ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಭಾವನಾವಿಧಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೧೨೫. ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ।
ಮಜ್ಝೇ ಮಗ್ಗಂ ವಿಭಾವಯೇ।
ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
ಏಸಾ ಕಥಿಕಸಣ್ಠಿತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೯೧; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೬೪) –
ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಲಕ್ಖಣಂ ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತೋಯಮಾಚರಿಯೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಪರಿದೀಪಕಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂಮೂಲಕಾನಂ ಇತರೇಸಞ್ಚ ತಿಣ್ಣಂ ಸೀಲಾನಂ ತಂದಸ್ಸನೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಭಾವಞ್ಚ ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪಾಮೋಕ್ಖೇತಿ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಉತ್ತಮೇ। ಮೋಕ್ಖಪ್ಪವೇಸನೇತಿ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನನಗರಸ್ಸ ಪವೇಸನನಿಮಿತ್ತೇ। ಮುಖೇ ಅಸಹಾಯದ್ವಾರಭೂತೇ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸಗ್ಗಾರೋಹಣಸೋಪಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸೀಲಸಮಂ ಕುತೋ।
ದ್ವಾರಂ ವಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನ-ನಗರಸ್ಸ ಪವೇಸನೇ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೯; ಬು॰ ಬಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.ದೀಪಙ್ಕರಬುದ್ಧವಂಸವಣ್ಣನಾ)।
ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೇತಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾದಿಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾನಂ ಖಯಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯತ್ತಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ। ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮೋಕ್ಖಪ್ಪವೇಸನೇ ಮುಖೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ। ವುತ್ತೇತಿ ಪಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸತಿ। ಇತರತ್ತಯಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಸಙ್ಖಾತಂ ಇತರಂ ಸೀಲತ್ತಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ ‘‘ರಾಜಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪರಿಸಾಯ ಆಗಮನಂ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ವಕ್ಖಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೧೨೬. ಇದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಾದಿಂ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಞತ್ವಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ, ವೋದಾನತೋ, ಹಾನಭಾಗಿಯಟ್ಠಿತಿಭಾಗಿಯವಿಸೇಸಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾದಿಪ್ಪಕಾರತೋ ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ। ತತ್ಥಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸೀಲೇ। ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾದಿಅಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಭಾವಮಾಪಾದನೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಂ। ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಸಮಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅನುಯೋಗವಸೇನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಾಕಾರಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ, ಕರಣಭೂತಾಯ ಚ। ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಂ ಛೇತ್ವಾ
೩೧೨೭. ಏವಂ ಸಮಾಸತೋ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಸಾನುಸ್ಸತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ। ದಸ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ ಚ ದಸ ಕಸಿಣಾ ಚ ದಸ ಅಸುಭಾ ಚ ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ ಚ ತಥಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಅಪರಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದ್ವಯಞ್ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತತ್ಥ ದಸಾನುಸ್ಸತಿಯೋ ನಾಮ ‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ, ಆನಾಪಾನಸತಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ದಸ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ।
ದಸ ಕಸಿಣಾ ನಾಮ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಂ, ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ತೇಜೋಕಸಿಣಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ, ಪೀತಕಸಿಣಂ, ಲೋಹಿತಕಸಿಣಂ, ಓದಾತಕಸಿಣಂ, ಆಲೋಕಕಸಿಣಂ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭) ವುತ್ತಾ ಇಮೇ ದಸ ಕಸಿಣಾ।
ದಸ ಅಸುಭಾ ನಾಮ ‘‘ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ, ವಿನೀಲಕಂ, ವಿಪುಬ್ಬಕಂ, ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ, ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ, ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ, ಲೋಹಿತಕಂ, ಪುಳುವಕಂ, ಅಟ್ಠಿಕ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭) ವುತ್ತಾ ಇಮೇ ದಸ ಅಸುಭಾ।
ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ ನಾಮ ‘‘ಮೇತ್ತಾ, ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭) ವುತ್ತಾ ಇಮೇ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ।
ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ನಾಮ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭) ವುತ್ತಾ ಇಮೇ ಆರುಪ್ಪಾ। ಅಪರಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದ್ವಯಂ ನಾಮ ‘‘ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಟ್ಠಾನಉಭಯಂ।
೩೧೨೮. ಇಚ್ಚೇವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಠಾನಂ, ಕಾರಣಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಭುನೋ’’ತಿ। ಮನೋ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಮನೋಭೂ, ತಸ್ಸ ಮನೋಭುನೋ, ಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ತಥಾಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಕಾಮದೇವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗಣನಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
೩೧೨೯-೩೦. ಇಮೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಾತಿಕಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪಚಾರಾವಹಾನಿ ಝಾನಭೇದಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಝಾನಭೇದಾ ಚ। ಅತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮತೋ। ವಡ್ಢನಾವಡ್ಢನಾ ಚಾಪೀತಿ ಅಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಾದಿವಸೇನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ, ಅವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ ಚ। ಆರಮ್ಮಣಭೂಮಿತೋತಿ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಚೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಭೂಮಿತೋ ಚ।
ಗಹಣಾತಿ ದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಪಚ್ಚಯಾತಿ ತಂತಂಠಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಚ। ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಪುನ-ಸದ್ದತ್ಥನೀಹಾರತ್ಥೋ। ಚರಿಯಾನುಕೂಲತೋತಿ ರಾಗಚರಿಯಾದೀನಂ ಅನುಕೂಲಭಾವತೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಅಯಂ ಭೇದೋ। ಏತೇಸು ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು।
೩೧೩೧. ಏವಂ ಮಾತಿಕಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ಉಪಚಾರಾವಹಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾನುಸ್ಸತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ, ತೇಸು ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಅಟ್ಠಾನುಸ್ಸತಿಯೋತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿಆನಾಪಾನಸತಿದ್ವಯವಜ್ಜಿತಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ ಚ। ಸಞ್ಞಾ ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಚ। ವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇ ದಸ। ಉಪಚಾರಾವಹಾತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾದೀನಂ ಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ, ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಚ ಏತೇಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವನಾಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಭಾವೇಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇ ಉಪಚಾರಾವಹಾ।
ನನು ಚೇತ್ಥ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ, ಲೋಕುತ್ತರೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ’’ತಿ ಹೇತು ಅಪ್ಪನಮಪಾಪುಣನೇ ಕಾರಣಭಾವೇನ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ, ಇಮಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಭಾವನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಮತ್ತಭಾವನಾವಸೇನ ಸಭಾವಾರಮ್ಮಣೇಪಿ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮಬಲೇನ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ।
೩೧೩೨. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಝಾನಾವಹೇಸು ತಿಂಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಅಸುಭಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಯೋ ದಸ ಅಸುಭಾ। ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಏಕಾದಸ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಣ್ಡಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಅರಿತ್ತಬಲೇನ ನಾವಾಟ್ಠಾನಂ ಇಮೇ ಏಕಾದಸ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ರೂಪಾವಚರಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ಚ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ, ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ಚ।
೩೧೩೩. ತಿಸ್ಸೋವ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾತಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ತಿಸ್ಸೋವ। ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇ ಏತಾಸಮೇವ ಗಹಣಂ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ‘‘ಅಥ ಪಚ್ಛಿಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುತ್ಥಾಯ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಭಾವಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಿಕಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ತಿಕಜ್ಝಾನಿಕಾ। ‘‘ತಿಕಜ್ಝಾನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾನಭಿರತೀನಂ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ಸಹಗತತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ತಿಕಜ್ಝಾನಿಕತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕತಾ ಚ।
‘‘ಅಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಿಮಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿವತ್ತನತ್ಥಂ। ಪಚ್ಛಿಮಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ಮತಾ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ಚ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತು, ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚನ್ತು, ಲದ್ಧಸುಖಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಮಾ ವಿಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ಮೇತ್ತಾದಿತಿವಿಧವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಬ್ಯಾಪಾರತ್ತಯಂ ಪಹಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನೇನ ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಭಾವನಾನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತೋಪೇಕ್ಖಾಯ ಬಲವತರತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಹಗತತಾಸಮ್ಭವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತಾ ವುತ್ತಾ।
೩೧೩೪. ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿಕ್ಕಮೋ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಚತುಕ್ಕತಿಕಜ್ಝಾನೇಸೂತಿ ದಸಕಸಿಣಾ, ಆನಾಪಾನಸತೀತಿ ಏಕಾದಸಸು ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಚೇವ ಮೇತ್ತಾದಿಪುರಿಮಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತ್ತಯಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮತಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಙ್ಗ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೇಯೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೋಯೇವ ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮತಾ।
೩೧೩೫. ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮನತೋ। ಆರಮ್ಮಣಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸತಬ್ಬಿಸಯಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣತದಭಾವಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸತಬ್ಬಿಸಯಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣತದಭಾವತಬ್ಬಿಸಯತತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇಸು ಆರುಪ್ಪಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಜಾಯರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
೩೧೩೬. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು। ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಓಕಾಸಂ ಕಸಿಣೇನ ಫರತಿ, ತದಬ್ಭನ್ತರೇ ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಂ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ಪರಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಙ್ಗಗಣನಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಸಂ ಅಸುಭಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೩೭. ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ದಸ ಕಸಿಣಾ ಚ ದಸ ಅಸುಭಾ ಚ ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ಆನಾಪಾನಸತೀತಿ ಇಮೇ ಬಾವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಟಿಭಾಗಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕಸಿಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ।
೩೧೩೮. ಧಾತುವವತ್ಥನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ನೇವಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ। ದಸ ದ್ವೇತಿ ದ್ವಾದಸ। ಭಾವಗೋಚರಾತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಗೋಚರಾ, ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾಲಮ್ಬಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೩೧೩೯. ದ್ವೇ ಚ ಆರುಪ್ಪಮಾನಸಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಙ್ಖಾತಾ ಅರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ದ್ವೇ ಚ। ಛ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಗೋಚರಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಯೋಜನಾ ಚತುನ್ನಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ, ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ।
೩೧೪೦. ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾತಿ ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ। ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ದ್ವಾದಸೇವ ಭೂಮಿತೋ ದೇವೇಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಕುಣಪಾನಂ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಹಸ್ಸ ಚ ಅಸಮ್ಭವಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೪೧. ತಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಚ। ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಅಧಿಕತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತತೋ ಅಧಿಕಂ ಆನಾಪಾನಸತಿ ಚಾತಿ ತೇರಸ ರೂಪಾರೂಪಲೋಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಜಾಯರೇತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೪೨. ಅರೂಪಾವಚರೇ ಅಞ್ಞೇ ಛತ್ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಸಮತಿಕ್ಕಮಾಭಾವಾ ನ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸಮಚತ್ತಾಲೀಸ ಧಮ್ಮಾ ಮಾನುಸೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ।
೩೧೪೩. ಚತುತ್ಥಕಸಿಣಂ ಹಿತ್ವಾತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನವ ಕಸಿಣಾ ಚ ದಸ ಅಸುಭಾ ಚಾತಿ ತೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಧಮ್ಮಾ ದಿಟ್ಠೇನೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಭವನ್ತೀತಿ
೩೧೪೪. ಫುಟ್ಠೇನಾತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ, ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ ವಾ ಫುಟ್ಠವಸೇನ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ತಚಪಞ್ಚಕಂ ದಿಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಮಾಲುತೋತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಉಚ್ಛುಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಪತ್ತೇಸು ಚಲಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ, ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಘಟ್ಟನೇನ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಸೇಸಕನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ। ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಿಕಾ ಅಟ್ಠಾನುಸ್ಸತಿಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ, ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ವಕ್ಕಪಞ್ಚಕಾದೀನಿ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸುತೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೧೪೫. ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನವ ಕಸಿಣಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಜಾಯರೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೪೬. ದಸಪಿ ಕಸಿಣಾ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚತುತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ।
೩೧೪೭. ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಾರುಪ್ಪನ್ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದಿಕಂ। ಪರಸ್ಸ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾದಿಉತ್ತರಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ನೇವಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ। ನಿರೋಧಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸ್ಸ, ತಾಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ।
೩೧೪೮. ಸಬ್ಬೇತಿ ಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸ। ಭವನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ವಿಭವೂಪನಿಸ್ಸಯತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತ್ತೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ। ಭವಸುಖಾನಞ್ಚಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಭಾವನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಕಾಮಸುಗತಿಭವಸುಖಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಪ್ಪನಾವಸಪವತ್ತಾನಿ ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಾವಚರಭವಸುಖಾನಂ, ಇತರಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರಭೂತಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರಭವಸುಖಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ದೀಪಿತಾ।
೩೧೪೯. ದಸ ಅಸುಭಾ, ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಇಮೇ ಏಕಾದಸ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಅನುಕೂಲಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವೇನ ಚ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ಇತರೇ ಚ ಅಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಚ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ, ರಾಗಾದೀನಂ ಪನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾ, ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಾ ಅನುಪಕಾರಾ ಕುಸಲಭಾವನಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭)।
೩೧೫೦. ಸವಣ್ಣಕಸಿಣಾತಿ ಚತೂಹಿ ವಣ್ಣಕೇಹಿ ಕಸಿಣೇಹಿ ಸಹಿತಾ। ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಾತಿ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೫೧. ಮೋಹಪ್ಪಕತಿನೋತಿ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ। ‘‘ಆನಾಪಾನಸತಿ ಏಕಾವಾ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ।
೩೧೫೨. ಮರಣೂಪಸಮೇತಿ ಮರಣಞ್ಚ ಉಪಸಮೋ ಚ ಮರಣೂಪಸಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಮರಣೂಪಸಮೇ। ಸತೀತಿ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ। ಪಞ್ಞಾಪಕತಿನೋತಿ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ।
೩೧೫೩. ಆದಿಅನುಸ್ಸತಿಚ್ಛಕ್ಕನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಚರಿತವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲನ್ತಿ ಕಥಿತಂ। ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ। ಸೇಸಾ ಕಸಿಣಾತಿ ಭೂತಕಸಿಣಆಲೋಕಾಕಾಸಕಸಿಣಾನಂ ವಸೇನ ಛ ಕಸಿಣಾತಿ ಸೇಸಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬಾನುರೂಪಕಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಛನ್ನಂ ಚರಿಯಾನಂ ಅನುಕೂಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೧೫೪-೮. ಏವಂ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಮಾತಿಕಾನುಕ್ಕಮೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪಭೇದಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಾವನಾನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಪಭೇದತೋ ಞತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಭೇದನಯಮುಖೇನ ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವಾ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೋ। ತೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಮೇಧಾವೀತಿ ಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾನಾತಿಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸುಟ್ಠು ಸಲ್ಲಕ್ಖನ್ತೇನ ದಳ್ಹಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಕೋತಿ –
‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ।
ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।
ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ।
ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೭; ನೇತ್ತಿ॰ ೧೧೩) –
ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಕೋ ಸೀಲಸುತಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಕೋ।
ಪಠಮಮೇವ ಪಲಿಬೋಧಾನಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಠಮನ್ತಿ ಭಾವನಾರಮ್ಭತೋ ಪಠಮಮೇವ। ಪಲಿಬೋಧಾನಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ –
‘‘ಆವಾಸೋ
ಗಣೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಪಞ್ಚಮಂ।
ಅದ್ಧಾನಂ ಞಾತಿ ಆಬಾಧೋ।
ಗನ್ಥೋ ಇದ್ಧೀತಿ ತೇ ದಸಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೧) –
ವುತ್ತಾನಂ ದಸಮಹಾಪಲಿಬೋಧಾನಂ, ದೀಘಕೇಸನಖಲೋಮಚ್ಛೇದನಚೀವರರಜನಪತ್ತಪಚನಾದೀನಂ ಖುದ್ದಕಪಅಬೋಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಪಲಿಬೋಧಾನಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪನೇನ ವಾ ಆಲಯಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಾ ಉಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ। ಇದ್ಧಿ ಪನೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಇದ್ಧೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾ ಇದ್ಧಿ। ಸಾ ಹಿ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕದಾರಕೋ ವಿಯ, ತರುಣಸಸ್ಸಂ ವಿಯ ಚ ದುಪ್ಪರಿಹಾರಾ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಸಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೧)।
ದೋಸವಜ್ಜಿತೇ ದೋಸವಜ್ಜಿತೇತಿ –
‘‘ಮಹಾವಾಸಂ ನವಾವಾಸಂ, ಜರಾವಾಸಞ್ಚ ಪನ್ಥನಿಂ।
ಸೋಣ್ಡಿಂ ಪಣ್ಣಞ್ಚ ಪುಪ್ಫಞ್ಚ, ಫಲಂ ಪತ್ಥಿತಮೇವ ಚ॥
‘‘ನಗರಂ ದಾರುನಾ ಖೇತ್ತಂ, ವಿಸಭಾಗೇನ ಪಟ್ಟನಂ।
ಪಚ್ಚನ್ತಸೀಮಾಸಪ್ಪಾಯಂ, ಯತ್ಥ ಮಿತ್ತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ॥
‘‘ಅಟ್ಠಾರಸೇತಾನಿ ಠಾನಾನಿ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಆರಕಾ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಭಯಂ ಯಥಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೨) –
ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಗಜ್ಜಿತೇ।
ಅನುರೂಪೇ ವಸನ್ತೇನಾತಿ –
‘‘ಇಧ
ಏವಂ ಭಗವತಾ ವಣ್ಣಿತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅನುರೂಪೇ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಾನುಗುಣೇ ವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಾದೀನೀತಿ ಪಠಮದುತಿಯಾದೀನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಸಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಕಮ್ಮಜತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಚೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಸೇವನೋಪಕಾರಾಯ ಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ। ತತೋತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಜ್ಜಿತರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಾನಮಞ್ಞತರತೋ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾಯ। ತೇನಾಹ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ
ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇಸು ಯಥಿಚ್ಛಿತೇನ ಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಂ, ಇದಂ ರೂಪಂ, ಇಮಮ್ಹಾ ನಾಮರೂಪತೋ ಬ್ಯತಿರಿತ್ತಂ ಅತ್ತಾದಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಕಙ್ಖಂ ವಿತೀರಿಯಾತಿ ಯಥಾದಿಟ್ಠನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೭೮ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ನ ತಾವಿದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ, ನ ಅತ್ತಾದಿಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಞ್ಚಧಾ ದಸ್ಸನೇನ ಅದ್ಧತ್ತಯಗತಂ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦; ಮಹಾನಿ॰ ೧೭೪) ಸೋಳಸವಿಧಂ ಕಙ್ಖಂ, ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೮) ಅಟ್ಠವಿಧಞ್ಚ ಕಙ್ಖಂ ವೀರಿಯೇನ ತರಿತ್ವಾ ಪಜಹಿತ್ವಾ, ಇಮಿನಾ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ।
ಏವಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿಪ್ಫಾದನೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಠಿತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಸಪ್ಪಾಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಕಙ್ಖಾವೂಪಸಮಞಾಣೇನ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೯೨ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಓಭಾಸೋ, ಞಾಣಂ, ಪೀತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಸುಖಂ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪಗ್ಗಹೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾ, ನಿಕನ್ತೀತಿ ದಸಸು ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಪಾತುಭೂತೇಸು ತಥಾ ಪಾತುಭೂತೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ದಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ‘‘ಅಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ ಪಞ್ಞವಾ ಯೋಗಾವಚರೋ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ।
೩೧೫೯. ಏತ್ತಾವತಾ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತನಯೇನ। ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ತೀಹಿ ವಿಸುದ್ಧೀಹಿ ಸಕಸಕವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ನಾಮರೂಪತಪ್ಪಚ್ಚಯಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ। ವವತ್ಥಾನೇ ಕತೇ ನಿಯಮೇ ಕತೇ। ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಆತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನಂ। ವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಸಿಯಾತಿ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಲೋಕಿಯೇನೇವ ಞಾಣೇನ ಅನುಬೋಧವಸೇನ ನಿಚ್ಛಯೋ ಕತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥಂ? ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ।
೩೧೬೦-೧. ಏವಂ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾದ್ವಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸರೀರಭೂತಾನಿ ನವ ಞಾಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉದಯಬ್ಬಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಉದಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಯೇ ವಾ ಪವತ್ತಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಭಯಞ್ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ ಚ ಭಯಾದೀನವನಿಬ್ಬಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಯತೋ ಅನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಭಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ದಿಟ್ಠಭಯಾನಂ ಆದೀನವತೋ ಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ನಿಬ್ಬೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾಞಾಣಂ। ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಙ್ಖಾರತ್ತಯಪಟಿಗ್ಗಹವಸಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ।
ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮೇ ಭಯನನ್ದಿವಿವಜ್ಜನವಸೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ, ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮೋ ತದಧಿಗಮಾಯ ಏಕನ್ತಪಚ್ಚಯೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣಾದೀನಂ ಪುರಿಮಾನಂ ನವನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ, ಉಪರಿ ಚ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅನುಲೋಮನತೋ ‘‘ಅನುಲೋಮಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ನವಮಂ ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಯಾ ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಯಂ ‘‘ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೬೨. ತತೋ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರಮೇವ ಚ। ಸನ್ತಿಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಗ್ಗಿನೋ ಚ ವೂಪಸಮನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸನ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ನಿರೋಧಮಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸತ್ತಮವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣಂ ಜಾಯತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೧೬೩. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಪರಿಯೋಸಾನಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಫಲನ್ತಿ ಫಲಚಿತ್ತಂ ಅನು ಪಚ್ಛಾ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಹುತ್ವಾ ಜಾಯತೇ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಯನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ವಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಂ ಮರಿಯಾದಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಫಲೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇ ತದನನ್ತರಮೇವ ಭವಙ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಮಗ್ಗಮಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನಿ। ಏವಂ ಫಲಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಪರಿಯನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಯನ್ತಂ। ತಥಾಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಜವನೇನ ಅನನ್ತರಿಕಂ
ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಹೀನಕಿಲೇಸಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಏಕೇಕೇನ ಜವನವಾರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನವಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
೩೧೬೪. ತೇನೇವ ಚ ಉಪಾಯೇನಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಪಠಮಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಗತೋ, ತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಭಿಕ್ಖು। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಥಾ। ಸೇಸಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಚಾತಿ ದುತಿಯಾದಿಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ।
೩೧೬೫. ಇಚ್ಚೇವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಉಪ್ಪಾದವಯನ್ತಾತೀತಕತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಮತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅವೇಚ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಸೇಸಂ ಅಕುಸಲಂ ವಿದ್ಧಂಸಯಿತ್ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾ ತಯೋ ಭವೇ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ತೀಸು ಭವೇಸು ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಸೋಸನವಸೇನ ತಯೋ ಭವೇ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋಸಯಿತ್ವಾ ಸೋ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಠಮಂ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಸೋಸಿತವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಉಪಾದಿಸೇಸರಹಿತತ್ತಾ ನಿರುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಉಪೇತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಗನ್ಥಭೀರುಜನಾನುಗ್ಗಹವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರವಣ್ಣನಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ
೩೧೬೬-೭. ವಿಞ್ಞಾಸಕ್ಕಮತೋ ವಾಪೀತಿ ಅಕ್ಖರಪದವಾಕ್ಯಸಙ್ಖಾತಗನ್ಥರಚನಕ್ಕಮತೋ ವಾ। ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಮತ್ಥವಿಸೇಸಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ವಾ। ಅಕ್ಖರಬನ್ಧೇ ವಾತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥಅಲಙ್ಕಾರಸತ್ಥಛನ್ದೋವಿಚಿತಿಸತ್ಥಾನುಪಾತೇನ ಕಾತಬ್ಬಾಯ ಅಕ್ಖರಪದರಚನಾಯ, ಗಾಥಾಬನ್ಧೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯುತ್ತಂ ವಿಯ ಯದಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ತನ್ತಿ ತಂ ‘‘ಅಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಕಾರೇನೇವ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹೇತಬ್ಬಮದೋಸತೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಮಯಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಕತತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ’’ತಿ। ಯೋ ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ದೋಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಖಿತ್ತದೋಸೋ ವಾ ಹೋತು ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಹಣದೋಸೋ ವಾ, ನಾಪರಂ ದೋಸೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇನೇತಂ ಪಕರಣಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಾಯತನಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಭೂತತಂ ಸೂಚೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಸೂಚನೇನ ಅತ್ತನಾ ವಿರಚಿತಸ್ಸ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಮಾಣತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಸವನುಗ್ಗಹಧಾರಣಾದೀಸು ಸೋತುಜನಂ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇತಿ ವಿನಯತ್ಥಸಾರಸನ್ದೀಪನಿಯಾ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾಯ
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಿಧಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೧೬೮-೭೮. ಏವಂ ‘‘ಸೇಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಧನಧಞ್ಞವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಗಾಮರಾಜಧಾನಿಖೇತ್ತವತ್ಥುನದಿತಳಾಕಾರಾಮಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಸತ್ಥತರಸ್ಸ। ನಾಭಿಭೂತೇತಿ ಮಜ್ಝವತ್ತಿತಾಯ ನಾಭಿಸದಿಸೇ। ನಿರಾಕುಲೇತಿ ಮಜ್ಝವತ್ತಿತಾಯೇವ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ವಿಲೋಪಾದಿಆಕುಲರಹಿತೇ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪನ ಲೋಕಸ್ಸ ರಾಮಣೀಯಕೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತೇ ವಿಯ ರಮಣೀಯತರೇ ಭೂತಮಙ್ಗಲೇ ಗಾಮೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಪುನಪಿ ಕಿಂವಿಸಿಟ್ಠೇತಿ ಆಹ ‘‘ಕದಲೀ’’ತಿಆದಿ। ಕದಲೀ ಚ ಸಾಲಞ್ಚ ತಾಲಞ್ಚ ಉಚ್ಛು ಚ ನಾಳಿಕೇರಾ ಚ ಕದಲೀ…ಪೇ॰… ನಾಳಿಕೇರಾ, ತೇಸಂ ವನಾನಿ ಕದಲೀ…ಪೇ॰… ನಾಳಿಕೇರವನಾನಿ, ತೇಹಿ ಆಕುಲೇ ಆಕಿಣ್ಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮಲಾನಿ ಚ ಉಪ್ಪಲಾನಿ ಚ ಕಮಲುಪ್ಪಲಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನಾ ಕಮಲುಪ್ಪಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ಸಲಿಲಸ್ಸ ಆಸಯಾ ಸಲಿಲಾಸಯಾ, ಕಮಲುಪ್ಪಲಸಞ್ಛನ್ನಾ ಚ ಕಮಲ…ಪೇ॰… ಸಲಿಲಾಸಯಾ, ತೇಹಿ ಸೋಭಿತೋ ಕಮಲುಪ್ಪಲಸಞ್ಛನ್ನಸಲಿಲಾಸಯಸೋಭಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ।
ಕಾವೇರಿಯಾ ಜಲಂ ಕಾವೇರಿಜಲಂ, ಕಾವೇರಿಜಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾತೋ ಪವತ್ತನಂ ಕಾವೇರಿಜಲಸಮ್ಪಾತೋ, ತೇನ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ಭೂತಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಮಹೀತಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾವೇರಿಜಲಸಮ್ಪಾತಪರಿಭೂತಮಹೀತಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಇದ್ಧೇತಿ ನಾನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಿದ್ಧೇ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನೇತಿ ಸಬ್ಬಸುಖೋಪಕರಣಸಮ್ಪನ್ನೇ। ಮಙ್ಗಲೇತಿ ಜನಾನಂ ಇದ್ಧಿವುದ್ಧಿಕಾರಣಭೂತೇ। ಭೂತಮಙ್ಗಲೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಗಾಮೇ।
ಪವರೋ ಪವರಾಕಾರಾ, ಪಾಕಾರಾ ಚ ಪರಿಖಾ ಚ ಪಾಕಾರಪರಿಖಾ, ಪವರಾಕಾರಾ ಚ ತಾ ಪಾಕಾರಪರಿಖಾ ಚಾತಿ ಪವರಾಕಾರಪಾಕಾರಪರಿಖಾ, ತಾಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಪವರಾಕಾರಪಾಕಾರಪರಿಖಾಪರಿವಾರಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ದಸ್ಸನೀಯೇತಿ ದಸ್ಸನಾರಹೇ। ಮನೋ ರಮತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮನೋರಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ।
ತೀರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ತೀರನ್ತೋ, ತೀರಮೇವ ವಾ ಅನ್ತೋ ತೀರನ್ತೋ, ಪೋಕ್ಖರಣಿಸೋಬ್ಭಉದಕವಾಹಕಪರಿಖಾದೀನಂ ಕೂಲಪ್ಪದೇಸೋ, ತೀರನ್ತೇ ರುಹಿಂಸು ಜಾಯಿಂಸೂತಿ ತೀರನ್ತರುಹಾ, ತೀರನ್ತರುಹಾ ಚ ತೇ ಬಹುತ್ತಾ ಅತೀರಾ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಚಾತಿ ತೀರನ್ತರುಹವಾತೀರಾ। ವ-ಕಾರೋ ಸನ್ಧಿಜೋ, ತರೂನಂ ರಾಜಾನೋ ತರುರಾಜಾನೋ, ತೀರನ್ತರುಹವಾತೀರಾ ಚ ತೇ ತರುರಾಜಾನೋ ಚಾತಿ ತೀರನ್ತರುಹವಾತೀರತರುರಾಜಾನೋ, ತೇಹಿ ವಿರಾಜಿತೋ ತೀರನ್ತ…ಪೇ॰… ವಿರಾಜಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ಪುಪ್ಫೂಪಗಫಲೂಪಗಛಾಯೂಪಗೇಹಿ ಮಹಾರುಕ್ಖೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತೀರನ್ತರುಹವಾನತರುರಾಜಿವಿರಾಜಿತೇ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತೀರನ್ತರುಹಾನಂ ವಾನತರೂನಂ ವೇತರೂಪರುಕ್ಖಾನಂ ರಾಜೀಹಿ ಪನ್ತೀಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇತಿ ದಿಜಗಣಾ, ನಾನಾ ಚ ತೇ ದಿಜಗಣಾ ಚಾತಿ ನಾನಾದಿಜಗಣಾ, ತೇ ತತೋ ತತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಾನಾದಿಜಗಣಾರಾಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ಸುಕಕೋಕಿಲಮಯೂರಾದಿಸಕುಣಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಮನಟ್ಠಾನಭೂತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾನಾರಾಮಮನೋರಮೇತಿ ನಾನಾ ಅನೇಕೇ ಆರಾಮಾ ಪುಪ್ಫಫಲಾರಾಮಾ ನಾನಾರಾಮಾ, ತೇಹಿ ಮನೋರಮೋತಿ ನಾನಾರಾಮಮನೋರಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ।
ಚಾರೂ ಚ ತೇ ಪಙ್ಕಜಾ ಚಾತಿ ಚಾರುಪಙ್ಕಜಾ, ಕಮಲುಪ್ಪಲಕುಮುದಾದಯೋ, ಚಾರುಪಙ್ಕಜೇಹಿ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಸಞ್ಛನ್ನಾ ಚಾರುಪಙ್ಕಜಸಂಕಿಣ್ಣಾ, ಚಾರುಪಙ್ಕಜಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಚ ತೇ ತಳಾಕಾ ಚೇತಿ ಚಾರುಪಙ್ಕಜಸಂಕಿಣ್ಣತಳಾಕಾ, ತೇಹಿ ಸಮಲಙ್ಕತೋ ವಿಭೂಸಿತೋ ಚಾರು…ಪೇ॰… ಸಮಲಙ್ಕತೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸುನ್ದರೋ ಮಧುರೋ ರಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುರಸಂ, ಸುರಸಞ್ಚ ತಂ ಉದಕಞ್ಚಾತಿ ಸುರಸೋದಕಂ, ಸುರಸೋದಕೇನ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಸುರಸೋದಕಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ, ವರಾ ಚ ತೇ ಕೂಪಾ ಚಾತಿ ವರಕೂಪಾ, ಸುರಸೋದಕಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಚ ತೇ ವರಕೂಪಾ ಚೇತಿ ಸುರಸೋದಕಸಮ್ಪುಣ್ಣವರಕೂಪಾ, ತೇಹಿ ಉಪಸೋಭಿತೋ ಸುರಸೋ…ಪೇ॰… ಕೂಪಸೋಭಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ।
ವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ರಾತಿ ವಿಚಿತ್ರಾ, ವಿಚಿತ್ರಾ ಚ ತೇ ವಿಪುಲಾ ಚಾತಿ ವಿಚಿತ್ರವಿಪುಲಾ, ವಿಚಿತ್ರವಿಪುಲಾ ಚ ತೇ ಮಣ್ಡಪಾ ಚಾತಿ…ಪೇ॰… ಮಣ್ಡಪಾ, ಅತಿಸಯೇನ ಉಗ್ಗತಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಾ, ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಾ ಚ ತೇ ವರಮಣ್ಡಪಾ ಚಾತಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗವರಮಣ್ಡಪಾ, ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ವಣ್ಣಲೋಪೋ, ವಿಚಿತ್ರವಿಪುಲಾ ವಿಚಿತ್ರವಿಪುಲಅಚ್ಚುಗ್ಗವರಮಣ್ಡಪಾ, ತೇಹಿ ಮಣ್ಡಿತೋ ವಿಭೂಸಿತೋ ವಿಚಿತ್ರ…ಪೇ॰… ಮಣ್ಡಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಮಣ್ಡಂ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಮಣ್ಡಪೋ। ತತೋ ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆವಾಸೋ, ಪಾಸಾದಹಮ್ಮಿಯಮಾಳಾದಯೋ। ಅನೇಕೇಹೀತಿ ಬಹೂಹಿ। ಅಚ್ಚನ್ತನ್ತಿ ಅತಿಸಯೇನ।
ಧರಣೀತಲಂ ಖರಂ ಫರುಸಂ ಕೇಲಾಸಸಿಖರಂ ಜಿತ್ವಾ ಅವಹಸನ್ತೇನ ವಿಯ ಥೂಪೇನ ಚ ಉಪಸೋಭಿತೇ ವಿಹಾರೇತಿ ಯೋಜನಾ।
ಅಮ್ಬುಂ ದದಾತೀತಿ ಅಮ್ಬುದೋ, ಸರದೇ ಅಮ್ಬುದೋ ಸರದಮ್ಬುದೋ, ಥುಲ್ಲನತಮಹನ್ತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸರದಮ್ಬುದೇನ ಸಙ್ಕಾಸೋ ಸರದಮ್ಬುದಸಙ್ಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಸಮ್ಮಾ ಉಸ್ಸಿತೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ಸಮುಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ, ವಸನ್ತಾನಞ್ಚ ಪಸಾದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೋಸಂ ಜನೇತೀತಿ ಪಸಾದಜನನಂ, ತಸ್ಮಿಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಯ ಪವತ್ತಿತದೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ವಸತಾ ಮಯಾ’’ತಿ ಕತ್ತಾರಂ।
ದೇವದತ್ತಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾದೀಹಿ ಕತಾಪರಾಧಸ್ಸ, ಸೀತುಣ್ಹಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಚ ಸಹನತೋ, ಸಸನ್ತಾನಗತಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಹನನತೋ ಚ ಸೀಹೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹೋ, ಬುದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಬುದ್ಧಸೀಹೋ। ಸೇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಸೀಹ-ಸದ್ದೋ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ। ವಿನಯಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಪಾಠಾಗತೋ ಚೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಗತೋ ಚ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತೋ ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಬುದ್ಧಸೀಹನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕಂ ಮಹಾಥೇರಂ। ಸಮುದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ, ತೇನ ಕತಆಯಾಚನಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ಬಾಹಿರನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮಮ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ ಬುದ್ಧಸೀಹಂ ಸಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಸಮಾಸತೋ ವರಪಾಸಾದೇ ವಸತಾ ಮಯಾ ಕತೋತಿ ಯೋಜನಾ।
ಕಿಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಯಸ್ಸಾವಬೋಧತ್ಥಂ, ಸುಖೇನೇವಾಚಿರೇನ ಚಾ’’ತಿ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯನ್ತಾನಿಸಂಸಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಗನ್ಥವಸೇನ ಸಮಾಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸುಖೇನ ಚೇವ ಅಚಿರೇನ ಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಪಧಾನನಿದಸ್ಸನಂ, ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ –
‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ
ಆರದ್ಧತ್ತಾ। ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
೩೧೭೯. ಏವಂ ದೇಸಕತ್ತುನಿಮಿತ್ತಪಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಾಲನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚುತಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಕ್ಕಮನಂ ವಿಕ್ಕನ್ತೋ, ವಿಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಚ್ಚುತಂ ಕೇನಚಿ ಅನಭಿಭೂತಂ, ತಞ್ಚ ತಂ ವಿಕ್ಕನ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಚ್ಚುತವಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಅಚ್ಚುತಸ್ಸ ನಾರಾಯನಸ್ಸ ವಿಯ ಅಚ್ಚುತವಿಕ್ಕನ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಚ್ಚುತಚ್ಚುತವಿಕ್ಕನ್ತೋ। ಕೋ ಸೋ? ರಾಜಾ, ತಸ್ಮಿಂ। ಕಲಮ್ಭಕುಲಂ ನನ್ದಯತೀತಿ ಕಲಮ್ಭಕುಲನನ್ದನೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಕುಲವಂಸೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ। ಕಲಮ್ಭಕುಲವಂಸಜಾತೇ ಅಚ್ಚುತಚ್ಚುತವಿಕ್ಕನ್ತನಾಮೇ ಚೋಳರಾಜಿನಿ ಮಹಿಂ ಚೋಳರಟ್ಠಂ ಸಮನುಸಾಸನ್ತೇ ಸಮ್ಮಾ ಅನುಸಾಸನ್ತೇ ಸತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚೋಳರಾಜಿನಿ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೇ ಸತಿ ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮಯಾ ಆರದ್ಧೋ ಚೇವ ಸಮಾಪಿತೋ ಚಾತಿ। ಇಮಿನಾ ಕಾಲಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ।
೩೧೮೦. ಇದಾನಿ ಇಮಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯಪ್ಪಕರಣಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಸಕಲಲೋಕಹಿತತ್ಥಾಯ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅನ್ತರಾಯಂ ವಿನಾ ಯಥಾ ಸಿದ್ಧಿಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಸಂಯುತಾ ಕುಸಲನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ, ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾ ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅನ್ತರಾಯಂ ವಿನಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತು ನಿಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೂತಿ ಯೋಜನಾ।
೩೧೮೧. ತೇನೇವ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಭಾವೇನ ಸಕಲಲೋಕಹಿತೇಕಹೇತುನೋ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಮಾಸೀಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಾವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಮನ್ದಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ದಾರಿತೋ ನಿಗ್ಗಮಪ್ಪದೇಸೋ ‘‘ಕನ್ದರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೀತಸಿನಿದ್ಧವಿಪುಲಪುಲಿನತಲೇಹಿ, ಸನ್ದಮಾನಸಾತಸೀತಲಪಸನ್ನಸಲಿಲೇಹಿ, ಕೀಳಮಾನನಾನಪ್ಪಕಾರಮಚ್ಛಗುಮ್ಬೇಹಿ, ಉಭಯತೀರಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾಲಙ್ಕತತರುಲತಾವನೇಹಿ, ಕೂಜಮಾನಸುಕಸಾಲಿಕಕಓಕಿಲಮಯೂರಹಂಸಾದಿಸಕುನ್ತಾಭಿರುತೇಹಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಭಮನ್ತಭಮರಾಮವಜ್ಜಾಹಿ ಚ ಚಾರು ಮನುಞ್ಞಾ ಕನ್ದರಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚಾರುಕನ್ದರೋ। ಕಲಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅಪರಾಧೋ, ತಂ ಸಾಸತಿ ಹಿಂಸತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಕಲಿಸಾಸನಂ। ‘‘ಕಲುಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಕಲುಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಪಂ, ತಂ ಅಸತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ದೂರಮುಸ್ಸಾರಯತೀತಿ ಕಲುಸಾಸನಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಂ ತಿವಿಧಸಾಸನಂ।
೩೧೮೨. ಏವಂ ‘‘ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಲೇತಿ ಸಸ್ಸಸಮಿದ್ಧೀನಂ ಅನುರೂಪೇ ಕಾಲೇ। ಸಮ್ಮಾ ಪವಸ್ಸನ್ತೂತಿ ಅವುಟ್ಠಿಅತಿವುಟ್ಠಿದೋಸರಹಿತಾ ಯಥಾ ಸಸ್ಸಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ವಸ್ಸಂ ವುಟ್ಠಿಧಾರಂ ಪವಸ್ಸನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾತಿ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾಧಿಟ್ಠಿತಾ ಪಜ್ಜುನ್ನದೇವಪುತ್ತಾ। ಮಹೀಪಾಲಾತಿ ರಾಜಾನೋ। ಧಮ್ಮತೋತಿ ದಸರಾಜಧಮ್ಮತೋ। ಸಕಲಂ ಮಹಿನ್ತಿ ಪಥವಿನಿಸ್ಸಿತಸಬ್ಬಜನಕಾಯಂ।
೩೧೮೩. ಏವಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧನತ್ಥಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಪರಿಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿದಿತಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನೇವ ಪುಞ್ಞಪರಿಣಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನೋ ವಿರಚಿತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಾಹ। ಸಾರಭೂತನ್ತಿ ಸೀಲಸಾರಾದಿತಿವಿಧಸಿಕ್ಖಾಸಾರಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ ಹತ್ಥಸಾರಮಿವ ಭೂತಂ। ಹಿತನ್ತಿ ತದತ್ಥೇ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಾವಸಾನಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಆವಹನತೋ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ವೂಪಸಮನತೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಾನಂ ವಿನಯನಾದೀಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ। ಕರೋನ್ತೇನಾತಿ ರಚಯನ್ತೇನ ಮಯಾ। ಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ಕಾರಕಂ ಪುನಾತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಪ್ಫಾದನತೋ ವಾ ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಯಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಭವಪರಿಯನ್ತಂ ಪಸುತಂ ಅಧಿಗತಂ। ತೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ। ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಅಯಂ ಸಕಲೋಪಿ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ಮುನಿನ್ದಪ್ಪಯಾತನ್ತಿ ಮುನಿನ್ದೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಂ। ವೀತಸೋಕನ್ತಿ ವಿಗತಸೋಕಂ। ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಉಪಾಯಾಸಾದೀಹಿ ವಿಗತತ್ತಾ, ತೇಸಂ ನಿಕ್ಕಮನನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಚ ಅಪಗತಸೋಕಾದಿಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ। ಸಿವಂ ಪುರಂ ನಿಬ್ಬಾನಪುರಂ ಪಾಪುಣಾತು ಸಚ್ಛಿಕರೋತು, ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಇತಿ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇನಾತಿಆದಿ ಪಕರಣಕಾರಕಸ್ಸ ಪಭವಸುದ್ಧಿಬಾಹುಸಚ್ಚಾದಿಗುಣಮುಖೇನ ಪಕರಣೇ ಗಾರವಂ ಜನೇತುಕಾಮೇನ ಏತಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸೇನ ಠಪಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ।
ತತ್ಥ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇನಾತಿ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಮ್ಹಿ ಜಾತೋ, ತತ್ಥ ವಿದಿತೋ, ತತೋ ಆಗತೋತಿ ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೋ, ತೇನ। ಬ್ಯಾಕರಣಮವೇಚ್ಚ ಅಧೀತವಾತಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ, ಪರಮೋ ಚ ಉತ್ತಮೋ ಚ ಸೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಚಾತಿ ಪರಮವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ, ತೇನ। ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋ ವಾ ತಿಪಿಟಕಂ, ನೀಯನ್ತಿ ಬುಜ್ಝೀಯನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯತ್ಥಿಕೇಹೀತಿ ನಯಾ, ನಯನ್ತಿ ವಾ ಏತೇಹಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಯಾ, ಪಾಳಿನಯಅತ್ಥನಯಏಕತ್ತನಯಾದಯೋವ, ತಿಪಿಟಕೇ ಆಗತಾ ನಯಾ ತಿಪಿಟಕನಯಾ, ವಿಧಾನಂ ಪಸಾಸನಂ, ಪವತ್ತನಂ ವಾ ವಿಧಿ, ತಿಪಿಟಕನಯಾನಂ ವಿಧಿ ತಿಪಿಟಕನಯವಿಧಿ, ತಿಪಿಟಕನಯವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕುಸಲೋ ತಿಪಿಟಕನಯವಿಧಿಕುಸಲೋ, ತೇನ।
ಪರಮಾ ಪರಮಕವಿಜನಾ, ಪರಮಕವಿಜನಾನಂ ಹದಯಾನಿ ಪರಮಕವಿಜನಹದಯಾನಿ, ಪದುಮಾನಂ ವನಾನಿ ಪದುಮವನಾನಿ, ಪರಮಕವಿಜನಹದಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪದುಮವನಾನಿ ಚಾತಿ ಪರಮಕವಿಜನಹದಯಪದುಮವನಾನಿ, ತೇಸಂ ವಿಕಸನಂ ಬೋಧಂ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಕರೋತೀತಿ ಪರಮಕವಿಜನಹದಯಪದುಮವನವಿಕಸನಕರೋ, ತೇನ। ಕವೀ ಚ ತೇ ವರಾ ಚಾತಿ ಕವಿವರಾ, ಕವೀನಂ ವರಾತಿ ವಾ ಕವಿವರಾ, ಕವಿವರಾನಂ ವಸಭೋ ಉತ್ತಮೋ ಕವಿವರವಸಭೋ, ತೇನ, ಕವಿರಾಜರಾಜೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪರಮಾ ಚ ಸಾ ರತಿ ಚಾತಿ ಪರಮರತಿ, ಪರಮರತಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪರಮರತಿಕರಾನಿ, ವರಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮಧುರಾನಿ ಚಾತಿ ವರಮಧುರಾನಿ, ವರಮಧುರಾನಿ ಚ ತಾನಿ ವಚನಾನಿ ಚಾತಿ ವರಮಧುರವಚನಾನಿ, ಪರಮರತಿಕರಾನಿ ಚ ತಾನಿ ವರಮಧುರವಚನಾನಿ ಚಾತಿ ಪರಮರತಿಕರವರಮಧುರವಚನಾನಿ, ಉಗ್ಗಿರಣಂ ಕಥನಂ ಉಗ್ಗಾರೋ, ಪರಮರತಿಕರವರಮಧುರವಚನಾನಂ ಉಗ್ಗಾರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರಮ…ಪೇ॰… ವಚನುಗ್ಗಾರೋ, ತೇನ। ಉರಗಪುರಂ ಪರಮಪವೇಣಿಗಾಮೋ ಅಸ್ಸ ನಿವಾಸೋತಿ ಉರಗಪುರೋ, ತೇನ। ಬುದ್ಧದತ್ತೇನಾತಿ ಏವಂನಾಮಕೇನ ಥೇರೇನ, ಆಚರಿಯಬುದ್ಧದತ್ತತ್ಥೇರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ ರಚಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚಾಯಂ ವಿನಯತ್ಥಸಾರಸನ್ದೀಪನೀ ನಾಮ
ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ।
ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯ-ಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