<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">8. Aṭṭhakanipāto</p>

<p rend="subhead">1. Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext">Aṭṭhakanipāte <pb ed="M" n="2.0144" /><pb ed="V" n="2.0124" /><hi rend="bold">kammaṃ bahuka</hi>ntiādikā āyasmato mahākaccāyanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle gahapatimahāsālakule nibbattitvā vuddhippatto, ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā, sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento paṇidhānaṃ katvā, dānādīni puññāni katvā, devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena gacchanto satthāraṃ himavantapabbate ekasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi.</p>

<p rend="bodytext">So tena puññakammena aparāparaṃ sugatīsuyeva parivattento kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ kulaghare nibbattitvā parinibbute bhagavati suvaṇṇacetiyakaraṇaṭṭhāne satasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā, ‘‘bhagavā mayhaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi.</p>

<p rend="bodytext">Tato yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā <pb ed="P" n="2.0207" /> imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ rañño caṇḍapajjotassa purohitagehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase mātā ‘‘mayhaṃ putto suvaṇṇavaṇṇo, attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti <hi rend="bold">kañcanamāṇavo</hi> tveva nāmaṃ akāsi. So vuḍḍhimanvāya tayo vede uggahetvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi. So gottavasena <hi rend="bold">kaccāyano</hi>ti paññāyittha. Taṃ rājā caṇḍapajjoto buddhuppādaṃ sutvā, ‘‘ācariya, tvaṃ tattha gantvā satthāraṃ idhānehī’’ti pesesi. So attaṭṭhamo satthu santikaṃ upagato. Tassa satthā dhammaṃ deseti. Desanāpariyosāne so sattahi janehi saddhiṃ saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <hi rend="bold">apadāne</hi> (apa. thera 2.54.1-27) –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Padumuttaro <pb ed="M" n="2.0145" /><pb ed="V" n="2.0125" /> nāma jino, anejo ajitaṃ jayo;</p>

<p rend="gathalast">Satasahasse kappānaṃ, ito uppajji nāyako.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Vīro kamalapattakkho, sasaṅkavimalānano;</p>

<p rend="gathalast">Kanakācalasaṅkāso, ravidittisamappabho.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sattanettamanohārī, varalakkhaṇabhūsito;</p>

<p rend="gathalast">Sabbavākyapathātīto, manujāmarasakkato.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sambuddho bodhayaṃ satte, vāgīso madhurassaro;</p>

<p rend="gathalast">Karuṇānibandhasantāno, parisāsu visārado.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Deseti madhuraṃ dhammaṃ, catusaccūpasaṃhitaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Nimugge mohapaṅkamhi, samuddharati pāṇine.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Tadā ekacaro hutvā, tāpaso himavālayo;</p>

<p rend="gathalast">Nabhasā mānusaṃ lokaṃ, gacchanto jinamaddasaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Upecca santikaṃ tassa, assosiṃ dhammadesanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Vaṇṇayantassa vīrassa, sāvakassa mahāguṇaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Saṃkhittena mayā vuttaṃ, vitthārena pakāsayaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Parisaṃ mañca toseti, yathā kaccāyano ayaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Nāhaṃ evamidhekaccaṃ, aññaṃ passāmi sāvakaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tasmātadagge esaggo, evaṃ dhāretha bhikkhavo.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Tadāhaṃ vimhito hutvā, sutvā vākyaṃ manoramaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Himavantaṃ gamitvāna, āhitvā pupphasañcayaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Pūjetvā lokasaraṇaṃ, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tadā mamāsayaṃ ñatvā, byākāsi sa raṇañjaho.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Passathetaṃ isivaraṃ, niddhantakanakattacaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Uddhaggalomaṃ pīṇaṃsaṃ, acalaṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Hāsaṃ supuṇṇanayanaṃ, buddhavaṇṇagatāsayaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Dhammajaṃ uggahadayaṃ, amatāsittasannibhaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kaccānassa <pb ed="M" n="2.0146" /> guṇaṃ sutvā, taṃ ṭhānaṃ patthayaṃ ṭhito;</p>

<p rend="gathalast">Anāgatamhi addhāne, gotamassa mahāmune.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>

<p rend="gathalast">Kaccāno nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Bahussuto mahāñāṇī, adhippāyavidū mune;</p>

<p rend="gathalast">Pāpuṇissati taṃ ṭhānaṃ, yathāyaṃ byākato mayā.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Satasahassito <pb ed="V" n="2.0126" /> kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;</p>

<p rend="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Duve bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse;</p>

