<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">Sāsanapaṭṭhānavibhāvanā</p>

<p rend="bodytext" n="89"><hi rend="paranum">89</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādinā ācariyena sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ ṭhapitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘soḷasahārapañcanayaaṭṭhārasamūlapadesu aṭṭhārasa mūlapadā kathaṃ vibhattā, kuhiṃ amhehi daṭṭhabbā’’ti vattabbabhāvato <pb ed="M" n="0.0280" /><hi rend="bold">‘‘tattha aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasahārapañcanayaaṭṭhārasamūlapadesu aṭṭhārasa mūlapadā kena padena ācariyena vibhattā, kuhiṃ amhehi vitthārato daṭṭhabbāti pucchati. Aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne mayā vibhattā, tumhehi ca vitthārato sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti vissajjeti. Vibhattāyeva hi aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbā bhavanti. <hi rend="bold">Aṭṭhakathāyaṃ</hi> (netti. aṭṭha. 89) pana –</p>

<p rend="indent">‘‘Evaṃ sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ vibhajitvā idāni sāsanapaṭṭhānaṃ vibhajanto yasmā saṅgahavārādīsu mūlapadeheva paṭṭhānaṃ saṅgahetvā sarūpato na dassitaṃ, tasmā yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, evaṃ paṭṭhānatopi mūlapadāni niddhāretabbānīti dassanatthaṃ ‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’ti āhā’’ti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ. Sāsanapaṭṭhāne aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbāti ācariyena vuttā, ‘‘katamaṃ taṃ sāsanapaṭṭhāna’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ sāsanapaṭṭhāna’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu aṭṭhārasamūlapadasāsanapaṭṭhānesu katamaṃ taṃ sāsanapaṭṭhānanti idāni mayā niddhāriyamānaṃ bhagavatā desitaṃ <pb ed="V" n="0.0399" /> saṃkilesabhāgiyādisuttaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ nāmāti vissajjeti. <hi rend="bold">Sāsana</hi>nti pariyattisāsanaṃ. <hi rend="bold">Paṭṭhāna</hi>nti tassa pariyattisāsanassa saṃkilesabhāgiyatādīhi pakārehi ṭhānaṃ pavattanaṃ paṭṭhānaṃ, taṃdīpanasuttaṃ pana idha paṭṭhānaṃ nāma. Tena vuttaṃ – <hi rend="bold">‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</hi>ntiādi. Atha vā <hi rend="bold">sāsana</hi>nti adhisīlaadhicittaadhipaññāsikkhattayaṃ sāsanaṃ nāma, taṃ sikkhattayaṃ patiṭṭhahati etena saṃkilesādināti <hi rend="bold">paṭṭhānaṃ,</hi> sikkhattayassa sāsanassa paṭṭhānanti <hi rend="bold">sāsanapaṭṭhānaṃ</hi>. Tadādhārabhūtaṃ suttampi ṭhānyūpacārato <hi rend="bold">sāsanapaṭṭhānaṃ</hi> nāma. Taṃ sāsanapaṭṭhānasuttaṃ sarūpato dassetuṃ –</p>

<p rend="indent">‘‘Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca <pb ed="M" n="0.0281" /> nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, taṇhāvodānabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhivodānabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritavodānabhāgiyaṃ sutta’’nti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ. ‘‘Tesu suttesu ye saṃkilesādayo bhagavatā vuttā, tesu saṃkilesādīsu saṃkileso kittako’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha saṃkileso tividho taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso’’</hi>ti vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu suttantesu saṃkilesādīsu dhammesu. ‘‘Tividhe tasmiṃ saṃkilese taṇhāsaṃkileso katamena kusalena visujjhatī’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha taṇhāsaṃkileso samathena visujjhatī’’</hi>ti vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tasmiṃ tividhe taṇhāsaṃkilesādike. ‘‘So samatho khandhesu katamo khandho’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘so samatho samādhikkhandho’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Diṭṭhisaṃkileso kena visujjhatī’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘diṭṭhisaṃkileso vipassanāya visujjhatī’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Sā vipassanā katamo khandho’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘sā vipassanā paññākkhandho’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Duccaritasaṃkileso kena visujjhatī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘duccaritasaṃkileso sucaritena visujjhatī’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Taṃ sucaritaṃ katamo khandho’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘taṃ sucaritaṃ sīlakkhandho’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ sīle ṭhitassa puggalassa kiṃ bhavatī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tassa sīle patiṭṭhitassā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Sīle</hi> sucaritasaṅkhāte sīlakkhandhe <hi rend="bold">patiṭṭhitassa</hi> tassa sīlavantassa puggalassa <hi rend="bold">bhavesu</hi> kāmabhavarūpārūpabhavesu <hi rend="bold">āsatti</hi> bhavapatthanā yadi uppajjati, <hi rend="bold">evaṃsāya</hi>nti evaṃ assa ayanti padacchedo. <hi rend="bold">Evaṃ</hi> sati <hi rend="bold">assa</hi> sīle <pb ed="V" n="0.0400" /> patiṭṭhitassa <hi rend="bold">ayaṃ</hi> āsatti bhavapatthanā samathavipassanābhāvanāmayapuññakiriyavatthu ca bhavati, <hi rend="bold">ca</hi>-saddena dānamayasīlamayapuññakiriyavatthu ca bhavatīti attho saṅgahito. <hi rend="bold">Tatrā</hi>ti tesu kāmabhavarūpārūpabhavesu <hi rend="bold">upapattiyā saṃvattatī</hi>ti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Saṃkilesādayo yehi suttehi dassitā, tāni suttāni kittakānī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘imāni cattāri suttānī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Asādhāraṇāni saṃkilesabhāgiyasuttavāsanābhāgiyasuttanibbedhabhāgiyasuttaasekkhabhāgiyasuttāni cattāri suttāni bhavanti, sādhāraṇāni <pb ed="M" n="0.0282" /> saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyasutta, saṃkilesabhāgiyanibbedhabhāgiyasutta, saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta, vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni katāni missitāni cattāri bhavanti. Iti aṭṭha suttāni bhavanti. <hi rend="bold">Tāniyeva</hi> vuttappakārāni aṭṭha suttāni bhavanti. Sādhāraṇāni vāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttasaṃkilesa- bhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- nevasaṃkilesabhāgiyanavāsanā- bhāgiyananibbedhabhāgiyanaasekkhabhāgiyasuttāni katāni missitāni aṭṭha suttāni bhavantīti soḷasa suttāni bhavanti. Tesu soḷasasuttesu cattāri ekakāni suttāni ca cattāri dukāni suttāni ca dve tikāni ca pāḷiyaṃ āgatāni, dve dukāni suttāni ca dve tikāni ca dve catukkāni suttāni ca <hi rend="bold">aṭṭhakathāyaṃ</hi> (netti. aṭṭha. 89) āgatāni.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Yadi paṭṭhānanayena vuttappakārāni soḷasa suttāniyeva vibhattāni, evaṃ sati suttageyyādinavavidhaṃ sakalaṃ pariyattisāsanaṃ paṭṭhānanayena avibhattaṃ bhaveyyā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘imehi soḷasahi suttehī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Paṭṭhānanayena vibhattehi soḷasahi imehi suttehi navavidhaṃ sakalaṃ pariyatti<hi rend="bold">suttaṃ</hi> paṭṭhānanayena vibhattaṃyeva hutvā bhinnaṃ bhavati. Saṃkilesabhāgiyādipabhedāya <hi rend="bold">gāthāya</hi> gāthā anuminitabbā, saṃkilesabhāgiyādipabhedena <hi rend="bold">veyyākaraṇena</hi> veyyākaraṇaṃ anuminitabbaṃ. Saṃkilesabhāgiyādipabhedena <hi rend="bold">suttena</hi> suttaṃ anuminitabbaṃ bhavatiyevāti.</p>

<p rend="bodytext" n="90"><hi rend="paranum">90</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kāmandhā <pb ed="V" n="0.0401" /><pb ed="M" n="0.0283" /> jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;</p>

<p rend="gatha2">Pamattabandhanābaddhā, macchāva kumināmukhe;</p>

<p rend="gathalast">Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ saṃkilesabhāge vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ</hi> nāma. Ye sattā <hi rend="bold">kāmandhā</hi> kāmena andhā jālasañchannā taṇhāchadanena chāditā, pamattabandhanāya baddhā bandhitabbā, te satte jarāmaraṇaṃ anveti, yathā taṃ kumināmukhe ye macchā gahitā, te macche jarāmaraṇaṃ anveti iva, evaṃ te satte jarāmaraṇaṃ anveti. Khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva, evaṃ te satte jarāmaraṇaṃ anvetīti yojanā kātabbā. Atha vā khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva, kumināmukhe gahitā macchā jarāmaraṇaṃ anventi iva ca, evaṃ ye sattā kāmandhā pamattabandhanāya bandhitabbā, te sattā jarāmaraṇaṃ anventīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Idaṃ suttaṃyevā’’ti vattabbattā –</p>

<p rend="indent">‘‘Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Katamāni cattāri? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati, imāni kho, bhikkhave, cattāri agatigamanāni. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthā –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;</p>

<p rend="gathalast">Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā’’ti. –</p>

<p rend="bodytext">Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ. <hi rend="bold">Chandā</hi> chandahetunā <hi rend="bold">dosā</hi> dosahetunā <hi rend="bold">bhayā</hi> bhayahetunā <hi rend="bold">mohā</hi> mohahetunā <hi rend="bold">yo</hi> rājādiko <hi rend="bold">yo</hi> vinayadharādiko vā <hi rend="bold">dhammaṃ</hi> sappurisadhammaṃ <hi rend="bold">ativattati</hi> atikkamitvā vattati, <hi rend="bold">tassa</hi> rājādino vā <hi rend="bold">tassa</hi> vinayadharādino vā <hi rend="bold">yaso</hi> kitti ca parivāro ca bhogo ca nihīyati. Candimā kāḷapakkhe pabhāya nihīyati iva, evaṃ nihīyatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakaṃyevā’’ti <pb ed="V" n="0.0402" /><pb ed="M" n="0.0284" /> vattabbattā <hi rend="bold">‘‘manopubbaṅgamā dhammā…pe… cakkaṃva vahato padanti idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</hi>nti vuttaṃ. Attho pākaṭo. <hi rend="bold">Aṭṭhakathāya</hi>mpi vibhatto.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;</p>

<p rend="gathalast">Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma. Nivāpapuṭṭho <hi rend="bold">mahāvarāho</hi> gāmasūkaro <hi rend="bold">niddāyitā</hi> supanasīlo samparivattasāyī hoti iva, evaṃ yo <hi rend="bold">mando</hi> satto yadā mahagghaso hoti, so mando satto <hi rend="bold">middhī</hi> thinamiddhābhibhūto hutvā <hi rend="bold">niddāyitā</hi> muduphassasayane muduhatthehi parāmasito samparivattasāyī punappunaṃ gabbhaṃ upetīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;</p>

<p rend="gathalast">Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggati’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Ayasā</hi> ayato samuṭṭhitaṃ jātamalaṃ <hi rend="bold">tatuṭṭhāya</hi> tato ayato uṭṭhahitvā <hi rend="bold">tameva</hi> ayaṃ khādati iva, evaṃ <hi rend="bold">atidhonacārinaṃ</hi> atikkamitvā dhonacāripuggalaṃ <hi rend="bold">sāni</hi> sayaṃ katāni akusalakammāni duggatiṃ nayantīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati bajjhate ca;</p>

<p rend="gathalast">Evaṃ ayaṃ pecca pajā parattha, sakammunā haññati bajjhate cā’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Sandhimukhe rājapurisādīhi gahito coro <hi rend="bold">sakammunā</hi> attanā katena corakammena haññati ca bajjhate ca yathā, evaṃ <hi rend="bold">ayaṃ</hi> pāpakārinī pajā <hi rend="bold">parattha</hi> paraloke pecca <hi rend="bold">sakammunā</hi> sayaṃ katena akusalakammunā satthādīhi haññati ca addubandhanādīhi bajjhate cāti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sukhakāmāni <pb ed="M" n="0.0285" /> bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;</p>

<p rend="gathalast">Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukha’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0403" /> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attano sukhaṃ <hi rend="bold">esāno</hi> esamāno <hi rend="bold">yo</hi> satto aññāni sukhakāmāni bhūtāni daṇḍena vihiṃsati, <hi rend="bold">so</hi> hiṃsako satto paraloke pecca sukhaṃ na labhatīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo;</p>

<p rend="gathalast">Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;</p>

<p rend="gatha2">So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā;</p>

<p rend="gathalast">Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Nadiṃ taramānānaṃ gunnaṃ puṅgavo jimhaṃ ce gacchati, evaṃ nette jimhaṃ gate sati sabbā <hi rend="bold">tā</hi> gāviyo jimhaṃ gacchanti yathā, evameva manussesu <hi rend="bold">yo</hi> rājā seṭṭhasammato, <hi rend="bold">so</hi> rājā adhammaṃ carati, evaṃ raññe adhammaṃ carante sati itarā pajā <hi rend="bold">pageva</hi> paṭhamameva adhammaṃ carati. Rājā adhammiko ce hoti, evaṃ raññe adhammike sati sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ setīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sukiccharūpā vatime manussā, karonti pāpaṃ upadhīsu rattā;</p>

<p rend="gathalast">Gacchanti te bahujanasannivāsaṃ, nirayaṃ avīciṃ kaṭukaṃ bhayānaka’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Ye manussā <hi rend="bold">upadhīsu</hi> kāmaguṇūpadhīsu <hi rend="bold">rattā</hi> rāgābhibhūtā hutvā <hi rend="bold">pāpaṃ</hi> akusalakammaṃ karonti, <hi rend="bold">ime</hi> pāpakammakarā manussā <hi rend="bold">sukiccharūpā</hi> vata suṭṭhu kicchāpannarūpā vata bhavanti, <hi rend="bold">te</hi> pāpakammakarā manussā kaṭukaṃ bhayānakaṃ bahujanasannivāsaṃ nirayaṃ avīciṃ gacchantīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Phalaṃ ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Idaṃ <pb ed="M" n="0.0286" /> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Phalaṃ</hi> kadaliyā phalaṃ kadaliṃ <hi rend="bold">ve</hi> ekantena hanti yathā, phalaṃ veḷuṃ <hi rend="bold">ve</hi> ekantena hanti yathā, phalaṃ naḷaṃ <hi rend="bold">ve</hi> ekantena hanti yathā, gabbho <hi rend="bold">assatariṃ</hi><pb ed="V" n="0.0404" /> mātaraṃ <hi rend="bold">ve</hi> ekantena hanti yathā, evaṃ sakkāro kāpurisaṃ <hi rend="bold">ve</hi> ekantena hantīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kodhamakkhagaru bhikkhu, lābhasakkāragāravo;</p>

<p rend="gathalast">Sukhette pūtibījaṃva, saddhamme na virūhatī’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Sukhette</hi> sundare khettepi khittaṃ pūtibījaṃ na ruhati iva, evaṃ yo bhikkhu lābhasakkāragāravo <hi rend="bold">kodhaṃ</hi> kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ, <hi rend="bold">makkhaṃ</hi> paraguṇasīlamakkhanalakkhaṇaṃ makkhañca garuṃ katvā carati, so caranto bhikkhu saddhammasmiṃ na ruhatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="91"><hi rend="paranum">91</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ paduṭṭhacittaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi…pe… iti me suta’’nti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Bhikkhave <hi rend="bold">idha</hi> sāsane, loke vā ahaṃ ekaccaṃ puggalaṃ paduṭṭhacittaṃ mama <hi rend="bold">cetasā</hi> tassa <hi rend="bold">ceto</hi> cittaṃ <hi rend="bold">paricca</hi> paricchinditvā buddhacakkhunā evaṃ pajānāmi. ‘‘Kathaṃ pajānāmī’’ti ce puccheyya, yañca paṭipadaṃ paṭipanno, yañca maggaṃ samāruḷho ayaṃ puggalo <hi rend="bold">yathā</hi> yāya duppaṭipadāya yena dummaggena <hi rend="bold">iriyati</hi> pavattati, tāya duppaṭipadāya tena dummaggena <hi rend="bold">imamhi</hi> imasmiṃ <hi rend="bold">samaye</hi> duppaṭipajjanakāle <hi rend="bold">ayaṃ</hi> duppaṭipannaṃ paṭipanno dummaggasamāruḷho puggalo ce kālaṃ kareyya, evaṃ sati ābhataṃ vatthu nikkhittaṃ yathā, evaṃ niraye nikkhitto. Taṃ kissa hetu? Bhikkhave <hi rend="bold">assa</hi> puggalassa cittaṃ <hi rend="bold">paduṭṭhaṃ</hi> padositaṃ <hi rend="bold">hi</hi> yasmā hoti, tasmā nikkhitto. Evaṃ <hi rend="bold">idha</hi> sāsane, loke vā cetopadosahetu ca pana ekacce <hi rend="bold">sattā</hi> puggalā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ upapajjantīti pajānāmīti. Etamatthaṃ bhagavā avoca. <hi rend="bold">Tattha</hi> tasmiṃ sutte etaṃ ‘‘paduṭṭhacittaṃ ñatvāna…pe… nirayaṃ so upapajjatī’’ti gāthāvacanaṃ <hi rend="bold">iti</hi> evaṃ vuccati.</p>

<p rend="bodytext">Satthā <hi rend="bold">idha</hi> sāsane, loke vā paduṭṭhacittaṃ ekaccaṃ puggalaṃ ñatvāna bhikkhūnaṃ santike etamatthaṃ byākāsi. <hi rend="bold">Imamhi</hi> imasmiṃ samaye ayaṃ puggalo ce kālaṃ kayirātha, evaṃ sati paduṭṭhacittasamaṅgī hi nirayasmiṃ upapajjeyya, puggalassa cittaṃ padūsitaṃ <hi rend="bold">hi</hi> yasmā hoti, tasmā upapajjeyya, cetopadosahetu <pb ed="M" n="0.0287" /> sattā duggatiṃ gacchanti ābhataṃ vatthuṃ nikkhipeyya yathā, evamevaṃ <pb ed="V" n="0.0405" /> tathāvidho duppañño <hi rend="bold">so</hi> padosacitto puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayaṃ upapajjatīti ayampi attho bhagavatā vutto, iti <hi rend="bold">me</hi> mayā sutanti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissatha karotha vā;</p>

<p rend="gathalast">Na vo dukkhā pamutyatthi, upeccapi palāyata’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Sappurisā tumhe <hi rend="bold">dukkhassa</hi> jātidukkhajarādukkhabyādhidukkhamaraṇadukkhaapāyadukkha- atītavaṭṭamūlakadukkhaanāgatavaṭṭamūlakadukkhapaccuppannāhāramūlakadukkhāti aṭṭhavidhassa dukkhassa sace bhāyatha, <hi rend="bold">vo</hi> tumhehi <hi rend="bold">dukkhaṃ</hi> tathā aṭṭhavidhaṃ dukkhaṃ sace appiyaṃ, evaṃ sati āvi vā yadi raho vā pāpakaṃ kammaṃ <hi rend="bold">mākattha</hi> mā akattha. Sappurisā tumhe āvi vā yadi raho vā pāpakaṃ kammaṃ sace karissatha vā sace karotha vā, evaṃ sati <hi rend="bold">upeccapi</hi> sañciccāpi <hi rend="bold">palāyataṃ</hi> palāyantānaṃ <hi rend="bold">vo</hi> tumhākaṃ <hi rend="bold">dukkhā</hi> aṭṭhavidhā dukkhato <hi rend="bold">pamutti</hi> muccanaṃ natthevāti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Adhammena dhanaṃ laddhā, musāvādena cūbhayaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Mameti bālā maññanti, taṃ kathaṃ nu bhavissati.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Antarāyā su bhavissanti, sambhatassa vinassati;</p>

<p rend="gathalast">Matā saggaṃ na gacchanti, nanu ettāvatā hatā’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Ye bālā adhammena ca musāvādena ca <hi rend="bold">dhanaṃ</hi> saviññāṇāviññāṇaṃ sabbaṃ labhitabbaṃ dhanaṃ laddhā ubhayaṃ dhanaṃ ‘‘mama dhana’’nti maññanti, tesaṃ bālānaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> ubhayaṃ dhanaṃ <hi rend="bold">kathaṃ</hi> kena nu pakārena bhavissati, adhammena sambhatattā ciraṭṭhitikaṃ na hoti. <hi rend="bold">Antarāyā</hi> rājantarāyādayo antarāyā tesaṃ bālānaṃ bhavissanti. Yena adhammavohārādikena yaṃ dhanaṃ sambhataṃ, <hi rend="bold">assa</hi> adhammavohārādikassa taṃ sambhataṃ dhanaṃ vinassati. <hi rend="bold">Matā</hi> marantā te bālā <hi rend="bold">saggaṃ</hi> sugatiṃ na gacchanti. Sugati hi sobhanehi bhogehi aggoti ‘‘saggo’’ti <pb ed="V" n="0.0406" /> adhippetā <pb ed="M" n="0.0288" />. <hi rend="bold">Ettāvatā</hi> ettakena diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ attahitānaṃ hāyanena te bālā <hi rend="bold">hatā</hi> vinaṭṭhā bhavanti nanūti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kathaṃ khaṇati attānaṃ, kathaṃ mittehi jīrati;</p>

<p rend="gathalast">Kathaṃ vivaṭṭate dhammā, kathaṃ saggaṃ na gacchati’’.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Lobhā khaṇati attānaṃ, luddho mittehi jīrati;</p>

<p rend="gathalast">Lobhā vivaṭṭate dhammā, lobhā saggaṃ na gacchatī’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Yojanattho pākaṭo.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā;</p>

<p rend="gathalast">Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphalaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati;</p>

<p rend="gathalast">Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Dummedhā</hi> nippaññā bālā amittena pāpakaṃ kammaṃ kataṃ iva, evaṃ attanā kaṭukapphalaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ hoti, taṃ pāpakaṃ kataṃ kammaṃ karontā caranti. Yaṃ kammaṃ katvā karonto pacchā anutappati, taṃ kataṃ kammaṃ na sādhu. <hi rend="bold">Yassa</hi> kammassa vipākaṃ <hi rend="bold">rodaṃ</hi> rudanto assumukho paṭisevati, taṃ kataṃ kammaṃ na sādhūti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Dukkaraṃ duttitikkhañca…pe… avītarāgo’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Suttattho <hi rend="bold">aṭṭhakathāyaṃ</hi> vitthārato vutto.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Appameyyaṃ paminanto, kodha vidvā vikappaye;</p>

<p rend="gathalast">Appameyyaṃ pamāyinaṃ, nivutaṃ taṃ maññe akissava’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Idha</hi> sāsane <hi rend="bold">appameyyaṃ</hi> appameyyaguṇaṃ khīṇāsavaṃ puggalaṃ ‘‘ayaṃ khīṇāsavo puggalo ettakasīlo ettakasamādhi ettakapañño’’ti paminanto <hi rend="bold">ko</hi> puthujjano <pb ed="V" n="0.0407" /> vikappaye. Appameyyaṃ khīṇāsavapuggalaṃ <hi rend="bold">pamāyinaṃ</hi> pamāyantaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> puthujjanaṃ ayaṃ <hi rend="bold">nivutaṃ</hi> avakujjapaññaṃ <hi rend="bold">akissavaṃ</hi> apaññanti <hi rend="bold">maññe</hi> maññāmīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Purisassa <pb ed="M" n="0.0289" /> hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe;</p>

<p rend="gathalast">Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Na hi satthaṃ sunisitaṃ, visaṃ halāhalaṃ iva;</p>

<p rend="gathalast">Evaṃ viraddhaṃ pāteti, vācā dubbhāsitā yathā’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Dubbhāsitaṃ</hi> ariyūpavādasaṅkhātaṃ pharusavācaṃ <hi rend="bold">bhaṇaṃ</hi> bhaṇanto bālo duṭṭho puriso <hi rend="bold">yāya</hi> kuṭhārīsadisiyā dubbhāsitavācāya attānaṃ chindati, sā kuṭhārīsadisī dubbhāsitavācā jātassa purisassa mukhe <hi rend="bold">jāyate</hi> jāyati, sā dubbhāsitavācā mukhe jāyati iva, evaṃ sunisitaṃ satthaṃ mukhe na jāyati, yathā halāhalaṃ visaṃ mukhe na jāyati, dubbhāsitā vācā apāyesu <hi rend="bold">viraddhaṃ</hi> puggalaṃ pāteti yathā, evaṃ sunisitaṃ satthaṃ apāyesu na pāteti, halāhalaṃ visaṃ apāyesu na pātetīti yojanā.</p>

<p rend="hangnum" n="92"><hi rend="paranum">92</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;</p>

<p rend="gathalast">Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindati.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Appamatto ayaṃ kali, yo akkhesu dhanaparājayo;</p>

<p rend="gatha2">Sabbassāpi sahāpi attanā, ayameva mahantataro kali;</p>

<p rend="gathalast">Yo sugatesu manaṃ padosaye.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, chattiṃsatī pañca ca abbudāni;</p>

<p rend="gathalast">Yamariyagarahī nirayaṃ upeti, vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Yo</hi> puggalo <hi rend="bold">nindiyaṃ</hi> duccaraṃ dussīlaṃ puggalaṃ pasaṃsati, so pasaṃsako puggalo mukhena kaliṃ <hi rend="bold">vicināti</hi> upacināti, tena kalinā sukhaṃ na vindati. <hi rend="bold">Yo</hi> sucārī sīlavā puggalo pasaṃsiyo hoti, <hi rend="bold">taṃ</hi> vā sucāriṃ vā sīlavantaṃ puggalaṃ <pb ed="V" n="0.0408" /><hi rend="bold">yo</hi> puggalo <pb ed="M" n="0.0290" /> nindati, so nindanto puggalo mukhena kaliṃ <hi rend="bold">vicināti</hi> upacināti, tena kalinā sukhaṃ na vindati.</p>

<p rend="bodytext">Attanā sahāpi <hi rend="bold">sabbassa</hi> dhanassa vasenapi akkhesu yo dhanaparājayo bhavati, <hi rend="bold">ayaṃ kali</hi> ayaṃ dhanaparājayo appamatto hoti. <hi rend="bold">Yo</hi> puggalo sugatesu manaṃ padosaye, tassa puggalassa yo kali bhavati, ayameva kali mahantataro hoti.</p>

<p rend="bodytext">Kasmā? Vācañca manañca paṇidhāya <hi rend="bold">ariyagarahī</hi> puggalo <hi rend="bold">yaṃ</hi> kālaṃ pāpakaṃ nirayaṃ upeti, so kālo ‘‘sataṃ sahassānaṃ nirabbudānañca chattiṃsa nirabbudāni ca pañca abbudāni ca yasmiṃ kāle gaṇīyantī’’ti tena kālena samo hoti, tasmā mahantataro hotīti yojanā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Yo lobhaguṇe anuyutto…pe…</p>

<p rend="gathalast">Gacchasi kho papataṃ ciraratta’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Yo</hi> puggalo lobhaguṇe <hi rend="bold">anuyutto</hi> anu punappunaṃ yutto hoti, <hi rend="bold">so</hi> puggalo <hi rend="bold">aññe</hi> puggale vacasā paribhāsati, assaddho kadariyo <hi rend="bold">avadaññū</hi> buddhānaṃ ovādaññū na hoti, maccharī pesuṇiyaṃ pesuṇiyasmiṃ anuyutto hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Mukhadugga</hi> mukhavisama <hi rend="bold">vibhūta</hi> vigatabhūta anariya <hi rend="bold">bhūnahu</hi> buddhivināsaka pāpaka dukkaṭakāri <hi rend="bold">purisanta</hi> purisalāmaka <hi rend="bold">kali</hi> alakkhi avajātaputta tvaṃ nerayiko asi. <hi rend="bold">Idha</hi> idāni bahubhāṇī mā hohi.</p>

<p rend="bodytext">Ahitāya rajaṃ attani <hi rend="bold">mā ākirasi</hi> mā pakkhipasi. Kibbisakāri tvaṃ <hi rend="bold">sante</hi> khīṇāsave puggale garahasi, bahūni duccaritāni kammāni carasi, caritvā tvaṃ <hi rend="bold">cirarattaṃ</hi> racanavirahitaṃ <hi rend="bold">papataṃ</hi> narakaṃ nirayaṃ gacchasi <hi rend="bold">kho</hi> ekaṃsenāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti <pb ed="V" n="0.0409" /> pucchati. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā…pe… chāyāva anapāyinī’’ti idaṃ vāsanābhāge puññabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vāsanābhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>

<p rend="bodytext" n="93"><hi rend="paranum">93</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Mahānāmo <pb ed="M" n="0.0291" /> sakko bhagavantaṃ etadavoca…pe… apāpikā kālaṅkiriyā’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāge puññabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vāsanābhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena na hiṃsati;</p>

<p rend="gathalast">Attano sukhamesāno, pecca so labhate sukha’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ…pe… rājā ce hoti dhammiko’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>

