ಕಥಿನಕ್ಖನ್ಧಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೯೭. ವುತ್ಥವಸ್ಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏಕಸ್ಸ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅತಿರೇಕಾನಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಅನಾಮನ್ತಚಾರಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಕಾರಣಾ ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಗಾರಿಕಾದಿಮುನೀನಂ ಸಕಲಗುಣಗಣೇಹಿ ಉತ್ತಮೋ ಭಗವಾ ಕಥಿನತ್ಥಾರಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತು’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೬) ಅಬ್ರ್ವಿ ಕಥೇಸೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಏತ್ಥಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ‘‘ಕಥಿನತ್ಥಾರಂ ಕೇ ಲಭನ್ತಿ, ಕೇ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ? ಗಣನವಸೇನ ತಾವ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಜನಾ ಲಭನ್ತಿ, ಉದ್ಧಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೬) ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅತ್ಥಾರಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನದುಸ್ಸದಾನಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವುತ್ಥವಸ್ಸವಸೇನ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಠಮಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ ಲಭನ್ತಿ, ಛಿನ್ನವಸ್ಸಾ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ವಾ ನ ಲಭನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವುತ್ಥವಸ್ಸಾಪಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೬) ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆನಿಸಂಸಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಮ್ಮಂ।
ಇದಾನಿ ತದುಭಯಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ –
‘‘ಪುರಿಮಿಕಾಯ
ಕಥಿನಂ ಕೇನ ದಿನ್ನಂ ವಟ್ಟತೀತಿ? ಯೇನ ಕೇನಚಿ ದೇವೇನ ವಾ ಮನುಸ್ಸೇನ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ದಿನ್ನಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕಥಿನದಾಯಕಸ್ಸ ವತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಚೇ ಸೋ ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಕಥಂ ಕಥಿನಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಏವಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಚೀವರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಪ್ಪಹೋನಕಂ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸಮಯೇ ವತ್ಥಂ ‘ಕಥಿನಚೀವರಂ ದೇಮಾ’ತಿ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಏತ್ತಕಾ ನಾಮ ಸೂಚಿಯೋ, ಏತ್ತಕಂ ಸುತ್ತಂ, ಏತ್ತಕಂ ರಜನಂ, ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಏತ್ತಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಾಗುಭತ್ತಞ್ಚ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ।
ಕಥಿನತ್ಥಾರಕೇನಾಪಿ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರನ್ತೇನ ವತ್ತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ತನ್ತವಾಯಗೇಹತೋ ಹಿ ಆಭತಸನ್ತಾನೇನೇವ ಖಲಿಮಕ್ಖಿತಸಾಟಕೋಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಮಲೀನಸಾಟಕೋಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಿನತ್ಥಾರಸಾಟಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಸೂಚಿಆದೀನಿ ಚೀವರಕಮ್ಮೂಪಕರಣಾನಿ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಹೂಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತದಹೇವ ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಿತಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ರಜಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಬಿನ್ದುಂ ದತ್ವಾ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅನತ್ಥತೇಯೇವ ಅಞ್ಞೋ ಕಥಿನಸಾಟಕಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಕಂ ಆಹರತಿ, ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಬಹೂನಿ ಕಥಿನಾನಿಸಂಸವತ್ಥಾನಿ ದೇತಿ, ಯೋ
ಕಥಿನಂ ಪನ ಕೇನ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ? ಯಸ್ಸ ಸಙ್ಘೋ ಕಥಿನಚೀವರಂ ದೇತಿ। ಸಙ್ಘೇನ ಪನ ಕಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ? ಯೋ ಜಿಣ್ಣಚೀವರೋ ಹೋತಿ। ಸಚೇ ಬಹೂ ಜಿಣ್ಣಚೀವರಾ ಹೋನ್ತಿ, ವುಡ್ಢಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ। ವುಡ್ಢೇಸುಪಿ ಯೋ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ತದಹೇವ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥರಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ವುಡ್ಢೋ