<p rend="gathalast">Aññaṃ gatiṃ na gacchāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Duve kule pajāyāmi, khattiye atha brāhmaṇe;</p>

<p rend="gathalast">Nīce kule na jāyāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto ujjeniyaṃ pure;</p>

<p rend="gathalast">Pajjotassa ca caṇḍassa, purohitadijādhino.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Putto tiriṭivacchassa, nipuṇo vedapāragū;</p>

<p rend="gathalast">Mātā ca candimā nāma, kaccānohaṃ varattaco.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Vīmaṃsanatthaṃ buddhassa, bhūmipālena pesito;</p>

<p rend="gathalast">Disvā mokkhapuradvāraṃ, nāyakaṃ guṇasañcayaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sutvā ca vimalaṃ vākyaṃ, gatipaṅkavisosanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Pāpuṇiṃ amataṃ santaṃ, sesehi saha sattahi.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Adhippāyavidū jāto, sugatassa mahāmate.</p>

<p rend="gathalast">Ṭhapito etadagge ca, susamiddhamanoratho.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>

<p rend="bodytext">Atha satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva dvaṅgulamattakesamassukā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Evaṃ thero sadatthaṃ nipphādetvā, ‘‘bhante, rājā pajjoto tumhākaṃ <pb ed="M" n="2.0147" /> pāde vandituṃ dhammañca sotuṃ icchatī’’ti satthu ārocesi. Satthā, ‘‘tvaṃyeva, bhikkhu, tattha gaccha, tayi gatepi rājā pasīdissatī’’ti āha. Thero satthu āṇāya attaṭṭhamo tattha gantvā rājānaṃ pasādetvā avantīsu sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā puna satthu santikameva gato. So ekadivasaṃ sambahule bhikkhū samaṇadhammaṃ pahāya kammārāme saṅgaṇikārāme rasataṇhānugate ca pamādavihārino disvā tesaṃ ovādavasena –</p>

<p rend="hangnum" n="494"><hi rend="paranum">494</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;</p>

<p rend="gathalast">So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho.</p>

<p rend="hangnum" n="495"><hi rend="paranum">495</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;</p>

<p rend="gathalast">Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Dve gāthā abhāsi.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <pb ed="V" n="2.0127" /><pb ed="P" n="2.0208" /><hi rend="bold">kammaṃ bahukaṃ na kāraye</hi>ti navāvāsakārāpanādiṃ samaṇadhammakaraṇassa paribandhabhūtaṃ mahantaṃ navakammaṃ na paṭṭhapeyya, khuddakaṃ appasamārambhaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇādiṃ satthu vacanapaṭipūjanatthaṃ kātabbameva. <hi rend="bold">Parivajjeyya jana</hi>nti gaṇasaṅgaṇikavasena janaṃ vivajjeyya. Jananti vā yādisaṃ saṃsevato bhajato payirupāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tādisaṃ akalyāṇamittabhūtaṃ janaṃ parivajjeyya. <hi rend="bold">Na uyyame</hi>ti, paccayuppādanatthaṃ kulasaṅgaṇhanavasena na vāyameyya, yasmā <hi rend="bold">so ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho</hi>ti yo rasānugiddho rasataṇhāvasiko bhikkhu paccayuppādanapasuto, so kulasaṅgaṇhanatthaṃ ussukko, tesu sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā yogaṃ āpajjati, yo sukhādhivāho samathavipassanāmaggaphalanibbānasukhāvaho sīlādiattho, taṃ riñcati pajahati ekaṃsena attānaṃ tato vivecetīti attho.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘kammārāmataṃ saṅgaṇikārāmataṃ paccayagedhañca vajjethā’’ti ovaditvā idāni sakkārābhilāsaṃ garahanto dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho – yā ayaṃ bhikkhāya upagatānaṃ pabbajitānaṃ kulesu gehavāsīhi guṇasambhāvanāya karīyamānā vandanā pūjanā ca, yasmā taṃ <pb ed="M" n="2.0148" /> abhāvitattānaṃ osīdāpanaṭṭhena malinabhāvakaraṇaṭṭhena ca <hi rend="bold">paṅko</hi> kaddamoti buddhādayo ariyā <hi rend="bold">pavedayuṃ</hi> abbhaññaṃsu pavedesuṃ vā, yasmā ca apariññātakkhandhānaṃ andhaputhujjanānaṃ sakkārābhilāsaṃ duviññeyyasabhāvatāya pīḷājananato anto tudanato duruddharaṇato ca <hi rend="bold">sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ</hi> pavedayuṃ, tato eva sakkāro kāpurisena <hi rend="bold">dujjaho</hi> duppajaheyyo tassa pahānapaṭipattiyā appaṭipajjanato. Sakkārābhilāsappahānena hi sakkāro pahīno hoti, tasmā tassa pahānāya āyogo karaṇīyoti dasseti –</p>

<p rend="hangnum" n="496"><hi rend="paranum">496</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpakaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Attanā taṃ na seveyya, kammabandhū hi mātiyā.</p>

<p rend="hangnum" n="497"><hi rend="paranum">497</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Na pare vacanā coro, na pare vacanā muni;</p>

<p rend="gathalast">Attā ca naṃ yathā vedi, devāpi naṃ tathā vidū.</p>

<p rend="hangnum" n="498"><hi rend="paranum">498</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;</p>

<p rend="gathalast">Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.</p>

<p rend="hangnum" n="499"><hi rend="paranum">499</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;</p>

<p rend="gathalast">Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.</p>

<p rend="hangnum" n="500"><hi rend="paranum">500</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Sabbaṃ <pb ed="V" n="2.0128" /><pb ed="P" n="2.0209" /> suṇāti sotena, sabbaṃ passati cakkhunā;</p>

<p rend="gathalast">Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitumarahati.</p>

<p rend="hangnum" n="501"><hi rend="paranum">501</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Cakkhumāssa yathā andho, sotavā badhiro yathā;</p>

<p rend="gatha2">Paññavāssa yathā mūgo, balavā dubbaloriva;</p>

<p rend="gathalast">Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika’’nti. –</p>

<p rend="unindented">Imā cha gāthā rañño pajjotassa ovādavasena abhāsi. So kira brāhmaṇe saddahitvā pasughātayaññaṃ kāreti, kammaṃ asodhetvāva acore corasaññāya daṇḍesi, aṭṭakaraṇe ca assāmike sāmike karoti, sāmike ca assāmike. Tato naṃ thero vivecetuṃ <hi rend="bold">‘‘na parassā’’</hi>tiādinā cha gāthā abhāsi.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <pb ed="M" n="2.0149" /><hi rend="bold">na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpaka</hi>nti parassa maccassa sattassa upanidhāya uddissa kāraṇaṃ katvā pāpakaṃ vadhabandhādikammaṃ na seveyya, parena na kārāpeyyāti attho. <hi rend="bold">Attanā taṃ na seveyyā</hi>ti attanāpi taṃ pāpakaṃ na kareyya. Kasmā? <hi rend="bold">Kammabandhū hi mātiyā</hi> ime mātiyā maccā kammadāyādā, tasmā attanā ca kiñci pāpakammaṃ na kareyya, parenapi na kārāpeyyāti attho.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Na pare vacanā coro</hi>ti attanā coriyaṃ akatvā paravacanā parassa vacanamattena coro nāma na hoti, tathā <hi rend="bold">na pare vacanā muni</hi> parassa vacanamattena muni suvisuddhakāyavacīmanosamācāro na hoti. Ettha hi <hi rend="bold">pare</hi>ti vibhattialopaṃ katvā niddeso. Keci pana ‘‘paresanti vattabbe pareti saṃ-kāralopaṃ katvā niddiṭṭha’’nti vadanti. <hi rend="bold">Attā ca naṃ yathā vedī</hi>ti naṃ sattaṃ tassa attā cittaṃ yathā ‘‘ahaṃ parisuddho, aparisuddho vā’’ti yāthāvato avedi jānāti. <hi rend="bold">Devāpi naṃ tathā vidū</hi>ti visuddhidevā, upapattidevā ca tathā vidū vidanti jānanti, tasmā sayaṃ tādisā devā ca pamāṇaṃ suddhāsuddhānaṃ suddhāsuddhabhāvajānane, na ye keci icchādosaparetā sattāti adhippāyo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pare</hi>ti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe, kusalākusalasāvajjānavajjaṃ kammaṃ kammaphalaṃ kāyassa asubhataṃ saṅkhārānaṃ aniccataṃ ajānantā idha pare nāma. Te <hi rend="bold">mayamettha</hi> imasmiṃ jīvaloke <hi rend="bold">yamāma</hi> uparamāma, ‘‘satataṃ samitaṃ maccu santikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. <hi rend="bold">Ye ca tattha vijānantī</hi>ti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccu samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. <hi rend="bold">Tato sammanti medhagā</hi>ti evañhi te jānantā medhagānaṃ paravihiṃsanānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti, attanā <pb ed="V" n="2.0129" /> pare ca aññe na medhanti na bādhentīti attho. Tvaṃ pana jīvitanimittaṃ acore core karontopi daṇḍanena sāmike assāmike karontopi dhanajāniyā bādhasi paññāvekallato. Tathā <pb ed="P" n="2.0210" /> akarontopi <hi rend="bold">jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo</hi> parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva. Tassa hi jīvitaṃ nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184). Dummedhapuggalo pana paññāya <pb ed="M" n="2.0150" /> ca alābhena diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ virādhento vittavāpi na jīvati garahādipavattiyā jīvanto nāma na hoti, anupāyaññutāya yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva.</p>

