸ್ಸ ಥೇನೋ ಲಿಙ್ಗಥೇನೋ। ಸಂವಾಸಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಗಣನಾದಿಕಸ್ಸ ಥೇನೋ ಸಂವಾಸಥೇನೋ। ತದುಭಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ, ಸಂವಾಸಸ್ಸ ಚ ಉಭಯಸ್ಸ ಥೇನೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಸ ತಿವಿಧೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೫೨೪-೬. ತತ್ಥ ತೇಸು ತೀಸು ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೇಸು ಯೋ ಸಯಮೇವ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾನಿ ನ ಗಣ್ಹತಿ, ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ವನ್ದನಮ್ಪಿ ನೇವ ಗಣ್ಹತಿ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಸನೇನ ನೇವ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾದೀಸು ಲಿಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತವೇಸಮತ್ತಸ್ಸ ಥೇನತೋ ಚೋರಿಕಾಯ ಗಹಣತೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇನೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಯೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾನಿ ಗಣ್ಹತಿ, ಸೋ ಯಥಾವುಡ್ಢವನ್ದನಾದಿಕಂ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋವ ಸಂವಾಸತ್ಥೇನಕೋ ಮತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಗಣನಾದಿಕೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಿರಿಯಭೇದೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘ಸಂವಾಸೋ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦)।
ವುತ್ತನಯೋಯೇವಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦) ವುತ್ತಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಉದಾಹರನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಹ ಚಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ರಾಜದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ, ತಥಾಯಮತ್ಥೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೫೨೭-೮. ರಾಜದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರ-ರೋಗವೇರಿಭಯೇಹಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಭಯ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ರಾಜಭಯೇನ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಭಯೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಚೀವರಾಹರಣತ್ಥಂ ವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಚೀವರಂ ಪುನ ವಿಹಾರಂ ಆಹರಣತ್ಥಾಯ। ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಸಂವಾಸಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಯಾವ ಸೋ ಸುದ್ಧಮಾನಸೋತಿ ರಾಜಭಯಾದೀಹಿ ಗಹಿತಲಿಙ್ಗತಾಯ ಸೋ ಸುದ್ಧಮಾನಸೋ ಯಾವ ಸಂವಾಸಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯೋ ಹಿ ರಾಜಭಯಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖೂ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ಲಿಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ವಞ್ಚೇತುಕಾಮತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಯಾವ ಸಂವಾಸಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ತಾವ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ರಾಜಭಯಾದೀಹಿ ಗಹಿತಲಿಙ್ಗಾನಂ ‘ಗಿಹೀ ಮಂ ಸಮಣೋತಿ ಜಾನನ್ತೂ’ತಿ ವಞ್ಚನಾಚಿತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಞ್ಚೇತುಕಾಮತಾಯ ಅಭಾವಾ ದೋಸೋ ನ ಜಾತೋ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ।
ಕೇಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವೂಪಸನ್ತಭಯಸ್ಸ ಸಂವಾಸಸಾದಿಯನೇ ಅಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಸಣ್ಡಿಯಭತ್ತಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಅವೂಪಸನ್ತಭಯೇನಾಪಿ ಸಂವಾಸಂ ಅಸಾದಿಯನ್ತೇನೇವ ವಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇನೇವ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ವಿಹಾರಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂವಾಸಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ದುಕ್ಕರಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಬ್ಬಪಾಸಣ್ಡಿಯಭತ್ತಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ರಾಜಭಯಾದೀಹಿ ಗಹಿತಲಿಙ್ಗತಾ ಚೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತಾವ ಏಸ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦) ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೨೯-೩೦. ಯೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಅಹಂ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸಲಿಙ್ಗೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಭಿಕ್ಖುವೇಸೇನೇವ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಉಪಸ್ಸಯಂ ಯಾತಿ ಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಿತ್ಥಿಯೇಸು ಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ಪವಿಟ್ಠೋ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ। ತೇಸಂ ಲಿಙ್ಗೇ ನಿಸ್ಸಿತೇತಿ ತೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವೇಸೇ ಗಹಿತೇ।