ತೀಸು ಚೀವರೇಸು ಯಂ ಜಿಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತದತ್ಥಾಯ ದಾತಬ್ಬಂ। ಪಕತಿಯಾ ದುಪಟ್ಟಚೀವರಸ್ಸ ದುಪಟ್ಟತ್ಥಾಯೇವ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ಏಕಪಟ್ಟಚೀವರಂ ಘನಂ ಹೋತಿ, ಕಥಿನಸಾಟಕೋ ಚ ಪೇಲವೋ, ಸಾರುಪ್ಪತ್ಥಾಯ ದುಪಟ್ಟಪ್ಪಹೋನಕಮೇವ ದಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಹಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಏಕಪಟ್ಟಂ ಪಾರುಪಾಮೀ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಪಟ್ಟಂ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯೋ ಪನ ಲೋಭಪಕತಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನ ದಾತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಪಿ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ವಿಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ಚೀವರಾನಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ದಿಯ್ಯತಿ, ತಸ್ಸ –
‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ, ಇದಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಯದಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಸಙ್ಘೋ ಇಮಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದದೇಯ್ಯ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತುಂ, ಏಸಾ ಞತ್ತಿ।
‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ, ಇದಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಸಙ್ಘೋ ಇಮಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೇತಿ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತುಂ, ಯಸ್ಸಾಯಸ್ಮತೋ ಖಮತಿ
‘‘ದಿನ್ನಂ ಇದಂ ಸಙ್ಘೇನ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತುಂ, ಖಮತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತುಣ್ಹೀ, ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೭) –
ಏವಂ ಞತ್ತಿದುತಿಯಾಯ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ದಿನ್ನಂ।
೨೬೯೮-೯. ನ ಉಲ್ಲಿಖಿತಮತ್ತಾದಿ-ಚತುವೀಸತಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೇಹಿ ‘‘ನ ಉಲ್ಲಿಖಿತಮತ್ತೇನ ಅತ್ಥತಂ ಹೋತಿ ಕಥಿನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೮) ಉಲ್ಲಿಖಿತಮತ್ತಾದೀಹಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಂ। ಚೀವರನ್ತಿ ‘‘ಅಹತೇನ ಅತ್ಥತಂ ಹೋತಿ ಕಥಿನ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೯) ಪಾಳಿಯಂ ಪಾಳಿತೋ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೮), ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೮) ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಗನ್ಥಗಾರವಪರಿಹಾರತ್ಥಮಿಧ ನ ವುತ್ತಾ।
ಭಿಕ್ಖುನಾ ವಕ್ಖಮಾನೇ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಜಾನನ್ತೇನ ಅತ್ಥರಕೇನ ಆದಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಾಣಕಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಚೀವರೇನ ಏಕನಾಮಕಂ ಪುರಾಣಚೀವರಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ನವಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ ಚೀವರಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪುರಾಣಪಚ್ಚುದ್ಧಟಚೀವರಸ್ಸ ನಾಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾವ ತಂ ಅನ್ತರವಾಸಕಂ ಚೇ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಅನ್ತರವಾಸಕೇನ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಾಮಿ’’ಇತಿ ವಚಸಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಚೇ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೇನ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಾಮಿ’’, ಸಚೇ ಸಙ್ಘಾಟಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಇಮಾಯ ಸಙ್ಘಾಟಿಯಾ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೨೭೦೦-೧. ಇಚ್ಚೇವಂ ತೇನ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನವಕೇನ ಕಥಿನಚೀವರಂ ಆದಾಯ ಸಙ್ಘಂ ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ‘‘ಅತ್ಥತಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನಂ, ಧಮ್ಮಿಕೋ ಕಥಿನತ್ಥಾರೋ, ಅನುಮೋದಥ’’ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೭೦೨. ಅನುಮೋದಕೇಸು ಚ ಥೇರೇಹಿ ‘‘ಅತ್ಥತಂ, ಆವುಸೋ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನಂ, ಧಮ್ಮಿಕೋ ಕಥಿನತ್ಥಾರೋ, ಅನುಮೋದಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನವೇನ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥತಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕಥಿನಂ, ಧಮ್ಮಿಕೋ ಕಥಿನತ್ಥಾರೋ, ಅನುಮೋದಾಮೀ’’ತಿ ಇತಿ ಪುನ ಈರಯೇ ಕಥೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಗಾಥಾಯ ಪನ ಅನುಮೋದನಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಮುಖೇನ ‘‘ಸುಅತ್ಥತಂ ತಯಾ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಾಠಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅತ್ಥಾರಕೇಸು ಚ ಅನುಮೋದಕೇಸು ಚ ನವೇಹಿ ವುಡ್ಢಾನಂ ವಚನಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ವುಡ್ಢೇಹಿ ನವಾನಂ ವಚನಕ್ಕಮೋ ಪನ ತದನುಸಾರೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಗಾಥಾಸು ನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಾರಕೇನ ಥೇರೇನ ವಾ ನವೇನ ವಾ ಗಣಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಚನಕ್ಕಮೋ ಚ ಗಣಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಅತ್ಥಾರಕಸ್ಸ ವಚನಕ್ಕಮೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ನ ವುತ್ತೋ।
ಏವಂ ಅತ್ಥತೇ ಪನ ಕಥಿನೇ ಸಚೇ ಕಥಿನಚೀವರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಭತಂ ಆನಿಸಂಸಂ ದಾಯಕಾ ‘‘ಯೇನ ಅಮ್ಹಾಕಂ