<p rend="bodytext" n="94"><hi rend="paranum">94</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati…pe… evaṃ pajānātī’’ti idaṃ suttampi vāsanā…pe… suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kasmā bhagavā janapadacārikaṃ caratī’’ti puccheyya, sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ caranti. Katamehi sattahi? Desantaragatānaṃ veneyyānaṃ vinayanatthaṃ, tatra ṭhitānaṃ ussukkasamuppādanatthaṃ, sāvakānaṃ ekasmiṃ ṭhāne nibaddhavāsanivāraṇatthaṃ, attano ca tattha nibaddhavāse anāsaṅgadassanatthaṃ, sambuddhavasitaṭṭhānatāya desānaṃ cetiyabhāvasampādanatthaṃ, bahūnaṃ sattānaṃ dassanūpasaṅkamanādīhi puññoghappasavanatthaṃ, avuṭṭhiādiupaddavūpasamanatthañcāti imehi sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ carantīti janapadacaraṇakāraṇaṃ veditabbaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, sahassaṃ kappakoṭiyo;</p>

<p rend="gathalast">Deve ceva manusse ca, sesena parinibbuto’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Sahassaṃ kappakoṭiyo</hi>ti sahassaṃ attabhāvato koṭiyo.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Assatthe <pb ed="V" n="0.0410" /> haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape;</p>

<p rend="gathalast">Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhiṃhaṃ patissato.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ajja tiṃsaṃ tato kappā, nābhijānāmi duggatiṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tisso vijjā sacchikatā, tassā saññāya vāsanā’’ti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Haritobhāse</hi>ti haritaobhāse. <hi rend="bold">Alabhiṃha</hi>nti ahaṃ alabhiṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Piṇḍāya <pb ed="M" n="0.0292" /> kosalaṃ puraṃ…pe… vipāko hoti acintiyo’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Aggapuggalo anukampako taṇhānighātako <hi rend="bold">muni</hi> sambuddho purebhattaṃ <hi rend="bold">piṇḍāya</hi> piṇḍaṃ paṭiggaṇhituṃ kosalaṃ puraṃ pāvisi.</p>

<p rend="bodytext">Yassa purisassa hatthe sabbapupphehi alaṅkato <hi rend="bold">vaṭaṃsako</hi> pupphavaṭaṃsakova atthi, <hi rend="bold">so</hi> ayaṃ puriso rājamaggena kosalapuraṃ pavisantaṃ bhikkhusaṅghapurakkhataṃ devamānusapūjitaṃ sambuddhaṃ addasa, disvā haṭṭho cittaṃ pasādesi; pasādetvā sambuddhaṃ upasaṅkami.</p>

<p rend="bodytext">Upasaṅkamitvā <hi rend="bold">so</hi> ayaṃ <hi rend="bold">pasanno</hi> hutvā surabhiṃ vaṇṇavantaṃ manoramaṃ taṃ vaṭaṃsakaṃ sambuddhassa sehi pāṇībhi upanāmesi.</p>

<p rend="bodytext">Tato buddhassa <hi rend="bold">lapanantarā</hi> lapanassa vadanassa antarā aggisikhā vaṇṇā sahassaraṃsi <hi rend="bold">okkā</hi> pabhā nikkhami, abbhā vijju nikkhamati iva, evaṃ ānanā sahassaraṃsi nikkhamitvā ādiccabandhuno sīse tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ <hi rend="bold">karitvāna</hi> parivaṭṭetvā muddhani antaradhāyatha.</p>

<p rend="bodytext">Ānando acchariyaṃ abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ <hi rend="bold">idaṃ</hi> pāṭihāriyaṃ disvā cīvaraṃ ekaṃsaṃ karitvā etaṃ abravi – ‘‘mahāmuni, sitakammassa hetu ko? Taṃ hetuṃ byākarohi, dhammāloko bhavissatī’’ti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yassa</hi> bhagavato sabbadhammesu ñāṇaṃ sadā pavattati, kaṅkhāvitaraṇo muni so bhagavā kaṅkhiṃ vematikaṃ <pb ed="V" n="0.0411" /> ānandaṃ theraṃ etaṃ abravi. Ānanda, yo sopuriso mayi cittaṃ pasādayi, so puriso caturāsītikappāni duggatiṃ na gamissati, devesu devasobhaggaṃ dibbaṃ rajjaṃ pasāsitvā manujesu <hi rend="bold">raṭṭhe</hi> sakalaraṭṭhe manujindo rājā bhavissati. <hi rend="bold">So</hi> puriso carimaṃ pabbajitvā, dhammataṃ sacchikatvā ca dhutarāgo <hi rend="bold">vaṭaṃsako</hi> nāma paccekabuddho bhavissati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tathāgate vā</hi> sammāsambuddhe vā pacceka<hi rend="bold">sambuddhe</hi> vā <hi rend="bold">tassa</hi> tathāgatassa sāvake vā citte pasannamhi dakkhiṇā appakā nāma natthi.</p>

<p rend="bodytext">Buddhā <hi rend="bold">evaṃ</hi> ettakāti acintiyā bhavanti. <hi rend="bold">Buddhadhammā</hi> buddhaguṇā <hi rend="bold">evaṃ</hi> ettakāti acintiyā bhavanti, acintiye pasannānaṃ <hi rend="bold">vipāko</hi> puññavipāko <hi rend="bold">evaṃ</hi> ettakoti acintiyo hotīti etaṃ abravīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="96"><hi rend="paranum">96</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Idhāhaṃ <pb ed="M" n="0.0293" />, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ…pe… ayampi attho vutto bhagavatā iti me suta’’nti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Bhikkhave, <hi rend="bold">idha</hi> imasmiṃ sāsane ahaṃ ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ mama cetasā ekaccassa puggalassa <hi rend="bold">ceto</hi> cittaṃ paricca buddhacakkhunā evaṃ pajānāmi, <hi rend="bold">yathā</hi> yena pakārena ayaṃ puggalo yañca dānādi<hi rend="bold">paṭipadaṃ</hi> paṭipanno, yañca dassanādi<hi rend="bold">maggaṃ</hi> samāruḷho hutvā taṃ paṭipadaṃ, maggañca <hi rend="bold">iriyati</hi> pavatteti, <hi rend="bold">imamhi</hi> imasmiñca samaye <hi rend="bold">ayaṃ</hi> puggalo ce kālaṃ kareyya, evaṃ sati ābhataṃ vatthuṃ nikkhipati yathā, evaṃ tāya paṭipadāya tena maggena sagge attanikkhitto bhave. Taṃ kissa hetu? Bhikkhave, <hi rend="bold">assa</hi> puggalassa cittaṃ <hi rend="bold">hi</hi> yasmā <hi rend="bold">pasannaṃ</hi> pasāditaṃ, tasmā nikkhitto bhave. <hi rend="bold">Idha</hi> sāsane, loke vā ekacce <hi rend="bold">sattā</hi> puggalā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ cetopasādahetu kho pana upapajjantīti evaṃ ahaṃ pajānāmīti bhagavā etamatthaṃ avoca. <hi rend="bold">Tattha</hi> tasmiṃ atthe saṅgahavasena pavattaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> ‘‘pasannacittaṃ ñatvāna…pe… saggaṃ so upapajjatī’’ti gāthāvacanaṃ vuccati. Ayampi attho bhagavatā vutto, iti <hi rend="bold">me</hi> mayā sutanti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ…pe… etādisaṃ katapuññā labhi’’nti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <hi rend="bold">Nāri</hi> devadhītā <hi rend="bold">suvaṇṇacchadanaṃ</hi> suvaṇṇālaṅkārehi chāditaṃ nāvaṃ āruyha tiṭṭhasi, <hi rend="bold">pokkharaṇiṃ</hi> devapokkharaṇiṃ ogāhasi, padumaṃ pāṇinā chindasi.</p>

<p rend="bodytext">Devate <pb ed="V" n="0.0412" /><hi rend="bold">kena</hi> kammena <hi rend="bold">te</hi> tava tādiso vaṇṇo tādiso ānubhāvo tādisī juti bhavati, devate <hi rend="bold">te</hi> tava ye keci bhogā manasā icchitā bhavanti, te bhogā ca kena kammena uppajjanti. Devate me pucchitā tvaṃ <hi rend="bold">saṃsa</hi> saṃsāhi <hi rend="bold">idaṃ</hi> sabbaṃ kissa kammassa ca phalanti sakko pucchati.</p>

<p rend="bodytext">Devarājena pucchitā sā devadhītā attamanā hutvā pañhaṃ puṭṭhā sakkassa byākāsi. Devarājā <hi rend="bold">addhānaṃ</hi> dīghamaggaṃ paṭipannā ahaṃ yasassino <hi rend="bold">kassapassa</hi> bhagavato manoramaṃ thūpaṃ addassaṃ, disvā <hi rend="bold">tattha</hi> thūpe cittaṃ pasādesiṃ. Pasannāhaṃ sehi pāṇīhi padumapupphehi pūjesiṃ. Tasseva kammassa idaṃ sabbaṃ phalaṃ vipāko bhave. Katapuññāhaṃ etādisaṃ phalaṃ alabhinti sakkassa byākāsi. Iti me sutanti mahāmoggallāno vadatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Yathāniddhāritasuttāniyeva <pb ed="M" n="0.0294" /> vāsanābhāgiyasuttāni paripuṇṇānī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘dānakathā sīlakathā saggakathā puññakathā puññavipākakathāti idaṃ vāsanābhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Tattha yāya desanāya dānañca dānaphalañca dassitaṃ, sā desanā <hi rend="bold">dānakathā</hi> nāma. Yāya desanāya sīlañca sīlaphalañca dassitaṃ, sā desanā <hi rend="bold">sīlakathā</hi> nāma. Yāya desanāya saggā ca saggesu nibbattāpakañca kammaṃ dassitaṃ, sā <hi rend="bold">saggakathā</hi> nāma. Yāya desanāya dānasīlabhāvanādivasena dasavidhaṃ puññakammaṃ dassitaṃ, sā <hi rend="bold">puññakathā</hi> nāma. Yāya desanāya tādisassa puññakammassa vividho ayaṃ vipāko imassa puññassa vipākoti niyametvā dassito, sā <hi rend="bold">puññavipākakathā</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Dasabaladharānaṃ</hi> sammāsambuddhānaṃ uddissakatesu sarīradhātuṃ abbhantare ṭhapetvā paṃsūhi katesu thūpesu ye narā pasannā, te narā <hi rend="bold">tattha</hi> thūpe <hi rend="bold">kāraṃ</hi> puññaṃ katvā saggesu uppajjitvā pamodantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="97"><hi rend="paranum">97</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Devaputtasarīravaṇṇā</hi> devaputtasarīrasadisavaṇṇā <hi rend="bold">subhagasaṇṭhiti</hi> sobhaggayuttasaṇṭhānā <hi rend="bold">sabbe</hi> janā udakena paṃsuṃ temetvā thūpaṃ vaḍḍhetha, so ayaṃ thūpo kassa puggalassa thūpoti pucchati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sugatte</hi> sundaragatte devate <hi rend="bold">tasmiṃ</hi> thūpe pasannā ime devamanujā <hi rend="bold">kāraṃ</hi> puññaṃ karontā hutvā jarāmaraṇato <pb ed="V" n="0.0413" /> pamuccare. So ayaṃ thūpo mahesino dasabaladhammadhārino sugatassa thūpoti veditabboti āhāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yāhaṃ</hi> yā ahaṃ mahesino thūpaṃ cattāri uppalāni ca mālañca abhiropayiṃ, tena mayā kataṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> puññaṃ uḷāraṃ vata <hi rend="bold">āsi</hi> ahosi. <hi rend="bold">Tato</hi> kappato ajja kappā tiṃsaṃ dharanti satthuno thūpaṃ pūjetvā tattakāni duggatiṃ na jānāmi, vinipātaṃ na gacchāmīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Ahaṃ <hi rend="bold">bāttiṃsalakkhaṇadharassa</hi> bāttiṃsalakkhaṇadharena sampannassa vijitavijayassa lokanāthassa thūpaṃ apūjesiṃ, pūjetvā <hi rend="bold">satasahassaṃ kappe</hi> āyukappe pamudito āsiṃ. Mayā yaṃ puññaṃ pasutaṃ, tena puññena vinipātaṃ <hi rend="bold">anāgantuna</hi> anāgantvā <hi rend="bold">devasobhaggaṃ</hi> sampattiṃ ca devarajjāni ca tāni akāriṃ <pb ed="M" n="0.0295" />. Atha vā devasobhaggañca mayā kāritaṃ, rajjāni ca mayā kāritāni.</p>

<p rend="bodytext">Adantadamakassa sāsane <hi rend="bold">yaṃ cakkhu</hi> paññācakkhu paṇihitaṃ, tathā <hi rend="bold">cittaṃ</hi> yaṃ vimuttacittaṃ paṇihitaṃ, taṃ sabbaṃ paññācakkhu vimuttacittaṃ <hi rend="bold">me</hi> mayā laddhaṃ, ahaṃ vidhutalatāsaṅkhātataṇhā hutvā <hi rend="bold">vimuttacittā</hi> phalavimuttacittasampannā amhīti avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="98"><hi rend="paranum">98</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vimuttacitte</hi> phalavimuttacittasampanne <hi rend="bold">akhile</hi> pañcacetokhīlarahite anāsave <hi rend="bold">araṇavihārimhi</hi> araṇavihārasīle <hi rend="bold">asaṅgamānase</hi> alaggamānase paccekabuddhasmiṃ sāmākapatthodanamattameva dakkhiṇaṃ adāsiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tasmiṃ</hi> paccekabuddhe <hi rend="bold">uttamaṃ dhammaṃ</hi> paccekabodhidhammaṃ <hi rend="bold">okappayiṃ</hi> ‘‘so uttamo dhammo atthī’’ti saddahiṃ. <hi rend="bold">Evaṃ</hi> ariyavihārena vihārīhi paccekabuddhehi <hi rend="bold">me</hi> mama saṅgamo kato <hi rend="bold">siyā</hi> bhave, kudāsupi ca ahaṃ apekkhavā mā bhaveyyanti mānasaṃ tasmiñca dhamme <hi rend="bold">paṇidhesiṃ</hi> ‘‘iminā paccekabuddhena laddhadhammaṃ ahampi sacchikareyya’’nti cittaṃ paṇidahiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tasseva</hi> paccekabuddhe katasseva kammassa vipākato ahaṃ dīghāyukesu <hi rend="bold">amamesu</hi> ‘‘mama pariggaho’’ti pariggahābhāvena apariggahesu visesagāmīsu ahīnagāmīsu <hi rend="bold">kurūsu</hi> uttarakurūsu <hi rend="bold">pāṇīsu</hi> sattesu sahassakkhattuṃ <hi rend="bold">upapajjatha</hi> upapajjiṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tasseva <pb ed="V" n="0.0414" /> kammassa vipākato vicitramālābharaṇānulepīsu <hi rend="bold">yasassīsu</hi> parivāravantesu <hi rend="bold">tidaso</hi> devo ahaṃ visiṭṭhakāyūpagato hutvā sahassakkhattuṃ upapajjatha.</p>

<p rend="bodytext">Tasseva kammassa vipākato ahaṃ vimuttacitto akhīlo anāsavo hutvā <hi rend="bold">hitāhitāsīhi</hi> kusalākusalavītivattehi antimadehadhāribhi <hi rend="bold">imehi</hi> paccekabuddhehi, buddhasāvakehi vā <hi rend="bold">me</hi> mama samāgamo āsi.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Sīlavato yaṃ icchitaṃ, taṃ samijjhate’’ti imaṃ vacanaṃ tathāgato jino paccakkhaṃ katvā avaca kho, <hi rend="bold">yathā yathā</hi> yena yena pakārena me manasā vicintitaṃ, <hi rend="bold">tathā</hi> tathā tena tena pakārena samiddhaṃ bhavati. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> bhavo antimo bhavoti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Ekatiṃsamhi <pb ed="M" n="0.0296" /> kappamhi jino anejo anantadassī <hi rend="bold">‘‘sikhī’’</hi>ti itināmako uppajji. Tassāpi bhagavato rājā bhātā <hi rend="bold">sikhiddhe</hi> ca sikhī itināmake buddhe ca tassa bhagavato <hi rend="bold">dhamme</hi> ca abhippasanno lokavināyakamhi parinibbute sati devātidevassa naruttamassa mahesino vipulaṃ mahantaṃ samantato gāvutikaṃ thūpaṃ akāsiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tasmiṃ</hi> thūpe <hi rend="bold">baliṃ</hi> pūjābaliṃ abhihārī manusso jātisumanaṃ paggayha pahaṭṭho pūjesi. <hi rend="bold">Assa</hi> manussassa ekaṃ pupphaṃ vātena paharitaṃ hutvā patitaṃ. Ahaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> patitaṃ ekaṃ pupphaṃ gahetvā <hi rend="bold">tasseva</hi> pupphasāmikassa adāsiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">So</hi> manusso pupphasāmiko abhippasannacitto hutvā maṃ ‘‘tvameva etaṃ ekaṃ pupphaṃ pūjā’’ti adāsi. <hi rend="bold">Dadāsī</hi>ti ettha da-kāro āgamo. Ahaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> ekaṃ pupphaṃ gahetvā <hi rend="bold">buddhaṃ</hi> buddhaguṇaṃ punappunaṃ anussaranto yasmiṃ kappe abhiropayiṃ, <hi rend="bold">tato</hi> kappato ajja kappā tiṃsaṃ ahesuṃ. Tesu kappesu duggatiṃ nābhijānāmi, vinipātañca na gacchāmi, idaṃ phalaṃ thūpapūjāya phalanti avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Brahmadattassa</hi> brahmadattanāmakassa rājino kapilaṃ nāma nagaraṃ <hi rend="bold">suvibhattaṃ</hi> bhāgato suṭṭhu vibhattaṃ, <hi rend="bold">mahāpathaṃ</hi> mahāpathasampannaṃ <hi rend="bold">ākiṇṇaṃ,</hi> nānājātikehi manussehi paripuṇṇaṃ, iddhaṃ phītañca āsi.</p>

<p rend="bodytext">Pañcālānaṃ <pb ed="V" n="0.0415" /> tattha puruttame ahaṃ kummāsaṃ vikkiṇiṃ, so ahaṃ yasassinaṃ <hi rend="bold">upariṭṭhaṃ</hi> upasamīpe ṭhitaṃ ariṭṭhaṃ nāma <hi rend="bold">sambuddhaṃ</hi> paccekabuddhaṃ addasiṃ, disvā haṭṭho cittaṃ pasādetvā naruttamaṃ ariṭṭhaṃ me gehasmiṃ <hi rend="bold">yaṃ</hi> dhuvabhattaṃ <hi rend="bold">vijjatha</hi> vijji, tena dhuvabhattena nimantesiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yato ca</hi> yasmiṃ kāle ca kattiko yassaṃ pannarasīpuṇṇo, sā <hi rend="bold">puṇṇamāsī</hi> pannarasī upaṭṭhitā, <hi rend="bold">tato ca</hi> tasmiṃ kāle ca ahaṃ navaṃ dussayugaṃ gayha <hi rend="bold">ariṭṭhassa</hi> ariṭṭhanāmakassa paccekabuddhassa upanāmesiṃ.</p>

<p rend="bodytext">Naruttamo anukampako kāruṇiko taṇhānighātako <hi rend="bold">muni</hi> paccekabuddho <hi rend="bold">pasannacittaṃ</hi> maṃ ñatvāna paṭiggaṇhi.</p>

<p rend="bodytext">Ahaṃ <pb ed="M" n="0.0297" /> kalyāṇaṃ buddhavaṇṇitaṃ kammaṃ karitvāna deve ca manusse ca sandhāvitvā tato cuto bārāṇasiyaṃ nagare aḍḍhe kulasmiṃ seṭṭhissa ekaputtako uppajjiṃ, pāṇehi ca piyataro āsiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tato ca</hi> tasmiṃ kāle viññutaṃ patto hutvā devaputtena codito ahaṃ pāsādā oruhitvāna <hi rend="bold">sambuddhaṃ</hi> bhagavantaṃ gotamaṃ upasaṅkamiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">So</hi> sambuddho bhagavā gotamo anukampāya me dhammaṃ adesesi. <hi rend="bold">Dukkhaṃ</hi> dukkhasaccañca <hi rend="bold">dukkhasamuppādaṃ</hi> samudayasaccañca <hi rend="bold">dukkhassa atikkamaṃ</hi> nirodhasaccañca ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ dukkhūpasamagāminaṃ <hi rend="bold">maggaṃ</hi> maggasaccañca iti cattāri saccāni desitāni, taduppādakaṃ dhammaṃ <hi rend="bold">muni</hi> bhagavā gotamo adesayi.</p>

<p rend="bodytext">Ahaṃ <hi rend="bold">tassa</hi> bhagavato gotamassa vacanaṃ sutvā sāsane rato hutvā vihariṃ, ahaṃ rattindivaṃ atandito hutvā samathaṃ paṭivijjhiṃ.</p>

<p rend="bodytext">Ajjhattañca ye āsavā, bahiddhā ca ye āsavā maggena samucchinnā āsuṃ, <hi rend="bold">sabbe</hi> te āsavā <hi rend="bold">me</hi> mama vijjiṃsu, puna na ca uppajjare.</p>

<p rend="bodytext">Dukkhaṃ ‘‘pariyantakataṃ yassa dukkhassā’’ti <hi rend="bold">pariyantakataṃ</hi> āsi, ayaṃ samussayo jātimaraṇasaṃsāro <pb ed="V" n="0.0416" /><hi rend="bold">carimo</hi> antimo āsi, idāni imassa attabhāvassa anantaraṃ punabbhavo mama natthīti avocāti yojanā. Yaṃ nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ udāharaṇavasena niddhāritaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> nānāvidhaṃ suttaṃ vāsanābhāge puññakoṭṭhāse visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vāsanābhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tattha</hi> tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Uddhaṃ</hi> brahmaloke <hi rend="bold">adho</hi> kāmāvacare bhave <hi rend="bold">sabbadhi</hi> sabbesu bhavesu <hi rend="bold">vippamutto</hi> arahā <hi rend="bold">‘‘ayaṃ</hi> nāma dhammo ahaṃ asmī’’ti anānupassī, evaṃ vimutto arahā atiṇṇapubbaṃ oghaṃ apunabbhavāya <hi rend="bold">udatāri</hi> uttiṇṇoti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāge sekkhadhamme visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">nibbedhabhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti <pb ed="M" n="0.0298" /> vattabbattā <hi rend="bold">‘‘sīlavato’’</hi>tiādi vuttaṃ. Ānanda, sīlavato puggalassa ‘‘kinti <hi rend="bold">me</hi> mama avippaṭisāro <hi rend="bold">jāyeyya</hi> pavatteyyā’’ti cetanā <hi rend="bold">na karaṇīyā</hi> na kātabbā. Ānanda, sīlavato avippaṭisāro yaṃ <hi rend="bold">jāyeyya</hi> pavatteyya, <hi rend="bold">esā</hi> avippaṭisārassa jāyanā pavattanā dhammatā bhavati. Ānanda, <hi rend="bold">avippaṭisārinā</hi> puggalena ‘‘kinti <hi rend="bold">me</hi> mama pāmojjaṃ <hi rend="bold">jāyeyya</hi> pavatteyyā’’ti cetanā na karaṇīyā, ānanda, <hi rend="bold">avippaṭisārino</hi> puggalassa pāmojjaṃ yaṃ <hi rend="bold">jāyeyya</hi> pavatteyya, <hi rend="bold">esā</hi> pāmojjassa jāyanā pavattanā dhammatā. Sesesupi imassa yojanānayānusārena yojanānayo gahetabbo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttampi nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ātāpino</hi> kilesānaṃ ātāpena sammappadhānena samannāgatassa <hi rend="bold">jhāyato</hi> jhāyantassa <hi rend="bold">brāhmaṇassa</hi> bāhitapāpassa khīṇāsavassa <hi rend="bold">dhammā</hi> anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā <hi rend="bold">yadā</hi> yasmiṃ kāle <hi rend="bold">have</hi> ekantena <hi rend="bold">pātubhavanti</hi> uppajjanti. Atha vā <hi rend="bold">dhammā</hi> catuariyasaccadhammā <hi rend="bold">pātubhavanti</hi> pakāsayanti abhisamayavasena pākaṭā honti. <hi rend="bold">Atha</hi> vā pātubhavanakāle <hi rend="bold">assa</hi> ātāpino jhāyato brāhmaṇassa khīṇāsavassa sabbā kaṅkhā <hi rend="bold">vapayanti</hi> apagacchanti nirujjhanti. Kasmā? <hi rend="bold">Sahetudhammaṃ</hi> avijjādikena hetunā saha pavattaṃ saṅkhārādikaṃ sukhena asammissaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ <hi rend="bold">yato</hi> yasmā <hi rend="bold">pajānāti</hi> aññāsi paṭivijjhati <pb ed="V" n="0.0417" />, tato tasmā vapayanti apagacchanti nirujjhantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Dutiyagāthāyaṃ pana <hi rend="bold">paccayānaṃ khayaṃ</hi> khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ <hi rend="bold">yato</hi> yasmā <hi rend="bold">avedi</hi> aññāsi paṭivijjhi, tato tasmā sabbāpi kaṅkhā vapayantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tissa, tvaṃ kiṃ nu kujjhasi? Mā kujjhi, tissa, <hi rend="bold">te</hi> tava <hi rend="bold">akkodho</hi> akujjhanaṃ <hi rend="bold">varaṃ</hi> uttamaṃ, <hi rend="bold">hi</hi> saccaṃ, tissa, tayā kodhamānamakkhavinayatthaṃ brahmacariyaṃ vussati nūti bhagavā avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Āraññaṃ</hi> āraññakaṃ paṃsukūlikaṃ <hi rend="bold">aññātuñchena</hi> aññātaanabhilakkhitagharapaṭipāṭiyā ṭhatvā uñchena piṇḍapātacaraṇavīriyena laddhena missakabhojanena yāpentaṃ nandaṃ <hi rend="bold">kadā</hi> kāle ahaṃ passeyyanti avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Gotama <pb ed="M" n="0.0299" />, <hi rend="bold">kiṃsu</hi> katamaṃ <hi rend="bold">chetvā</hi> vadhitvā vadhanto kodhapariḷāhena aparidayhamāno hutvā sukhaṃ <hi rend="bold">seti</hi> sayati, <hi rend="bold">kiṃsu</hi> katamaṃ <hi rend="bold">chetvā</hi> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā na socati, gotama, tvaṃ kissa ekadhammassa <hi rend="bold">vadhaṃ</hi> vadhanaṃ rocesīti brāhmaṇo pucchati.</p>

<p rend="bodytext">Brāhmaṇa, <hi rend="bold">kodhaṃ</hi> kujjhanaṃ <hi rend="bold">chetvā</hi> vadhitvā vadhanto kodhapariḷāhena aparidayhamāno hutvā sukhaṃ <hi rend="bold">seti</hi> sayati, <hi rend="bold">kodhaṃ</hi> kujjhanaṃ <hi rend="bold">chetvā</hi> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā na socati, <hi rend="bold">visamūlassa</hi> visasadisassa dukkhassa mūlabhūtassa <hi rend="bold">madhuraggassa</hi> madhurasaṅkhātassa sukhapariyosānassa <hi rend="bold">kodhassa</hi> kujjhanassa <hi rend="bold">vadhaṃ</hi> vadhanaṃ <hi rend="bold">ariyā</hi> buddhādayo puggalā pasaṃsanti. <hi rend="bold">Hi</hi> saccaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> kodhaṃ kujjhanaṃ <hi rend="bold">chetvā</hi> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā <hi rend="bold">seti</hi> sayatīti yojanā. <hi rend="bold">Madhuraggassā</hi>ti ca madhuraṃ cetasikasukhaṃ assādaaggaṃ pariyosānaṃ assa kodhassāti <hi rend="bold">madhuraggo</hi>ti samāso veditabbo. Kujjhantassa hi akkositvā paribhāsitvā paharitvā pariyosāne cetasikasukhassādo uppajjatīti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Gotama, hananto dhīro uppatitaṃ <hi rend="bold">kiṃsu</hi> katamaṃ <hi rend="bold">hane</hi> haneyya. Vinodento dhīro jātaṃ <hi rend="bold">kiṃsu</hi><pb ed="V" n="0.0418" /> katamaṃ <hi rend="bold">vinodaye</hi> vinodayeyya. Pajahanto dhīro <hi rend="bold">kiṃ ca</hi> katamaṃ <hi rend="bold">pajahe</hi> pajaheyya. Dhīrassa <hi rend="bold">kissa</hi> dhammassa abhisamayo sukhoti devatā pucchati.</p>