೨೫೩೧. ‘‘ಅಹಂ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಕುಸಚೀರಾದಿಕಂ ಯೋ ಸಯಮೇವ ನಿವಾಸೇತಿ, ಸೋಪಿ ಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೫೩೨-೪. ನಗ್ಗೋ ಕೇಸೇ ಲುಞ್ಚಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಕೇಸೇ ಲುಞ್ಚಾಪೇತಿ। ತೇಸಂ ವತಾನಿ ಆದಿಯತಿ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ವತಾನಿ ಆದಿಯತೀತಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಾದೀನಿ ವಾ ವತಾನಿ ಆದಿಯತಿ। ತೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಮೋರಪಿಞ್ಛಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಸಚೇ ಗಣ್ಹಾತಿ ವಾ ತೇಸಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ಲದ್ಧಿಮೇವ ವಾ ಸಾರತೋ ವಾ ಏತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಸೇಟ್ಠಾತಿ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ವಾ ಉಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕಕಥಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ಹೋತಿ ಏವ, ನ ಪನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಭಾವತೋ। ನಗ್ಗಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೋತಿ ‘‘ಆಜೀವಕೋ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಕಾಸಾಯಾದೀನಿ ಅನಾದಾಯ ನಗ್ಗಸ್ಸ ಆಜೀವಕಾನಂ ಉಪಸಂಗಚ್ಛತೋ।
೨೫೩೫. ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನ। ಇಮಿನಾ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಕೂಟವಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ಅಸ್ಸಮಣೋ ನ ಹೋತಿ। ಲಿಙ್ಗೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾದೀನಿ ಗಣೇನ್ತೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಗತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದೀಪೇತಿ। ತಥಾ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತೇನ ಚ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ ಸಲಿಙ್ಗೇನ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ಗತೋಪಿ ಪುನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಞ್ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಲಭತೀ’’ತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಗತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕಸ್ಸ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ, ಪಬ್ಬಾಜಿತೋಪಿ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತೋ ಚ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇತಕಾನಿ ದತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಉಪನೇತಬ್ಬೋ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಚ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಾಳಿತೋ ಚ ‘‘ಸೋ ನ ಕೇವಲಂ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಅಥ ಖೋ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋಪೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೦ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕಕಥಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೩೬. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾಧಿಕಾರೇ। ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಯಕ್ಖೋ ಸಕ್ಕೋಪಿ ವಾ’’ತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೧೧) ವಚನತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಿ ಉಪಲಕ್ಖಣತೋ ನಿವಾರಿತಾಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ತೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ಚ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಞೂಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ನ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೧) ವುತ್ತಂ।
ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೩೭. ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಕೇ ಪೋಸೇತಿ ಮಾತುಘಾತಕೋ, ಪಿತುಘಾತಕೋ, ಅರಹನ್ತಘಾತಕೋ, ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋ, ಸಙ್ಘಭೇದಕೋತಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇ ಪಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲೇ।
ತತ್ಥ ಮಾತುಘಾತಕೋ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೨) ನಾಮ ಯೇನ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಭೂತಾ ಜನಿಕಾ ಮಾತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೇನೇವ ಸತಾ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪಿತಾ, ಅಯಂ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ಮಾತುಘಾತಕಕಮ್ಮೇನ ಮಾತುಘಾತಕೋ, ಏತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಯೇನ ಪನ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಭೂತಾಪಿ ಅಜನಿಕಾ ಪೋಸಾವನಿಕಮಾತಾ ವಾ ಚೂಳಮಾತಾ ವಾ ಮಹಾಮಾತಾ ವಾ ಜನಿಕಾಪಿ ವಾ ನಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಭೂತಾ ಪಿತುಘಾತಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಚೇಪಿ ಹಿ ವೇಸಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಪಿತಾ’’ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಸೋ ಚೇ ಅನೇನ ಘಾತಿತೋ, ‘‘ಪಿತುಘಾತಕೋ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಆನನ್ತರಿಯಞ್ಚ ಫುಸತಿ।
ಅರಹನ್ತಘಾತಕೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಅರಹನ್ತವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯಞ್ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಅಪಬ್ಬಜಿತಮ್ಪಿ ಖೀಣಾಸವಂ ದಾರಕಂ ವಾ ದಾರಿಕಂ ವಾ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೋ ಅರಹನ್ತಘಾತಕೋವ ಹೋತಿ, ಆನನ್ತರಿಯಞ್ಚ ಫುಸತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚಸ್ಸ ವಾರಿತಾ। ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಂ ಪನ ಅರಹನ್ತಂ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಂ ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಂ ಘಾತೇತ್ವಾ ಆನನ್ತರಿಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಿಸ್ಸ ನ ವಾರಿತಾ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನೋ ಮನುಸ್ಸಅರಹನ್ತಮ್ಪಿ ಘಾತೇತ್ವಾ ಆನನ್ತರಿಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಭಾರಿಯಂ।
ಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಯ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ವಧಕಚಿತ್ತೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರೇ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಪಿವನಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಯಂ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋ ನಾಮ, ಏತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ವಾರಿತಾ। ಯೋ ಪನ ರೋಗವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಜೀವಕೋ ವಿಯ ಸತ್ಥೇನ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಪೂತಿಮಂಸಞ್ಚ ಲೋಹಿತಞ್ಚ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಫಾಸುಂ ಕರೋತಿ, ಬಹುಂ ಸೋ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತಿ।
ಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಯ ಸಾಸನಂ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಕತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಅಯಂ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ ನಾಮ, ಏತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ವಾರಿತಾ। ‘‘ಮಾತುಘಾತಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಾಳಿಯಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ।
ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚೇವ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಕ-ಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಕಮ್ಮತೋ ಚ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಕಮ್ಮತೋ ಚ ಉಭತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ, ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋತಿ।
ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೬) ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ। ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ। ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಇತ್ಥೀಸು ಪುರಿಸತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಾನಂ ಇತ್ಥಿಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಸಯಞ್ಚ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪರಞ್ಚ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ। ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಸಯಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪರಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸನೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಇದಮಿಧ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯೋ ಪಕತತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೫) ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ದೂಸೇತಿ, ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ನಾಮ, ಏತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ವಾರಿತಾ। ಯೋ ಪನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸೀಲವಿನಾಸಂ ಪಾಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ನ ವಾರಿತಾ। ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪನ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಂಯೇವ ದೂಸೇನ್ತೋಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋಯೇವ। ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪನ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಂ
೨೫೩೮. ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾವಿಮುತ್ತಂ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಏಕತೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಏಕತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತುಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ತು ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ತಂದೂಸಕಸ್ಸ ಭಬ್ಬತಂ ದೀಪೇತಿ। ಸೋ ನೇವ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭತೇವ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ಸಾ ಚ ನೇವ ಪರಾಜಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಇಧಾನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಾ ಚ ನೇವ ಪರಾಜಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಚ ಪುನ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾಯ ಭಬ್ಬತಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ವಸೇನ ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ದೂಸೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀನಿ ಲಭತಿ, ಸಾ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಾ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ।
೨೫೩೯. ‘‘ಸಿಕ್ಖಮಾನಾಸಾಮಣೇರೀಸು ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ನೇವ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ಹೋತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಮ್ಪಿ ಉಪಸಮ್ಪದಮ್ಪಿ ಲಭತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೫) ಅಟ್ಠಕಥಾಗತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನದೂಸಕೋ’’ತಿ। ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭತೇವ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾಠಾನೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಾ ಚ ನೇವ ಪರಾಜಿತಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನವಿಕಪ್ಪಾಭಾವಾ ಚ ನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಸತಿ ಹಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನವಿಕಪ್ಪೇ ಪರಾಜಿತವಿಕಪ್ಪಾಸಙ್ಗಹೋ ಪಟಿಸೇಧೋ ನಿರತ್ಥಕೋತಿ ಸಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾನಂ ಭಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಇಮೇ
ಏಕಾದಸಅಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
೨೫೪೦. ನೂಪಸಮ್ಪಾದನೀಯೋವಾತಿ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋವ। ಅನುಪಜ್ಝಾಯಕೋತಿ ಅಸನ್ನಿಹಿತಉಪಜ್ಝಾಯೋ ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತಉಪಜ್ಝಾಯಗ್ಗಹಣೋ ವಾ। ಕರೋತೋತಿ ಅನುಪಜ್ಝಾಯಕಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದಯತೋ। ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ಗಣಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ನ ಕುಪ್ಪತಿ ಸಚೇ ಕತನ್ತಿ ಸಚೇ ಅನುಪಜ್ಝಾಯಕಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ನ ಕುಪ್ಪತಿ ಸಮಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಠಾನಾರಹೇನ ಕತತ್ತಾ।
೨೫೪೧. ಏಕೇತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ‘‘ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದಳ್ಹಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಚನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಜ್ಝಾಯೇ ಅಸನ್ನಿಹಿತೇಪಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಗ್ಗಹಣೇ ಅಕತೇಪಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಂ ಪನ ಉಪಜ್ಝಾಯಕಿತ್ತನಂ ಕತಂಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಪರಾಮಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಕಮ್ಮವಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಕಮ್ಮಂ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯ। ತೇನೇವ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ಅಕಿತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಉಪಜ್ಝಂ ಅಗ್ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೭) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಚ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಪತ್ತಚೀವರಸ್ಸ
ಸೇಸೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥಪೀತಿ ಸಙ್ಘಗಣಪಣ್ಡಕಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಮಾತುಪಿತುಅರಹನ್ತಘಾತಕಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕಸಙ್ಘಭೇದಕಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೇಹಿ ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ತೇರಸಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘೇನ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಏತೇಸುಯೇವ ತೇರಸಸು, ಅಥ ‘‘ಅಪತ್ತಕಅಚೀವರಕಅಚೀವರಪತ್ತಕಯಾಚಿತಕಪತ್ತಯಾಚಿತಕಚೀವರಯಾಚಿತಕಪತ್ತಚೀವರಕಾ’’ತಿ ಏತೇಸು ಛಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಅಯಂ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ। ಸೇಸ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪತ್ತಕೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೧೮)। ಅಯಂ ನಯೋತಿ ‘‘ನ ಕುಪ್ಪತಿ ಸಚೇ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೋ।
೨೫೪೨. ಪಞ್ಚವೀಸತೀತಿ ಚತುವೀಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾ, ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾನಂ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ। ಯೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಯಥಾಧಮ್ಮೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೯೯)। ಓಸಾರೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಸಙ್ಖಾತೋ ಓಸಾರೋ। ತೇನೇವ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ತಞ್ಚೇ ಸಙ್ಘೋ ಓಸಾರೇತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸೋಸಾರಿತೋ’’ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ (ಮಹಾವ॰ ೩೯೬) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಓಸಾರೇತೀತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ನಾಸನಾರಹೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪಣ್ಡಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ॰ ೧೦೯) ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಸಾಪಿ ಸೇತಕಾನಿ ದತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬತಂ ದೀಪೇತಿ।
೨೫೪೩. ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನಾದಿ ಬಾತ್ತಿಂಸಾತಿ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ –
‘‘ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಓಸಾರಣಂ, ತಞ್ಚೇ ಸಙ್ಘೋ ಓಸಾರೇತಿ, ಸೋಸಾರಿತೋ। ಪಾದಚ್ಛಿನ್ನೋ…ಪೇ॰… ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಕಣ್ಣಚ್ಛಿನ್ನೋ… ನಾಸಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಕಣ್ಣನಾಸಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಅಙ್ಗುಲಿಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಅಳಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಕಣ್ಡರಚ್ಛಿನ್ನೋ… ಫಣಹತ್ಥಕೋ… ಖುಜ್ಜೋ… ವಾಮನೋ… ಗಲಗಣ್ಡೀ… ಲಕ್ಖಣಾಹತೋ… ಕಸಾಹತೋ… ಲಿಖಿತಕೋ… ಸೀಪದಿಕೋ… ಪಾಪರೋಗೀ… ಪರಿಸದೂಸಕೋ… ಕಾಣೋ… ಕುಣೀ… ಖಞ್ಜೋ… ಪಕ್ಖಹತೋ… ಛಿನ್ನಿರಿಯಾಪಥೋ… ಜರಾದುಬ್ಬಲೋ… ಅನ್ಧೋ… ಮೂಗೋ… ಪಧಿರೋ… ಅನ್ಧಮೂಗೋ… ಅನ್ಧಪಧಿರೋ… ಮೂಗಪಧಿರೋ… ಅನ್ಧಮೂಗಪಧಿರೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಓಸಾರಣಂ, ತಞ್ಚೇ ಸಙ್ಘೋ ಓಸಾರೇತಿ, ಸೋಸಾರಿತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೯೬) ಬಾತ್ತಿಂಸ।
ಕುಟ್ಠಿಆದಿ ಚ ತೇರಸಾತಿ ಮಹಾಖನ್ಧಕೇ ಆಗತಾ –
‘‘ಕುಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಡಿಂ ಕಿಲಾಸಿಞ್ಚ, ಸೋಸಿಞ್ಚ ಅಪಮಾರಿಕಂ।
ತಥಾ ರಾಜಭಟಂ ಚೋರಂ, ಲಿಖಿತಂ ಕಾರಭೇದಕಂ॥
‘‘ಕಸಾಹತಂ ನರಞ್ಚೇವ, ಪುರಿಸಂ ಲಕ್ಖಣಾಹತಂ।
ಇಣಾಯಿಕಞ್ಚ ದಾಸಞ್ಚ, ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ॥ –