೨೭೦೩. ‘‘ಕಥಿನಸ್ಸ ಚ ಕಿಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಯಮೇವ ವಿವರಿಸ್ಸತಿ।
೨೭೦೬. ಅಟ್ಠಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬ-ವಚನೇನೇವ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರ’’ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧರ’’ಇತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ರಸ್ಸೋ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ’’ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಹನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಾಧಿಟ್ಠಾನಾ। ಇತರೀತರಯೋಗೇನ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ। ಅತ್ಥಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಥಿನತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ಪಕರಣತೋ ಲಬ್ಭತಿ।
‘‘ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅಟ್ಠ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಪಕರಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಟ್ಠಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಿಕಾ ಕಥಿನಸ್ಸ ಉಬ್ಭಾರಾಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೧೦)। ಮಾತಿಕಾತಿ ಮಾತರೋ ಜನೇತ್ತಿಯೋ, ಕಥಿನುಬ್ಭಾರಂ ಏತಾ ಅಟ್ಠ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧಾರೋತಿ ಕಥಿನಸ್ಸ ಉದ್ಧಾರೋ। ಆನಿಸಂಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಥಿನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಕರಣತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಕಥಿನಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅತ್ಥತಕಥಿನಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೬)। ‘‘ಆನಿಸಂಸೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಆನಿಸಂಸೇನ ಸಹ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೭೦೭. ‘‘ನ ಉಲ್ಲಿಖಿತಮತ್ತಾದಿ-ಚತುವೀಸತಿವಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಥಿನಂ ಅತ್ಥರಿತುಂ ಕತಪರಿಯೋಸಿತಂ ಚೀವರಂ ಚೇ ಲದ್ಧಂ, ತತ್ಥ ‘‘ಧೋವನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಧೋವನನ್ತಿ ಕಥಿನದುಸ್ಸಸ್ಸ ಸೇತಭಾವಕರಣಂ। ವಿಚಾರೋತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಕಂ ವಾ ಸತ್ತಕಂ ವಾ ನವಕಂ ವಾ ಏಕಾದಸಕಂ ಛೇದನನ್ತಿ ಯಥಾವಿಚಾರಿತಸ್ಸ ವತ್ಥಸ್ಸ ಛೇದನಂ। ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಮೋಘಸುತ್ತಕಾರೋಪನಂ। ಸಿಬ್ಬನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ। ರಜನನ್ತಿ ರಜನಕಮ್ಮಂ। ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಕಪ್ಪಬಿನ್ದುದಾನಂ। ‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಥಿನತ್ಥಾರಸ್ಸ ಪಠಮಮೇವ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ।
೨೭೦೮. ಅನ್ತರವಾಸಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಸಙ್ಘಾಟಿ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೋ, ಅಥೋ ಅನ್ತರವಾಸಕೋತಿ ಏಸಮೇವ ತು ಪಚ್ಚುದ್ಧಾರೋಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾರೋಪಿ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೭೦೯. ಅಟ್ಠಮಾತಿಕಾ (ಮಹಾವ॰ ೩೧೦-೩೧೧; ಪರಿ॰ ೪೧೫; ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೧೦-೩೧೧) ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಪಕ್ಕಮನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಕ್ಕಮನಂ ಅನ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಕಮನನ್ತಿಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಪಕ್ಕಮನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಅಟ್ಠಿಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಪಕರಣತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ಮಾತಿಕಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೨೭೧೦. ಉದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತುಮಾಹ ‘‘ಕತಚೀವರಮಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಕತಚೀವರಮಾದಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಆವಾಸೇ ನಿರಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯೋ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬವಾಕ್ಯೇಸು ‘‘ಅತ್ಥತಕಥಿನೋ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಚೇ ಪಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಸೇಸೋ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ಸೀಮಾಯಾತಿ ವಿಹಾರಸೀಮಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ। ಹೋತಿ ಪಕ್ಕಮನನ್ತಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ ಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಕ್ಕಮನನ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಮಾತಿಕಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೭೧೧-೨. ಆನಿಸಂಸಂ ‘‘ವಿಹಾರೇ ಅನಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏತ್ಥ ಪಠಮಂ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸುಖವಿಹರಣಂ ಪಯೋಜನಮಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವಿಹಾರಿಕೋ, ವಿಹಾರೋತಿ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತೋವ ತಂ ಚೀವರಂ ಯದಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಚೀವರೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಾ ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ನಿಟ್ಠಿತೇಚೀವರೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