<p rend="bodytext">Devaputta, hananto dhīro uppatitaṃ <hi rend="bold">kodhaṃ</hi> kujjhanaṃ <hi rend="bold">hane</hi> haneyya. Vinodento dhīro jātaṃ rāgaṃ <hi rend="bold">vinodaye</hi> vinodayeyya. Pajahanto dhīro avijjaṃ <hi rend="bold">pajahe</hi> pajaheyya. Saccadhammassa abhisamayo sukhoti bhagavā avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="101"><hi rend="paranum">101</hi><hi rend="dot">.</hi> Bhagavā sattiyā <hi rend="bold">omaṭṭho</hi> uparito yāva heṭṭhā viddho puriso sattippahānāya vīriyaṃ ārabhati viya, agginā matthake <hi rend="bold">ḍayhamāno</hi> ādittasiro puriso agginibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati iva, evaṃ kāmarāgena ḍayhamāno bhikkhu <hi rend="bold">kāmarāgappahānāya</hi> kāmarāgavikkhambhanāya appamatto vāyamamāno <hi rend="bold">sato</hi> satisampanno hutvā <hi rend="bold">paribbaje</hi> vihareyyāti devatā kathesi.</p>

<p rend="bodytext">Bhagavā <pb ed="M" n="0.0300" /> pana ‘‘samucchedappahānāya vīriyaṃ ārabhīyatī’’ti dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’</hi>tiādimāha. Devaputta, sattiyā <hi rend="bold">omaṭṭho</hi> puriso sattippahānāya vīriyaṃ ārabhati viya, agginā matthake <hi rend="bold">ḍayhamāno</hi> ādittasiro puriso agginibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati iva, evaṃ sakkāyadiṭṭhiyā abhibhūto bhikkhu sakkāyadiṭṭhiyā <hi rend="bold">pahānāya</hi> maggena samucchedappahānāya appamatto vāyamamāno <hi rend="bold">sato</hi> satisampanno hutvā <hi rend="bold">paribbaje</hi> vihareyyāti bhagavā avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Sabbe <hi rend="bold">nicayā</hi> bhogā <hi rend="bold">khayantā</hi> khayapariyosānā bhavanti, sabbe <hi rend="bold">samussayā</hi> dhammā <hi rend="bold">patanantā</hi> patanapariyosānā bhavanti, <hi rend="bold">sabbesaṃ</hi> sattānaṃ maraṇamāgamma <hi rend="bold">sabbesaṃ</hi> sattānaṃ jīvitaṃ addhuvaṃ bhavati, iti <hi rend="bold">etaṃ</hi> vuttappakāraṃ <hi rend="bold">bhayaṃ</hi> bhayahetuṃ <hi rend="bold">maraṇaṃ</hi> sammutimaraṇaṃ <hi rend="bold">apekkhamāno paṇḍito sukhāvahāni</hi> diṭṭhadhammikasamparāyikasukhāvahāni <hi rend="bold">puññāni</hi> dānasīlabhāvanāmayapuññāni kayirāthāti devatā avoca.</p>

<p rend="bodytext">Devaputta, sabbe <hi rend="bold">nicayā</hi> bhogā <hi rend="bold">khayantā</hi> khayapariyosānā, sabbe <hi rend="bold">samussayā</hi> dhammā <hi rend="bold">patanantā</hi> patanapariyosānā, <hi rend="bold">sabbesaṃ</hi> sattānaṃ maraṇamāgamma <hi rend="bold">sabbesaṃ</hi> sattānaṃ jīvitaṃ addhuvaṃ, iti <hi rend="bold">etaṃ</hi> vuttappakāraṃ <hi rend="bold">bhayaṃ</hi> bhayahetuṃ maraṇaṃ apekkhamāno <hi rend="bold">santipekkho</hi> sabbasaṅkhārupasamaṃ nibbānaṃ apekkhamāno <pb ed="V" n="0.0419" /> paṇḍito <hi rend="bold">lokāmisaṃ</hi> kāmaguṇaṃ <hi rend="bold">pajahe</hi> pajaheyyāti bhagavā avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Māvidha <hi rend="bold">yesaṃ</hi> munīnaṃ cittaṃ <hi rend="bold">jhānarataṃ</hi> jhāne rataṃ hoti, te munayo sukhaṃ sayanti na socanti. <hi rend="bold">Paññavā</hi> maggapaññavā susamāhito āraddhavīriyo <hi rend="bold">pahitatto</hi> nibbānaṃ pesitacitto puggalo duttaraṃ <hi rend="bold">oghaṃ</hi> saṃsāroghaṃ tarati.</p>

<p rend="bodytext">Kāmasaññāya <hi rend="bold">virato</hi> vigatacitto yo khīṇāsavo <hi rend="bold">sabbasaṃyojanātīto</hi> arahattamaggena sabbe saṃyojane atīto nandibhavaparikkhīṇo ahosi, <hi rend="bold">so</hi> khīṇāsavo <hi rend="bold">gambhīre</hi> saṃsāraṇṇave na sīdatīti yojanā. Nandisaṅkhātā taṇhā ca kāmabhavarūpabhavaarūpabhavā ca <hi rend="bold">nandibhavā,</hi> nandibhavā parikkhīṇā yassa khīṇāsavassāti <hi rend="bold">nandibhavaparikkhīṇo</hi>ti samāso veditabbo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Arahataṃ</hi><pb ed="M" n="0.0301" /> arahantānaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ <hi rend="bold">dhammaṃ</hi> sucaritādibhedañca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedañca dhammaṃ yo paṇḍito <hi rend="bold">saddahāno</hi> saddahanto hutvā nibbānappattiyā <hi rend="bold">appamatto</hi> vicakkhaṇo hutvā <hi rend="bold">sussūsaṃ</hi> sussūsanto bhave, so paṇḍito <hi rend="bold">paññaṃ</hi> lokiyalokuttarapaññaṃ <hi rend="bold">labhate</hi> labhati.</p>

<p rend="bodytext">Yo vīriyavā puggalo <hi rend="bold">patirūpadesakārī</hi> desakālādīni ahāpetvā lokiyalokuttaradhammapatirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karoti, <hi rend="bold">dhuravā</hi> cetasikavīriyena anikkhittadhuro <hi rend="bold">uṭṭhātā</hi> kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno hoti, so vīriyavā puggalo <hi rend="bold">dhanaṃ</hi> lokiyalokuttaradhanaṃ <hi rend="bold">vindate</hi> adhigacchati. <hi rend="bold">Saccena</hi> vacīsaccena ca paramatthasaccena ca buddhādiko saccadhamme ṭhito sappuriso kittiṃ pappoti. <hi rend="bold">Dadaṃ</hi> dadanto yaṃ kiñci icchitaṃ patthitaṃ catusaṅgahavatthuṃ dadanto saṅgahanto sappuriso <hi rend="bold">mittāni</hi> ekantamittāni <hi rend="bold">ganthati</hi> sampādeti, <hi rend="bold">evaṃ</hi> catūhi saccadhammadhiticāgehi samannāgato so sappuriso <hi rend="bold">asmā</hi> lokā paraṃ lokaṃ <hi rend="bold">pecca</hi> gantvā ekantena sokakāraṇassa abhāvato na socatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Gotama, sabbaganthappahīno tīhi bhavehi vippamutto <hi rend="bold">sato</hi> satisampanno tvaṃ, samaṇo, <hi rend="bold">aññaṃ</hi> devamanussādikaṃ <hi rend="bold">yaṃ anusāsasi</hi> yaṃ anusāsanaṃ karosi, <hi rend="bold">taṃ</hi> anusāsanaṃ sabbaganthappahīnassa <pb ed="V" n="0.0420" /> tīhi bhavehi <hi rend="bold">vippamuttassa</hi> samaṇassa <hi rend="bold">te</hi> tava na sādhūti sakkanāmako mārapakkhiko yakkho gāthāya ajjhabhāsi.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Sakka</hi> sakkanāmaka yakkha anukampitena purisena saddhiṃ yena kenaci <hi rend="bold">vaṇṇena</hi> kāraṇena <hi rend="bold">saṃvāso</hi> ekasmiṃ ṭhāne sahavāso jāyati, <hi rend="bold">taṃ</hi> anukampitabbaṃ sahavāsagataṃ purisaṃ sappañño manasā <hi rend="bold">anukampituṃ na arahati</hi> anukampituṃyeva arahati. Yā <hi rend="bold">anukampā</hi> karuṇā, yā <hi rend="bold">anuddayā</hi> mettā, muditā ca uppannā, tāya anukampāya karuṇāya, tāya anuddayāya mettāya muditāya ca samussāhitena pasannena manasā yo <hi rend="bold">sappañño</hi> sappuriso <hi rend="bold">aññaṃ</hi> devamanussādikaṃ <hi rend="bold">yaṃ anusāsati</hi> yaṃ anusāsanaṃ karoti, so sappañño sappuriso tena anusāsanena <hi rend="bold">saṃyutto</hi> kāmacchandādīnaṃ saṃyojanānaṃ vasena ananulomasaṃyogena saṃyutto na hotīti bhagavā avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="102"><hi rend="paranum">102</hi><hi rend="dot">.</hi> Samaṇa <pb ed="M" n="0.0302" />, rāgo ca doso ca ime dve dhammā <hi rend="bold">kutonidānā,</hi> kiṃnidānā, kiṃpaccayā bhavanti, arati ca rati ca lomahaṃso ca ime tayo kutojā kuto bhavanti? Kumārakā <hi rend="bold">dhaṅkaṃ</hi> kākaṃ gahetvā pāde dīghasuttakena bandhitvā suttakoṭiṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā osajanti iva, evaṃ manovitakkā kuto samuṭṭhāya cittaṃ osajantīti sūcilomayakkho bhagavantaṃ pucchi.</p>

<p rend="bodytext">Rāgo ca doso ca ime dve dhammā <hi rend="bold">itonidānā</hi> ito attabhāvato nidānā jāyanti; arati ca rati ca lomahaṃso ca ime tayo <hi rend="bold">itojā</hi> ito attato bhavanti; kumārakā <hi rend="bold">dhaṅkaṃ</hi> kākaṃ gahetvā pāde dīghasuttakena bandhitvā suttakoṭiṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā osajanti iva, evaṃ manovitakkā <hi rend="bold">ito</hi> attabhāvato samuṭṭhāya cittaṃ osajanti.</p>

<p rend="bodytext">Nigrodhassa <hi rend="bold">khandhajā</hi> pārohā sākhāsu jāyanti iva, vane rukkhaṃ nissāya jātā <hi rend="bold">māluvā</hi> latā taṃ rukkhaṃ ajjhottharitvā <hi rend="bold">vitatā</hi> otatavitatā tiṭṭhati iva, evaṃ, yakkha, tvaṃ suṇohi <hi rend="bold">snehajā</hi> taṇhāsnehato jātā <hi rend="bold">attasambhūtā</hi> attani sambhūtā puna anekappakārā <hi rend="bold">manovitakkā</hi> pāpamanovitakkā ceva taṃsampayuttakilesā ca <hi rend="bold">kāmesu</hi> vatthukāmesu <hi rend="bold">visattā</hi> laggā saṃsibbitā ṭhitā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ye</hi> paṇḍitā ‘‘yaṃ nidānaṃ assa attabhāvassā’’ti <hi rend="bold">yatonidānaṃ naṃ</hi> kilesagahanaṃ samudayasaccaṃ <pb ed="V" n="0.0421" /> pajānanti, <hi rend="bold">te</hi> paṇḍitā attabhāvasaṅkhātassa dukkhasaccassa nidānabhūtaṃ <hi rend="bold">naṃ</hi> kilesagahanaṃ samudayasaccaṃ maggasaccena <hi rend="bold">vinodenti. Apunabbhavāya</hi> apunabhavasaṅkhātāya nirodhasaccatthāya <hi rend="bold">atiṇṇapubbaṃ</hi> anamatagge saṃsāre supinenāpi atiṇṇapubbaṃ <hi rend="bold">duttaraṃ imaṃ oghaṃ</hi> catubbidhaṃ saṃkilesoghaṃ tarantīti bhagavā avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhagavā, samaṇadhammassa karaṇaṃ nāma <hi rend="bold">dukkaraṃ,</hi> bhagavā, samaṇadhammassa karaṇaṃ nāma <hi rend="bold">sudukkaraṃ</hi> suṭṭhutaraṃ dukkara’’nti eko kulaputto pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā ariyabhūmiṃ appatvā kālaṃ katvā devaloke nibbatto, so devaputto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha. Kāmada, sīlasamāhitā <hi rend="bold">ṭhitattā</hi> ṭhitasabhāvā satta <hi rend="bold">sekkhā</hi> puggalā <hi rend="bold">dukkaraṃ vāpi</hi> samaṇadhammaṃ karonti. <hi rend="bold">Anagāriyupetassa</hi> anagāriyaṃ niggehabhāvaṃ upagatassa pabbajitassa <pb ed="M" n="0.0303" /><hi rend="bold">tuṭṭhi</hi> catupaccayasantoso sukhāvahā hotī’’ti bhagavā avoca.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhagavā, <hi rend="bold">yadidaṃ</hi> yā esā tuṭṭhi sukhāvahā, esā tuṭṭhi dullabhā’’ti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, <hi rend="bold">yesaṃ</hi> sekkhānaṃ mano divā ca ratto ca <hi rend="bold">bhāvanāya rato</hi> cittavūpasame rato, te sekkhā dullabhaṃ vāpi tussanaṃ labhantī’’ti bhagavā avoca.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhagavā, <hi rend="bold">yadida</hi>ṃ yaṃ idaṃ cittaṃ bhāvanāya rataṃ, taṃ cittaṃ dussamādaha’’nti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, ye ariyā indriyūpasame rattindivaṃ ratā, te ariyā dussamādahaṃ vāpi cittaṃ samādahanti, kāmada, te ariyā maccuno <hi rend="bold">jālaṃ</hi> kilesajālaṃ chetvā maggaṃ gacchantī’’ti bhagavā avoca.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhagavā, yo maggo pubbabhāgapaṭipadāvasena visamo, so maggo duggamo’’ti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, ariyā duggame visame vāpi maggaṃ gacchanti, anariyā visame magge avaṃsirā papatanti, ariyānaṃ so maggo samova bhave, na asamo. <hi rend="bold">Hi</hi> saccaṃ <hi rend="bold">visame</hi> visattakāye ariyā samā bhavantī’’ti bhagavā avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="103"><hi rend="paranum">103</hi><hi rend="dot">.</hi> Yaṃ jetavanaṃ isisaṅghanisevitaṃ dhammarājena āvutthaṃ, idaṃ taṃ jetavanaṃ mama <hi rend="bold">pītisañjananaṃ</hi> pītiyā sañjananaṃ karaṃ hi karaṃ eva.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kammaṃ</hi> maggacetanākammañca <hi rend="bold">vijjā</hi> maggapaññā ca <hi rend="bold">dhammo</hi> samādhi ceva samādhipakkhiko ca <pb ed="V" n="0.0422" /> dhammo <hi rend="bold">sīlaṃ,</hi> sīle ṭhitassa <hi rend="bold">jīvitaṃ</hi> uttamaṃ, <hi rend="bold">etena</hi> aṭṭhaṅgikena maggena sattā sujjhanti, gottena vā dhanena vā sattā na sujjhanti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tasmā</hi> maggeneva sattānaṃ visujjhanato attano atthaṃ <hi rend="bold">sampassaṃ</hi> passanto paṇḍito poso <hi rend="bold">yoniso</hi> upāyena <hi rend="bold">dhammaṃ</hi> bodhipakkhiyadhammaṃ <hi rend="bold">vicine</hi> vicineyya, <hi rend="bold">evaṃ</hi> vicinane sati <hi rend="bold">tattha</hi> ariyamagge vicinanto puggalo sujjhati.</p>

<p rend="bodytext">Sāriputto sīlena ca upasamena ca pāraṅgato iva, evaṃ yopi bhikkhu sīlena ca upasamena ca pāraṅgato, so bhikkhu <hi rend="bold">etāva paramo</hi> sāriputtasadisova siyāti anāthapiṇḍikanāmo devaputto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āhāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Atītaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0304" /> atītakkhandhapañcakaṃ taṇhādiṭṭhīhi nānvāgameyya, <hi rend="bold">anāgataṃ</hi> anāgatakkhandhapañcakaṃ taṇhādiṭṭhīhi <hi rend="bold">nappaṭikaṅkhe</hi> na pattheyya. <hi rend="bold">Yaṃ</hi> yasmā atītaṃ <hi rend="bold">pahīnaṃ</hi> niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā atītassa pahīnattā niruddhattā atthaṅgatattā nānvāgameyya. <hi rend="bold">Yaṃ</hi> yasmā anāgataṃ appattaṃ, tasmā na paṭikaṅkhe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Paccuppannaṃ</hi> khandhapañcakaṃ vayadhammaṃ yattha yattha santāne vā, yattha yattha araññādīsu vā uppannaṃ, <hi rend="bold">tattha tattha</hi> santāne vā, <hi rend="bold">tattha tattha</hi> araññādīsu vā naṃ paccuppannadhammaṃ yāhi aniccānupassanādīhi vipassati, tāhi aniccānupassanādīhi nibbānaṃ rāgādīhi asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ bhavati, <hi rend="bold">taṃ</hi> nibbānaṃ vipassako puggalo vidvā nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appento hutvā <hi rend="bold">anubrūhaye</hi> vaḍḍheyya.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ātappaṃ</hi> saṃkilesānaṃ ātapantaṃ vīriyaṃ ajjeva <hi rend="bold">kiccaṃ</hi> kātabbaṃ, suve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko <hi rend="bold">jaññā</hi> jāneyya, ‘‘suve vā dānādipuññaṃ jānissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ‘‘ajjeva karissāmī’’ti evaṃ vīriyaṃ kātabbaṃ. <hi rend="bold">Hi</hi> saccaṃ maraṇakāraṇabhāvatāya ahivicchikavisasatthādianekāya senāya vasena <hi rend="bold">mahāsenena tena</hi> maccunā saddhiṃ mittasanthavākārena vā lañjadānena vā saṅgaraṃ natthīti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Evaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0423" /> manasi katvā <hi rend="bold">vihāriṃ</hi> viharantaṃ ātāpiṃ ahorattaṃ <hi rend="bold">atanditaṃ</hi> analasaṃ uṭṭhāhakaṃ sappurisaṃ ‘‘bhaddekaratto’’ti santo muni <hi rend="bold">ve</hi> ekantena <hi rend="bold">ācikkhate</hi> ācikkhatiyevāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Cattārimāni bhikkhave’’</hi>tyādisuttaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pākaṭaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="104"><hi rend="paranum">104</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu <hi rend="bold">katamaṃ</hi> suttaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yassa</hi> uttamapurisassa cittaṃ selūpamaṃ <hi rend="bold">ṭhitaṃ</hi> lokadhammavātehi nānukampati, <hi rend="bold">rajanīyesu</hi> lābhādīsu virattaṃ bhave, so uttamapuriso <hi rend="bold">kopaneyye</hi><pb ed="M" n="0.0305" /> alābhādike na kuppati, tassa uttamapurisassa cittaṃ evaṃ aniccatādinā bhāvitaṃ, <hi rend="bold">naṃ</hi> bhāvitacittaṃ uttamapurisaṃ vītikkantalokadhammahetukaṃ dukkhaṃ kuto essatīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ asekkhabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">asekkhabhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma. Esa nayo ito paresupi veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ idamevā’’ti vattabbabhāvato <hi rend="bold">‘‘āyasmato cā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Yo brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā <hi rend="bold">bāhitapāpadhammo</hi> bhave, so brāhmaṇo niggatahuṃhuṃkattā <hi rend="bold">nihuṃhuṅko</hi> bhave, niggatakilesakasāvattā <hi rend="bold">nikkasāvo</hi> bhave, sīlasaṃvarena saṃyatacittatāya <hi rend="bold">yatatto</hi> bhave, yo brāhmaṇo catumaggañāṇavedehi antaṃ nibbānaṃ gatattā <hi rend="bold">vedantagū</hi> bhave, dhammena vusitabrahmacariyattā <hi rend="bold">vusitabrahmacariyo</hi> bhave. Yassa brāhmaṇassa kuhiñci loke <hi rend="bold">ussadā</hi> rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussado natthi, so brāhmaṇo <hi rend="bold">brahmavādaṃ</hi> ‘‘ahaṃ brāhmaṇomhī’’ti vācaṃ vadeyyāti bhagavā avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Ye buddhā <hi rend="bold">pāpake</hi> akusale dhamme bāhitvā sadā caranti <hi rend="bold">satā</hi> satisampannā khīṇasaṃyojanā, te buddhā lokasmiṃ brāhmaṇāti <hi rend="bold">ve</hi> ekantena kathīyantīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yattha</hi> nibbāne āpo ca pathavī ca tejo ca vāyo ca <hi rend="bold">na gādhati</hi> na patiṭṭhahati, <hi rend="bold">tattha</hi><pb ed="V" n="0.0424" /> nibbāne <hi rend="bold">sukkā</hi> gahā ceva tārakā ca na jotanti, <hi rend="bold">tattha</hi> nibbāne ādicco nappakāsati, <hi rend="bold">tattha</hi> nibbāne candimā na bhāti, <hi rend="bold">tattha</hi> nibbāne tamo na vijjati.</p>

<p rend="bodytext">Yo brāhmaṇo <hi rend="bold">attanā</hi> sayaṃ muni monena yadā taṃ nibbānaṃ <hi rend="bold">avedi</hi> vindati paṭilabhati paṭivijjhati, <hi rend="bold">atha</hi> paṭivijjhanakkhaṇe so brāhmaṇo <hi rend="bold">rūpā</hi> rūpadhammato ca <hi rend="bold">arūpā</hi> arūpadhammato ca <hi rend="bold">sukhadukkhā</hi> sukhadukkhato ca pamuccatīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Yakkha, yo brāhmaṇo <hi rend="bold">sakesu</hi> sakaattabhāvesu <hi rend="bold">dhammesu</hi> upādānakkhandhesu saccesu, dhammesu ca pāragū hoti, <hi rend="bold">atha</hi> pāragamanakkhaṇe so brāhmaṇo <hi rend="bold">etaṃ</hi> ajakalāpakaṃ tayā vuttaṃ etaṃ <hi rend="bold">pisācaṃ</hi> kilesapisācañca <pb ed="M" n="0.0306" />, tayā kataṃ <hi rend="bold">akkulañca</hi> akkulaṃ, pakkulakaraṇaṃ ativattatīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Yo bhikkhu <hi rend="bold">āyantiṃ</hi> āgacchantiṃ purāṇadutiyikaṃ bhariyaṃ vā, aññaṃ āgacchantiṃ itthiṃ vā cittena na abhinandati, <hi rend="bold">pakkamantiṃ</hi> purāṇadutiyikaṃ bhariyaṃ vā, aññaṃ pakkamantiṃ itthiṃ vā cittena na socati, <hi rend="bold">saṅgā</hi> pañcavidhatopi saṅgato muttaṃ saṅgāmajiṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> bhikkhuṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti ahaṃ vadāmīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ettha</hi> nadiyaṃ bahujano nhāyati, so bahujano nhāyako <hi rend="bold">udakena</hi> udakanhānena sucī na hoti. <hi rend="bold">Yamhi</hi> puggale <hi rend="bold">saccaṃ,</hi> saccato sesa<hi rend="bold">dhammo</hi> ca atthi, so puggalo sucī ca hoti, so puggalo brāhmaṇo ca hotīti avocāti yojanā; suciasucibhāvo <hi rend="bold">ṭīkāyaṃ</hi> vitthārato vuttova.</p>

<p rend="bodytext">Ātāpino jhāyato yassa brāhmaṇassa <hi rend="bold">dhammā</hi> saccadhammā yadā <hi rend="bold">have</hi> ekantena pātubhavanti, tadā dhammānaṃ pātubhavanakkhaṇe so brāhmaṇo mārasenaṃ <hi rend="bold">vidhūpayaṃ</hi> vidhūpayanto tiṭṭhati. ‘‘Kimivā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘sūriyova obhāsayamantalikkha’’</hi>nti vuttaṃ. Sūriyo antalikkhaṃ obhāsayanto tiṭṭhati iva, evaṃ tiṭṭhatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Yo paṃsukūliko bhikkhu sabbāni cattāri <hi rend="bold">yogāni</hi> upātivatto sakiñcane loke <hi rend="bold">akiñcano iriyati</hi> catubbidhairiyāpathaṃ vatteti. <hi rend="bold">Apahānadhammaṃ</hi> kenaci maggena appahānasabhāvaṃ appattakāyena appattaṃ <hi rend="bold">tevijjapattaṃ,</hi> iriyamānaṃ santindriyaṃ taṃ paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ tumhe passatha.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ājāniyaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0425" /> purisaājānīyaṃ <hi rend="bold">jātibalanisedhaṃ</hi> ‘‘ahaṃ jātibrāhmaṇo’’ti jātimattakena pavattamānabalanisedhakaṃ taṃ paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ sambahulā uḷārā devatā brahmaṃ vimānaṃ upasaṅkamitvā <hi rend="bold">idha</hi> sāsane, brahmavimāne vā pasannacittā hutvā namassanti. <hi rend="bold">Nidhā</hi>ti ca ettha <hi rend="bold">na</hi>-kāro āgamo.</p>

<p rend="bodytext">Purisājañña <hi rend="bold">te</hi> tava amhākaṃ namo atthu, purisuttama <hi rend="bold">te</hi> tava amhākaṃ namo atthu, yassa <hi rend="bold">te</hi> tava nissayaṃ mayaṃ nābhijānāma, so tvaṃ kiṃ puggalaṃ nissāya jhāyasīti avocunti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Ye <pb ed="M" n="0.0307" /> bhikkhū kālena kālaṃ dhammassavanavasena cirarattaṃ sametikā bhavanti, ime bhikkhū sahāyā honti vata. <hi rend="bold">Nesaṃ</hi> sahāyānaṃ bhikkhūnaṃ <hi rend="bold">dhamme</hi> buddhappavedite dhamme saddhammo sameti.</p>

<p rend="bodytext">Kappinena ariyappavedite dhamme suvinītā te sahāyakā bhikkhū savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ <hi rend="bold">dehaṃ</hi> attabhāvaṃ dhārentīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sithilaṃ</hi> vīriyaṃ ārabbha sabbadukkhappamocanaṃ idaṃ nibbānaṃ yogāvacarena na adhigantabbaṃ, <hi rend="bold">appena</hi> appakena thāmasā idaṃ nibbānaṃ na adhigantabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ayañca</hi> yogāvacaro bhikkhu daharo, yo puriso savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ <hi rend="bold">dehaṃ</hi> attabhāvaṃ dhāreti, so <hi rend="bold">ayaṃ</hi> puriso so uttamapurisovāti avocāti yojanā. ‘‘Puriso’’ti vattabbe chandānurakkhaṇavasena ‘‘poriso’’ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Mogharāja, dubbaṇṇako lūkhacīvaro sadā <hi rend="bold">sato</hi> satisampanno khīṇāsavo ca visaṃyutto ca katakicco ca anāsavo ca tevijjo ca iddhippatto ca cetopariyāyakovido ca so bhikkhu savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ dehaṃ dhāretīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="105"><hi rend="paranum">105</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Tathāgato’’</hi>tiādīsu yojanā pākaṭā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttaṃ asekkhabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">asekkhabhāgiyaṃ</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext" n="106"><hi rend="paranum">106</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ <pb ed="V" n="0.0426" /> asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca sutta’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu <hi rend="bold">katamaṃ</hi> suttaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ nāmāti pucchati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Channaṃ</hi> āpattiṃ āpajjitvā channaṃ chādentaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso ativassati, <hi rend="bold">vivaṭaṃ</hi> āpattiṃ āpajjitvā vivaṭaṃ desentaṃ ācikkhantaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso nātivassati, <hi rend="bold">tasmā</hi> channassa ativassanato ca vivaṭassa nātivassanato ca <hi rend="bold">channaṃ</hi> chāditabbaṃ āpattiṃ <hi rend="bold">vivaretha</hi> desetha ārocetha <pb ed="M" n="0.0308" />, <hi rend="bold">evaṃ</hi> vivaraṇe sati <hi rend="bold">taṃ</hi> vivarantaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso nātivassatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Imasmiṃ sutte kittakena saṃkileso dassito, kittakena vāsanā dassitā’’ti pucchitabbattā ‘‘channamativassatī’’ti saṃkileso, ‘vivaṭaṃ nātivassatī’ti vāsanā, ‘tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’ti ayaṃ saṃkileso ca vāsanā cā’’ti vuttaṃ. <hi rend="bold">‘‘Channamativassatī’’</hi>ti ettakena saṃkileso dassito. <hi rend="bold">‘‘Vivaṭaṃ nātivassatī’’</hi>ti ettakena vāsanā dassitā. <hi rend="bold">‘‘Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’</hi>ti ettakena ayaṃ saṃkileso ca dassito, ayaṃ vāsanā ca dassitā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘channaṃ…pe... vassatī’’ti suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca vāsanābhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘cattārome mahārājā’’</hi>tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesu catūsu puggalesu katame puggalā saṃkilesabhāgiyā, katame puggalā vāsanābhāgiyā’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha yo ca puggalo’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu catūsu tamotamaparāyaṇādīsu puggalesu. Tassattho pākaṭo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘cattārome’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyesu dvīsu puggalesu ca vāsanābhāgiyesu dvīsu puggalesu ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ nāmā’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">tattha katamaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0427" /><hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Ayasaṃ yaṃ bandhanañca dārujaṃ yaṃ bandhanañca pabbajaṃ yaṃ bandhanañca loke atthi, <hi rend="bold">taṃ</hi> ayasādibandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti <hi rend="bold">dhīrā</hi> buddhādayo paṇḍitapurisā na āhu. Maṇikuṇḍalesu ca puttesu ca dāresu ca yā <hi rend="bold">sārattarattā</hi> balavarāgarattā apekkhā loke vijjati, taṃ sārattarattaapekkhāsaṅkhātaṃ rāgabandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti <hi rend="bold">dhīrā</hi> paṇḍitapurisā āhu. Iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> sārattarattaapekkhāsaṅkhāto akusaladhammo <hi rend="bold">saṃkileso</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kena <pb ed="M" n="0.0309" /> nibbedho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘eta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Dhīrā</hi> paṇḍitapurisā <hi rend="bold">etaṃ</hi> rāgabandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti āhu. <hi rend="bold">Etaṃ</hi> rāgabandhanaṃ <hi rend="bold">ohārinaṃ</hi> heṭṭhā apāyaṃ avaharaṇaṃ hoti, <hi rend="bold">sithilaṃ</hi> bandhanaṭṭhāne chaviādīni akopetattā sithilaṃ hoti, <hi rend="bold">duppamuñcaṃ</hi> lobhavasena ekavārampi uppannassa rāgabandhanassa dummocayattā duppamuñcaṃ hoti, paṇḍitapurisā <hi rend="bold">etampi</hi> vuttappakāraṃ rāgabandhanampi maggena <hi rend="bold">chetvāna</hi> anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya paribbajanti. Iti iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> maggo <hi rend="bold">nibbedho</hi> dassito. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ayasa’’ntiādikaṃ suttaṃ rāgādisaṃkilesabhāge visaye ca vāsanābhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext" n="107"><hi rend="paranum">107</hi><hi rend="dot">.</hi> Bhikkhave, <hi rend="bold">yañca ceteti</hi> yañca cetanaṃ nibbatteti, <hi rend="bold">yañca pakappeti</hi> yañca pakappanaṃ karoti, <hi rend="bold">yañca anuseti</hi> yañca anusayanaṃ bhavati, <hi rend="bold">etaṃ</hi> cetanaṃ etaṃ pakappanaṃ etaṃ anusayanaṃ viññāṇassa ṭhitiyā <hi rend="bold">ārammaṇaṃ</hi> paccayo hoti. <hi rend="bold">Ārammaṇe</hi> paccaye sati tassa abhisaṅkhāra <hi rend="bold">viññāṇassa</hi> patiṭṭhā hoti. Tasmiṃ abhisaṅkhāra<hi rend="bold">viññāṇe</hi> patiṭṭhite viruḷhe sati āyatiṃ <hi rend="bold">punabbhavābhinibbatti</hi> viññāṇādinibbatti hoti. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā sati āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ sambhavati. Āyatiṃ soka…pe… samudayo hoti.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, ce no ceteti, ce no pakappeti, <hi rend="bold">atha</hi> tathāpi ce <hi rend="bold">anuseti</hi> anusayanaṃ bhavati, evaṃ sati <hi rend="bold">etaṃ</hi> anusayanaṃ <hi rend="bold">viññāṇassa</hi> abhisaṅkhāraviññāṇassa <hi rend="bold">ārammaṇaṃ</hi> paccayo hoti…pe… samudayo hoti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> vuttappakāro cetayanādiko akusaladhammo <hi rend="bold">saṃkileso</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kena <pb ed="V" n="0.0428" /> nibbedho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘yato cā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, yato ca ariyamaggiko neva ceteti, no ca pakappeti, no ca anuseti, etaṃ acetayanaṃ etaṃ akappanaṃ etaṃ ananusayanaṃ <hi rend="bold">viññāṇassa</hi> abhisaṅkhāraviññāṇassa <hi rend="bold">ārammaṇaṃ</hi> paccayo na hoti…pe… āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ nirujjhati, āyatiṃ soka…pe… yāsā nirujjhanti…pe… nirodho hoti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> ariyamaggo <hi rend="bold">nibbedho</hi> dassito. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yañca bhikkhave’’tiādikaṃ suttaṃ <pb ed="M" n="0.0310" /> saṃkilesabhāge visaye ca nibbedhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext" n="108"><hi rend="paranum">108</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, assutavā puthujjano <hi rend="bold">samuddo</hi> jalasāgarasamuddo ‘‘samuddo samuddo’’ti bhāsati. Kenaṭṭhena bhāsati? Duppūraṇaṭṭhena ca saṃsaraṇaṭṭhena ca duratikkamanaṭṭhena ca samuddoti bhāsati. Evaṃ sati, bhikkhave, eso jalasāgarasamuddo <hi rend="bold">ariyassa</hi> bhagavato vinaye vuttappakāraṭṭhena samuddo na hoti. Bhikkhave, <hi rend="bold">eso</hi> jalasāgarasamuddo mahā udakarāsi mahā udakaṇṇavo hoti. Bhikkhave, cakkhu purisassa samuddo hoti, <hi rend="bold">tassa</hi> cakkhussa <hi rend="bold">rūpamayo</hi> rūpāyatanamayo vego. Kenaṭṭhena? Pathavito yāva akaniṭṭhabrahmalokā nīlādirūpārammaṇaṃ samosarantampi duppūraṇaṭṭhena ca anamatagge saṃsāre saṃsaraṇaṭṭhena ca duratikkamanaṭṭhena ca cakkhumeva samuddo hoti. Nīlādirūpāyatanassa appameyyassa appameyyena ūmimayena vegena saṃsaraṇaṭṭhena nīlādirūpameva vego hoti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> cakkhu samuddo rūpamayo vego ca <hi rend="bold">saṃkileso</hi> saṃkilesahetu dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘yo ta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Yasmiṃ arahattaphale ṭhito <hi rend="bold">yo</hi> arahā rūpamayaṃ taṃ vegaṃ <hi rend="bold">sahati</hi> manāpe rūpe rāgaṃ, amanāpe rūpe dosaṃ, asamapekkhane mohaṃ anuppādento hutvā upekkhakabhāvena sahati, <hi rend="bold">ayaṃ</hi> arahā, bhikkhave, saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagahaṃ sarakkhasaṃ cakkhusamuddaṃ atarīti vuccati, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti vuccati. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> arahattaphalabhūto <hi rend="bold">asekkho</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Sotaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0429" /><pb ed="M" n="0.0311" /><hi rend="bold">bhikkhave’’</hi>tiādīsupi iminā nayena yathāsambhavaṃ attho veditabbo. Idaṃ ‘‘samuddo’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca asekkhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘chayime’’</hi>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, lokasmiṃ sattānaṃ <hi rend="bold">anayāya</hi> anatthāya pāṇīnaṃ byābādhāya ime mayā vuccamānā baḷisā cha bhavanti. Katame cha? Bhikkhave, <hi rend="bold">cakkhuviññeyyā</hi> cakkhuviññāṇena viññeyyā iṭṭhā <hi rend="bold">kantā</hi> kāmanīyā <hi rend="bold">manāpā</hi> manavaḍḍhakā <hi rend="bold">piyarūpā</hi> piyasabhāvā <hi rend="bold">kāmūpasaṃhitā</hi> kilesakāmasahitā <hi rend="bold">rajanīyā rūpā</hi> nīlādirūpārammaṇā santi, <hi rend="bold">taṃ</hi> vuttappakāraṃ rūpaṃ bhikkhu <hi rend="bold">ce abhinandati</hi> sappītikataṇhāya abhimukho nandati, <hi rend="bold">ce abhivadati</hi> ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vadāpentiyā taṇhāyanavasena abhivadati, <hi rend="bold">ce ajjhosāya tiṭṭhati</hi> gilitvā viya pariniṭṭhapetvā tiṭṭhati, evaṃ sati, bhikkhave, <hi rend="bold">ayaṃ</hi> bhikkhu ‘‘gilitabaḷiso…pe… pāpimato’’ti vuccati. Ettha ca nīlādibhedena anekavidhattā ‘‘rūpā iṭṭhā…pe… rajanīyā’’ti bahuvacananiddeso katopi rūpāyatanarūpārammaṇabhāvena ca cakkhuviññeyyabhāvena ca ekavidhataṃ anativattanato ‘‘ta’’nti ekavacananiddeso katoti veditabbo. <hi rend="bold">‘‘Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā’’</hi>tiādīsupi iminā nayena yathāsambhavaṃ attho veditabbo. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> cakkhuviññeyyādiko chabbidho baḷiso <hi rend="bold">saṃkileso</hi> kilesahetu dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘santi cā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Abhedi</hi> bhindi, <hi rend="bold">paribhedi</hi> parisamantato bhindi. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> arahattaphalabhūto <hi rend="bold">asekkho</hi> dassito. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘chayime’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext" n="109"><hi rend="paranum">109</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ayaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0312" /><hi rend="bold">loko</hi> sattaloko <hi rend="bold">santāpajāto</hi> ñātibyasanādivasena jātasokasantāpo ceva rāgādivasena <pb ed="V" n="0.0430" /> jātapariḷāhasantāpo ca <hi rend="bold">phassapareto</hi> anekehi dukkhasamphassehi abhibhūto <hi rend="bold">rodaṃ</hi> rodanto vadati. Kinti vadati? Attanā phuṭṭhaṃ dukkhaṃ abhāvitakāyatāya adhivāsetuṃ asakkonto hutvā ‘‘aho dukkhaṃ, īdisaṃ dukkhaṃ mayhaṃ sattunopi mā hotū’’tiādinā rodanto vilapanto vadati, ‘‘kasmā evaṃ vadatī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘attato yena yena hi maññantī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Ete sattā yena yena kāmajjhosādinā pakārena attato dukkhassa paṭikāraṃ maññanti, <hi rend="bold">tato</hi> pakārato <hi rend="bold">aññathā</hi> aññena pakārena <hi rend="bold">taṃ</hi> dukkhaṃ tikicchitabbaṃ <hi rend="bold">hi</hi> yasmā hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Aññathābhāvī</hi>ti yasmā rodaṃ rodanto vadati, yena yena vā paravihiṃsādipakārena attano vaḍḍhiṃ maññanti āsīsanti, tato pakārato aññathā avaḍḍhi eva hoti. <hi rend="bold">Taṃ</hi> āsīsitabbaṃ aññathābhāvi avaḍḍhitabhāvi eva <hi rend="bold">hi</hi> yasmā hoti, tasmā maññitabbassa āsīsitabbassa aññathā bhavanasīlattā rodaṃ rodanto vadati, ayaṃ sattaloko rodanto ca hutvā vadati. ‘‘Ki’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘bhavasatto’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Bhavasatto</hi> kāmabhavādīsu satto visatto loko <hi rend="bold">bhavameva</hi> kāmabhavādibhavameva abhinandati. <hi rend="bold">Yaṃ</hi> bhavaṃ abhinandati, taṃ jarāmaraṇādianekabyasanānubandhattā bhayānakaṭṭhena <hi rend="bold">bhayaṃ</hi> hoti. <hi rend="bold">Yassa</hi> yato jarāmaraṇādito bhāyati, taṃ jarāmaraṇādidukkhassa adhiṭṭhānabhāvato <hi rend="bold">dukkhaṃ</hi> dukkhādhiṭṭhānaṃ hoti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> santāpādiko <hi rend="bold">saṃkileso</hi> saṃkilesahetu dassito.</p>

<p rend="bodytext">Saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘bhavavippahānāya kho’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Bhavavippahānāya kho pana</hi> kāmabhavādikassa bhavassa pajahanatthāya eva idaṃ mayā adhigataṃ magga<hi rend="bold">brahmacariyaṃ</hi> vussati. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> brahmacariyabhūto maggo <hi rend="bold">nibbedho</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhavavippahānāyā’’tiādinā ekantena niyyānikamaggo nibbedho ācariyena dassito, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo aniyyānikamaggo’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘ye hi keci samaṇā vā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Hi</hi>-saddo vācāsiliṭṭhattho. Ye keci samaṇā vā ye keci brāhmaṇā vā <hi rend="bold">bhavena</hi><pb ed="M" n="0.0313" /> rūpabhavena <hi rend="bold">bhavassa</hi> kāmabhavassa vippamokkhaṃ āhaṃsu, <hi rend="bold">bhavena</hi> arūpabhavena <hi rend="bold">bhavassa</hi> kāmabhavassa ceva rūpabhavassa ca vippamokkhaṃ āhaṃsu, sabbe te samaṇā vā sabbe te brāhmaṇā vā <hi rend="bold">bhavasmā</hi> vuttappakārabhavato avippamuttā bhavantīti ahaṃ vadāmi.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Rūpabhavādinā <pb ed="V" n="0.0431" /> ye ca kāmabhavādibhavassa vippamokkhaṃ āhaṃsū’’ti vattabbattā vibhavena bhavassa nissaraṇaṃ āhaṃsūti dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘ye vā panā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Ye vā pana keci samaṇā vā ye vā pana keci brāhmaṇā vā <hi rend="bold">vibhavena</hi> ucchedadiṭṭhiyā <hi rend="bold">bhavassa</hi> saṃsārabhavassa nissaraṇaṃ āhaṃsu, sabbe te samaṇā vā sabbe te brāhmaṇā vā <hi rend="bold">bhavasmā</hi> saṃsārabhavato anissaṭāva hontīti ahaṃ vadāmi. ‘‘Kasmā anissaṭā’’ti vattabbattā anissaṭakāraṇaṃ dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘upadhiṃ hī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Idaṃ <hi rend="bold">dukkhaṃ</hi> saṃsāradukkhaṃ <hi rend="bold">upadhiṃ</hi> khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhayo paṭicca <hi rend="bold">hi</hi> yasmā sambhoti, tasmā anissaṭā honti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> micchādiṭṭhisaṅkhāto <hi rend="bold">saṃkileso</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">Ye hi ‘‘kecī’’tiādinā saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘sabbupādānakkhayā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Sabbupādānakkhayā</hi> ariyamaggato <hi rend="bold">dukkhassa</hi> saṃsāradukkhassa sambhavo natthi. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> ariyamaggo <hi rend="bold">nibbedho</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Vuttappakārā aññasuttappadesenapi dassito’’ti dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘lokamima’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Puthū</hi> visuṃ visuṃ avijjāya <hi rend="bold">paretaṃ</hi> abhibhūtaṃ <hi rend="bold">bhūtarataṃ</hi> bhūtesu itthipurisesu aññamaññarataṃ <hi rend="bold">bhūtaṃ</hi> khandhapañcakaṃ bhavehi aparimuttaṃ imaṃ lokaṃ mama citta tvaṃ passa. <hi rend="bold">Ye keci bhavā</hi> ittarakhaṇā vā bhavā, dīghāyukā vā bhavā, sātavanto vā bhavā, asātavanto vā bhavā pañcakkhandhā <hi rend="bold">sabbadhi</hi> ‘‘uddhaṃ adho tiriya’’nti imesu sabbesu <hi rend="bold">sabbatthatāya</hi> sabbatthabhāvena ahesuṃ, <hi rend="bold">sabbe te</hi> vuttappakārā bhavā niccadhuvarahitattā <hi rend="bold">aniccā</hi> sampīḷitattā <hi rend="bold">dukkhā</hi> vipariṇāmabhāvato <hi rend="bold">vipariṇāmadhammā</hi> ahesuṃ. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> avijjādiko <hi rend="bold">saṃkileso</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Lokamima’’ntiādinā saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘evameta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Evaṃ</hi> vuttappakārena <hi rend="bold">etaṃ</hi> khandhapañcakaṃ <pb ed="M" n="0.0314" /> yathābhūtaṃ <hi rend="bold">sammappaññāya</hi> sassa attano maggapaññāya, vipassanāpaññāya vā <hi rend="bold">passato</hi> passantassa puggalassa bhavataṇhā pahīyati, sammappaññāya yathābhūtaṃ khandhapañcakaṃ passanto <hi rend="bold">vibhavaṃ</hi> ucchedadiṭṭhiṃ <hi rend="bold">nābhinandati</hi> na pattheti. Tassa puggalassa sabbaso taṇhānaṃ khayā <hi rend="bold">asesavirāganirodho</hi> asesavirāgasaṅkhātena maggena nirodho nirujjhanaṃ <hi rend="bold">nibbānaṃ</hi> nibbuti hoti. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> maggo <hi rend="bold">nibbedho</hi> dassito.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Evameta’’ntiādinā <pb ed="V" n="0.0432" /> nibbedho dassito, ‘‘kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tassa nibbutassā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Taṇhādiṭṭhinibbutassa tassa <hi rend="bold">bhikkhuno anupādā</hi> kilesābhisaṅkhārānaṃ anuppādanato aggahaṇato punabbhavo na hoti, evaṃbhūtena ariyapuggalena pubbe attānaṃ abhibhūto pañcavidho māro vijito ahosi, anena ariyapuggalena pañcahi mārehi saṅgāmo vijito, saṅgāme, iṭṭhāniṭṭhādīsu vā <hi rend="bold">tādī</hi> tādilakkhaṇappatto ariyapuggalo sabbabhavāni <hi rend="bold">upaccagā</hi> atikkantova jāto. <hi rend="bold">Iti</hi> iminā suttappadesena <hi rend="bold">ayaṃ</hi> asekkho dassito. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> vuttappakāraṃ ‘‘ayaṃ loko’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca nibbedhabhāge visaye ca asekkhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena ekadesavasena pavattanato <hi rend="bold">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca</hi> suttaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘cattārome’’</hi>tiādi vuttaṃ. Andhaputhujjano saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchanato <hi rend="bold">anusotagāmī</hi> nāma, kalyāṇaputhujjano saṃsārasotassa nibbidānupassanādīhi paṭikkūlavasena pavattanato <hi rend="bold">paṭisotagāmī</hi> nāma, sekkho acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvattā <hi rend="bold">ṭhitatto</hi> nāma, asekkho saṃsārapāraṅgatavasena tiṭṭhanato <hi rend="bold">‘‘thale tiṭṭhatī’’</hi>ti vuccati.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tesu catūsu puggalesu katamo puggalo saṃkilesabhāgiyādī’’ti vattabbabhāvato <hi rend="bold">‘‘tattha yoya’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="110"><hi rend="paranum">110</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katama’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Abhijātiyo <pb ed="M" n="0.0315" /> puggalā cha saṃvijjanti lokasmiṃ, kaṇhe nīce kule nibbatto <hi rend="bold">kaṇhābhijātiko,</hi> kaṇhadhammasamannāgatattā vā <hi rend="bold">kaṇho kaṇhābhijātiko</hi> hutvā <hi rend="bold">kaṇhaṃ</hi> kāḷakaṃ dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ <hi rend="bold">abhijāyati</hi> pasavati, eso puggalo atthi. Vuttappakārena kaṇho kaṇhābhijātiko hutvā <hi rend="bold">sukkaṃ</hi> dasavidhaṃ kusaladhammaṃ abhijāyati, eso puggalo atthi. Kaṇho kaṇhābhijātiko hutvā akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ <hi rend="bold">accantadiṭṭhaṃ</hi> nibbānaṃ ārādheti, eso puggalo atthi. Vuttavipariyāyena tayo puggalā jānitabbā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tesu <pb ed="V" n="0.0433" /> katame puggalā saṃkilesabhāgiyā’’tiādinā vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha yo cā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘cattārimānī’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="111"><hi rend="paranum">111</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Mānusattaṃ</hi> manussabhāvaṃ laddhāna kiccaṃ, akiccañca dve bhavanti, dve kiccāniyeva kattabbāni. Tenāha aṭṭhakathācariyo (netti. aṭṭha. 111) ‘‘kattabba’’nti dasseti. ‘‘Katamaṃ kattabbaṃ kicca’’nti vattabbattā kattabbakiccaṃ dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘sukiccaṃ cevā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Puññāni ca kattabbattā sukiccaṃ eva, saṃyojanavippahānaṃ vā kattabbattā sukiccaṃ nāmāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tattha sutte katamena katamo dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘sukiccaṃceva puññānīti vāsanā, saṃyojanavippahānaṃ vāti nibbedho’’</hi>ti vutto.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘puññāni karitvānā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Puññāni karitvāna <hi rend="bold">katapuññā</hi> puggalā <hi rend="bold">saggā</hi> saggato saggaṃyeva vajanti. <hi rend="bold">Saṃyojanappahānā</hi> ariyā <hi rend="bold">jarāmaraṇā</hi> jarāmaraṇato vippamuccanti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tattha sutte katamena katamo dassito’’ti vattabbattā ‘‘puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’ti vāsanā, ‘saṃyojanappahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’ti nibbedho’’ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti <pb ed="M" n="0.0316" /> vattabbattā <hi rend="bold">‘‘dvemānī’’</hi>tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamena katamo dassito’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha yo…pe… ayaṃ nibbedho’’</hi>ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ <pb ed="V" n="0.0434" />, ‘‘katamaṃ taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha taṇhāsaṃkilesabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ taṇhāpakkheneva niddisitabbaṃ, bahuvisayattā niyametvāna niddhāressāmīti vuttaṃ hoti. ‘‘Kena pakārena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tīhi taṇhāhī’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Bhavataṇhāyā</hi>ti rūpabhavataṇhāya. <hi rend="bold">Vibhavataṇhāyā</hi>ti arūpabhavataṇhāya. Yena yena vā pana <hi rend="bold">vatthunā</hi> taṇhāpabhedaucchedādivatthunā <hi rend="bold">ajjhositā</hi> bhavataṇhādivasena ajjhositā, tena tena pakārena taṇhādinā vā taṇhāpabhedaucchedādivatthunā vā taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ taṇhāpakkheneva niddisitabbanti ācariyena vuttaṃ, amhehi ca lakkhitaṃ, ‘‘diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ kena pakkhena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha diṭṭhisaṃkilesabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Yena yena vā pana vatthunā</hi>ti diṭṭhippabhedaamarāvikkhepādivatthunā.</p>

<p rend="bodytext">Diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhipakkheneva niddisitabbanti ācariyena vuttaṃ, amhehi ca lakkhitaṃ, ‘‘duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ kena pakārena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha duccaritasaṃkilesabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Tatheva vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha taṇhāvodānabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ, <hi rend="bold">‘‘diṭṭhivodānabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ, <hi rend="bold">‘‘duccaritavodānabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="112"><hi rend="paranum">112</hi><hi rend="dot">.</hi> Yasmiṃ sāsanapaṭṭhāne aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbā, taṃ sāsanapaṭṭhānaṃ soḷasahi saṃkilesabhāgiyādīhi suttehi ekadesaniddhāraṇavasena vibhajitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kiṃ pana taṃ sāsanapaṭṭhānaṃ tehi soḷasahi eva saṃkilesabhāgiyādīhi vibhajitabbaṃ, udāhu aññehi suttehipi vibhajitabba’’nti vattabbattā aññehi aṭṭhavīsasuttehipi vibhajituṃ <hi rend="bold">‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā? Lokiyaṃ lokuttara’’</hi>ntiādi vuttaṃ <pb ed="M" n="0.0317" />. ‘‘Yadi aññehipi aṭṭhavīsasuttehi vibhajitabbaṃ, evaṃ sati ‘lokiya’ntiādivacanameva vattabbaṃ, kasmā ‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’ti vuttā’’ti ce? Tassa sāsanapaṭṭhānavibhāgo aṭṭhārasahi mūlapadehi saṅgahito, aṭṭhārasa mūlapadāpi vibhajite sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbā, tasmā mūlapadā vibhattāyeva. Tāni mūlapadāni vibhajituṃ <hi rend="bold">‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’’</hi>ti vuttaṃ. <hi rend="bold">Aṭṭhakathāyaṃ</hi> (netti. aṭṭha. 112) pana –</p>

<p rend="indent">‘‘Evaṃ <pb ed="V" n="0.0435" /> soḷasavidhena sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttehi udāharaṇavasena vibhajitvā idāni aṭṭhavīsatividhena sāsanapaṭṭhānaṃ dassentena yasmā ayampi paṭṭhānavibhāgo mūlapadehi saṅgahito, na imassāpi tehi asaṅgahito padeso atthi, tasmā mūlapadaṃ, vibhajitabbatañca dassetuṃ ‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’ti pucchāya vasena mūlapadāni uddharitvā ‘lokiyaṃ lokuttara’ntiādinā nava tikā, thavo cāti aṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ uddiṭṭha’’nti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu soḷasahārapañcakanayaaṭṭhārasamūlapadesu katamāni padāni mūlapadāni hontīti pucchati. Loke niyutto sabhāvadhammoti <hi rend="bold">lokiyo,</hi> loke vā vidūhi vidito sabhāvotipi <hi rend="bold">lokiyo,</hi> lokiyo sabhāvadhammo assa visesasuttassa atthīti taṃ visesasuttaṃ <hi rend="bold">lokiyaṃ</hi> nāma. Esa nayo <hi rend="bold">‘‘lokuttara’’</hi>ntiādīsupi veditabbo. Jānātīti <hi rend="bold">ñāṇaṃ,</hi> ñāṇaṃ assa visesasuttassa atthīti <hi rend="bold">ñāṇaṃ</hi>. Ñātabbāti <hi rend="bold">ñeyyā,</hi> ñeyyā assa visesasuttassa atthīti <hi rend="bold">ñeyyaṃ</hi>. Eseva nayo – <hi rend="bold">‘‘ñāṇañca ñeyyañcā’’</hi>ti etthāpi veditabbo. Nibbānaṃ paṭhamaṃ passatīti <hi rend="bold">dassanaṃ,</hi> paṭhamamaggañāṇaṃ, dassanaṃ assa visesasuttassa atthīti <hi rend="bold">dassanaṃ</hi>. Bhāvanā assa visesasuttassa pāḷiyā atthīti <hi rend="bold">bhāvanā. ‘‘Dassanañca bhāvanā cā’’</hi>ti etthāpi esa nayo veditabbo. Sassa attano vacananti <hi rend="bold">sakaṃ,</hi> sakaṃ vacanaṃ <hi rend="bold">sakavacanaṃ,</hi> bhagavato vacananti attho. Parassa vacanaṃ <hi rend="bold">paravacanaṃ</hi>. Vissajjanīyo assa visesasuttassa atthīti <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ</hi>. Natthi vissajjanīyo assa visesasuttassāti <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi>. Kammaṃ assa visesasuttassa atthīti <hi rend="bold">kammaṃ</hi>. Vipāko assa pāṭhassa atthīti <hi rend="bold">vipāko</hi><pb ed="M" n="0.0318" />. Sesesupi assatthiattho gahetabbo. Atha vā lokiyādiattho mukhyattho, taṃvācakasuttampi ṭhānyūpacārena vuttaṃ. Buddhādīnaṃ guṇe abhitthavati etena suttappadesenāti <hi rend="bold">thavo,</hi> suttappadeso.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu katamaṃ suttaṃ lokiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ lokiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu <hi rend="bold">katamaṃ</hi> suttaṃ lokiyaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ suttanti pucchati.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, dhenuyā thanehi nikkhantaṃ sajjukhīraṃ nikkhantakkhaṇe <hi rend="bold">na muccati</hi> na pariṇamati khīrabhāvaṃ pajahitvā dadhibhāvaṃ na pāpuṇāti, takkādiambilasamāyogato pacchā khīrabhāvaṃ pajahati dadhibhāvaṃ pāpuṇāti iva, evaṃ yena bālena pāpaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ kammaṃ karaṇakkhaṇe <pb ed="V" n="0.0436" /> tassa bālassa apāyadukkhādinibbattāpanavasena na vipaccati. Dutiye pana vā tatiyādimhi vā attabhāve vipaccati. <hi rend="bold">Bhasmacchanno</hi> chārikāya paṭicchanno <hi rend="bold">pāvako</hi> aggi akkantaṃ janaṃ akkamanakkhaṇe na ḍahati. Chārikaṃ pana tāpetvā kālantare ḍahati iva, evaṃ yena bālena pāpaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ kammaṃ karaṇakkhaṇe taṃ bālaṃ apāyadukkhādinibbattāpanavasena ḍahāpentaṃ hutvā na anveti. Dutiye vā tatiyādimhi vā attabhāve apāyadukkhādinibbattāpanavasena ḍahāpentaṃ hutvā ḍahantaṃ taṃ bālaṃ taṃ anvetīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘na hi…pe… pāvako’’ti suttaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokiyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakameva lokiya’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘cattārimānī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Attho pākaṭo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘cattārimāni…pe… kāḷapakkheva candimā’’ti suttaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokiyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Evaṃ duvidhaṃyeva lokiya’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Attho pākaṭo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘aṭṭhime’’tiādikaṃ suttaṃ lokiyesu aṭṭhavidhesu atthesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokiyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ lokiyaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ lokuttara’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ lokuttara’’</hi>ntiādi vuttaṃ <pb ed="M" n="0.0319" />. Ito paresupi esa nayo veditabbo. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu suttesu.</p>

<p rend="bodytext">Chekena sārathinā sudantā assā samathaṅgatā yathā, evaṃ <hi rend="bold">pahīnamānassa</hi> pahīnanavavidhamānassa <hi rend="bold">yassa</hi> anāsavassa bhikkhuno <hi rend="bold">indriyāni</hi> chabbidhāni cakkhundriyādīni samathaṅgatāni. <hi rend="bold">Tādino</hi> tādilakkhaṇena samannāgatassa anāsavassa <hi rend="bold">tassa</hi> bhikkhuno devāpi manussāpi pihayantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yassindriyānī’’tiādikaṃ suttaṃ lokuttare atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokuttaraṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘pañcimāni bhikkhave indriyānī’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘pañcimānī’’tiādikaṃ suttampi lokuttare atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokuttaraṃ</hi> nāma. (1)</p>

<p rend="bodytext">‘‘Laddhāna <pb ed="V" n="0.0437" /> mānusattaṃ dve, kiccaṃ akiccameva cā’’tiādikā dve gāthā vuttā. <hi rend="bold">Iha</hi> gāthāsu ‘‘sukiccaṃ ceva puññānī’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> gāthāpadañca ‘‘puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> gāthāpadañca vuttaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> gāthāpadaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">lokiyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Iha</hi> gāthāsu ‘‘saṃyojanavippahānaṃ vā’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> gāthāpadañca ‘‘saṃyojanavippahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> gāthāpadañca vuttaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> gāthāpadaṃ vuttanayena lokuttaraṃ nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘laddhānā’’tiādikaṃ vuttappakārena lokiyañca lokuttarañca.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, viññāṇe āhāre āhārapaṭibaddhe chandarāge sati nāmarūpassa avakkanti hoti. ‘‘Viññāṇe…pe… hotī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> vuttanayena lokiyaṃ nāma. ‘‘Viññāṇe…pe… nirodho’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttaṃ lokuttaraṃ nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘viññāṇe ce bhikkhave’’tiādikaṃ suttaṃ lokiye atthe ca lokuttare atthe ca ekadesavasena vācakañāpakavasena pavattanato <hi rend="bold">lokiyañca lokuttarañca</hi>. (2)</p>

<p rend="bodytext" n="113"><hi rend="paranum">113</hi><hi rend="dot">.</hi> Sattaloke sabbā disā anuparigamma <hi rend="bold">kvaci</hi> disāyaṃ cetasā <hi rend="bold">attanā</hi> attato piyataraṃ aññaṃ neva ajjhagā, attāva piyataro yathā <pb ed="M" n="0.0320" />, evaṃ <hi rend="bold">paresaṃ</hi> sattānaṃ <hi rend="bold">puthu</hi> visuṃ visuṃ attāva <hi rend="bold">piyo</hi> piyataro, tasmā attanova piyatarattā <hi rend="bold">attakāmo</hi> attano hitakāmo paṇḍito sattaloko attānaṃ upamaṃ katvā paraṃ <hi rend="bold">na hiṃse</hi> na hiṃseyyāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘sabbā disā’’tiādikaṃ suttaṃ sattesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">sattādhiṭṭhānaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Ye keci khīṇāsavā puggalā <hi rend="bold">bhūtāva</hi> na bhavissanti, <hi rend="bold">sabbe</hi> te khīṇāsavā puggalā <hi rend="bold">dehaṃ</hi> attabhāvaṃ pahāya nibbānaṃ gamissanti. Ye ca puthujjanādayo sattā punabbhavesu bhavissanti, <hi rend="bold">sabbe</hi> te puthujjanādayo sattā <hi rend="bold">dehaṃ</hi> attabhāvaṃ pahāya paralokaṃ gamissanti, taṃ <hi rend="bold">sabbajāniṃ</hi> sabbassa sattassa hāniṃ maraṇaṃ, vināsaṃ vā kusalo yo puggalo vijānāti, so <hi rend="bold">kusalo</hi> puggalo taṃ sabbajāniṃ viditvā ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ye kecī’’tiādikaṃ vuttanayena sattādhiṭṭhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Sattahi aṅgehi samannāgataṃ kalyāṇamittaṃ yāvajīvaṃ kusalena puggalena na vijahitabbaṃ. Katamehi sattahi? Parisuddhasīlasampattiparisuddhadiṭṭhisampattīhi samannāgatattā <hi rend="bold">piyo ca</hi> piyāyitabbo <pb ed="V" n="0.0438" /> ca hoti, pāsāṇachattaṃ viya <hi rend="bold">garu ca</hi> hoti, sambhāvetabbatāya <hi rend="bold">bhāvanīyo ca</hi> hoti, ‘‘kālena vadāmi, no akālenā’’tiādike pañcadhamme attani upaṭṭhāpetvā sabrahmacārīnaṃ vā sissānaṃ vā vinicchayaullumpanaovādadānabhāve ṭhatvā <hi rend="bold">vattā ca</hi> hoti, sabrahmacārīhi vā sissādīhi vā vuccamāno suvaco hutvā tesaṃ <hi rend="bold">vacanakkhamo ca</hi> hoti, saccapaṭiccasamuppādādigambhīraṃ vā aññaṃ gambhīraṃ vā <hi rend="bold">kathaṃ kattā ca</hi> hoti, dhammavinayādivaseneva dīpanato <hi rend="bold">aṭṭhāne ca na niyojako</hi> hoti. Imehi sattahi aṅgehi samannāgataṃ kalyāṇamittaṃ yāvajīvaṃ na vijahitabbaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘sattahī’’tiādivacanaṃ bhagavā avoca. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘sattahī’’tiādikaṃ vacanaṃ sugato vatvā athāparaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> gāthāvacanaṃ satthā avoca. Kiṃ avoca?</p>

<p rend="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>

<p rend="gatha2">Gambhīrañca kathaṃ kattā, na caṭṭhāne niyojako;</p>

<p rend="gathalast">Taṃ mittaṃ mittakāmena, yāvajīvampi seviya’’nti. –</p>

<p rend="unindented"><hi rend="bold">Etaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0321" /> gāthāvacanaṃ satthā avocāti yojanā. ‘‘Na ca aṭṭhānayojako’’ti pāṭho atthi. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘sattahī’’tiādikaṃ vacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Loke yaṃ kāmasukhañca yaṃ idaṃ diviyaṃ sukhañca atthi, <hi rend="bold">ete</hi> kāmasukhadiviyasukhā taṇhākkhayasukhassa soḷasiṃ kalaṃ na agghantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yañcā’’tiādikaṃ suttaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yattha</hi> nibbāne dukkhaṃ nirujjhati, sammāsambuddhadesitaṃ asokaṃ virajaṃ khemaṃ taṃ nibbānaṃ susukhaṃ vatāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘susukha’’ntiādikaṃ suttampi dhammādhiṭṭhānaṃ. (3)</p>

<p rend="bodytext">Tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhāsaṅkhātaṃ <hi rend="bold">mātarañca,</hi> pitaraṃ nissāya mānassa uppajjanato mānasaṅkhātaṃ <hi rend="bold">pitarañca,</hi> raṭṭhe loko raṭṭhissaraṃ rājānaṃ bhajati viya dvinnaṃ sassatucchedadiṭṭhīnaṃ sabbadiṭṭhigatehi bhajanīyattā sassatucchedadiṭṭhisaṅkhāte <hi rend="bold">khattiye dve rājāno ca,</hi> āyasādhako puriso raṭṭhe atthaṃ anucarati iva nandirāgassa dvādasāyatane anucaraṇato nandirāgasaṅkhātena anucaraṇena saha pavattanaṭṭhānaṃ dvādasāyatanasaṅkhātaṃ <hi rend="bold">raṭṭhañca</hi> khīṇāsavo yo brāhmaṇo hanati, so brāhmaṇo hantvā <hi rend="bold">anīgho</hi> niddukkho hutvā yātīti yojanā. Iha ‘‘mātara’’ntiādigāthāyaṃ <pb ed="V" n="0.0439" /> ‘‘mātaraṃ…pe… hantvā’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> gāthāvacanaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. ‘‘Anīgho yāti brāhmaṇo’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> gāthāvacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘mātara’’ntiādikaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Cattārome bhikkhave iddhipādā’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttappadesavacanaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. So catūhi iddhipādehi samannāgato puggalo <hi rend="bold">kāyepi</hi> karajakāyepi <hi rend="bold">cittaṃ</hi> pādakajjhānacittaṃ <hi rend="bold">samodahati</hi> pakkhipati, so puggalo dissamānakāyena gantukāmo karajakāyagatikaṃ pādakajjhānacittaṃ adhiṭṭhahati. <hi rend="bold">Cittepi</hi> pādakajjhānacittepi <hi rend="bold">kāyaṃ</hi> karajakāyaṃ <hi rend="bold">samodahati</hi> pakkhipati, so puggalo sīghaṃ aññaṃ gantukāmo pādakajjhānacittagatikaṃ karajakāyaṃ adhiṭṭhahati. <hi rend="bold">Kāye</hi> karajakāye <hi rend="bold">sukhasaññañca</hi> sukhavihārasaññañca <hi rend="bold">lahusaññañca</hi> lahugamanasaññañca okkamitvā aññaṃ gamaneyyaṃ icchitaṭṭhānaṃ ekacittakkhaṇeneva ca gantvā upasampajja viharati. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘so’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘cattārome’’tiādikaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. (4)</p>

<p rend="bodytext" n="114"><hi rend="paranum">114</hi><hi rend="dot">.</hi> Yaṃ <pb ed="M" n="0.0322" /> sabbaññuta<hi rend="bold">ñāṇaṃ lokuttaraṃ</hi> lokaṃ uttaritvā abhibhavitvā ṭhitaṃ, <hi rend="bold">yena</hi> sabbaññutaññāṇena bhagavā ‘‘sabbaññū’’ti vuccati, <hi rend="bold">tassa</hi> sabbaññutaññāṇassa parihānaṃ natthi, <hi rend="bold">taṃ</hi> sabbaññutaññāṇaṃ sabbakāle jānituṃ āvajjanakāle pavattatīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yaṃ ta’’ntiādikaṃ ñāṇe atthe vācakañāpakabhāvenapi pavattanato <hi rend="bold">ñāṇaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yāya</hi> nibbānagāminiyā maggapaññāya jātimaraṇasaṅkhayaṃ pajānāti, sā nibbānagāminī maggapaññā sabbāhi lokiyāhi paññāhi <hi rend="bold">seṭṭhā</hi> pasatthāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘paññā hī’’tiādikaṃ vuttanayena ñāṇaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Dhotaka, vo tumhākaṃ santiṃ ahaṃ kittayissāmī’’ti bhagavā avoca. <hi rend="bold">‘‘Diṭṭhe dhamme</hi> dukkhādidhamme vā attabhāve vā <hi rend="bold">sato</hi> aniccānupassanādisatisampanno hutvā <hi rend="bold">caraṃ</hi> caranto yogāvacaro anītihaṃ <hi rend="bold">yaṃ santiṃ</hi> yaṃ nibbānaṃ ariyamaggena <hi rend="bold">viditvā loke</hi> saṃsāraloke <hi rend="bold">visattikaṃ</hi> visappakaṃ taṇhaṃ <hi rend="bold">tare</hi> tareyyā’’ti bhagavā avoca.</p>

<p rend="bodytext">Dhotako bhagavantaṃ vadati <hi rend="bold">‘‘mahesi</hi> mahante sīlakkhandhādī esanasīla, gotama, <hi rend="bold">sato</hi> ‘sabbe saṅkhārā aniccā’tiādisaraṇasampanno hutvā <hi rend="bold">caraṃ</hi> caranto yogāvacaro uttamaṃ <hi rend="bold">yaṃ santiṃ</hi> yaṃ <pb ed="V" n="0.0440" /> nibbānaṃ ariyamaggena <hi rend="bold">viditvā loke</hi> saṃsāraloke visattikaṃ taṇhaṃ <hi rend="bold">tare</hi> tareyyāti <hi rend="bold">tañca</hi> vacanaṃ <hi rend="bold">tañca</hi> santiṃ nibbānaṃ ahaṃ <hi rend="bold">abhinandāmi</hi> abhipatthayāmi, mahesi tvaṃ, yañca sampajānāsī’’ti dhotako bhagavantaṃ vadati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Dhotakā’’</hi>ti ālapitvā bhagavā dhotakaṃ avoca. <hi rend="bold">‘‘Uddhaṃ</hi> anāgataṃ upari <hi rend="bold">adho</hi> atītaṃ heṭṭhā ca <hi rend="bold">tiriyañcāpi</hi> majjhe paccuppannaṃ parito ca <hi rend="bold">loke</hi> saṃsāraloke etaṃ taṇhaṃ <hi rend="bold">bhavābhavāya</hi> khuddakabhavamahantabhavatthāya <hi rend="bold">saṅgo</hi> laggoti <hi rend="bold">viditvā</hi> vicaranto tvaṃ taṇhaṃ <hi rend="bold">mākāsi</hi> mā akāsī’’ti bhagavā dhotakaṃ avocāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘kittayissāmī’’tiādikaṃ ñeyye visaye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">ñeyyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘catunnaṃ bhikkhave’’</hi>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, catunnaṃ <hi rend="bold">ariyasaccānaṃ</hi> ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ <hi rend="bold">ananubodhā</hi> abujjhanena <hi rend="bold">appaṭivedhā</hi> appaṭivijjhanena <hi rend="bold">evaṃ</hi> iminā kāraṇena mamañceva tumhākañca dīghamaddhānaṃ idaṃ <hi rend="bold">sandhāvitaṃ</hi> sandhāvanaṃ, idaṃ <hi rend="bold">saṃsaritaṃ</hi> saṃsaraṇaṃ ahosīti, bhikkhave, ajja <pb ed="M" n="0.0323" /><hi rend="bold">tayidaṃ</hi> taṃ idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ mayā anubuddhaṃ paṭividdhaṃ…pe… <hi rend="bold">tayidaṃ</hi> taṃ idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ mayā anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, mama bhavataṇhā ucchinnā, bhavanetti taṇhā khīṇā, idāni mama punabbhavo natthi, <hi rend="bold">iti idaṃ</hi> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ bhagavā avoca, sugato <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ vatvā athāparaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> ‘‘catunna’’ntiādigāthāvacanaṃ satthā avocāti yojetvā gāthāyañca tatheva yojanā kātabbā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ vuttanayena ñeyyaṃ nāma. (5)</p>

<p rend="bodytext">‘‘Rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ anicca’’nti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttaṃ ñeyye rūpādidhamme vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">ñeyyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Evaṃ</hi> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena <hi rend="bold">jānaṃ</hi> jānanto <hi rend="bold">evaṃ</hi> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena <hi rend="bold">passaṃ</hi> passanto <hi rend="bold">ariyasāvako</hi> ariyassa bhagavato sāvako ‘‘idaṃ rūpaṃ anicca’’nti rūpaṃ passati, ‘‘ayaṃ vedanā aniccā’’ti vedanaṃ passati, ‘‘ayaṃ saññā aniccā’’ti saññaṃ passati, ‘‘ime saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhāre passati, ‘‘idaṃ viññāṇaṃ anicca’’nti viññāṇaṃ passati. <hi rend="bold">Iti idaṃ</hi> suttaṃ rūpādipassane ñāṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">ñāṇaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">So</hi><pb ed="V" n="0.0441" /> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena passanto ariyasāvako <hi rend="bold">rūpena</hi> rūparāgena parimuccati…pe… <hi rend="bold">viññāṇamhā</hi> viññāṇarāgamhā parimuccatīti dukkhasmā parimuccatīti ahaṃ vadāmīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘so parimuccatī’’tiādikaṃ suttaṃ ñāṇe ca ñeyye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">ñāṇañca ñeyyañca</hi> hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sabbe</hi> pañcakkhandhā paccayehi saṅkharitattā <hi rend="bold">saṅkhārā</hi> ādiantavantabhāvato, aniccantikabhāvato, tāvakālikabhāvato ca khaṇaparittabhāvato <hi rend="bold">aniccā</hi> bhavanti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti suttappadesavacanaṃ vuttanayena ñeyyaṃ nāma. <hi rend="bold">Yadā</hi> vipassanākaraṇakāle <hi rend="bold">paññāya</hi> vipassanāpaññāya <hi rend="bold">passati</hi> aniccatādikaṃ passati. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yadā paññāya passatī’’ti suttappadesavacanaṃ ñāṇaṃ nāma. <hi rend="bold">Atha</hi> passanakkhaṇe <hi rend="bold">dukkhe</hi> pañcakkhandhe vipassako nibbindati, nibbindanto puggalo dukkhādijānanādivasena cattāri saccāni paṭivijjhati, <hi rend="bold">eso</hi> catusaccapaṭivedho <hi rend="bold">visuddhiyā</hi> visuddhatthāya maggoti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘athā’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñāṇañca ñeyyañca hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Soṇā</hi>ti <pb ed="M" n="0.0324" /> soṇaṃ ālapati. <hi rend="bold">Samaṇā</hi> bāhirakasamaṇā <hi rend="bold">brāhmaṇā</hi> jātibrāhmaṇā aniccena rūpena, dukkhena rūpena, vipariṇāmadhammena rūpena ‘‘ahaṃ parehi <hi rend="bold">seyyo</hi> uttamo asmī’’ti vā samanupassanti, ‘‘ahaṃ parena <hi rend="bold">sadiso</hi> samāno asmī’’ti vā samanupassanti, ‘‘ahaṃ parato <hi rend="bold">hīno</hi> lāmako asmī’’ti vā samanupassanti, yathābhūtassa adassanā <hi rend="bold">aññatra</hi> vajjetvā aññaṃ kiṃ nāma kāraṇaṃ siyā, yathābhūtaṃ adassanato tāva samanupassanassa aññaṃ kāraṇaṃ natthi, yathābhūtaṃ adassanameva kāraṇanti veditabbaṃ. <hi rend="bold">‘‘Aniccāya vedanāyā’’</hi>tiādīsupi iminā vuttanayena vuttanayānusārena yojanā kātabbā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ye hi kecī’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñeyyaṃ nāma. ‘‘Ye ca kho kecī’’tiādiko sukkapakkho pana vuttavipariyāyena veditabbo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ye ca kho’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñāṇaṃ nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ye hi kecī’’tiādikaṃ suttaṃ ñāṇe ca ñeyye ca atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">ñāṇañca ñeyyañca</hi> hoti. (6)</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ ñāṇañca ñeyyañca sāsanapaṭṭhānasuttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ dassana’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ dassana’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu lokiyādīsu aṭṭhavīsatividhesu sāsanapaṭṭhānesu suttesu katamaṃ suttaṃ dassanaṃ nāmāti pucchati.</p>

<p rend="bodytext" n="115"><hi rend="paranum">115</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gambhīrapaññena</hi><pb ed="V" n="0.0442" /> sabbaññubuddhena <hi rend="bold">sudesitāni</hi> saṅkhepavitthārādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni ariyasaccāni <hi rend="bold">ye</hi> bhāvitabhāvanā ariyapuggalā paññāobhāsena vibhāvayanti, te bhāvitabhāvanā ariyapuggalā devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā kiñcāpi honti, tathāpi <hi rend="bold">te</hi> bhāvitabhāvanā ariyapuggalā sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena aṭṭhamabhavādīsu uppajjanārahānaṃ nāmarūpānaṃ niruddhattā aṭṭhamakkhattuvasena <hi rend="bold">aṭṭhamaṃ</hi> bhavaṃ na ādiyantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ye ariyasaccānī’’tiādikaṃ suttaṃ dassane paṭhamamaggañāṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">dassanaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nagaradvārabāhathirakaraṇatthaṃ ummārabbhantare pathaviyaṃ aṭṭhahatthadasahatthappamāṇaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā tasmiṃ āvāṭe ussāpitattā <hi rend="bold">pathavissito</hi> pathavinissito antopathavinissito <hi rend="bold">indakhīlo</hi> sāradārumayo thambho <pb ed="M" n="0.0325" /><hi rend="bold">catubbhi</hi> catūhi disāhi āgatehi <hi rend="bold">vātehi</hi> mahāvātehi <hi rend="bold">asampakampiyo</hi> sampakampituṃ asakkuṇeyyo siyā yathā, <hi rend="bold">yo</hi> sappuriso ariyasaccāni avecca passati, taṃ sappurisaṃ sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyattā <hi rend="bold">tathūpamaṃ</hi> ahaṃ vadāmīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yathindakhīlo’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena dassanaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato <hi rend="bold">ariyasāvako</hi> ariyassa bhagavato sammāsambuddhassa sāvako ācikkhituṃ <hi rend="bold">ākaṅkhamāno</hi> hutvā <hi rend="bold">attanāva</hi> sayameva attānaṃ byākareyya ‘‘bho, mama atta ahaṃ idāni khīṇanirayo amhi, khīṇatiracchānayoni amhi…pe…. dukkhassantaṃ karissāmī’’ti byākareyya. Caturaṅgasarūpaṃ dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘katamehi catūhī’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘catūhī’’tiādikaṃ dassanaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ dassanaṃ niddhāritaṃ, ‘‘katamā bhāvanā’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamā bhāvanā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Idha sāsane <hi rend="bold">yassa</hi> ariyasāvakassa <hi rend="bold">ajjhattaṃ</hi> kāmabhave nibbattāpakānaṃ orambhāgiyasaṃyojanānaṃ pajahanavasena ca <hi rend="bold">bahiddhā</hi> rūpārūpabhavesu nibbattāpakānaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pajahanavasena ca <hi rend="bold">indriyāni</hi> saddhindriyādīni indriyāni <hi rend="bold">subhāvitāni</hi> ariyamaggabhāvanāvasena suṭṭhu bhāvitāni bhavanti, <hi rend="bold">bhāvito</hi> bhāvitamaggo <hi rend="bold">sa danto</hi> so ariyasāvako imaṃ lokañca paraṃ lokañca <hi rend="bold">nibbijjha</hi> nibbijjhitvā paṭivijjhitvā <hi rend="bold">kālaṃ</hi> maraṇakāle <pb ed="V" n="0.0443" />, kālaṃkiriyaṃ vā <hi rend="bold">kaṅkhati</hi> patthetīti yojanā. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> ‘‘yassindriyānī’’tiādikā pāḷi bhāvanāya vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">bhāvanā</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Dhammapadāni</hi> jhānavipassanāmaggaphalanibbānadhammakoṭṭhāsāni. <hi rend="bold">Anabhijjhā dhammapadaṃ</hi> anabhijjhāsīsena adhigatajhānavipassanāmagganibbānadhammapadaṃ koṭṭhāsaṃ. Esa nayo sesesupi. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> ‘‘cattārimānī’’tiādikā pāḷi vuttanayena bhāvanā nāma. (7)</p>

<p rend="bodytext">Devaputta chindanto puggalo <hi rend="bold">pañca</hi> orambhāgiyasaṃyojanāni heṭṭhā maggattayena <hi rend="bold">chinde</hi> chindeyya, pajahanto puggalo <hi rend="bold">pañca</hi> uddhambhāgiyasaṃyojanāni arahattamaggena <hi rend="bold">jahe</hi> pajaheyya, bhāvayanto puggalo <hi rend="bold">pañca</hi><pb ed="M" n="0.0326" /> saddhindriyādīni ca uttari <hi rend="bold">bhāvaye</hi> bhāveyya. <hi rend="bold">Pañcasaṅgātigo</hi> rāgasaṅgadosasaṅgamohasaṅgamānasaṅgadiṭṭhisaṅgātigo bhikkhu <hi rend="bold">oghatiṇṇoti</hi> kāmoghabhavoghadiṭṭhoghaavijjoghatiṇṇoti <hi rend="bold">vuccati</hi> kathīyatīti yojanā. ‘‘Pañca chinde pañca jahe’’ti idaṃ vacanaṃ dassanaṃ nāma. ‘‘Pañca cuttari…pe… vuccatī’’ti <hi rend="bold">ayaṃ</hi> pāḷi bhāvanā nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘pañcā’’tiādikaṃ suttaṃ dassanañca bhāvanā ca hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave’’</hi>tiādīsu yojanā pākaṭā. (8)</p>

<p rend="bodytext" n="116"><hi rend="paranum">116</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… buddhāna sāsana’’nti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttaṃ sammāsambuddhassa vacanabhāvato <hi rend="bold">sakavacanaṃ</hi> nāma. Attho heṭṭhā vuttova.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, bālassa <hi rend="bold">bālalakkhaṇāni</hi> bālaupalakkhaṇakāraṇāni <hi rend="bold">bālanimittāni</hi> ‘‘ayaṃ bālo’’ti gahaṇakāraṇāni <hi rend="bold">bālāpadānāni</hi> bālassa apadānāni porāṇāni viruḷhāni kammāni <hi rend="bold">yehi</hi> bālalakkhaṇādīhi bālaṃ ‘‘bālo’’ti <hi rend="bold">pare</hi> paṇḍitā sañjānanti, <hi rend="bold">imāni</hi> bālalakkhaṇāni mayā vuccamānāni tīṇi. Katamāni tīṇi? Bhikkhave, bālo <hi rend="bold">duccintitacintī ca</hi> duccintitaṃ abhijjhābyāpādamicchādassanaṃ cintī ca hoti, <hi rend="bold">dubbhāsitabhāsī</hi> dubbhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsī ca hoti. <hi rend="bold">dukkaṭakammakārī ca</hi> dukkaṭaṃ pāṇātipātādikammaṃ kārī ca hoti. Bhikkhave, bālassa…pe… bālāpadānāni iminā mayā vuttāni tīṇi kho bhavanti. Sukkapakkho pana vuttavipariyāyena veditabbo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘tīṇimāni bhikkhave’’tiādikaṃ vacanaṃ sammāsambuddhassa vacanabhāvato <hi rend="bold">sakavacanaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Pathavīsamo <pb ed="V" n="0.0444" /> vitthato sambodho nāma natthi. Pātaṃ vuṭṭhaṃ udakaṃ ābhuso lābhi gaṇhātīti <hi rend="bold">pātālo,</hi> pātālena samo <hi rend="bold">pātālasamo</hi> ninno na vijjati. Merusamo unnato natthi, cakkavattisadiso poriso natthīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘pathavīsamo’’tiādikaṃ vacanaṃ parassa devassa vacanabhāvato <hi rend="bold">paravacanaṃ</hi> hoti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Devānaṃ inda, tava subhāsitena jayo hotī’’ti vatvā ‘‘vepacitti, tava subhāsitena jayo hotū’’ti vatvā ‘‘vepacitti, tvaṃ gāthaṃ <hi rend="bold">bhaṇa</hi> bhaṇāhī’’ti avoca. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti <hi rend="bold">imaṃ</hi> vuccamānaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘te paṭisedhako <hi rend="bold">no ce assa</hi> no ce bhaveyya <pb ed="M" n="0.0327" />, evaṃ sati bālā bhiyyo pakujjheyyuṃ, tasmā <hi rend="bold">dhīro</hi> paṇḍito bhusena daṇḍena bālaṃ nisedhaye’’ti.</p>

<p rend="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, asurindena vepacittinā bhāsitāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti devānaṃ indaṃ sakkaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> vacanaṃ avoca ‘‘devānaminda, tvaṃ gāthaṃ <hi rend="bold">bhaṇa</hi> bhaṇāhī’’ti etaṃ vacanaṃ avoca. Bhikkhave, atha kho devānamindo sakko imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘bālassa paṭisedhanaṃ <hi rend="bold">paraṃ</hi> paccatthikaṃ saṅkupitaṃ ñatvā <hi rend="bold">sato</hi> satimā <hi rend="bold">yo</hi> paṇḍito kodhato upasammati, tassa paṇḍitassa <hi rend="bold">etadeva</hi> upasamaṃ varanti ahaṃ maññe’’ti.</p>

<p rend="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, devānamindena sakkena bhāsitāya devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesuṃ. Bhikkhave, atha kho devānamindo sakko asurindaṃ vepacittiṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> vacanaṃ avoca ‘‘vepacitti, tvaṃ gāthaṃ bhaṇāhī’’ti etaṃ vacanaṃ avoca. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘vāsava yadā titikkhati, tadā naṃ titikkhantaṃ puggalaṃ bālo ‘‘ayaṃ me bhayā titikkhatī’’ti maññati, titikkhāya etadeva vajjaṃ ahaṃ passāmi. Vāsava gogaṇo palāyinaṃ gavaṃ ajjhottharati iva, evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo <hi rend="bold">ajjhāruhati</hi> ajjhottharati.</p>

<p rend="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, asurindena vepacittinā bhāsitāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Jāyamāne ca goyuddhe paṭhamaṃ dveyeva goṇā yujjhanti, gogaṇo pana yāva eko goṇo na palāyati, tāva olokentova tiṭṭhati. Yadā ca eko goṇo palāyati <pb ed="V" n="0.0445" />, tadā sabbo goṇo taṃ palāyinaṃ gavaṃ bhiyyo ajjhottharatīti goyuddhasabhāvo veditabbo. <hi rend="bold">‘‘Atha kho’’</hi>tiādīnaṃ yojanattho pākaṭo.</p>

<p rend="bodytext">Vepacitti, yo puggalo titikkhati, <hi rend="bold">taṃ</hi> khamantaṃ puggalaṃ ‘‘ayaṃ me bhayā titikkhatī’’ti kāmaṃ maññatu vā, mā maññatu vā, taṃ maññanaṃ nipphalameva. Atthā sadatthaparamā bhavanti. <hi rend="bold">Khantyā</hi> khantito bhiyyo sadattho nāma na vijjati.</p>

<p rend="bodytext">Yo balavā santo dubbalassa have titikkhatīti tassa balavantassa <hi rend="bold">taṃ</hi> titikkhanaṃ paramaṃ khantinti sappurisā āhu, dubbalo niccaṃ khamati eva.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yassa</hi><pb ed="M" n="0.0328" /> bālassa bālabalaṃ atthi, tassa bālassa bālabalaṃ ‘‘abala’’nti sappurisā āhu, yassa dhammaguttassa yaṃ balaṃ atthi, tassa dhammaguttassa tassa balassa <hi rend="bold">paṭivattā</hi> paṭippharitvā vattā na vijjati.</p>

<p rend="bodytext">Vepacitti, yo puggalo <hi rend="bold">kuddhaṃ</hi> paṭhamaṃ kujjhantassa paṭikujjhati, so paṭikujjhanto puggalo tena paṭikujjhanena <hi rend="bold">tassa</hi> paṭhamaṃ kujjhantassa pāpapuggalassa pāpapuggalato <hi rend="bold">pāpiyo eva</hi> pāpataro hīnataro eva bhave.</p>

<p rend="bodytext">Vepacitti, yo sappuriso <hi rend="bold">sato</hi> satimā paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā paṭhamaṃ kujjhantassa appaṭikujjhantova bhave, so sappuriso dujjayaṃ saṅgāmaṃ jeti nāma, attano ca parassa ca ubhinnaṃ atthaṃ carati nāma.</p>

<p rend="bodytext">Attano ca parassa ca tikicchantānaṃ ubhinnaṃ kodho upasammati, ye janā <hi rend="bold">dhammassa</hi> khantidhammassa atthe, catusaccadhamme vā akovidā bhavanti, te janā khamantaṃ sappurisaṃ ‘‘ayaṃ bālo’’ti maññanti, tesaṃ akovidānaṃ janānaṃ taṃ maññanaṃ nipphalanti.</p>

<p rend="bodytext">Gāthāsu, bhikkhave, devānamindena sakkena bhāsitāsu devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesunti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘bhiyyo bālā’’tiādikaṃ vacanaṃ sakkavepacittīnaṃ vacanabhāvato <hi rend="bold">paravacanaṃ</hi> nāma. (9)</p>

<p rend="bodytext" n="117"><hi rend="paranum">117</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pattaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0446" /> etarahi adhigataṃ yañca kāmūpakaraṇaṃ, āyatiṃ <hi rend="bold">pattabbaṃ</hi> adhigataṃ yañca kāmūpakaraṇaṃ atthi, etaṃ ubhayaṃ <hi rend="bold">rajānukiṇṇaṃ</hi> rāgarajādikiṇṇaṃ iti <hi rend="bold">āturassa</hi> āturānaṃyeva puggalānaṃ santike <hi rend="bold">anusikkhato</hi> anusikkhantassa <hi rend="bold">sikkhāsārā</hi> hutvā upaṭṭhahanti, sīlaṃ vataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ ime sikkhāsārā hutvā upaṭṭhahantīti ye <hi rend="bold">upaṭṭhānasārā</hi> puggalā sārato gahetvā ṭhitā. Ettha <hi rend="bold">sīlaṃ</hi> nāma ‘‘na karomī’’ti oramaṇaṃ. <hi rend="bold">Vataṃ</hi> nāma bhojanakiccakaraṇādi. <hi rend="bold">Jīvitaṃ</hi> nāma ājīvo. <hi rend="bold">Brahmacariyaṃ</hi> nāma methunavirativisesabhāvo veditabbo. Tesaṃ upaṭṭhānasārānaṃ puggalānaṃ <hi rend="bold">ayaṃ</hi> vādo <hi rend="bold">eko</hi> paṭhamo <hi rend="bold">anto</hi> lāmako. <hi rend="bold">Ye ca</hi> puggalā ‘‘kāmesu doso natthī’’ti <hi rend="bold">evaṃvādino evaṃdiṭṭhino</hi> hutvā ṭhitā, tesaṃ puggalānaṃ <hi rend="bold">ayaṃ</hi> vādo <hi rend="bold">eko</hi> dutiyo <hi rend="bold">anto</hi><pb ed="M" n="0.0329" /> lāmako. Iccete ubho <hi rend="bold">antā</hi> antavādā puggalā kaṭasivaḍḍhanā kaṭasiyo diṭṭhiṃ vaḍḍhenti. Ete <hi rend="bold">ubho ante</hi> attakilamathānuyoge kāmasukhallikānuyoge <hi rend="bold">eke</hi> puggalā anabhiññāya olīyanti, <hi rend="bold">eke</hi> puggalā atidhāvantīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yañca patta’’ntiādikaṃ vacanaṃ paresaṃ puggalānaṃ vacanabhāvato <hi rend="bold">paravacanaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ye</hi> ca sammādiṭṭhipuggalā <hi rend="bold">te ubho ante</hi> attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyoge abhiññāya <hi rend="bold">tatra</hi> ca ante na ahesuṃ. Tena ca abhijānanena <hi rend="bold">te</hi> ubho ante na amaññiṃsu, <hi rend="bold">tesaṃ</hi> sammādiṭṭhipuggalānaṃ <hi rend="bold">vaṭṭaṃ</hi> tividhaṃ vaṭṭaṃ paññāpanāya natthi. <hi rend="bold">Iti</hi> evaṃ <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘ye cā’’tiādikaṃ vacanaṃ bhagavato vacanabhāvato <hi rend="bold">sakavacanaṃ</hi> nāma. <hi rend="bold">Ayaṃ udāno</hi> ‘‘yañca pattaṃ…pe… paññāpanāyā’’ti ayaṃ udāno vuttanayena sakavacanañca paravacanañca hoti.</p>

<p rend="bodytext">Pasenadi nāma <hi rend="bold">kosalo</hi> kosalissaro rājā bhagavantaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> ‘‘idha mayhaṃ…pe… tesaṃ piyo attā’’ti vacanaṃ avoca. Bhante, idha rahogatassa paṭisallīnassa <hi rend="bold">mayhaṃ</hi> mama <hi rend="bold">cetaso</hi> cittassa evaṃ parivitakko udapādi, <hi rend="bold">kesaṃ</hi> sattānaṃ attā piyo nu kho, <hi rend="bold">kesaṃ</hi> sattānaṃ attā appiyo nu kho <hi rend="bold">iti</hi> etaṃ parivitakkanaṃ udapādi. Bhante, tassa mayhaṃ etaṃ parivitakkanaṃ ahosi, <hi rend="bold">ye ca keci</hi> sattā kāyena duccaritaṃ caranti kho…pe… manasā duccaritaṃ caranti kho, <hi rend="bold">tesaṃ</hi> sattānaṃ attā appiyo kho. <hi rend="bold">Te</hi> duccaritaṃ carantā sattā ‘‘no attā piyo’’ti evaṃ kiñcāpi vadeyyuṃ, atha kho <hi rend="bold">tesaṃ</hi> duccaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā appiyova. Taṃ kissa hetu? Appiyo <hi rend="bold">appiyassa</hi> anatthāya <hi rend="bold">yaṃ</hi> duccaritaṃ kareyya, <hi rend="bold">taṃ</hi> duccaritaṃ <hi rend="bold">te</hi> duccaritaṃ carantā sattā <hi rend="bold">attanāva</hi>. sayameva. <hi rend="bold">Attano</hi> anatthāya <hi rend="bold">hi</hi> yasmā karonti, tasmā <hi rend="bold">tesaṃ</hi> duccaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā appiyovāti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi.</p>

<p rend="bodytext">Bhante <pb ed="V" n="0.0447" />, <hi rend="bold">ye ca keci</hi> sattā kāyena sucaritaṃ caranti kho…pe… manasā sucaritaṃ caranti kho, <hi rend="bold">tesaṃ</hi> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyo kho, <hi rend="bold">te</hi> sucaritaṃ carantā sattā ‘‘no attā appiyo’’ti evaṃ kiñcāpi vadeyyuṃ, atha kho <hi rend="bold">tesaṃ</hi> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyova. Taṃ kissa hetu? Piyo <hi rend="bold">piyassa</hi> atthāya <hi rend="bold">yaṃ</hi> sucaritaṃ careyya, <hi rend="bold">taṃ</hi> sucaritaṃ <hi rend="bold">te</hi> sucaritaṃ carantā sattā <hi rend="bold">attanāva</hi> sayameva <hi rend="bold">attano</hi> atthāya <hi rend="bold">hi</hi> yasmā karonti <pb ed="M" n="0.0330" />, tasmā <hi rend="bold">tesaṃ</hi> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyovāti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Etaṃ vacanaṃ avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Evametaṃ mahārājā’’</hi>ti vacanaṃ paṭhamaṃ vatvā <hi rend="bold">‘‘ye hi kecī’’</hi>tiādike bhagavato vuttavacanepi yojanā tatheva kātabbā.</p>

<p rend="bodytext">Gāthāsu pana yo paṇḍito attānaṃ ‘‘piya’’nti ce jaññā, evaṃ sati so paṇḍito <hi rend="bold">naṃ</hi> attānaṃ <hi rend="bold">pāpena</hi> kammena <hi rend="bold">na saṃyuje</hi> na saṃyojeyya, <hi rend="bold">taṃ</hi> vacanaṃ <hi rend="bold">hi</hi> saccaṃ piyaṃ attānaṃ sulabhaṃ na hoti, dukkaṭakārinā sukhaṃ sulabhaṃ na hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Antakena</hi> maccunā adhipannassa mānusaṃ bhavaṃ <hi rend="bold">jahato</hi> pajahantassa <hi rend="bold">tassa</hi> maraṇamukhe ṭhitassa sattassa kiṃ sakaṃ hoti, maraṇamukhe ṭhito so satto kiñca ādāya paralokaṃ gacchati, chāyā gacchantaṃ sattaṃ anapāyinī iva, evaṃ <hi rend="bold">assa</hi> paralokagatassa sattassa kiñca anugaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext">Iti bhagavā evaṃ pucchati, pucchitvā <hi rend="bold">‘‘ubho’’</hi>tiādivissajjanavacanañca āha. <hi rend="bold">Idha</hi> loke yo macco yaṃ puññañca yaṃ pāpañca ubho kamme <hi rend="bold">kurute</hi> karoti, <hi rend="bold">tassa</hi> paralokagatassa maccassa <hi rend="bold">taṃ</hi> puññapāpadvayaṃ sakaṃ hoti. Paralokaṃ gato macco <hi rend="bold">taṃva</hi> puññapāpadvayaṃ ādāya paralokaṃ gacchati, chāyā gacchantaṃ sattaṃ anapāyinī iva, evaṃ <hi rend="bold">assa</hi> paralokagatassa maccassa <hi rend="bold">taṃva</hi> puññapāpadvayaṃ anugaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext">Tasmā paṇḍito <hi rend="bold">samparāyikaṃ</hi> samparāye phalanibbattāpakaṃ kalyāṇaṃ <hi rend="bold">nicayaṃ</hi> nicayanto hutvā kareyya. Pāṇinaṃ paralokasmiṃ puññāni patiṭṭhā honti, iti bhagavā āhāti yojanā kātabbā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘rājā pasenadī’’tiādikaṃ suttaṃ kosalarañño vacanabhāvato <hi rend="bold">paravacanaṃ</hi> hoti. ‘‘Evametaṃ <pb ed="V" n="0.0448" />, mahārāja, evametaṃ mahārājā’’tiādikā anugīti bhagavato vacanabhāvato <hi rend="bold">sakavacanaṃ</hi> hoti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> dvayaṃ vacanaṃ sakavacanañca paravacanañca hoti. (10)</p>

<p rend="bodytext" n="118"><hi rend="paranum">118</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañhe pucchite <hi rend="bold">idaṃ</hi> dukkhasaccaṃ abhiññeyyaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> samudayasaccaṃ pahātabbaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> maggasaccaṃ bhāvetabbaṃ, <hi rend="bold">idaṃ</hi> nirodhasaccaṃ, phalaṃ vā sacchikātabbaṃ, <hi rend="bold">ime</hi> kusalākusalā <hi rend="bold">dhammā</hi> evaṃ kusalākusalabhāvena <hi rend="bold">gahitā</hi> anavajjasāvajjabhāvena vā <hi rend="bold">gahitā</hi> sukhavipākadukkhavipākabhāvena vā <hi rend="bold">gahitā</hi><pb ed="M" n="0.0331" />, <hi rend="bold">idaṃ</hi> iṭṭhavipākaṃ <hi rend="bold">idaṃ</hi> aniṭṭhavipākaṃ phalaṃ nibbattayaiti evaṃgahitānaṃ <hi rend="bold">tesaṃ</hi> kusalākusaladhammānaṃ ayaṃ vuḍḍhi attho, ayaṃ hāni atthoti. <hi rend="bold">Iti idaṃ</hi> ‘‘pañhe pucchite’’tiādikaṃ suttaṃ vissajjanīye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Uḷāro buddho bhagavā’’ti iminā padena buddhauḷārataṃ <hi rend="bold">ekaṃseneva</hi> ekakoṭṭhāseneva niddise. ‘‘Svākkhāto dhammo’’ti iminā padena dhammasvākkhātataṃ <hi rend="bold">ekaṃseneva</hi> ekakoṭṭhāseneva niddise. ‘‘Suppaṭipanno saṅgho’’ti iminā padena saṅghasuppaṭipattiṃ <hi rend="bold">ekaṃseneva</hi> ekakoṭṭhāseneva niddise ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti iminā padena saṅkhārāniccataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti iminā padena saṅkhāradukkhataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti iminā padena dhammānattataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe saṅkhārā anattā’’ti avatvā ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vuttena iminā padena saṅkhārehi aññaṃ yaṃ vā pana maggaphalanirodhasamāpattidhammajātaṃ atthi, taṃ maggaphalanirodhasamāpattidhammajātampi evaṃjātiyaṃ evaṃ ekaṃsabyākaraṇīyanti maggaphalanirodhasamāpattidhammajātassāpi anattataṃ ekaṃseneva niddiseti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘uḷāro’’tiādikaṃ suttaṃ vissajjanīye buddhauḷāratādike vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Naradammasārathi ākaṅkhato <hi rend="bold">te</hi> bhagavato <hi rend="bold">manasā</hi> sabbaññutaññāṇasahitādimanasā <hi rend="bold">vicintitaṃ</hi> ñeyyadhammaṃ devā manussā sabbe pāṇino <hi rend="bold">na jaññā</hi> na jāneyyuṃ. Santaṃ araṇaṃ samādhiṃ nisevato <hi rend="bold">te</hi> bhagavato manasā vicintitā kasiṇāpi sabbe pāṇino <hi rend="bold">na jaññā</hi> na jāneyyuṃ. <hi rend="bold">Kasiṇāpi</hi> vā kasiṇārammaṇāya paññāyapi <hi rend="bold">na jaññā</hi> na jāneyyuṃ. <hi rend="bold">Kasiṇāpī</hi>ti ettha ca ‘‘kasiṇāyapī’’ti vattabbepi ya-kāra lopavasena ‘‘kasiṇāpī’’ti vuttaṃ. Atha vā <hi rend="bold">‘‘yaṃ ākaṅkhati</hi> yaṃ ākaṅkhanaṃ karoti, <hi rend="bold">taṃ</hi> ākaṅkhanaṃ <hi rend="bold">kiṃ</hi> katama’’nti pucchitaṃ pañhaṃ aññesaṃ avisayattā <pb ed="V" n="0.0449" /> avissajjanīyaṃ hotīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ākaṅkhato’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Bhagavā <hi rend="bold">sīlakkhandhe</hi> sīlakkhandhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">samādhikkhandhe</hi> samādhikkhandhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">paññākkhandhe</hi><pb ed="M" n="0.0332" /> paññākkhandhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">vimuttikkhandhe</hi> vimuttikkhandhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">vimuttiñāṇadassanakkhandhe</hi> vimuttiñāṇadassanakkhandhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">iriyāyaṃ</hi> kāyavacīsamācāre kāyavacīsamācārahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">pabhāve</hi> ānubhāvahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">hitesitāyaṃ</hi> mettāhetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">karuṇāyaṃ</hi> karuṇāhetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇo, bhagavā <hi rend="bold">iddhiyaṃ</hi> iddhividhahetu <hi rend="bold">ettako</hi> etaparimāṇoti avissajjanīyoti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘ettako’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa tathāgatassa loke <hi rend="bold">uppādā</hi> uppādahetu tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppādo sambhavati, āyatiṃ buddharatanassa uppādo sambhavati, ekassa buddharatanassa dharamānakkhaṇena hi aññassa buddharatanassa anuppajjanato āyatinti vuttaṃ, dhammaratanassa uppādo sambhavati, saṅgharatanassa uppādo sambhavatīti tīṇi ratanāni. ‘‘Tāni tīṇi ratanāni guṇato kiṃpamāṇānī’’ti pucchite sati tāni tīṇi ratanāni guṇato etaparimāṇānīti na vissajjitabbānīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘tathāgatassā’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Buddhavisayo</hi> puggalaparo puggalapadhāno pañho avissajjanīyo, buddhavisayāva <hi rend="bold">puggalaparoparaññutā</hi> avissajjanīyā. Bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ pubbā koṭi na paññāyati taṇhāsaṃyojanānaṃ, sakiṃ nirayaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ tiracchānayoniṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ pettivisayaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ asurayoniṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ deve sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ manusse sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ pubbā koṭi na paññāyati na dissati na upalabbhatīti. ‘‘Sā pubbā koṭi katamā’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi> saṃsārassa pubbakoṭiyā abhāvato avissajjanīyaṃ hoti. <hi rend="bold">‘‘Na paññāyatī’’</hi>ti desanā sāvakānaṃ ñāṇavekallena katā, na attano ñāṇavekallena. ‘‘Na paññāyatī’’ti desanā attano ceva sāvakānañca ñāṇavekallena kātabbā <pb ed="V" n="0.0450" /><pb ed="M" n="0.0333" /> siyāti codanaṃ manasi katvā <hi rend="bold">‘‘duvidhā buddhānaṃ bhagavantānaṃ desanā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Attā upanetabbo etissā desanāyāti <hi rend="bold">attūpanāyikā</hi>. Paro upanetabbo etissā desanāyāti <hi rend="bold">parūpanāyikā</hi>. ‘‘Katamā attūpanāyikā desanā, katamā parūpanāyikā desanā’’ti pucchitabbattā niyametvā dassetuṃ <hi rend="bold">‘‘na paññāyatī’’</hi>tiādi vuttaṃ. ‘‘Na paññāyatī’’ti desanā sāvakānaṃ netabbānaṃ vasena desitattā parūpanāyikā desanā nāma, <hi rend="bold">‘‘natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanā’’</hi>ti desanā attano netabbassa vasena desitattā attūpanāyikā desanā nāma. ‘‘Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanā’’ti vuttattā pubbāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyatīti viññāyati, bhagavato ñāṇassa paññāpanaṃ kātuṃ asamatthattā na paññāyatīti na viññāyati tena <hi rend="bold">aṭṭhakathāyaṃ</hi> ‘‘natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāti etena purimāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyati, na tattha ñāṇassa paṭighātoti dassetī’’ti (netti. aṭṭha. 118) vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kathaṃ pana buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāya natthibhāvovijānitabbo’’ti vattabbattā avijānanāya natthibhāvaṃ jānāpetuṃ <hi rend="bold">‘‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhu’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Aṭṭhakathāyaṃ</hi> pana – ‘‘yaṃ pana atthi, taṃ aññesaṃ appameyyampi bhagavato na appameyyanti bhagavato sabbattha appaṭihatañāṇataṃ dassetuṃ ‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbhā’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. Bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha ‘‘kīva dīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti pañhaṃ pucchitvā nisinnaṃ <hi rend="bold">aññataraṃ bhikkhuṃ yathā</hi> yena pakārena <hi rend="bold">‘‘seyyathāpi…pe… āghātetvā’’</hi>ti evamāha. Tato tena pakārena avijānanāya natthibhāvo vijānitabboti attho gahetabbo.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhu, tvaṃ sallakkhehi, kokāliko vīsatikhāriko kosalako tilavāho rāsiṃ katvā ṭhapito, tato tilato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya, so vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā uddharānupakkamena khippataraṃ parikkhayaṃ pariyādānaṃ seyyathāpi gaccheyya, eko abbudo nirayo parikkhayaṃ pariyādānaṃ na tveva gaccheyya. Vīsati abbudā nirayā tattake kāle <pb ed="M" n="0.0334" /> parikkhayaṃ pariyādānaṃ seyyathāpi gaccheyyuṃ, evameva eko nirabbudo nirayo tattake kāle parikkhayaṃ pariyādānaṃ na tveva gaccheyya. Esa nayo sesesupi. Sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā padumaṃ nirayaṃ kokāliko bhikkhu upapanno kho, bhikkhu, tvaṃ evaṃ sallakkhehīti bhagavā āhāti yojanā. Bhagavā ‘‘ayaṃ appameyyo ayaṃ asaṅkhyeyyo’’ti vā na kiñci āha. ‘‘Tasmiṃ appameyye <pb ed="V" n="0.0451" /> katamo appameyyo, tasmiṃ asaṅkhyeyye katamo asaṅkhyeyyo’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ buddhavisayattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</hi> appameyyaasaṅkhyeyyasuttaṃ vuttanayena avissajjanīyaṃ. (11)</p>

<p rend="bodytext" n="119"><hi rend="paranum">119</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Yadā so upako’’</hi>tiādīsu yojanā pākaṭā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Kathaṃ</hi> kena pakārena <hi rend="bold">jino’’</hi>ti upakena kataṃ pucchanaṃ ‘‘kilesappahānapakārena jino’’ti vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ. ‘‘Kena</hi> pakārena <hi rend="bold">jino’’</hi>ti upakena kataṃ pucchanaṃ ‘‘pāpakānaṃ dhammānaṃ jitattā jino’’ti vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ. ‘‘Katamo jino’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘rūpādiko jino’’ti vā ‘‘rūpādikaṃ muñcitvā añño jino’’ti vā vissajjetuṃ asakkuṇeyyattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ. ‘‘Katamo āsavakkhayo, katamo rāgakkhayo, katamo dosakkhayo, katamo mohakkhayo’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘nibbānaṃ āsavakkhayo’’ti vā ‘‘arahattamaggo āsavakkhayo’’ti vā ‘‘arahattaphalaṃ rāgakkhayo’’ti vā iti evamādinā vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ. ‘‘Kittako āsavakkhayo,</hi> kittako rāgakkhayo, kittako dosakkhayo, kittako mohakkhayo’’ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘ettako etaparimāṇo āsavakkhayo’’ti evamādinā avissajjanīyattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</hi> vuttappakāraṃ suttaṃ vuttanayena vissajjanīyañca avissajjanīyañca hoti. (12)</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Tathāgato</hi> satto <hi rend="bold">atthī’’</hi>ti pucchanaṃ ‘‘pañcakkhandhe upādāya paññāpetabbo sattabhūto atthī’’ti vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ. ‘‘Atthi rūpa’’</hi>nti kataṃ pucchanaṃ rūpassa vissajjamānattā ‘‘āmantā’’ti vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ, ‘‘rūpaṃ tathāgato’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ tathābhāvato alabbhanato avissajjanīyattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ. ‘‘Rūpavā tathāgato’’</hi>tiādīsupi esa nayo <pb ed="M" n="0.0335" /> yathāsambhavaṃ yojetabbo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> vuttappakāraṃ suttaṃ vuttanayena vissajjanīyañca avissajjanīyañca hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Passati bhagavā dibbena cakkhunā…pe… yathākammūpage satte pajānātī’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘passati bhagavā’’ti vā…pe… ‘‘pajānāti bhagavā’’ti vā vissajjanīyattā <hi rend="bold">vissajjanīyaṃ. ‘‘Katame sattā, katamo tathāgato’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ paramatthato alabbhanato avissajjanīyattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ</hi>.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Atthi</hi><pb ed="V" n="0.0452" /><hi rend="bold">tathāgato’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ heṭṭhā vuttanayena vissajjanīyaṃ. <hi rend="bold">‘‘Atthi tathāgato paraṃ maraṇā’’</hi>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘atthi tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vissajjamāne sati ca idhaloko eva paralokoti āpajjati, ‘‘natthi tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vissajjamāne sati ca idhalokato añño paralokoti āpajjati, tasmā avissajjanīyattā <hi rend="bold">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</hi> vuttappakāraṃ suttaṃ vissajjanīye visaye ca avissajjanīye visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vissajjanīyañca avissajjanīyañca</hi> hoti.</p>

<p rend="bodytext" n="120"><hi rend="paranum">120</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ vissajjanīyāvissajjanīyasuttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ kamma’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ kamma’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Antakenādhipannassā’’</hi>tiādīsu attho heṭṭhā vuttanayattā pākaṭo ‘‘maraṇenābhibhūtassa…pe… chāyāva anapāyinī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttaṃ puññakammapāpakammadvaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kammaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, tumhe puna caparaṃ kammaṃ sallakkhetha. <hi rend="bold">(Anuṭṭhānagilānaṃ)</hi> anuṭṭhānagilānassa <hi rend="bold">pīṭhasamāruḷhaṃ</hi> pīṭhasamāruḷhassa <hi rend="bold">bālaṃ</hi> bālassa vā <hi rend="bold">mañcasamāruḷhaṃ</hi> mañcasamāruḷhassa <hi rend="bold">bālaṃ</hi> bālassa vā <hi rend="bold">chamāyaṃ</hi> bhūmiyaṃ <hi rend="bold">semānaṃ</hi> semānassa sayantassa <hi rend="bold">bālaṃ</hi> bālassa vā kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni pāpakāni yāni kammāni <hi rend="bold">pubbe</hi> pubbakāle vā atīte anekakappakoṭisatasahasse vā <hi rend="bold">assa</hi> bālena katāni, <hi rend="bold">tāni</hi> pāpakāni kammāni <hi rend="bold">tamhi</hi> pīṭhasamāruḷhādi<hi rend="bold">samaye olambanti</hi> viya upaṭṭhahanti <hi rend="bold">ajjholambanti</hi> viya upaṭṭhahanti <hi rend="bold">abhippalambanti</hi> viya upaṭṭhahanti. Bhikkhave <pb ed="M" n="0.0336" />, <hi rend="bold">mahataṃ</hi> mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyaṃ seyyathāpi olambanti ajjholambanti abhippalambanti yathā, bhikkhave, evameva bālaṃ…pe… abhippalambanti. Bhikkhave, <hi rend="bold">tatra</hi> tasmiṃ upaṭṭhānākāre upaṭṭhānākārahetu <hi rend="bold">bālassa</hi> katapāpassa evaṃ parivitakko hoti <hi rend="bold">‘‘me</hi> mayā kalyāṇaṃ akataṃ vata, <hi rend="bold">me</hi> mayā kusalaṃ akataṃ vata, bhīruttāṇaṃ kataṃ vata, <hi rend="bold">me</hi> mayā pāpaṃ kataṃ vata, <hi rend="bold">me</hi> mayā luddaṃ kataṃ vata, <hi rend="bold">me</hi> mayā kibbisaṃ kataṃ vata, <hi rend="bold">bho</hi> agilāna sappurisa akatakalyāṇānaṃ akatakusalānaṃ akatabhīruttāṇānaṃ katapāpānaṃ kataluddānaṃ katakibbisānaṃ yāvatā <hi rend="bold">gati</hi> duggati atthi, taṃ gatiṃ ahaṃ pecca gacchāmī’’ti evaṃ parivitakko hoti. Evaṃ vitakkento <hi rend="bold">so</hi> bālo socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Pabbatakūṭānaṃ <pb ed="V" n="0.0453" /> chāyā nāma sūriyuggamanakālepi pathaviyā olambantīpi chāyā hāyanavasena olambanti. Sāyanhasamayaṃ pana chāyā vaḍḍhanavasena olambanti, tatheva kammānipi tasmiṃ kāle vaḍḍhanavasena upaṭṭhahanti, tasmā tameva vaḍḍhanupaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘sāyanhasamaya’’nti vuttaṃ. Sukkapakkhepi yojanā kaṇhapakkhe yojanānusārena kātabbā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘puna capara’’ntiādikaṃ suttadvayaṃ kusalakammaakusalakammesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kammaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ kammaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamo vipāko’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">tattha katamo vipāko’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tattha</hi> tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānesu katamo vipākoti pucchati. Bhikkhave, vo tumhehi ye manussattasaddhāpaṭilābhādayo paṭiladdhā, te manussattasaddhāpaṭilābhādayo <hi rend="bold">vo</hi> tumhākaṃ lābhā bhavanti. Tumhehi pabbajitvā yaṃ catupārisuddhisīlādisampādanaṃ laddhaṃ, taṃ catupārisuddhisīlādisampādanaṃ <hi rend="bold">vo</hi> tumhākaṃ suladdhaṃ bhavati. Bhikkhave, yo buddhuppādo navamo khaṇo tumhehi laddho, so buddhuppādo navamo <hi rend="bold">khaṇo vo</hi> tumhākaṃ brahmacariyavāsāya paṭiladdho bhavati.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, mayā chaphassāyatanikā nāma nirayā diṭṭhā, <hi rend="bold">tattha</hi> tesu diṭṭhesu chaphassāyatanikesu nāma nirayesu yaṃ kiñci rūpaṃ cakkhunā passati, taṃ aniṭṭharūpaṃyeva passati, no iṭṭharūpaṃ. Akantarūpaṃyeva passati, no kantarūpaṃ. Amanāparūpaṃyeva passati, no manāparūpaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Yaṃ <pb ed="M" n="0.0337" /> kiñci saddaṃ sotena…pe… ghānena…pe… jivhāya…pe… kāyena…pe… yaṃ kiñci dhammaṃ manasā vijānāti, taṃ aniṭṭhadhammaṃyeva vijānāti, no iṭṭhadhammaṃ. Akantadhammaṃyeva vijānāti, no kantadhammaṃ. Amanāpadhammaṃyeva vijānāti, no manāpadhammanti pāṭho yutto. ‘‘Aniṭṭharūpaṃyeva vijānāti, no iṭṭharūpa’’ntiādipāṭho ayutto, katthaci pāḷiyaṃ ayuttapāṭho diṭṭho. Sukkapakkhe vuttanayavipariyāyena yojanā kātabbā. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> vuttappakārā ‘‘lābhā vo, bhikkhave’’tiādiko pāṭho vipāke vācakañāpakabhāveneva pavattanato <hi rend="bold">vipāko</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Mārisā <hi rend="bold">niraye paccamānānaṃ</hi> amhākaṃ sabbaso nimujjanaummujjanavasena <hi rend="bold">saṭṭhivassasahassāni</hi> paripuṇṇāni, nirayassa <hi rend="bold">anto</hi> pariyosānaṃ <hi rend="bold">kadā</hi> kasmiṃ kāle bhavissati.</p>

<p rend="bodytext">Nirayassa <pb ed="V" n="0.0454" /><hi rend="bold">anto</hi> pariyosānaṃ natthi. Nirayassa anto pariyosānaṃ kuto atthi? Nirayassa <hi rend="bold">anto</hi> pariyosānaṃ amhākaṃ na paṭidissati. Mārisā, yadā tumhe ca ahañca seṭṭhiputtā jātā, <hi rend="bold">tadā tuyhaṃ</hi> tumhākañca <hi rend="bold">mayhaṃ</hi> mama ca pāpaṃ <hi rend="bold">hi</hi> yasmā <hi rend="bold">pakataṃ</hi> pakārehi kataṃ, tasmā nirayassa <hi rend="bold">anto</hi> pariyosānaṃ amhākaṃ na dissatīti <hi rend="bold">ayaṃ</hi> pāṭho vipāke vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">vipāko</hi> nāma. (13)</p>

<p rend="bodytext" n="121"><hi rend="paranum">121</hi><hi rend="dot">.</hi> Adhammacārī naro kusaladhammesu pamatto <hi rend="bold">hi</hi> yasmā hoti, tasmā so adhammacārī pamatto naro <hi rend="bold">yahiṃ yahiṃ</hi> yaṃ yaṃ duggatiṃ gacchati, taṃ taṃ gacchantaṃ adhammacāriṃ <hi rend="bold">naṃ</hi> naraṃ attanā carito so dhammova hanati. Kimiva hanati? <hi rend="bold">Sayaṃ</hi> attanā gahito kaṇhasappo gaṇhantaṃ janaṃ hanati yathā, evaṃ attanā carito adhammo adhammacāriṃ naṃ hanati. <hi rend="bold">‘‘Na hi dhammo adhammo cā’’</hi>tiādigāthāya attho pākaṭo. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> suttadvayaṃ kamme ca vipāke ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kammañca vipāko ca</hi> hoti.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, tumhe puññānaṃ mā bhāyittha; bhikkhave, <hi rend="bold">yadidaṃ</hi> yaṃ idaṃ ‘‘puññānī’’ti adhivacanaṃ pavattaṃ; <hi rend="bold">etaṃ</hi> ‘‘puññānī’’ti adhivacanaṃ iṭṭhassa kantassa piyassa manāpassa <hi rend="bold">sukhassa</hi> sukhavipākajanakassa kammassa adhivacanaṃ hoti. Bhikkhave, ahaṃ dīgharattaṃ katānaṃ puññānaṃ dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ manāpaṃ abhijānāmi kho. ‘‘Kathaṃ abhijānāmī’’ti ce puccheyya <pb ed="M" n="0.0338" />, pubbe satta vassāni <hi rend="bold">mettacittaṃ</hi> mettāya sahitaṃ dutiyajjhānacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe <hi rend="bold">imaṃ lokaṃ</hi> manussalokaṃ puna na āgamāsiṃ. <hi rend="bold">Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe</hi>ti cettha saṃvaṭṭaggahaṇena saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭaggahaṇena vivaṭṭaṭṭhāyīpi gahitāti veditabbā. Sesesupi evameva gahetabbo. Bhikkhave, saṃvaṭṭamāne kappe ahaṃ ābhassarūpago homi, vivaṭṭakappe suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi. Bhikkhave, <hi rend="bold">tatra</hi> brahmavimāne tatra upapajjamāne upapajjamānahetu ahaṃ brahmā homi, aññe mahānubhāvena abhibhavanato <hi rend="bold">abhibhū,</hi> aññehi anabhibhavanato <hi rend="bold">anabhibhūto</hi> mahābrahmā homi, <hi rend="bold">aññadatthu</hi> ekaṃsena daso ahaṃ vasavattī homi.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, ahaṃ devānamindo sakko chattiṃsakkhattuṃ ahosiṃ kho, dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto cakkaratanādi<hi rend="bold">sattaratanasamannāgato</hi> cakkavattirājā anekasatakkhattuṃ ahosiṃ, padesarajjassa rājabhāve ko pana vādo.</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhave, tassa cakkavattirājabhūtassa mayhaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> parivitakkanaṃ ahosi ‘‘yena phalena yena <pb ed="V" n="0.0455" /> vipākena ahaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo amhi, taṃ idaṃ phalaṃ kissa kammassa phalaṃ nu kho, so ayaṃ vipāko kissa kammassa vipāko nu kho’’ti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Bhikkhave, <hi rend="bold">tassa</hi> vitakkentassa mayhaṃ <hi rend="bold">etaṃ</hi> parivitakkanaṃ ahosi ‘‘yena phalena yena vipākena ahaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo amhi, <hi rend="bold">me</hi> pavattaṃ taṃ idaṃ phalaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ kho, so ayaṃ vipāko tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko kho, seyyathidaṃ katamesaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko? Dānassa damassa saṃyamassāti tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti etaṃ parivitakkanaṃ ahosīti avocāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tattha</hi> tasmiṃ ‘‘mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthā’’tiādike sutte yañca dānaṃ, yo ca damo, yo ca saṃyamo atthi, <hi rend="bold">idaṃ</hi> dānādittayaṃ <hi rend="bold">kammaṃ,</hi> taṃvācakañāpakaṃ suttampi <hi rend="bold">kammaṃ</hi> nāma. <hi rend="bold">Tappaccayo</hi> taṃkammapaccayo paccayuppannabhūto paccanubhūto yo vipāko atthi, etaṃ vipāke phalampi pakkhipitabbaṃ, <hi rend="bold">ayaṃ</hi> vipāko taṃvācakañāpako pāṭhopi <hi rend="bold">vipāko</hi> nāma. <hi rend="bold">Cūḷakammavibhaṅgo</hi> cūḷakammavipākaputhuttavibhāgo tathā vattabbo.</p>

<p rend="bodytext">Todeyyaputtassa <pb ed="M" n="0.0339" /> subhassa māṇavassa <hi rend="bold">yaṃ</hi> suttaṃ bhagavatā desitaṃ, <hi rend="bold">tattha</hi> sutte vuttā <hi rend="bold">ye</hi> pāṇātipātādayo dhammā appāyukadīghāyukatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> hiṃsanādayo dhammā bahvābādhaappābādhatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> usūyanādayo dhammā appesakkhamahesakkhatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> kodhādayo dhammā dubbaṇṇasuvaṇṇatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> agāravādayo dhammā nīcakulikauccakulikatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> maccherādayo dhammā appabhogamahābhogatāya saṃvattanti, <hi rend="bold">ye</hi> asallakkhaṇādayo dhammā duppaññapaññavantatāya saṃvattanti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> pāṇātipātasattayugaṃ <hi rend="bold">kammaṃ,</hi> taṃvācakañāpakaṃ suttampi <hi rend="bold">kammaṃ</hi> nāma. <hi rend="bold">Tattha</hi> subhasutte yā appāyukadīghāyukatā vuttā…pe… yā duppaññapaññavantatā vuttā, so <hi rend="bold">ayaṃ</hi> appāyukadīghāyukatādiko <hi rend="bold">vipāko,</hi> taṃvācakañāpakapāṭhopi <hi rend="bold">vipāko. Idaṃ</hi> subhasuttaṃ kusalākusalakamme ceva vipāke ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kammañca vipāko ca</hi> hoti. (14)</p>

<p rend="bodytext" n="122"><hi rend="paranum">122</hi><hi rend="dot">.</hi> Yo puggalo vacīduccaritaparivajjanena <hi rend="bold">vācānurakkhī</hi> bhaveyya, abhijjhādianuppādanena <hi rend="bold">manasā saṃvuto</hi> bhaveyya, pāṇātipātādipajahanena <hi rend="bold">kāyena akusalaṃ na kayirā,</hi> iti tayo ete kammapathe visodhaye, so puggalo isippaveditaṃ <hi rend="bold">maggaṃ</hi> ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ <hi rend="bold">ārādhaye</hi> ārādhayeyyāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘vācānurakkhī’’tiādikaṃ suttaṃ kusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kusalaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yassa</hi><pb ed="V" n="0.0456" /> puggalassa kāyena <hi rend="bold">dukkaṭaṃ</hi> duggatisaṃvattaniyakammaṃ natthi, vācāya dukkaṭakammaṃ natthi, manasā dukkaṭakammaṃ natthi, tīhi <hi rend="bold">ṭhānehi</hi> uppajjanaṭṭhānehi saṃvutaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> puggalaṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti ahaṃ vadāmīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> gāthāvacanaṃ vuttanayena kusalaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave…pe… kusalamūlānī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> vacanaṃ vuttanayena kusalaṃ. Bhikkhave, kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā vijjā pubbaṅgamā hoti, hirī ca ottappañca anudevāti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> vacanaṃ vuttanayena kusalaṃ nāma.</p>

<p rend="bodytext">Māluvā <hi rend="bold">sālaṃ</hi> rukkhaṃ onataṃ bhūmiyaṃ patanaṃ karoti iva, tathā <hi rend="bold">yassa</hi> janassa accantaṃ dvīsu tīsu bhavesu dussīlyaṃ atthi, <hi rend="bold">so</hi> jano attānaṃ onataṃ <pb ed="M" n="0.0340" /> apāyesu pākaṭaṃ karoti. Anatthakāmo jano yathā anatthaṃ icchati, tathā anatthaṃ karoti yathā, tathā īdiso dussīlo <hi rend="bold">naṃ</hi> attānaṃ anatthaṃ karotīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘yassā’’tiādikaṃ vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Asmamayaṃ</hi> asmasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇimayaṃ <hi rend="bold">vajiraṃ</hi> vajirassa uṭṭhānasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇiṃ <hi rend="bold">abhimatthati</hi> vidhaṃseti iva, tathā <hi rend="bold">attanā hi</hi> sayameva kataṃ <hi rend="bold">attajaṃ</hi> attasambhavaṃ pāpaṃ <hi rend="bold">dummedhaṃ</hi> pāpaṃ karontaṃ janaṃ abhimatthatīti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘attanā hī’’tiādikaṃ vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Devate kusalehi vivajjitā akusalā dasa kammapathe <hi rend="bold">niseviya</hi> katvā <hi rend="bold">garahā</hi> gārayhā bhavanti, <hi rend="bold">bālamatī</hi> mandabuddhino nirayesu paccareti yojanā. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘dasa kammapathe’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave…pe… akusalamūlānī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ. (15)</p>

<p rend="bodytext">Yādisaṃ yaṃ bījaṃ vapate, taṃ bījaṃ tādisaṃ phalaṃ harate iva, tathā <hi rend="bold">kalyāṇakārī</hi> paṇḍito kalyāṇaṃ phalaṃ harate, <hi rend="bold">pāpakārī</hi> bālo ca pāpakaṃ phalaṃ harateti yojanā. <hi rend="bold">Tattha</hi> ‘‘yādisa’’ntiādike sutte ‘‘kalyāṇakārī kalyāṇa’’nti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> vacanaṃ kusalaṃ. ‘‘Pāpakārī ca pāpaka’’nti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> vacanaṃ akusalaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> dvivacanaṃ vuttanayena kusalañca akusalañca hoti.</p>

<p rend="bodytext">Kalyāṇakārī <pb ed="V" n="0.0457" /> sappurisā subhena kammena suggatiṃ <hi rend="bold">vajanti</hi> gacchanti, pāpakārī kāpurisā asubhena kammunā apāyabhūmiṃ <hi rend="bold">vajanti</hi> gacchanti, <hi rend="bold">kammassa</hi> abhisaṅkhāraviññāṇasahagatakammassa <hi rend="bold">khayā</hi> khayanato <hi rend="bold">vimuttacetasā</hi> samucchedavimuttipaṭippassaddhivimutticittā <hi rend="bold">te</hi> sappurisā asubhe nibbanti. Kimiva nibbanti? Indhanakkhayā joti nibbāti iva, tathā <hi rend="bold">te</hi> sappurisā kammassa <hi rend="bold">khayā</hi> anavasesakhayanato nibbantīti yojanā. <hi rend="bold">Tattha</hi> tasmiṃ ‘‘subhenā’’tiādigāthāvacane ‘‘subhena…pe… suggati’’nti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘subhena…pe…suggati’’nti vacanaṃ kusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">kusalaṃ</hi> nāma. ‘‘Apāyabhūmiṃ asubhena kammunā’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha <pb ed="M" n="0.0341" />, <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘apāya…pe… kammunā’’ti vacanaṃ akusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">akusalaṃ</hi> nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘subhenā’’tiādikaṃ gāthāvacanaṃ vuttanayena kusalañca akusalañca hoti. (16)</p>

<p rend="bodytext" n="123"><hi rend="paranum">123</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Yathāpi bhamaro pupphaṃ…pe… munī care’’</hi>ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> gāthāvacanaṃ anuññāte caraṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">anuññātaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhamaro</hi> nāma puppharasapivanagahaṇavasena caraṇako madhukarādiko bhamaro. So puppharasaṃ gaṇhanto mandavego hutvā pupphañca vaṇṇañca gandhañca avināsetvā yāvadatthaṃ puppharasaṃ pivitvā madhukaraṇatthāya ca puppha<hi rend="bold">rasaṃ</hi> gahetvā madhukaraṇaṭṭhānaṃ vanasaṇḍaṃ paleti. Pupphavaṇṇagandhā pākatikāva honti. Evameva piṇḍāya gāmaṃ pavisanto muni pasādajanakaṃ ālokanavilokanagamanatiṭṭhanādikaṃ janetvā pītisomanassasahitaṃ pasādaṃ janetvā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ yāpanamattaṃ paṭiggahetvā gāmato nikkhamitvā udakaphāsukaṭṭhāne vane bhesajjaṃ limpanto viya, kantāre puttamaṃsaṃ khādanto viya, piṇḍapātaṃ paccavekkhitvā paribhuñjitvā bhamaro vane madhuṃ karoti viya, kammaṭṭhānānurūpaṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā jhānamaggaphalanibbattanatthāya samaṇadhammakaraṇatthāya gāme <hi rend="bold">care</hi> careyyāti adhippāyo veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bhikkhūnaṃ karaṇīyāni…pe… imāni kho, bhikkhave, bhikkhūnaṃ tīṇi karaṇīyānī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttaṃ bhagavatā anuññāte ācāre atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">anuññātaṃ</hi> nāma. Tasmiṃ sutte yo bhikkhu sīlaṃ pāti rakkhati, iti rakkhaṇato so bhikkhu <hi rend="bold">pāti</hi> nāma. Yaṃ sīlaṃ taṃ pātiṃ bhikkhuṃ apāyādidukkhato moceti, iti mocanato taṃ sīlaṃ <hi rend="bold">pātimokkhaṃ</hi> nāma. Yena sīlena bhikkhu saṃvaritabbacakkhundriyādikaṃ saṃvarati, iti saṃvaraṇakaraṇato taṃ sīlaṃ <hi rend="bold">saṃvaraṃ</hi> nāma, pātimokkhaṃ eva <pb ed="V" n="0.0458" /> saṃvaraṃ <hi rend="bold">pātimokkhasaṃvaraṃ,</hi> pātimokkhasaṃvarena <hi rend="bold">saṃvuto</hi> samannāgato hutvā saṃvuṇanato catuiriyāpathesu cārako hoti, iti saṃvuṇanato bhikkhu <hi rend="bold">pātimokkhasaṃvarasaṃvuto</hi> nāma. <hi rend="bold">Viharati</hi> catuiriyāpathe pavatteti. Vārittacāraṃ vajjetvā cārittasīlaṃ ādāya caraṇaṃ <hi rend="bold">ācāro,</hi> agocare vajjetvā gocare <pb ed="M" n="0.0342" /> caraṇaṃ <hi rend="bold">gocaro</hi>ti. Attho vuccamāno ativitthāro bhavissati, tasmā kiñcimattaṃ kathetvā sāsanapaṭṭhānasuttabhāvaṃ kathessāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ettakameva suttaṃ ‘anuññāta’nti niddhāritabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘dasayime, bhikkhave, dhammā pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘dasā’’tiādikaṃ suttampi anuññāte dasavidhe paccavekkhitabbe dhamme vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">anuññātaṃ</hi> nāma. ‘‘Tīṇimāni…pe… karaṇīyānī’’ti <hi rend="bold">idaṃ</hi> suttampi anuññāte tividhe sucarite vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">anuññātaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Nānāvidhaṃ anuññātaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ paṭikkhitta’’nti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ paṭikkhitta’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi gosamitaṃ dhanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Idaṃ devaputtavacanaṃ paṭikkhipanto bhagavā –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhi ve paramā sarā’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Gāthaṃ āha. <hi rend="bold">Ettha</hi> etasmiṃ gāthādvaye <hi rend="bold">yaṃ</hi> ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’ntiādikaṃ purimakaṃ hoti. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’ntiādikaṃ devaputtavacanaṃ bhagavatā paṭikkhittattā, paṭikkhitte atthe pavattanato ca <hi rend="bold">paṭikkhittaṃ</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">Dubbhikkhakāle vā kantāre vā mātāpitaro puttadhītaro ghātetvāpi attānameva posenti, tasmā <hi rend="bold">‘‘natthi attasamaṃ pema’’</hi>nti vuttaṃ. Dubbhikkhakālādīsu hiraññasuvaṇṇasārādīni, gomahiṃsādīnipi dhaññagahaṇatthāya dhaññassāmikānaṃ datvā dhaññameva gaṇhanti, tasmā <hi rend="bold">‘‘natthi dhaññasamaṃ</hi><pb ed="V" n="0.0459" /><hi rend="bold">dhana’’</hi>nti vuttaṃ. Sūriyādīnaṃ ābhā paccuppannatamaṃ ekadesaṃva vinodeti, paññā pana dasasahassilokadhātumpi ekapajjotaṃ ekobhāsaṃ kātuṃ samatthā, atītānāgatapaccuppannadhammakoṭṭhāsesupi paṭicchādakaṃ kilesatamampi vidhamati, tasmā <hi rend="bold">‘‘natthi paññāsamā ābhā’’</hi>ti vuttaṃ. Samuddo bhūmiyā <pb ed="M" n="0.0343" /> ca ekadeseyeva tiṭṭhati, so ca deve avuṭṭhe sati khayanasabhāvo bhaveyya, vuṭṭhi pana koṭisatasahassacakkavāḷesupi yāva ābhassarā brahmalokāpi pūrā bhavati, tasmā <hi rend="bold">‘‘vuṭṭhi ve paramāsarā’’</hi>ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Idameva paṭikkhittaṃ niddhāritabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tīṇimāni bhikkhave’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘tīṇimānī’’tiādikaṃ suttampi paṭikkhitte duccarite vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">paṭikkhittaṃ</hi> nāma. (17)</p>

<p rend="bodytext" n="124"><hi rend="paranum">124</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ paṭikkhittaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañcā’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha katamaṃ anuññātañcā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhūripañña</hi>bhūripaññavanta gotama, <hi rend="bold">taṃ</hi> bhūripaññaṃ gotamaṃ ahaṃ pucchāmi. <hi rend="bold">Idha</hi> loke anekā <hi rend="bold">yā</hi> janatā bhītā, sā janatā <hi rend="bold">kiṃsu</hi> katamā bhave. Yo ca maggo anekāyatano iti pavutto, so ca maggo <hi rend="bold">kiṃsu</hi> katamo bhave. <hi rend="bold">Kismiṃ</hi> dhamme <hi rend="bold">ṭhito</hi> jano paralokaṃ <hi rend="bold">na bhāye</hi> na bhāyeyyāti pucchatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Devaputta yo jano sammā<hi rend="bold">vācañca</hi> paṇidhāya, sammā<hi rend="bold">manañca</hi> paṇidhāya, kāyena pāpāni akubbamāno ca bhave, ayaṃ eko. Bahvannapānaṃ gharaṃ āvasanto ca bhave, ayaṃ eko. <hi rend="bold">Saddho</hi> saddhāsampanno cittamudubhāvena <hi rend="bold">mudu</hi> ca bhave, ayaṃ eko. <hi rend="bold">Vadaññū</hi> yācakānaṃ yācanavasena vuttavacanaññū hutvā saṃvibhāgī ca bhave, ayaṃ eko. Iti <hi rend="bold">etesu</hi> catūsu dhammesu <hi rend="bold">ṭhito</hi> jano dhammesu ṭhito hutvā paralokaṃ <hi rend="bold">na bhāye</hi> na bhāyeyyāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Tasmiṃ sutte katamaṃ anuññātaṃ, katamaṃ paṭikkhittaṃ nāmā’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha yaṃ āhā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tattha</hi> tasmiṃ ‘‘kiṃsūdhā’’tiādipañhāya vissajjane ‘‘vācaṃ manañcā’’tiādivacane ‘‘vācaṃ manañca paṇidhāya sammā’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ bhagavā āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘vācaṃ…pe… sammā’’ti vacanaṃ anuññāte vacanīyādike atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">anuññātaṃ</hi> nāma. ‘‘Kāyena pāpāni akubbamāno’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘kāyena <pb ed="V" n="0.0460" /> …pe… māno’’ti vacanaṃ pāpakubbena paṭikkhitte vuttanayena pavattanato <hi rend="bold">paṭikkhittaṃ</hi> nāma. ‘‘Bahvanna…pe… na bhāye’’ti <hi rend="bold">yaṃ</hi> vacanaṃ āha, <hi rend="bold">idaṃ</hi> ‘‘bahvanna…pe… na <pb ed="M" n="0.0344" /> bhāye’’ti vacanaṃ vuttanayena anuññātaṃ nāma. <hi rend="bold">Idaṃ</hi> ‘‘vāca’’ntiādikaṃ vacanaṃ vuttanayadvayena anuññātañca paṭikkhittañca hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Sabbapāpassa akaraṇa’’</hi>ntiādiko vuttatthova. ‘‘Tasmiṃ sabbapāpassātiādike katamaṃ anuññātaṃ, katamaṃ paṭikkhitta’’nti vattabbabhāvato <hi rend="bold">‘‘tattha ya’’</hi>ntiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Devānaminda, ahaṃ kāyasamācārampi duvidhena vadāmi – <hi rend="bold">sevitabbaṃ</hi> anavajjaṃ kāyasamācārampi vadāmi, <hi rend="bold">asevitabbaṃ</hi> sāvajjaṃ kāyasamācārampi ahaṃ vadāmi. Vacīsamācārādīsupi vuttanayānusārena yojanā kātabbā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kiñca vaḍḍhanahāyanaṃ āgamma kāyasamācārādikaṃ sevitabbāsevitabbabhedena vutta’’nti vattabbabhāvato <hi rend="bold">‘‘kiñcetaṃ paṭiccā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Akusaladhammavaḍḍhanaṃ, kusaladhammahāyanañca paṭicca kāyasamācārādayo na sevitabbā, kusaladhammavaḍḍhanaṃ, akusaladhammahāyanañca paṭicca kāyasamācārādayo sevitabbāti sallakkhetabbā. (18)</p>

<p rend="bodytext" n="125"><hi rend="paranum">125</hi><hi rend="dot">.</hi> Nānāvidhaṃ anuññātañca paṭikkhittañca ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, <hi rend="bold">‘‘katamo suttaviseso thavo’’ti</hi> pucchitabbattā tathā pucchitvā ayaṃ suttaviseso thavo nāmāti viññāpetuṃ <hi rend="bold">‘‘tattha katamo thavo’’</hi>tiādi vuttaṃ. Tattha<hi rend="bold"> tatthā</hi>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu katamo suttaviseso thavo nāmāti pucchati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Maggānaṃ</hi> jaṅghamaggadiṭṭhimaggādīnaṃ <hi rend="bold">aṭṭhaṅgiko</hi> sammādiṭṭhimaggaṅgādiaṭṭhaṅgiko maggo <hi rend="bold">seṭṭho</hi> uttamo. <hi rend="bold">Saccānaṃ</hi> vacīsaccakhattiyādisammutisaccaparamatthasaccānaṃ <hi rend="bold">caturo</hi> dukkhasamudayanirodhanirodhagāminipaṭipadāvasena caturo ariyasaccā <hi rend="bold">padā seṭṭhā</hi> uttamā. <hi rend="bold">Dhammānaṃ</hi> sabbasaṅkhatasappaccayadhammānaṃ <hi rend="bold">virāgo</hi> asaṅkhatanibbānasaṅkhāto virāgo dhammo <hi rend="bold">seṭṭho</hi> uttamo. <hi rend="bold">Dvipadānaṃ</hi> sabbadevamanussādīnaṃ dvipadānaṃ <hi rend="bold">cakkhumā</hi> pañcavidhacakkhumā bhagavā <hi rend="bold">seṭṭho</hi> uttamoti yojanā. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādisuttaviseso thave atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">thavo</hi> nāma.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ayameva <pb ed="V" n="0.0461" /> suttaviseso thavo’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tīṇimāni bhikkhave’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Apadā</hi> ahimacchādayo vā, <hi rend="bold">dvipadā</hi> manussasakuṇapakkhijātikādayo vā, <hi rend="bold">catuppadā</hi> hatthiassagomahiṃsādayo vā, <hi rend="bold">bahuppadā</hi><pb ed="M" n="0.0345" /> satapadiādayo vā, <hi rend="bold">rūpino</hi> kāmarūpasattā vā, <hi rend="bold">arūpino</hi> arūpasattā vā, <hi rend="bold">saññino</hi> sattaviññāṇaṭṭhitisattā vā, <hi rend="bold">asaññino</hi> asaññasattā vā, <hi rend="bold">nevasaññīnāsaññino</hi> bhavagge nibbattasattā vā <hi rend="bold">yāvatā</hi> yattakā sattā saṃvijjanti, <hi rend="bold">tesaṃ</hi> tattakānaṃ apadādīnaṃ sattānaṃ <hi rend="bold">yadidaṃ</hi> yo ayaṃ arahaṃ sammāsambuddho tathāgato uppanno, so ayaṃ arahaṃ sammāsambuddho tathāgato <hi rend="bold">aggaṃ</hi> aggoti akkhāyati, <hi rend="bold">seṭṭhaṃ</hi> seṭṭhoti akkhāyati, <hi rend="bold">pavaraṃ</hi> pavaroti akkhāyati, ayaṃ paṭhamo aggo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ vā</hi> sappaccayasabhāvānaṃ vā, <hi rend="bold">asaṅkhatānaṃ</hi> paccayehi asaṅkharitānaṃ paṇṇattimattabhūtānaṃ dhammānaṃ vā <hi rend="bold">yāvatā</hi> yattakā paṇṇattī voharīyanti, tattakehi paṇṇattīhi paññapetabbānaṃ <hi rend="bold">tesaṃ</hi> saṅkhatāsaṅkhatānaṃ <hi rend="bold">dhammānaṃ yadidaṃ</hi> yo ayaṃ madanimmadano…pe… yo ayaṃ nirodho, yaṃ idaṃ nibbānamaggaphalānamālambaṇaṃ bhavati, so ayaṃ madanimmadanādiko dhammo <hi rend="bold">aggaṃ</hi> aggoti akkhāyati…pe… akkhāyati, ayaṃ dutiyo aggo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saṅghānaṃ</hi> yāvatā paṇṇatti, gaṇānaṃ yāvatā paṇṇatti, mahājanasannipātānaṃ yāvatā paṇṇatti voharīyanti, tattakehi paṇṇattīhi paññapetabbānaṃ tesaṃ saṅghagaṇādīnaṃ yāni imāni cattāri puggalāni purisayugāni, ye ime aṭṭha purisapuggalā…pe… lokassa yaṃ idaṃ puññakkhettaṃ saṃvijjati, so ayaṃ catupurisayugādiko tathāgatasāvakasaṅgho <hi rend="bold">aggaṃ</hi> aggoti akkhāyati…pe… akkhāyati, ayaṃ tatiyo aggo. Imāni tīṇi tathāgatanibbānaariyasaṅgharatanāni aggāni bhavanti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sabbalokuttaro</hi> apadādisabbasattalokato uttaro satthā ca, <hi rend="bold">kusalapakkhato</hi> kusalaanavajjapakkhabhāvato uttaro dhammo ca, <hi rend="bold">narasīhassa</hi> satthuno gaṇo ca iti <hi rend="bold">tīṇi</hi> satthudhammagaṇaratanāni aggāni, tāni <hi rend="bold">tīṇi</hi> satthudhammagaṇaratanāni <hi rend="bold">visissare</hi> guṇavasena visissanti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Samaṇapadumasañcayo</hi> sare ruhamānaṃ padumaṃ sobhanaṃ iva sāsane sobhanasamaṇapadumasamūho gaṇo ca, dhammavaro ca, vidūnaṃ sakkato <hi rend="bold">naravaradamako</hi><pb ed="M" n="0.0346" /> naravarānaṃ brahmadevamanussarājarājamahāmaccādīnaṃ <pb ed="V" n="0.0462" /> damako anudamako <hi rend="bold">cakkhumā</hi> sambuddho ca iti <hi rend="bold">tīṇi</hi> gaṇadhammabuddharatanāni lokassa uttari bhavanti.</p>

<p rend="bodytext">Appaṭisamo satthā ca, <hi rend="bold">nirupadāho</hi> niggataupadāho, sabbo dhammo ca ariyo gaṇavaro ca iti yāni <hi rend="bold">tīṇi</hi> buddhadhammagaṇaratanāni aggāni, <hi rend="bold">tāni</hi> tīṇi…pe… nāni <hi rend="bold">khalu</hi> ekaṃsena <hi rend="bold">visissare</hi> visissanti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saccanāmo</hi> avitathasaccadesanato saccanāmo khemo <hi rend="bold">sabbābhibhū</hi> sabbe manussadevādike anabhibhavamānopi guṇātirekavasena abhibhavamāno viya pavattanato sabbābhibhū jino ca, <hi rend="bold">saccadhammo</hi> avitathasabhāvato saccadhammo ca, <hi rend="bold">tassa</hi> saccadhammassa <hi rend="bold">uttari</hi> uttamo añño dhammo natthi, viññūnaṃ niccaṃ <hi rend="bold">pūjito</hi> pūjāraho ariyasaṅgho ca iti tīṇi lokassa <hi rend="bold">uttari</hi> uttamāni bhavanti.</p>

<p rend="bodytext">Ekāyanapadassa vacanattho <hi rend="bold">aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 170) </hi> bahudhā vutto. Jātikhayantadassī hitānukampī bhagavā ekāyanaṃ maggaṃ pajānāti. ‘‘Yaṃ ekāyanaṃ maggaṃ pajānāti, tena maggena kiṃ taratī’’ti vattabbabhāvato <hi rend="bold">‘‘etena maggenā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Yaṃ maggaṃ bhagavā jānāti, <hi rend="bold">etena maggena pubbe</hi> atītamaddhānaṃ buddhādayo ariyā <hi rend="bold">oghaṃ</hi> saṃsāroghaṃ tariṃsu, anāgatamaddhānaṃ tarissanti, <hi rend="bold">ye cāpi</hi> buddhādayo paccuppanne uppajjanti, te cāpi buddhādayo paccuppanne taranti, <hi rend="bold">visuddhipekkhā</hi> visuddhiṃ apekkhamānā <hi rend="bold">sattā</hi> devamanussaseṭṭhaṃ tādisaṃ yathāvuttaguṇaṃ <hi rend="bold">taṃ</hi> sammāsambuddhaṃ namassanti, <hi rend="bold">iti ayaṃ</hi> nānāvidhasuttavisesopi thave ratanattaye, ratanattayaguṇe ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <hi rend="bold">thavo</hi> nāma. Iccetaṃ sāsanapaṭṭhānasuttavisesadassako saṃvaṇṇanāvisesopi sāsanapaṭṭhānaṃ nāmāti veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Amhākācariya tumhehi amhākācariyehi soḷasappabhedasaṃkilesabhāgiyādisāsanapaṭṭhānasuttañceva aṭṭhavīsatividhaṃ lokiyādisāsanapaṭṭhānasuttañca niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘tesu saṃkilesabhāgiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu katamaṃ suttavisesaṃ katamena suttavisesena saṃsanditvā niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha lokiyaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0347" /><hi rend="bold">sutta’’</hi>ntiādi āraddhaṃ. <hi rend="bold">Aṭṭhakathāyaṃ</hi> pana – ‘‘evaṃ duvidhampi sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttapadāni udāharantena vibhajitvā idāni saṃkilesabhāgiyādīhi saṃsanditvā dassetuṃ puna ‘lokiyaṃ sutta’ntiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 170) vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <pb ed="V" n="0.0463" /><hi rend="bold">tatthā</hi>ti tesu soḷasavidhesu saṃkilesabhāgiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu ceva aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu ca akusalapakkhe pavattaṃ lokiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyasuttena samānatthabhāvena saṃsandati, kusalapakkhe pavattaṃ lokiyaṃ suttaṃ vāsanābhāgiyasuttena samānatthabhāvena saṃsandati, tasmā lokiyaṃ suttaṃ ekavidhampi saṃkilesabhāgiyena ca vāsanābhāgiyena ca dvīhi suttehi niddisitabbaṃ. Dassanapakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ dassanabhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, bhāvanāpakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ bhāvanābhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, asekkhapakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ asekkhabhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, tasmā lokuttarampi suttaṃ dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena ca asekkhabhāgiyena ca tīhi suttehi niddisitabbaṃ. Vuttanayānusārena sesesupi saṃsandanayojanā kātabbā.</p>

<p rend="bodytext">Amhākācariya tumhehi amhākācariyehi nayadassanavasena suttavisesasaṃsandanaṃ dassitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kimatthāya saṃkilesabhāgiyādibhedena vibhajitvā bhagavatā vutta’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāyā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Ettha ca suttavasena suttatthā gahitā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Yaṃ sattādhiṭṭhānaṃ ācariyena niddhāritaṃ, taṃ sattādhiṭṭhānaṃ kittakehi suttehi vibhajitvā niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ chabbisatiyā puggalehi niddisitabba’’</hi>nti vuttaṃ. ‘‘Te chabbīsati puggalā katihi suttehi samanvesitabbā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘te tīhī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Dassanabhāgiyena sattādhiṭṭhānena, bhāvanābhāgiyena sattādhiṭṭhānena, asekkhabhāgiyena sattādhiṭṭhānena cāti tīhi suttehi te chabbīsati puggalā samanvesitabbā.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Katamehi <pb ed="M" n="0.0348" /> katamehi katamaṃ katamaṃ suttaṃ niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha dassanabhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Tattha <hi rend="bold">tatthā</hi>ti tesu tīsu dassanabhāgiyādīsu suttesu. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti vā tesu chabbīsatiyā puggalesu. Sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ ekabījinā puggalena ca niddisitabbaṃ…pe… dhammānusārinā puggalena ca niddisitabbaṃ, iti imehi pañcahi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. Ettha ca dassanaggahaṇena sotāpattiphalaṭṭhāpi gahitā, tasmā ekabījikolaṃkolasattakkhattuparamā phalaṭṭhāpi gahitā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saddhānusārī</hi><pb ed="V" n="0.0464" /> pana yo vipassanākkhaṇe saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so puggalo nibbattetabbasotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma, saddhāya samāpattiṃ anussarati, iti saddhāya samāpattiyā anussaraṇato sotāpattimaggaṭṭho puggalo <hi rend="bold">saddhānusārī</hi> nāma. So puggalo sotāpattiphalakkhaṇe saddhāya vimuttattā saddhāvimutto hutvā ekabījikolaṃkolasattakkhattuparamo bhavati. Yo pana puggalo vipassanākkhaṇe paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so puggalo nibbattetabbasotāpattimaggakkhaṇe <hi rend="bold">dhammānusārī</hi> nāma, dhammena paññāya samāpattiṃ anussarati, iti dhammena paññāya samāpattiyā anussaraṇato <hi rend="bold">dhammānusārī</hi> nāma. So puggalo phalakkhaṇe diṭṭhiyā paññāya nirodhaṃ pattattā diṭṭhipatto hutvā ekabīji…pe… paramo bhavati. <hi rend="bold">Dhammo</hi>ti cettha paññā gahitā. Iti pabhedato dve maggaṭṭhā, cha phalaṭṭhāti aṭṭhahi ariyapuggalehi, sampiṇḍite pana pañcahi ariyapuggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Imesaṃ ekabījiādīnaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva dassanabhāgiyatthattā ca sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti niyametvā ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ kittakehi puggalehi niddisitabba’’nti pucchitabbattā –</p>

<p rend="indent">‘‘Bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, sakadāgāminā, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, anāgāminā, antarāparinibbāyinā, upahaccaparinibbāyinā, asaṅkhāraparinibbāyinā, sasaṅkhāraparinibbāyinā <pb ed="M" n="0.0349" />, uddhaṃsotena akaniṭṭhagāminā, saddhāvimuttena, diṭṭhippattena, kāyasakkhinā cāti bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ imehi dvādasahi puggalehi niddisitabba’’nti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ. Tatthāpi sattādhiṭṭhānekadesaṃ bhāvanābhāgiyaṃ suttanti gahetabbaṃ. <hi rend="bold">Sakadā…pe… pannena</hi> sakadāgāmimaggaṭṭhena puggalena, <hi rend="bold">sakadāgāminā</hi> sakadāgāmiphalaṭṭhena, <hi rend="bold">anāgāmi…pe… pannena</hi> anāgāmimaggaṭṭhena, <hi rend="bold">anāgāminā</hi> anāgāmiphalaṭṭhena, avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <hi rend="bold">antarāparinibbāyī</hi>nāmakena anāgāminā, āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <hi rend="bold">upahaccaparinibbāyī</hi>nāmakena anāgāminā, asaṅkhārena appayogena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <pb ed="V" n="0.0465" /><hi rend="bold">asaṅkhāraparinibbāyī</hi>nāmakena anāgāminā, sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <hi rend="bold">sasaṅkhāraparinibbāyī</hi>nāmakena anāgāminā, avihādīhi uddhaṃ atappādīsu upapattisotena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <hi rend="bold">uddhaṃsota</hi>nāmakena anāgāminā, akaniṭṭhaṃ gantvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <hi rend="bold">akaniṭṭhagāmī</hi>nāmakena anāgāminā, saddhāya vimuttattā <hi rend="bold">saddhāvimutta</hi>nāmakena anāgāminā, diṭṭhiyā paññāya nirodhaṃ pattattā <hi rend="bold">diṭṭhippatta</hi>nāmakena anāgāminā cāti imehi ekādasahi ajhānalābhīpuggalehi ca, kāyena nāmakāye phuṭṭhānaṃ arūpajhānānaṃ anantaraṃ nibbānaṃ sacchikaroti, iti sacchikaraṇato <hi rend="bold">kāyasakkhī</hi>nāmakena jhānalābhinā cāti dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Imesaṃ vuttappakārānaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva bhāvanābhāgiyatthattā ca sattādhiṭṭhānekadesaṃ bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti niyametvā ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kittakehi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabba’’nti vattabbattā –</p>

<p rend="indent">‘‘Asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ navahi puggalehi niddisitabbaṃ saddhāvimuttena, paññāvimuttena, suññatavimuttena, animittavimuttena, appaṇihitavimuttena, ubhatobhāgavimuttena, samasīsinā, paccekabuddhehi, sammāsambuddhehi cāti asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ imehi navahi puggalehi niddisitabba’’nti –</p>

<p rend="unindented">Vuttaṃ <pb ed="M" n="0.0350" />. Tattha sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbanti yojetabbaṃ. Saddhāya kilesehi vimuttattā arahattaphalakkhaṇe <hi rend="bold">saddhāvimutto</hi> arahā, tena saddhāvimuttena. Paññāya vimuttattā arahattaphalakkhaṇe <hi rend="bold">paññāvimutto</hi> arahā, tena paññāvimuttena. Suññatavipassanāsaṅkhātena anattānupassanena vimuttattā <hi rend="bold">suññatavimutto</hi> arahā, tena suññatavimuttena. Animittānupassanāsaṅkhātena aniccānupassanena vimuttattā <hi rend="bold">animittavimutto</hi> arahā, tena animittavimuttena. Appaṇihitānupassanāsaṅkhātena dukkhānupassanena vimuttattā <hi rend="bold">appaṇihitavimutto</hi> arahā, tena appaṇihitavimuttena. Ubhato rūpakāyanāmakāyato ubhatobhāgato vimuttattā <hi rend="bold">ubhatobhāgavimutto</hi> arahā, tena ubhatobhāgavimuttena. Purimā pañca puggalā ajhānalābhino gahitā, ubhatobhāgavimutto pana jhānalābhīgahito.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Samasīsī</hi> nāma iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti tividhā honti. Imesu <pb ed="V" n="0.0466" /> tīsu samasīsīsu yo arahā catūsu iriyāpathesu ekekasmiṃ iriyāpathe arahattaṃ patvā aññaṃ iriyāpathaṃ asaṅkamitvā tasmiṃ tasmiṃ iriyāpatheyeva parinibbāyati, ayaṃ arahā <hi rend="bold">iriyāpathasamasīsī</hi> nāma. Yo arahā yasmiṃ roge uppanne arahattaṃ patvā tato rogato anuṭṭhahitvā tasmiṃ rogeyeva parinibbāyati, ayaṃ arahā <hi rend="bold">rogasamasīsī</hi> nāma. Yo arahā paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā tato maraṇāsannajavanavīthiyānantarameva parinibbāyati, ayaṃ arahā vārasamatāya <hi rend="bold">jīvitasamasīsī</hi> nāma. <hi rend="bold">Vārasamatā</hi>ti ca paccavekkhaṇavīthi maggavithyānuvattakattā paccavekkhaṇavīthianantaraṃ pavattamānāyapi maraṇāsannavīthi maggavīthianantaraṃ pavattāti vattabbārahā, tasmā vīthianantaratā vārasamatā nāma. Tāya vārasamatāya ca jīvitasamasīsī vutto.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇī</hi>ti etthapi paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pavattavīthiyā paṭisambhidāñāṇāni pavattanti. Vuttanayena vīthianantaratāya vārasamatāya ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti vuttaṃ. <hi rend="bold">Bhagavato sabbaññutaññāṇampi</hi> paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pavattavīthiyā paṭhamaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Iminā <pb ed="M" n="0.0351" /> jīvitasamasīsinā, sabbehi paccekabuddhehi, sabbehi sammāsambuddhehi cāti imehi navahi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Imesaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva asekkhabhāgiyatthattā ca <hi rend="bold">evaṃ</hi> iminā ‘‘lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhāna’’ntiādinā pakārena vuttehi imehi chabbīsatiyā puggalehi ariyehi dassanabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttānaṃ vasena lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Imesaṃ chabbīsatiyā puggalānaṃ sakalalokuttarasuttatthattā ceva sattādhiṭṭhānekadesasuttatthattā ca lokuttaraṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ. Ettakehi puggalehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘lokiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ kittakehi puggalehi niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘lokiyaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabba’’</hi>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Te ekūnavīsati lokiyā puggalā katamehi dhammehi niddiṭṭhā samanvesitabbā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘te caritehī’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Te</hi> ekūnavīsati lokiyā puggalā <hi rend="bold">caritehi</hi> caritavisesehi niddiṭṭhā samanvesitabbāti. ‘‘Kathaṃ caritehi niddiṭṭhā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘keci rāgacaritā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Rāgacaritadosacaritādīhi caritehi ekūnavīsati lokiyapuggalā <pb ed="V" n="0.0467" /> rāgacaritā, keci dosacaritā…pe… mohacarito cāti niddiṭṭhā. Iti niddiṭṭhehi imehi ekūnavīsatiyā puggalehi lokiyasattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. ‘‘Lokiya’’nti sāmaññavasena vuttampi ‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ lokiya’’nti visesato viññātabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Lokiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ katamehi puggalehi niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘vāsanābhāgiya’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ sīlavantehi puggalehi, dhammehi ca niddisitabbanti yojetabbaṃ. ‘‘Kittakā sīlavantapuggalā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘te sīlavanto pañca puggalā’’</hi>ti vuttaṃ. ‘‘Kittakā dhammā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘pakatisīla’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pakatisīlavanto ca samādānasīlavanto ca cittappasādavanto <pb ed="M" n="0.0352" /> ca samathavanto ca vipassanāvanto cāti <hi rend="bold">pañca puggalā,</hi> pakatisīladhammo ca samādānasīladhammo ca cittappasādadhammo ca samathadhammo ca vipassanādhammo cāti <hi rend="bold">pañca dhammā</hi>ti imehi pañcahi puggalehi, imehi pañcahi dhammehi vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesadhammādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ yathākkamaṃ niddisitabbanti.</p>

<p rend="bodytext">Lokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ suttaṃ dassanabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘lokuttaraṃ dhammādhiṭṭhānaṃ suttaṃ kittakehi suttehi niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘lokuttaraṃ suttaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ…pe… asekkhabhāgiyenā’’</hi>ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Lokiyañca lokuttarañca sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca kittakehi niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘lokiyañca…pe… ubhayena niddisitabba’’</hi>nti vuttaṃ. <hi rend="bold">Ubhayenā</hi>ti lokiyalokuttarena, sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānena samānatthabhāvena niddisitabbanti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ñāṇaṃ kittakehi niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘ñāṇaṃ paññāyā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñāṇaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñāṇaṃ ñāṇapariyāyena paññādinā niddisitabbanti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ñeyyaṃ kittakena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘ñeyyaṃ atītānāgatapaccuppannehī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñeyyaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñeyyaṃ ñeyyapariyāyena niddisitabbanti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ñāṇañca <pb ed="V" n="0.0468" /> ñeyyañca kittakena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘ñāṇañca ñeyyañca tadubhayenā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñāṇañeyyā āgatā, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñāṇañeyyā ñāṇañeyyapariyāyena niddisitabbanti.</p>

<p rend="bodytext">Dassanasutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ. Bhāvanāsutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ. Tadubhayaṃ dassanañca bhāvanā ca sutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">‘‘Sakavacanaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0353" /><hi rend="bold">paravacana’’</hi>ntiādīsupi evameva visuṃ visuṃ ca ekato ca sutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbanti yojanā kātabbā. ‘‘Ettakameva niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘yaṃ vā panā’’</hi>tiādi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Vipākassa hetu kammamevā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘duvidho hetū’’</hi>tiādi vuttaṃ. Kilesā saṃkilesabhāgiyasuttena samānatthabhāvena niddisitabbā. Taṇhāsaṅkhāto samudayo vā kilesasaṅkhāto samudayo vā akusalasaṅkhāto samudayo vā saṃkilesabhāgiyena suttena samānatthabhāvena niddisitabbo. Lokiyakusalahetusaṅkhāto samudayo vā lokiyakusalasaṅkhāto samudayo vā vāsanābhāgiyena suttena samānatthabhāvena niddisitabbo.</p>

<p rend="bodytext">Kammañca vipāko ca yathārahaṃ labbhamānasuttena niddisitabboti sāmaññavasena vibhatto, ‘‘kusalaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tattha kusala’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tesu aṭṭhavīsatiyā sāsanapaṭṭhānasuttesu kusalaṃ catūhi suttehi samānatthabhāvena niddisitabbaṃ. ‘‘Katamehi catūhī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘vāsanābhāgiyenā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Lokiyakusalaṃ vāsanābhāgiyena niddisitabbaṃ samānatthattā, lokuttarakusalaṃ dassanabhāgiyena, vāsanābhāgiyena, asekkhabhāgiyena ca yathārahaṃ samānatthabhāvena niddisitabbaṃ. Kusalaṃ ettakehi niddisitabbanti niyametvā vibhattaṃ, ‘‘akusalaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘akusala’’</hi>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Kusalañca akusalañca katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘kusalañca akusalañca tadubhayena niddisitabba’’</hi>nti vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte tadubhayaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatena tadubhayena niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Anuññātaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘anuññāta’’</hi>ntiādi vuttaṃ. Anuññātaṃ <pb ed="V" n="0.0469" /> bhagavato anuññātāya samānatāya niddisitabbaṃ. ‘‘Katividhaṃ anuññāta’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘taṃ pañcavidha’’</hi>ntiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Yaṃ</hi> anuññātaṃ yāsu yāsu bhūmīsu dissati, <hi rend="bold">taṃ</hi> anuññātaṃ tāsu tāsu bhūmīsu āgatena samānena <hi rend="bold">kappiyānulomena</hi> niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Anuññātaṃ <pb ed="M" n="0.0354" /> iminā niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, ‘‘paṭikkhittaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘paṭikkhittaṃ bhagavatā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Bhagavatā paṭikkhittaṃ bhagavatā <hi rend="bold">paṭikkhittakāraṇena</hi> sutte āgatena vatthunā kāraṇaphalabhāvena niddisitabbaṃ. Yaṃ paṭikkhittaṃ yāsu yāsu bhūmīsu dissati, taṃ pana paṭikkhittaṃ tāsu tāsu bhūmīsu āgatena pākaṭena akappiyānulomena niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Anuññātañca paṭikkhittañca katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘anuññātañca paṭikkhittañca tadubhayena niddisitabba’’</hi>nti vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte anuññātañca paṭikkhittañca āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatena tadubhayena niddisitabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Thavo katamena niddisitabbo’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘thavo pasaṃsāyā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte yā yā pasaṃsā āgatā, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatāya tāya tāya pasaṃsāya thavo niddisitabbo. ‘‘Yo thavo pasaṃsāya niddisitabbo, so thavo katividhena niddisitabbo’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘so pañcavidhenā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Bhagavato thavo ca dhammassa thavo ca ariyasaṅghassa thavo ca ariyadhammānaṃ sikkhāya thavo ca lokiyaguṇasampattiyā thavo cāti pañcavidhena veditabbo. <hi rend="bold">Iti evaṃ</hi> vuttappakārena pañcavidhena thavo niddisitabbo.</p>

<p rend="bodytext">Amhākācariya amhākācariyena aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti vuttā, ‘‘katamāni tāni aṭṭhārasa mūlapadānī’’ti pucchitabbattā <hi rend="bold">‘‘indriyabhūmī’’</hi>tiādi vuttaṃ. Sāsanapaṭṭhāne <hi rend="bold">indriyabhūmi</hi> saddhindriyādiindriyabhūmi yehi navahi padehi niddisitabbā, sāsanapaṭṭhāne kilesabhūmi yehi navahi padehi niddisitabbā, evaṃ iminā pakārena etāni mūlapadāni nava padāni kusalapadāni, nava padāni akusalapadānīti aṭṭhārasa mūlapadāni honti. Sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbā, ‘‘kena kāraṇena aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti viññāyatī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tathā hī’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tathā hī</hi>ti tato eva aṭṭhārasamūlapadānaṃ sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbattā <hi rend="bold">‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’’</hi>ti yaṃ <pb ed="M" n="0.0355" /> vacanaṃ vuttaṃ, tena vacanena viññāyatīti. ‘‘Kena mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvena <pb ed="V" n="0.0470" /> aṭṭhārasabhāvo viññāyatī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘tenāhā’’</hi>tiādi vuttaṃ. <hi rend="bold">Tena</hi> mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvato āyasmā mahākaccāno –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Navahi ca padehi kusalā, navahi ca yujjanti akusalapakkhā;</p>

<p rend="gathalast">Ete kho mūlapadā, bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Yaṃ vacanaṃ āha, tena ‘‘navahi…pe… padānī’’ti vacanena mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvena aṭṭhārasabhāvo viññāyatīti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Yaṃ yaṃ saṃkilesabhāgiyādisoḷasavidhaṃ sāsanapaṭṭhānañceva yaṃ yaṃ lokiyādiaṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānañca ācariyena niddhāritaṃ, ettakameva paripuṇṇaṃ, aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ niddhāretvā yuttaṃ yujjitabbaṃ natthī’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘niyuttaṃ sāsanapaṭṭhāna’’</hi>nti vuttaṃ. Yathāniddhāritasāsanapaṭṭhānato yaṃ yaṃ aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ niddhāritaṃ atthi, taṃ taṃ aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ <hi rend="bold">niyuttaṃ</hi> yathārahaṃ niddhāretvā yuttaṃ yujjitabbanti attho gahetabboti.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Yaṃ loko pūjayate…pe… niyuttaṃ sāsanapaṭṭhānanti yattako vacanakkamo bhāsito, ettakena vacanakkamena kiṃ netti samattā, udāhu asamattā’’ti vattabbattā <hi rend="bold">‘‘ettāvatā’’</hi>tiādi vuttaṃ. Āyasmatā mahākaccānena yā netti bhāsitā, bhagavatā sā netti anumoditā, mūlasaṅgītiyaṃ saṅgāyantehi therāsabhehi yā netti saṅgītā, sā netti ‘‘yaṃ loko pūjayate…pe… niyuttaṃ sāsanapaṭṭhāna’’nti <hi rend="bold">ettāvatā</hi> vacanakkamena <hi rend="bold">samattā</hi> paripuṇṇāva hoti.</p>

<p rend="bodytext">Iti samattāya āyasmatā mahākaccānena bhāsitāya bhagavatā anumoditāya mūlasaṅgītiyaṃ saṅgāyantehi therāsabhehi saṅgītāya nettiyā atthavaṇṇanā <hi rend="bold">saddhammapālanāmena mahādhammarājagurunā mahātherena</hi> racitā jinaputtānaṃ hitakarā nettivibhāvanā chabbīsādhikanavasate sakkarāje sāvaṇamāse sukkapakkhe navamadivase sūriyuggamanasamaye samattā.</p>

<p rend="centre">Iti sāsanapaṭṭhāne sattibalānurūpā racitā vibhāvanā</p>

<p rend="bodytext">Niṭṭhitā.</p>

<p rend="subhead">Nigamanakathā</p>

<p rend="gatha1">Sabbasattuttamo <pb ed="V" n="0.0471" /><pb ed="M" n="0.0356" /> nātho, loke uppajji nāyako;</p>

<p rend="gathalast">Sambuddho gotamo jino, anekaguṇalaṅkato.</p>

<p rend="gatha1">Sāsanaṃ tassa seṭṭhassa, aṭṭhavassasatādhikaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Dvisahassaṃ yadā pattaṃ, nimmalaṃ vaḍḍhanaṃ subhaṃ.</p>

<p rend="gatha1">Tadā bhūmissaro <hi rend="bold">mahādhammarājā</hi> mahiddhiko;</p>

<p rend="gathalast">Āṇācakkena sāreti, rājā noanuvattake.</p>

<p rend="gatha1">Laddhā setagaje vare, loke vimhayajānake;</p>

<p rend="gathalast">Appamatto mahāvīro, puññaṃ katvābhimodati.</p>

<p rend="gatha1">Tasmiṃ vasseva sāvaṇe, māse navamadivase;</p>

<p rend="gathalast">Sūriyuggamane kāle, nibbattāyaṃ vibhāvanā.</p>

<p rend="gatha1">Yattakaṃ sāsanaṃ ṭhitaṃ, tattakaṃ racitaṃ mayā;</p>

<p rend="gathalast">Ṭhātu nettivibhāvanā, jinaputtahitāvahā.</p>

<p rend="gatha1">Iti taṃ racayantena, puññaṃ adhigataṃ mayā;</p>

<p rend="gathalast">Hontu tassānubhāvena, sabbe vimuttibhāgino.</p>

<p rend="gatha1">Rājadevī <pb ed="V" n="0.0472" /> puttanattā, panattā ca sajātikā;</p>

<p rend="gathalast">Sabbe rajjasukhe ṭhatvā, carantu caritaṃ sukhī.</p>

<p rend="gatha1">Devo kāle suvassatu, sabbo raṭṭhajano sukhī;</p>

<p rend="gathalast">Aññamaññaṃ ahiṃsanto, piyo hotu hitāvahoti.</p>

<p rend="centre">Nettivibhāvinī niṭṭhitā.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>