ಯಥಾವುತ್ತಾ ತೇರಸ।
ಏವಮೇತೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸ ವುತ್ತಾ। ತೇಸು ಕಸಾಹತಲಕ್ಖಣಾಹತಲಿಖಿತಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉಭಯತ್ಥ ಆಗತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನಾದಿಬಾತ್ತಿಂಸ ತೇಸಂ। ಓಸಾರೋ ಅಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಅನನುರೂಪಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತೋ ಚೇತಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಭಾವಮಸಲ್ಲಕ್ಖನ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಯದಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಸಙ್ಖಾತೋ ಓಸಾರೋ ಕತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ರೂಹತೀತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಚರಿಯಾದಯೋ ಪನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಥಾಹ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕ್ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ
೨೫೪೪-೫. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ತಯೋ ಏಕಾನುಸ್ಸಾವನೇ ಕಾತುಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಏಕೇನ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೩) ವಚನತೋ ಸಚೇ ತಯೋ ಆಚರಿಯಾ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ನಿಸಿನ್ನಾ ಏಕಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಯೇವ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ವತ್ವಾ ತಯೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಏಕೂಪಜ್ಝಾಯಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ।
‘‘ತಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾನಂ ಥೇರಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೩) ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಏಕತೋತಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ। ಅನುಸಾವನನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಂ। ಓಸಾರೇತ್ವಾತಿ ವತ್ವಾ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ। ನ ಚ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ನ ವಿಪಜ್ಜತಿ। ಕಪ್ಪತೀತಿ ಅವಿಪಜ್ಜನತೋ ಏವಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
೨೫೪೬-೭. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ತಯೋ ಏಕಾನುಸ್ಸಾವನೇ ಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೩) ವಚನತೋ ಸಚೇ ಏಕೋ ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ ಚ ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತೋ ಚ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೋ ಚ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖಾನಂ ‘‘ಏಕೂಪಜ್ಝಾಯಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜನಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಸಂ ನಾಮನ್ತಿ ತೇಸಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಞ್ಚೇವ ಉಪಜ್ಝಾಯಾನಞ್ಚ ನಾಮಂ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ, ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಂ ಸಕಟ್ಠಾನೇ ವತ್ವಾ ಸಾವೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾತಿ ಏಕೇನ ಆಚರಿಯೇನ। ಏಕತೋತಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜನೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ। ಅನುಸಾವೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ವತ್ವಾ। ಕತಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ।
೨೫೪೮. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಸಾವೇತ್ವಾತಿ
೨೫೪೯. ತಂ ವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಸುಮನೋ’’ತಿಆದಿ। ಸುಮನೋತಿ ಆಚರಿಯೋ। ತಿಸ್ಸಥೇರಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ। ಸಿಸ್ಸಕಂ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ। ಅನುಸಾವೇತೀತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ಸಾವೇತಿ। ತಿಸ್ಸೋತಿ ಪಠಮಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಭೂತಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ಸುಮನಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಂ ಆಚರಿಯತ್ಥೇರಮಾಹ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಏಕಸೀಮಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ವದನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಜ್ಝಾಯಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಚರಿಯಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗಣಪೂರಕಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸಚೇ ಪನ ನಾನಾಚರಿಯಾ ನಾನಾಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಸುಮನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ, ಸುಮನತ್ಥೇರೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ ಅನುಸ್ಸಾವೇತಿ
೨೫೫೦. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಧಿಕಾರೇ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ನಾನುಪಜ್ಝಾಯೇನಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೨೩) ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ। ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಆದಿಚ್ಚಪುತ್ತೋ ಮನೂತಿ ಯೋ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆದಿರಾಜಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ವಂಸೇ ಜಾತತ್ತಾ ಆದಿಚ್ಚೋ ಬನ್ಧು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು, ಭಗವಾ, ತೇನ।
ಮಹಾಖನ್ಧಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।