೨೭೧೩. ತಮಸ್ಸಮನ್ತಿ ತಂ ವುತ್ಥವಸ್ಸಾವಾಸಂ। ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇತಿ ಉಭಯಧುರನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಕ್ಖಣೇ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ। ಏತ್ಥ ಪಲಿಬೋಧದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ
೨೭೧೪. ಕಥಿನಚ್ಛಾದನನ್ತಿ ಕಥಿನಾನಿಸಂಸಂ ಚೀವರವತ್ಥುಂ। ನ ಪಚ್ಚೇಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ। ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚೀವರ’’ನ್ತಿ ಪಕರಣತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಕಥಿನಚ್ಛಾದನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ। ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ನಟ್ಠನ್ತಿ ಚೋರೇಹಿ ಹಟತ್ತಾ ವಾ ಉಪಚಿಕಾದೀಹಿ ಖಾದಿತತ್ತಾ ವಾ ನಟ್ಠಂ। ದಡ್ಢಂ ವಾತಿ ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಂ ವಾ। ನಾಸನನ್ತಿಕಾತಿ ಏವಂ ಚೀವರಸ್ಸ ನಾಸನನ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾ ನಾಸನನ್ತಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ನ ಪಚ್ಚೇಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಂ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಂ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
೨೭೧೫. ಲದ್ಧಾನಿಸಂಸೋತಿ ಲದ್ಧಕಥಿನಾನಿಸಂಸಚೀವರೋ। ಆನಿಸಂಸೇ ಚೀವರೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಅಪೇಕ್ಖವಾ ಬಹಿಸೀಮಗತೋ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥಸೀಮಾಯ ಸೋ ಕತಚೀವರೋ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರಂ ಅನ್ತರಾ ಉಬ್ಭಾರಂ ಸುಣಾತಿ ಚೇ, ಸವನನ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಬಹಿಸೀಮಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದುತಿಯಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕತಚೀವರೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ಪಠಮಂ ಹೋತಿ, ಇತರೋ ಪನ ‘‘ಸಹ ಸವನೇನ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧೋ ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೧೧) ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ಹೋತಿ।
೨೭೧೬-೭. ಚೀವರಾಸಾಯ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥೋ ಆವಾಸತೋ ಪಕ್ಕನ್ತೋ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಚೀವರಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೋ ಬಹಿಸೀಮಗತೋ ಪನ ಸವತಿ, ಪುನ ‘‘ತವ ಚೀವರಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಆಸಾಯ ಛಿನ್ನಮತ್ತಾಯ ಚೀವರೇ ಪಚ್ಚಾಸಾಯ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ತಾಯ ಆಸಾವಚ್ಛೇದಿಕಾ ನಾಮ ಮಾತಿಕಾತಿ ಮತಾ ಞಾತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಆಸಾವಚ್ಛಾದಿಕೇ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರೇ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧೋ ಪಠಮಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ಚೀವರಾಸಾಯ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧೋ ಛಿಜ್ಜತಿ।
೨೭೧೮-೨೦. ಯೋ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥವಿಹಾರಮ್ಹಾ ಅಞ್ಞಂ ವಿಹಾರಂ ಗತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಆಗಚ್ಛಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಕಥಿನುದ್ಧಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಕಥಿನುದ್ಧಾರೋ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕೋ ಮತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕೇ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರೇ ಚೀವರಪಲಿಬೋಧೋ ಪಠಮಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಬಹಿಸೀಮೇ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧೋ ಛಿಜ್ಜತಿ।
ಏತ್ಥ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಬಹಿಸೀಮಾಯಂ ಚೀವರಕಾಲಸಮಯಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕೋ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವ॰ ೩೧೧) ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆಗಚ್ಛಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ, ತದುದ್ಧಾರಮತಿಕ್ಕಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಸಙ್ಘೇನ
ಕಥಿನಾನಿಸಂಸಚೀವರಂ ಆದಾಯ ಸಚೇ ಆವಾಸೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೋವ ಗತೋ ಹೋತಿ, ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಕಥಿನುದ್ಧಾರಂ ಕಥಿನಸ್ಸ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರಮೇವ ಸಮ್ಭುಣಾತಿ ಚೇ ಯದಿ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಕಥಿನುದ್ಧಾರೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ಸಹುಬ್ಭಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಹುಬ್ಭಾರೇ ದ್ವೇ ಪಲಿಬೋಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ।