<p rend="bodytext">Imā kira catassopi gāthā thero supinantena rañño kathesi. Rājā supinaṃ disvā theraṃ namassantoyeva pabujjhitvā pabhātāya rattiyā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā attanā diṭṭhaniyāmena supinaṃ kathesi. Taṃ sutvā thero tā gāthā paccunubhāsitvā <hi rend="bold">‘‘sabbaṃ suṇātī’’</hi>tiādinā dvīhi gāthāhi rājānaṃ ovadi. Tattha <hi rend="bold">sabbaṃ suṇāti sotenā</hi>ti idha sotabbaṃ saddaṃ āpāthagataṃ sabbaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitañca abadhiro sotena suṇāti. Tathā sabbaṃ rūpaṃ sundaraṃ asundarampi cakkhunā anandho passati, ayamindriyānaṃ sabhāvo. Tattha pana <hi rend="bold">na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitu</hi>nti ca nidassanamattametaṃ. Yañhi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ vā, na taṃ sabbaṃ dhīro sappañño ujjhituṃ pariccajituṃ gahetuṃ vā arahati. Guṇāguṇaṃ pana tattha upaparikkhitvā ujjhitabbameva ujjhituṃ gahetabbañca gahetuṃ arahati, tasmā <hi rend="bold">cakkhumāssa yathā andho</hi> cakkhumāpi samāno ujjhitabbe diṭṭhe andho yathā assa apassanto viya bhaveyya, tathā ujjhitabbe sute sotavāpi badhiro yathā assa asuṇanto viya bhaveyya. <hi rend="bold">Paññavāssa yathā mūgo</hi>ti vicāraṇapaññāya paññavā vacanakusalopi avattabbe mūgo viya bhaveyya. <hi rend="bold">Balavā</hi> thāmasampannopi akattabbe dubbaloriva, rakāro padasandhikaro, asamattho viya bhaveyya. <hi rend="bold">Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika</hi>nti attanā kātabbakicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha, matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ kiccaṃ tīretabbameva, na virādhetabbaṃ. Atha vā <hi rend="bold">atha atthe samuppanne</hi>ti attanā akaraṇīye atthe kicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha, matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ na kātabbameva. Na hi paṇḍito ayuttaṃ kātumarahatīti evaṃ therena ovadito rājā akattabbaṃ pahāya kātabbeyeva yuttappayutto ahosīti.</p>

<p rend="centre">Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="subhead">2. Sirimittattheragāthāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Akkodhano</hi>tiādikā <pb ed="M" n="2.0151" /><pb ed="V" n="2.0130" /><pb ed="P" n="2.0211" /> āyasmato sirimittattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe mahaddhanakuṭumbikassa putto hutvā nibbatti, <hi rend="bold">sirimitto</hi>ti laddhanāmo. Tassa kira mātā siriguttassa bhaginī. Tassa vatthu <hi rend="bold">dhammapadavaṇṇanāyaṃ</hi> (dha. pa. aṭṭha. 1.garahadinnavatthu) āgatameva. So siriguttassa bhāgineyyo sirimitto vayappatto satthu dhanapāladamane laddhappasādo pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patto. Ekadivasaṃ pātimokkhaṃ uddisituṃ āsanaṃ abhiruhitvā cittabījaniṃ gahetvā nisinno bhikkhūnaṃ dhammaṃ kathesi. Kathento ca uḷāratare guṇe vibhajitvā dassento –</p>

<p rend="hangnum" n="502"><hi rend="paranum">502</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>

<p rend="gathalast">Sa ve tādisako bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>

<p rend="hangnum" n="503"><hi rend="paranum">503</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>

<p rend="gathalast">Guttadvāro sadā bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>

<p rend="hangnum" n="504"><hi rend="paranum">504</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>

<p rend="gathalast">Kalyāṇasīlo so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>

<p rend="hangnum" n="505"><hi rend="paranum">505</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>

<p rend="gathalast">Kalyāṇamitto so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>

<p rend="hangnum" n="506"><hi rend="paranum">506</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>

<p rend="gathalast">Kalyāṇapañño so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>

<p rend="hangnum" n="507"><hi rend="paranum">507</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;</p>

<p rend="gathalast">Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="508"><hi rend="paranum">508</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="509"><hi rend="paranum">509</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Tasmā <pb ed="M" n="2.0152" /> saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. – imā gāthā abhāsi;</p>

<p rend="bodytext">Tattha <hi rend="bold">akkodhano</hi>ti akujjhanasīlo. Upaṭṭhite hi kodhuppattinimitte adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā <pb ed="V" n="2.0131" /> kopassa anuppādako. <hi rend="bold">Anupanāhī</hi>ti na upanāhako, parehi kataṃ aparādhaṃ paṭicca ‘‘akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me’’tiādinā (dha. pa. 3; mahāva. 464; ma. ni. 3.237) kodhassa anupanayhanasīlo. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya abhāvato <hi rend="bold">amāyo</hi>. Pisuṇavācāvirahitato <hi rend="bold">rittapesuṇo, sa ve tādisako bhikkhū</hi>ti so tathārūpo tathājātiko yathāvuttaguṇasamannāgato bhikkhu <pb ed="P" n="2.0212" />. Evaṃ yathāvuttapaṭipattiyā <hi rend="bold">pecca</hi> paraloke na socati sokanimittassa abhāvato. Cakkhudvārādayo kāyadvārādayo ca guttā pihitā saṃvutā etassāti <hi rend="bold">guttadvāro. Kalyāṇasīlo</hi>ti sundarasīlo suvisuddhasīlo. <hi rend="bold">Kalyāṇamitto</hi>ti –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Piyo garubhāvaniyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>

<p rend="gathalast">Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojaye’’ti. (a. ni. 7.37) –</p>

<p rend="unindented">Evaṃ vibhāvitalakkhaṇo kalyāṇamitto etassāti kalyāṇamitto. <hi rend="bold">Kalyāṇapañño</hi>ti sundarapañño. Yadipi paññā nāma asundarā natthi, niyyānikāya pana paññāya vasena evaṃ vuttaṃ</p>

<p rend="bodytext">Evamettha kodhādīnaṃ vikkhambhanavasena samucchedavasena ca akkodhanādimukhena, puggalādhiṭṭhānāya gāthāya sammāpaṭipattiṃ dassetvā idāni nipphattitalokuttarasaddhādike uddharitvā puggalādhiṭṭhānāya eva gāthāya sammāpaṭipattiṃ dassento <hi rend="bold">‘‘yassa saddhā’’</hi>tiādimāha. Tassattho – <hi rend="bold">yassa</hi> puggalassa <hi rend="bold">tathāgate</hi> sammāsambuddhe ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattā maggenāgatasaddhā, tato eva <hi rend="bold">acalā</hi> avikampā suṭṭhu patiṭṭhitā. ‘‘Atthī’’ti, padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <hi rend="bold">Ariyakanta</hi>nti ariyānaṃ kantaṃ piyāyitaṃ bhavantarepi avijahanato. <hi rend="bold">Pasaṃsita</hi>nti buddhādīhi pasaṭṭhaṃ, vaṇṇitaṃ thomitaṃ atthīti yojanā. Taṃ panetaṃ sīlaṃ gahaṭṭhasīlaṃ pabbajitasīlanti <pb ed="M" n="2.0153" /> duvidhaṃ. Tattha gahaṭṭhasīlaṃ nāma pañcasikkhāpadasīlaṃ, yaṃ gahaṭṭhena rakkhituṃ sakkā. Pabbajitasīlaṃ nāma dasasikkhāpadasīlaṃ upādāya sabbaṃ catupārisuddhisīlaṃ, tayidaṃ sabbampi akhaṇḍādibhāvena aparāmaṭṭhatāya ‘‘kalyāṇa’’nti veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saṅghe pasādo yassatthī</hi>ti ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā ariyasaṅghe pasādo saddhā yassa puggalassa atthi acalo suppatiṭṭhitoti ānetvā yojetabbaṃ. <hi rend="bold">Ujubhūtañca dassana</hi>nti diṭṭhivaṅkābhāvato kilesavaṅkābhāvato ca ujubhūtaṃ. Akuṭilaṃ ajimhaṃ kammassakatādassanañceva sappaccayanāmarūpadassanañcāti duvidhampi dassanaṃ yassa atthi acalaṃ suppatiṭṭhitanti <pb ed="V" n="2.0132" /> yojanā. <hi rend="bold">Adaliddoti taṃ āhu</hi> saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhananti imesaṃ suvisuddhānaṃ dhanānaṃ atthitāya ‘‘adaliddo’’ti taṃ tādisaṃ puggalaṃ buddhādayo ariyā āhu. <hi rend="bold">Amoghaṃ tassa jīvitaṃ</hi> tassa tathārūpassa jīvitaṃ diṭṭhadhammikādiatthādhigamena amoghaṃ avañjhaṃ saphalamevāti āhūti attho.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tasmā</hi>ti <pb ed="P" n="2.0213" />, yasmā yathāvuttasaddhādiguṇasamannāgato puggalo ‘‘adaliddo amoghajīvito’’ti vuccati, tasmā ahampi tathārūpo bhaveyyanti. <hi rend="bold">Saddhañca…pe… sāsana</hi>nti ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādinā (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) vuttaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ anussaranto kulaputto vuttappabhedaṃ saddhañceva sīlañca dhammadassanahetukaṃ dhamme sunicchayā vimokkhabhūtaṃ pasādañca anuyuñjeyya vaḍḍheyyāti.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ thero bhikkhūnaṃ dhammadesanāmukhena attani vijjamāne guṇe pakāsento aññaṃ byākāsi.</p>

<p rend="centre">Sirimittattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="subhead">3. Mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yadā</hi><pb ed="M" n="2.0154" /><hi rend="bold">paṭhamamaddakkhi</hi>ntiādikā āyasmato mahāpanthakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanno kuṭumbiyo hutvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saññāvivaṭṭakusalānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā, ‘‘bhante, yaṃ bhikkhuṃ tumhe ito sattadivasamatthake – ‘saññāvivaṭṭakusalānaṃ ayaṃ mama sāsane aggo’ti etadagge ṭhapayittha, ahampi imassa adhikārakammassa balena so bhikkhu viya anāgate ekassa buddhassa sāsane aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Kaniṭṭhabhātā panassa tatheva bhagavati adhikārakammaṃ katvā manomayassa kāyassābhinimmānaṃ cetovivaṭṭakosallanti dvinnaṃ aṅgānaṃ vasena vuttanayeneva paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā dvinnampi patthanaṃ anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassamatthake gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane tumhākaṃ patthanā samijjhissatī’’ti byākāsi.</p>

<p rend="bodytext">Te <pb ed="V" n="2.0133" /> ubhopi janā tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattiṃsu. Tattha mahāpanthakassa antarākataṃ kalyāṇadhammaṃ na kathīyati. Cūḷapanthako pana kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā vīsati vassasahassāni odātakasiṇakammaṃ katvā devapure nibbatti. Apadāne pana ‘‘cūḷapanthako padumuttarassa bhagavato kāle tāpaso hutvā himavante vasanto tattha bhagavantaṃ disvā pupphacchattena pūjaṃ akāsī’’ti āgataṃ. Tesaṃ devamanussesu <pb ed="P" n="2.0214" /> saṃsarantānaṃyeva kappasatasahassaṃ atikkantaṃ. Atha amhākaṃ satthā abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ upanissāya veḷuvane mahāvihāre viharati.</p>

<p rend="bodytext">Tena ca samayena rājagahe dhanaseṭṭhissa dhītā attano dāsena saddhiṃ santhavaṃ katvā ñātakehi bhītā hatthasāraṃ gahetvā tena saddhiṃ palāyitvā aññattha vasantī taṃ paṭicca gabbhaṃ labhitvā paripakkagabbhā ‘‘ñātigharaṃ <pb ed="M" n="2.0155" /> gantvā vijāyissāmī’’ti gacchantī antarāmaggeyeva puttaṃ vijāyitvā sāminā nivattitā pubbe vasitaṭṭhāne vasantī puttassa panthe jātattā <hi rend="bold">panthako</hi>ti, nāmaṃ akāsi. Tasmiṃ ādhāvitvā vidhāvitvā vicaraṇakāle tameva paṭicca dutiyaṃ gabbhaṃ paṭilabhitvā paripakkagabbhā pubbe vuttanayeneva antarāmagge puttaṃ vijāyitvā sāminā nivattitā jeṭṭhaputtassa <hi rend="bold">mahāpanthako</hi>ti kaniṭṭhassa <hi rend="bold">cūḷapanthako</hi>ti nāmaṃ katvā yathāvasitaṭṭhāneyeva vasantī anukkamena dārakesu vaḍḍhantesu tehi, ‘‘amma, ayyakakulaṃ no dassehī’’ti nibundhiyamānā dārake mātāpitūnaṃ santikaṃ pesesi. Tato paṭṭhāya dārakā dhanaseṭṭhino gehe vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo. Mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ bhagavato santikaṃ gato satthāraṃ disvā saha dassanena paṭiladdhasaddho dhammaṃ sutvā upanissayasampannatāya pabbajitukāmo hutvā pitāmahaṃ āpucchi. So satthu tamatthaṃ ārocetvā taṃ pabbājesi. So pabbajitvā bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampajjitvā yonisomanasikāre kammaṃ karonto visesato catunnaṃ arūpajjhānānaṃ lābhī hutvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Iti so saññāvivaṭṭakusalānaṃ aggo jāto. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento ekadivasaṃ attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā adhigatasampattiṃ paṭicca sañjātasomanasso sīhanādaṃ nadanto –</p>

<p rend="hangnum" n="510"><hi rend="paranum">510</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Yadā paṭhamamaddakkhiṃ, satthāramakutobhayaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tato me ahu saṃvego, passitvā purisuttamaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="511"><hi rend="paranum">511</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Siriṃ hatthehi pādehi, yo paṇāmeyya āgataṃ;</p>

<p rend="gathalast">Etādisaṃ so satthāraṃ, ārādhetvā virādhaye.</p>

<p rend="hangnum" n="512"><hi rend="paranum">512</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Tadāhaṃ <pb ed="V" n="2.0134" /> puttadārañca, dhanadhaññañca chaḍḍayiṃ;</p>

<p rend="gathalast">Kesamassūni chedetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="513"><hi rend="paranum">513</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Sikkhāsājīvasampanno, indriyesu susaṃvuto;</p>

<p rend="gathalast">Namassamāno sambuddhaṃ, vihāsiṃ aparājito.</p>

<p rend="hangnum" n="514"><hi rend="paranum">514</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Tato <pb ed="M" n="2.0156" /><pb ed="P" n="2.0215" /> me paṇidhī āsi, cetaso abhipatthito;</p>

<p rend="gathalast">Na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate.</p>

<p rend="hangnum" n="515"><hi rend="paranum">515</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="516"><hi rend="paranum">516</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Arahā dakkhiṇeyyomhi, vippamutto nirūpadhi.</p>

<p rend="hangnum" n="517"><hi rend="paranum">517</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Tato ratyāvivasāne, sūriyuggamanaṃ pati;</p>

<p rend="gathalast">Sabbaṃ taṇhaṃ visosetvā, pallaṅkena upāvisi’’nti. – imā gāthā abhāsi;</p>

<p rend="bodytext">Tattha <hi rend="bold">yadā</hi>ti yasmiṃ kāle. <hi rend="bold">Paṭhama</hi>nti ādito. <hi rend="bold">Addakkhi</hi>nti passiṃ, <hi rend="bold">satthāra</hi>nti, bhagavantaṃ. <hi rend="bold">Akutobhaya</hi>nti nibbhayaṃ. Ayañhettha attho – sabbesaṃ bhayahetūnaṃ bodhimūleyeva pahīnattā kutocipi bhayābhāvato <hi rend="bold">akutobhayaṃ</hi> nibbhayaṃ, catuvesārajjavisāradaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi veneyyānaṃ yathārahamanusāsanato <hi rend="bold">satthāraṃ</hi> sammāsambuddhaṃ mayhaṃ pitāmahena saddhiṃ gantvā yāya velāya sabbapaṭhamaṃ passiṃ, taṃ <hi rend="bold">purisuttamaṃ</hi> sadevake loke aggapuggalaṃ passitvā tato dassanahetu <hi rend="bold">tato</hi> dassanato pacchā ‘‘ettakaṃ kālaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ dhammañca sotuṃ nālattha’’nti mayhaṃ <hi rend="bold">saṃvego ahu</hi> sahottappaṃ ñāṇaṃ uppajji. Uppannasaṃvego panāhaṃ evaṃ cintesinti dasseti <hi rend="bold">siriṃ hatthehī</hi>ti gāthāya. Tassattho – <hi rend="bold">yo</hi> vibhavatthiko puriso ‘‘upaṭṭhāyiko hutvā tava santike vasissāmī’’ti saviggahaṃ siriṃ sayane upagataṃ hatthehi ca pādehi ca koṭṭento <hi rend="bold">paṇāmeyya</hi> nīhareyya, <hi rend="bold">so</hi> tathārūpo alakkhikapuriso etādisaṃ <hi rend="bold">satthāraṃ</hi> sammāsambuddhaṃ <hi rend="bold">ārādhetvā</hi> imasmiṃ navame khaṇe paṭilabhitvā <hi rend="bold">virādhaye</hi> tassa ovādākaraṇena taṃ virajjheyya, ahaṃ panevaṃ na karomīti adhippāyo. Tenāha <hi rend="bold">‘‘tadāhaṃ…pe… anagāriya’’</hi>nti. Tattha <hi rend="bold">chaḍḍayi</hi>nti, pajahiṃ. ‘‘Chaḍḍiya’’ntipi pāṭho. Nanu ayaṃ thero dārapariggahaṃ akatvāva pabbajito, so kasmā ‘‘puttadārañca <pb ed="M" n="2.0157" /> chaḍḍayi’’nti avocāti? Yathā nāma puriso anibbattaphalameva rukkhaṃ chindanto acchinne tato laddhaphalehi parihīno nāma hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sikkhāsājīvasamāpanno</hi>ti yā adhisīlasikkhā, tāya ca, yattha bhikkhū saha jīvanti, ekajīvikā <pb ed="V" n="2.0135" /> sabhāgavuttino honti, tena bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātena sājīvena ca samannāgato sikkhanabhāvena <pb ed="P" n="2.0216" /> samaṅgībhūto, sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ sampādentoti attho. Tena suvisuddhe pātimokkhe sīle patiṭṭhitabhāvaṃ dasseti. <hi rend="bold">Indriyesu susaṃvuto</hi>ti manacchaṭṭhesu indriyesu suṭṭhu saṃvuto. Rūpādivisayesu uppajjanakānaṃ abhijjhādīnaṃ pavattinivāraṇavasena satikavāṭena supihitacakkhādidvāroti attho. Evaṃ pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvarasīlasampattidassanena itarasīlampi atthato dassitameva hotīti thero attano catupārisuddhisīlasampadaṃ dassetvā <hi rend="bold">‘‘namassamāno sambuddha’’</hi>nti iminā buddhānussatibhāvanānuyogamāha. <hi rend="bold">Vihāsiṃ aparājito</hi>ti kilesamārādīhi aparājito eva hutvā vihariṃ, yāva arahattappatti, tāva tehi anabhibhūto, aññadatthu te abhibhavanto eva vihāsinti attho.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tato</hi>ti tasmā, yasmā suvisuddhasīlo satthari abhippasanno kilesābhibhavanapaṭipattiyañca ṭhito, tasmā. <hi rend="bold">Paṇidhī</hi>ti paṇidhānaṃ. <hi rend="bold">Tato</hi> vā cittābhinīhāro. <hi rend="bold">Āsī</hi>ti ahosi. <hi rend="bold">Cetaso abhipatthito</hi>ti, mama cittena icchito. Kīdiso pana soti āha <hi rend="bold">‘‘na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate’’</hi>ti. ‘‘Aggamaggasaṇḍāsena mama hadayato taṇhāsalle anuddhaṭe muhuttampi na nisīde, nisajjaṃ na kappeyya’’nti evaṃ me cittābhinīhāro ahosīti attho.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ pana cittaṃ adhiṭṭhāya bhāvanaṃ bhāvayitvā ṭhānacaṅkameheva rattiṃ vītināmento arūpasamāpattito vuṭṭhāya jhānaṅgamukhena vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <hi rend="bold">‘‘tassa me’’</hi>tiādi. <hi rend="bold">Nirūpadhī</hi>ti kilesupadhiādīnaṃ abhāvena nirupadhi. <hi rend="bold">Ratyāvivasāne</hi>ti rattibhāgassa vigamane <pb ed="M" n="2.0158" /> vibhātāya rattiyā. <hi rend="bold">Sūriyuggamanaṃ patī</hi>ti sūriyuggamanaṃ lakkhaṇaṃ katvā. <hi rend="bold">Sabbaṃ taṇha</hi>nti kāmataṇhādibhedaṃ sabbaṃ taṇhāsotaṃ aggamaggena <hi rend="bold">visosetvā</hi> sukkhāpetvā ‘‘taṇhāsalle anūhate na nisīde’’ti, paṭiññāya mocitattā. <hi rend="bold">Pallaṅkena upāvisi</hi>nti pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdinti. Sesaṃ uttānatthameva.</p>

<p rend="centre">Mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="centre">Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>