೨೭೨೧. ‘‘ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಸೀಮತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಕ್ಕಮನಞ್ಚ ನಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸೀಮತೋ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕೇನ ಸಹ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧೀನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಯತ್ತಾ ಸಹುಬ್ಭಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರೋ ಸಙ್ಘಾಧೀನೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅನ್ತರುಬ್ಭರೋ’’ತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ರಸ್ಸತ್ತಂ।
೨೭೨೨. ನಾಸನನ್ತಿ ನಾಸನನ್ತಿಕೋ। ಸವನನ್ತಿ ಸವನನ್ತಿಕೋ। ಆಸಾವಚ್ಛೇದಿಕಾಪಿ ಚಾತಿ ತಯೋಪಿ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರಾ। ನ ತು ಸಙ್ಘಾ ನ ಭಿಕ್ಖುತೋತಿ ಸಙ್ಘತೋಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಪುಗ್ಗಲತೋಪಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೀವರಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಚೀವರಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಾ ಪಯೋಗೇನ ನ ಜಾತೋತಿ ನಾಸನಕೋ ತಾವ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರೋ ಉಭತೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಸವನಞ್ಚ ಉಭಯೇಸಂ ಪಯೋಗತೋ ನ ಜಾತನ್ತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಆಸಾವಚ್ಛೇದಿಕಾಪಿ।
೨೭೨೩. ಆವಾಸೋಯೇವ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಪಲಿಬೋಧೋ ಚ ಚೀವರೇತಿ ಏತ್ಥ ಚೀವರೇತಿ ಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಯುತ್ತಮುತ್ತತ್ಥವಾದೀ, ತೇನ।
೨೭೨೪. ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಬಹಿಸೀಮಗತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಪಕ್ಕಮನನ್ತಿಕಾದಯೋ ಸತ್ತ ಮಾತಿಕಾ, ಬಹಿಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರಂ ಸಮ್ಭುಣನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಸಹುಬ್ಭಾರೋತಿ ಇಮಾಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಾತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಚ। ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರತೋಪಿ ವಾತಿ ಬಹಿಸೀಮಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ಕಥಿನುಬ್ಭಾರಕಮ್ಮೇನ ಉಬ್ಭಾರಕಥಿನಾನಂ ವಸೇನ ಲಬ್ಭನತೋ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರತೋ ಚಾತಿ ಮಹೇಸಿನಾ ಕಥಿನಸ್ಸ ದುವೇ ಉಬ್ಭಾರಾಪಿ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಬಹಿಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಗತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಹುಬ್ಭಾರೋ, ಬಹಿಸೀಮಂ ಆಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರೋತಿ ಏಕೋಯೇವ ಉಬ್ಭಾರೋ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರುಬ್ಭಾರಂ ವಿಸುಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠೇವ ಮಾತಿಕಾ ಪಾಳಿಯಂ (ಮಹಾವ॰ ೩೧೦) ವಿಭತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೨೭೨೫. ಅನಾಮನ್ತಚಾರೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪವಸೇನ ‘‘ಅನಾಮನ್ತಾ’’ ಇತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಾವ ಕಥಿನಂ ನ ಉದ್ಧರೀಯತಿ, ತಾವ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ ಚರಣಂ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸತಿ, ಚಾರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸಮಾದಾನಚಾರೋ ‘‘ಅಸಮಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವುತ್ತೋ। ಅಸಮಾದಾನಚಾರೋತಿ ತಿಚೀವರಂ ಅಸಮಾದಾಯ ಚರಣಂ, ಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಗಣತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಗಣಭೋಜನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಗಣಭೋಜನಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸರೂಪತೋ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಯಾವದತ್ಥಿಕ’’ನ್ತಿ ಯಾವದತ್ಥಚೀವರನ್ತಿ ಯಾವತಕೇನ ಚೀವರೇನ ಅತ್ಥೋ, ತಾವತಕಂ ಅನಧಿಟ್ಠಿತಂ ಅವಿಕಪ್ಪಿತಂ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚೀವರುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ಚೀವರುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೩೦೬) ವುತ್ತೋ ಆನಿಸಂಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ಚೀವರುಪ್ಪಾದೋತಿ ತತ್ಥ ಕಥಿನತ್ಥತಸೀಮಾಯಂ ಮತಕಚೀವರಂ ವಾ ಹೋತು ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ವಾ ಸಙ್ಘಿಕೇನ ತತ್ರುಪ್ಪಾದೇನ ಆಭತಂ ವಾ, ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಯಂ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಚೀವರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಕಥಿನಾನಿಸಂಸಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಕಥಿನಕ್ಖನ್ಧಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ।