<?xml version="1.0" encoding="UTF-16"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI.2>
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">4. Indriyakathā</p>

<p rend="title">1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="184"><hi rend="paranum">184</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="V" n="2.0113" /><pb ed="P" n="3.0529" /><pb ed="M" n="2.0124" /> ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāya indriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi indriyakathā ānāpānassatibhāvanāya upakārakānaṃ indriyānaṃ abhāve ānāpānassatibhāvanāya abhāvato tadupakārakānaṃ indriyānaṃ visodhanādividhidassanatthaṃ ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāti tañca kathetabbaṃ indriyakathaṃ attanā bhagavato sammukhā sutaṃ viññātādhippāyasuttantikadesanaṃ pubbaṅgamaṃ katvā tadatthappakāsanavasena kathetukāmo paṭhamaṃ tāva <hi rend="bold">evaṃ me suta</hi>ntiādimāha.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <hi rend="bold">eva</hi>nti nipātapadaṃ. <hi rend="bold">Me</hi>tiādīni nāmapadāni. <hi rend="bold">Viharatī</hi>ti ettha <hi rend="bold">vi</hi>-iti upasaggapadaṃ, <hi rend="bold">haratī</hi>ti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Atthato pana upamūpadesagarahapasaṃsanākāravacanaggahaṇesu <hi rend="bold">evaṃ</hi>-saddo dissati nidassanatthe ca avadhāraṇatthe ca. Idha pana evaṃsaddo ākāratthe nidassanatthe ca viññujanena pavutto, tatheva avadhāraṇatthe ca.</p>

<p rend="bodytext">Tattha ākāratthena <hi rend="bold">evaṃ</hi>saddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.</p>

<p rend="bodytext">Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.</p>

<p rend="bodytext">Avadhāraṇatthena <pb ed="V" n="2.0114" /> thero sāriputto ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189), ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekapuggalampi <pb ed="M" n="2.0125" /> samanupassāmi, yo evaṃ tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti yathayidaṃ, bhikkhave, sāriputto. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena <pb ed="P" n="3.0530" /> anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’tievamādinā (a. ni. 1.187) nayena bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Me</hi>saddo karaṇasampadānasāmiatthesu dissati. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Suta</hi>nti ayaṃsaddo saupasaggo anupasaggo ca vissutagamanakilinnaupacitaanuyogasotaviññeyyesu dissati viññātepi ca sotadvārānusārena. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayātiatthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati, mamātiatthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.</p>

<p rend="bodytext">Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimasavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;</p>

<p rend="gathalast">Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Eka</hi>nti gaṇanaparicchedaniddeso. <hi rend="bold">Samaya</hi>nti paricchinnaniddeso. <hi rend="bold">Ekaṃ samaya</hi>nti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha <hi rend="bold">samaya</hi>saddo –</p>

<p rend="gatha1">Samavāye <pb ed="V" n="2.0115" /> khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;</p>

<p rend="gathalast">Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.</p>

<p rend="bodytext">Idha <pb ed="M" n="2.0126" /> panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaddhamāsarattindivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhama- majjhimapacchimayāmamuhuttādīsu <pb ed="P" n="3.0531" /> kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.</p>

<p rend="bodytext">Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.</p>

<p rend="bodytext">Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayotievamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.</p>

<p rend="bodytext">Yasmā pana ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.</p>

<p rend="bodytext">Tenetaṃ vuccati –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;</p>

<p rend="gathalast">Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.</p>

<p rend="bodytext">Porāṇā <pb ed="V" n="2.0116" /> pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘taṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā <pb ed="M" n="2.0127" /> ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhagavā</hi>ti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Bhagavāti <pb ed="P" n="3.0532" /> vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.</p>

<p rend="bodytext">Apica –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;</p>

<p rend="gathalast">Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Imissāpi gāthāya vasena assa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca <hi rend="bold">visuddhimagge</hi> buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttoyeva.</p>

<p rend="bodytext">Ettāvatā cettha <hi rend="bold">eva</hi>nti vacanena desanāsampattiṃ niddisati, <hi rend="bold">me suta</hi>nti sāvakasampattiṃ, <hi rend="bold">ekaṃ samaya</hi>nti kālasampattiṃ, <hi rend="bold">bhagavā</hi>ti desakasampattiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sāvatthiya</hi>nti ettha ca savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī sāvatthī, yathā kākandī mākandīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī, satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanamupādāya sāvatthī.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Tassaṃ <hi rend="bold">sāvatthiyaṃ</hi>. Samīpatthe bhummavacanaṃ. <hi rend="bold">Viharatī</hi>ti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu <pb ed="V" n="2.0117" /> aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā ‘‘viharati’’cceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Jetavane</hi>ti <pb ed="M" n="2.0128" /> ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, rañño vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa <pb ed="P" n="3.0533" /> evaṃnāmameva katanti jeto, vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgābhirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayaṃjātanti duvidhaṃ. Idañca veḷuvanādīni ca ropimāni, andhavanamahāvanādīni sayaṃjātāni.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Anāthapiṇḍikassa ārāme</hi>ti sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃ ānetvā ramāpetīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ <hi rend="bold">anāthapiṇḍikassa ārāme</hi>.</p>

<p rend="bodytext">Ettha ca ‘‘jetavane’’tivacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo <pb ed="V" n="2.0118" /> anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa hiraññakoṭiyo anāthapiṇḍikassa <pb ed="M" n="2.0129" />. Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā sāriputto aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.</p>

<p rend="bodytext">Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na <pb ed="P" n="3.0534" /> kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tattha sāvatthikittanena āyasmā sāriputto bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyaṃ. Atha vā purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaddhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparidīpanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraparidīpanaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarassa uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tatrā</hi>ti <pb ed="M" n="2.0130" /> desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavaneti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā <pb ed="V" n="2.0119" /> ayutte dese kāle vā dhammaṃ deseti. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. <hi rend="bold">Kho</hi>ti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe ādikālatthe vā nipāto. <hi rend="bold">Bhagavā</hi>ti lokagarudīpanaṃ. <hi rend="bold">Bhikkhū</hi>ti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510; pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. <hi rend="bold">Āmantesī</hi>ti ālapi abhāsi sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra <pb ed="P" n="3.0535" /> pana ñāpanepi pakkosanepi. <hi rend="bold">Bhikkhavo</hi>ti āmantanākāradīpanaṃ. Tena tesaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhanasīlatābhikkhanadhammatābhikkhanesādhukāritādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.</p>

<p rend="bodytext">Aparesu devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhājanabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusannikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā, dhammadesanāya ca te eva bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato.</p>

<p rend="bodytext">Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Parisāya hi bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya atthuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā vikkhepaṃ āpajjeyyuṃ, duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ <pb ed="M" n="2.0131" />. Tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhadante</hi>ti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati, ‘‘bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. <hi rend="bold">Te bhikkhū</hi>ti ye bhagavā āmantesi. <hi rend="bold">Bhagavato paccassosu</hi>nti <pb ed="V" n="2.0120" /> bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. <hi rend="bold">Bhagavā etadavocā</hi>ti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.</p>

<p rend="bodytext">Ettāvatā <pb ed="P" n="3.0536" /> ca yaṃ āyasmatā sāriputtena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasopānaṃ vippakiṇṇamuttājālasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya, suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivisadavijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārakavāṭaṃ mahādvāraṃ viya atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.</p>

<p rend="bodytext">Suttante <hi rend="bold">pañcā</hi>ti gaṇanaparicchedo. <hi rend="bold">Imāni indriyānī</hi>ti paricchinnadhammanidassanaṃ. Indriyaṭṭho heṭṭhā vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="185"><hi rend="paranum">185</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni imaṃ suttantaṃ dassetvā imasmiṃ suttante vuttānaṃ indriyānaṃ visuddhibhāvanāvidhānaṃ bhāvitattaṃ paṭippassaddhiñca dassetukāmo <hi rend="bold">imāni pañcindriyānī</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">visujjhantī</hi>ti visuddhiṃ pāpuṇanti. <hi rend="bold">Assaddhe</hi>ti tīsu ratanesu saddhāvirahite. <hi rend="bold">Saddhe</hi>ti tīsu ratanesu saddhāsampanne. <hi rend="bold">Sevato</hi>ti <pb ed="M" n="2.0132" /> cittena sevantassa. <hi rend="bold">Bhajato</hi>ti upasaṅkamantassa. <hi rend="bold">Payirupāsato</hi>ti sakkaccaṃ upanisīdantassa. <hi rend="bold">Pasādanīye suttante</hi>ti pasādajanake ratanattayaguṇapaṭisaṃyutte suttante. <hi rend="bold">Kusīte</hi>ti kucchitena ākārena sīdantīti kusīdā, kusīdā eva kusītā. Te kusīte. <hi rend="bold">Sammappadhāne</hi>ti catukiccasādhakavīriyapaṭisaṃyuttasuttante. <hi rend="bold">Muṭṭhassatī</hi>ti naṭṭhassatike. <hi rend="bold">Satipaṭṭhāne</hi>ti satipaṭṭhānādhikārake suttante. <hi rend="bold">Jhānavimokkhe</hi>ti catutthajjhānaaṭṭhavimokkhatividhavimokkhādhikārake suttante. <hi rend="bold">Duppaññe</hi>ti nippaññe, paññābhāvato vā duṭṭhā paññā etesanti duppaññā. Te duppaññe. <hi rend="bold">Gambhīrañāṇacariya</hi>nti catusaccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyutte suttante, ñāṇakathāsadise vā. <hi rend="bold">Suttantakkhandhe</hi>ti suttantakoṭṭhāse. <hi rend="bold">Assaddhiya</hi>ntiādīsu <hi rend="bold">assaddhiya</hi>nti assaddhabhāvaṃ. Assaddhiye ādīnavadassāvī assaddhiyaṃ pajahanto saddhindriyaṃ bhāveti, saddhindriye ānisaṃsadassāvī saddhindriyaṃ bhāvento assaddhiyaṃ <pb ed="V" n="2.0121" /> pajahati. Esa nayo <pb ed="P" n="3.0537" /> sesesu. <hi rend="bold">Kosajja</hi>nti kusītabhāvaṃ. <hi rend="bold">Pamāda</hi>nti sativippavāsaṃ. <hi rend="bold">Uddhacca</hi>nti uddhatabhāvaṃ, vikkhepanti attho. <hi rend="bold">Pahīnattā</hi>ti appanāvasena jhānapāripūriyā pahīnattā. <hi rend="bold">Suppahīnattā</hi>ti vuṭṭhānagāminivasena vipassanāpāripūriyā suṭṭhu pahīnattā. <hi rend="bold">Bhāvitaṃ hoti subhāvita</hi>nti vuttakkameneva yojetabbaṃ. Vipassanāya hi vipakkhavasena pahīnattā ‘‘suppahīnattā’’ti vattuṃ yujjati. Tasmāyeva ca ‘‘subhāvita’’nti, na tathā jhānena. Yasmā pana pahātabbānaṃ pahānena bhāvanāsiddhi, bhāvanāsiddhiyā ca pahātabbānaṃ pahānasiddhi hoti, tasmā yamakaṃ katvā niddiṭṭhaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="186"><hi rend="paranum">186</hi><hi rend="dot">.</hi> Paṭippassaddhivāre <hi rend="bold">bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā</hi>ti bhāvitānaṃyeva subhāvitatā. <hi rend="bold">Paṭippassaddhāni ca suppaṭippassaddhāni cā</hi>ti paṭippassaddhānaṃyeva suppaṭippassaddhatā vuttā. Phalakkhaṇe maggakiccanibbattivasena bhāvitatā paṭippassaddhatā ca veditabbā. <hi rend="bold">Samucchedavisuddhiyo</hi>ti maggavisuddhiyoyeva. <hi rend="bold">Paṭippassaddhivisuddhiyo</hi>ti phalavisuddhiyo eva.</p>

<p rend="bodytext">Idāni tathā vuttavidhānāni indriyāni kārakapuggalavasena yojetvā dassetuṃ <hi rend="bold">katinaṃ puggalāna</hi>ntiādimāha. Tattha <hi rend="bold">savanena buddho</hi>ti sammāsambuddhato dhammakathāsavanena catusaccaṃ buddhavā, ñātavāti attho. Idaṃ <pb ed="M" n="2.0133" /> bhāvitindriyabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Bhāvanābhisamayavasena hi maggassa buddhattā phalakkhaṇe bhāvitindriyo hoti. Aṭṭhannampi ariyānaṃ tathāgatassa sāvakattā visesetvā arahattaphalaṭṭhameva dassento <hi rend="bold">khīṇāsavo</hi>ti āha. Soyeva hi sabbakiccanipphattiyā <hi rend="bold">bhāvitindriyo</hi>ti vutto. Itarepi pana taṃtaṃmaggakiccanipphattiyā pariyāyena bhāvitindriyā eva. Tasmā eva ca catūsu phalakkhaṇesu ‘‘pañcindriyāni bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ uparimaggatthāya indriyabhāvanā atthiyeva, tasmā te na nippariyāyena bhāvitindriyā. <hi rend="bold">Sayaṃ bhūtaṭṭhenā</hi>ti anācariyo hutvā sayameva ariyāya jātiyā bhūtaṭṭhena jātaṭṭhena bhagavā. Sopi hi bhāvanāsiddhivasena phalakkhaṇe sayambhū nāma hoti. Evaṃ sayaṃ bhūtaṭṭhena bhāvitindriyo. <hi rend="bold">Appameyyaṭṭhenā</hi>ti anantaguṇayogato pamāṇetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena. Bhagavā phalakkhaṇe bhāvanāsiddhito appameyyoti. Tasmāyeva bhāvitindriyo.</p>

<p rend="centre">Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">2. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="187"><hi rend="paranum">187</hi><hi rend="dot">.</hi> Puna <pb ed="V" n="2.0122" /> aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo <hi rend="bold">pañcimāni, bhikkhave</hi>tiādikaṃ suttantaṃ dasseti. Tattha <hi rend="bold">ye</hi><pb ed="P" n="3.0538" /><hi rend="bold">hi kecī</hi>ti anavasesapariyādānaṃ, <hi rend="bold">hi</hi>-kāro padapūraṇamatte nipāto. <hi rend="bold">Samaṇā vā brāhmaṇā vā</hi>ti lokavohāravasena vuttaṃ. <hi rend="bold">Samudaya</hi>nti paccayaṃ. <hi rend="bold">Atthaṅgama</hi>nti uppannānaṃ abhāvagamanaṃ, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. <hi rend="bold">Assāda</hi>nti ānisaṃsaṃ. <hi rend="bold">Ādīnava</hi>nti dosaṃ. <hi rend="bold">Nissaraṇa</hi>nti niggamanaṃ. <hi rend="bold">Yathābhūta</hi>nti yathāsabhāvaṃ. <hi rend="bold">Samaṇesū</hi>ti samitapāpesu. <hi rend="bold">Samaṇasammatā</hi>ti na mayā samaṇāti sammatā. ‘‘Sammatā’’ti vattamānakālavasena vuccamāne saddalakkhaṇavasena ‘‘me’’ti ettha sāmivacanameva hoti. <hi rend="bold">Brāhmaṇesū</hi>ti bāhitapāpesu. <hi rend="bold">Sāmaññattha</hi>nti samaṇabhāvassa atthaṃ. <hi rend="bold">Brahmaññattha</hi>nti brāhmaṇabhāvassa atthaṃ. Dvayenāpi arahattaphalameva vuttaṃ. Atha vā <hi rend="bold">sāmaññattha</hi>nti heṭṭhā tīṇi phalāni. <hi rend="bold">Brahmaññattha</hi>nti arahattaphalaṃ. Sāmaññabrahmaññanti hi ariyamaggoyeva. <hi rend="bold">Diṭṭheva dhamme</hi>ti paccakkheyeva attabhāve. <hi rend="bold">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā</hi>ti attanāyeva adhikena ñāṇena paccakkhaṃ katvā. <hi rend="bold">Upasampajjā</hi>ti pāpuṇitvā, nipphādetvā vā.</p>

<p rend="bodytext" n="188"><hi rend="paranum">188</hi><hi rend="dot">.</hi> Suttantaniddese <pb ed="M" n="2.0134" /> paṭhamaṃ indriyasamudayādīnaṃ pabhedagaṇanaṃ pucchitvā puna pabhedagaṇanā vissajjitā. Tattha <hi rend="bold">asītisata</hi>nti asītiuttaraṃ sataṃ. Paṇḍitehi ‘‘asītisata’’nti vuttehi ākārehīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext">Puna pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgame gaṇanāniddese <hi rend="bold">adhimokkhatthāyā</hi>ti adhimuccanatthāya saddahanatthāya. <hi rend="bold">Āvajjanāya samudayo</hi>ti manodvārāvajjanacittassa samudayo. <hi rend="bold">Saddhindriyassa samudayo</hi>ti saddhindriyassa paccayo, saddhaṃ uppādessāmīti pubbabhāgāvajjanaṃ saddhindriyassa upanissayapaccayo, saddhindriyajavanassa āvajjanaṃ paṭhamassa javanassa anantarapaccayo, dutiyajavanādīnaṃ upanissayapaccayo. <hi rend="bold">Adhimokkhavasenā</hi>ti chandasampayuttaadhimokkhavasena. <hi rend="bold">Chandassa samudayo</hi>ti pubbabhāgāvajjanapaccayā uppannassa adhimokkhasampayuttassa yevāpanakabhūtassa dhammacchandassa samudayo. So pana saddhindriyassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena paccayo hoti, chandādhipatikāle adhipatipaccayo ca hoti, soyeva dutiyassa anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatavasena <pb ed="V" n="2.0123" /> paccayo hoti. Imināva nayena manasikārassapi yojanā kātabbā. Kevalañhettha <hi rend="bold">manasikāro</hi>ti sāraṇalakkhaṇo yevāpanakamanasikāro. Adhipatipaccayatā panassa na hoti. Sampayuttesu imesaṃ dvinnaṃyeva gahaṇaṃ balavapaccayattāti veditabbaṃ <pb ed="P" n="3.0539" />. <hi rend="bold">Saddhindriyassa vasenā</hi>ti bhāvanābhivuddhiyā indriyabhāvaṃ pattassa saddhindriyassa vasena. <hi rend="bold">Ekattupaṭṭhāna</hi>nti ekārammaṇe acalabhāvena bhusaṃ ṭhānaṃ uparūpari saddhindriyassa paccayo hoti. Saddhindriye vuttanayeneva sesindriyānipi veditabbāni. Evamekekassa indriyassa cattāro cattāro samudayāti pañcannaṃ indriyānaṃ vīsati samudayā honti. Puna catunnaṃ samudayānaṃ ekekasmiṃ samudaye pañca pañca indriyāni yojetvā vīsati samudayā vuttā. Paṭhamavīsati nānāmaggavasena daṭṭhabbā, dutiyavīsati ekamaggavasena daṭṭhabbāti vadanti. Evaṃ cattālīsa ākārā honti. Atthaṅgamavāropi imināva nayena veditabbo. So pana atthaṅgamo indriyabhāvanaṃ ananuyuttassa appaṭiladdhā paṭilābhatthaṅgamo, indriyabhāvanāya parihīnassa paṭiladdhaparihāni atthaṅgamo, phalappattassa paṭippassaddhiatthaṅgamo. <hi rend="bold">Ekattaanupaṭṭhāna</hi>nti ekatte anupaṭṭhānaṃ.</p>

<p rend="subhead">Ka. assādaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="189"><hi rend="paranum">189</hi><hi rend="dot">.</hi> Assādaniddese <pb ed="M" n="2.0135" /><hi rend="bold">assaddhiyassa anupaṭṭhāna</hi>nti assaddhe puggale parivajjayato saddhe puggale sevato pasādanīyasuttante paccavekkhato tattha yonisomanasikāraṃ bahulīkaroto ca assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ hoti. <hi rend="bold">Assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhāna</hi>nti ettha assaddhassa saddhākathāya pavattamānāya dukkhaṃ domanassaṃ uppajjati. Ayaṃ assaddhiyapariḷāho. <hi rend="bold">Adhimokkhacariyāya vesārajja</hi>nti saddhāvatthuvasena vā bhāvanāya vā vasippattassa saddhāpavattiyā visāradabhāvo hoti. <hi rend="bold">Santo ca vihārādhigamo</hi>ti samathassa vā vipassanāya vā paṭilābho. <hi rend="bold">Sukhaṃ somanassa</hi>nti ettha cetasikasukhabhāvadassanatthaṃ somanassavacanaṃ. Saddhindriyasamuṭṭhitapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa kāyikasukhampi labbhatiyeva. Sukhasomanassassa padhānassādattā ‘‘ayaṃ saddhindriyassa assādo’’ti visesetvā vuttaṃ. Imināva nayena sesindriyassādāpi yojetvā veditabbā.</p>

<p rend="subhead">Kha. ādīnavaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="190"><hi rend="paranum">190</hi><hi rend="dot">.</hi> Ādīnavaniddese <pb ed="V" n="2.0124" /><hi rend="bold">aniccaṭṭhenā</hi>ti saddhindriyassa aniccaṭṭhena. So aniccaṭṭho saddhindriyassa ādīnavoti vuttaṃ hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Ime samudayatthaṅgamassādādīnavā lokiyaindriyānamevāti veditabbā.</p>

<p rend="subhead">Ga. nissaraṇaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="191"><hi rend="paranum">191</hi><hi rend="dot">.</hi> Nissaraṇaniddese <hi rend="bold">adhimokkhaṭṭhenā</hi>tiādīsu ekekasmiṃ indriye pañca pañca katvā pañcannaṃ indriyānaṃ pañcavīsati nissaraṇāni maggaphalavasena niddiṭṭhāni. Tattha <hi rend="bold">tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhā</hi>ti tato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato <pb ed="P" n="3.0540" /> maggakkhaṇe paṇītatarassa saddhindriyassa paṭilābhavasena. <hi rend="bold">Purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotī</hi>ti tasmiṃ maggakkhaṇe saddhindriyaṃ purimatarato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato nikkhantaṃ hoti. Imināva nayena phalakkhaṇe saddhindriyampi ubhayattha sesindriyānipi yojetabbāni.</p>

<p rend="bodytext" n="192"><hi rend="paranum">192</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pubbabhāge</hi><pb ed="M" n="2.0136" /><hi rend="bold">pañcahi indriyehī</hi>ti paṭhamajjhānūpacāre pañcahi indriyehi paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattivasena aṭṭha nissaraṇāni, aniccānupassanādiaṭṭhārasamahāvipassanāvasena aṭṭhārasa nissaraṇāni, sotāpattimaggādivasena aṭṭha lokuttaranissaraṇāni. Evaṃ jhānasamāpattimahāvipassanāmaggaphalavasena catuttiṃsa nissaraṇāni purimapurimasamatikkamato niddiṭṭhāni. <hi rend="bold">Nekkhamme pañcindriyānī</hi>tiādīni pana sattatiṃsa nissaraṇāni paṭipakkhapahānavasena paṭipakkhato niddiṭṭhāni. Tattha nekkhammādīsu sattasu satta nissaraṇāni upacārabhūmivasena vuttāni, phalāni pana paṭipakkhapahānābhāvato na vuttāni.</p>

<p rend="bodytext" n="193"><hi rend="paranum">193</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Diṭṭhekaṭṭhehī</hi>ti yāva sotāpattimaggā diṭṭhiyā saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Tehi diṭṭhekaṭṭhehi. <hi rend="bold">Oḷārikehī</hi>ti thūlehi kāmarāgabyāpādehi. <hi rend="bold">Aṇusahagatehī</hi>ti sukhumabhūtehi kāmarāgabyāpādehiyeva. <hi rend="bold">Sabbakilesehī</hi>ti rūparāgādīhi. Tesu hi pahīnesu sabbakilesā pahīnā honti, tasmā ‘‘sabbakilesehī’’ti vuttaṃ. Avuttatthāni panettha padāni heṭṭhā vuttatthānevāti. <hi rend="bold">Sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ tattha tattha pañcindriyānī</hi>ti ‘‘adhimokkhaṭṭhenā’’tiādīsu <pb ed="V" n="2.0125" /> pubbe vuttesu ṭhānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pañcindriyāni buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ yathāyogaṃ tato tato nissaṭāni honti. Imasmiṃ vāre paṭhamaṃ vuttanayā eva yathāyogaṃ khīṇāsavavasena vuttā.</p>

<p rend="bodytext">Kathaṃ panetāni nissaraṇāni asītisataṃ hontīti? Vuccate – maggaphalavasena vuttāni pañcavīsati, samatikkamavasena vuttāni catuttiṃsa, paṭipakkhavasena vuttāni sattatiṃsāti paṭhamavāre sabbāni channavuti nissaraṇāni honti, etāniyeva dutiyavāre khīṇāsavānaṃ vasena dvādasasu apanītesu caturāsīti honti. Iti purimāni channavuti, imāni ca caturāsītīti asītisataṃ honti. Katamāni pana dvādasa khīṇāsavānaṃ apanetabbāni? Samatikkamato vuttesu maggaphalavasena vuttāni aṭṭha nissaraṇāni, paṭipakkhato vuttesu maggavasena vuttāni cattārīti imāni dvādasa apanetabbāni. Arahattaphalavasena <pb ed="P" n="3.0541" /> vuttāni kasmā apanetabbānīti ce? Sabbapaṭhamaṃ vuttānaṃ pañcavīsatiyā nissaraṇānaṃ maggaphalavaseneva labbhanato. Arahattaphalavasena nissaraṇāni vuttāneva honti <pb ed="M" n="2.0137" />. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ pana phalasamāpattiṃ uparimā uparimā na samāpajjantiyevāti heṭṭhā tīṇipi phalāni na labbhantiyeva. Jhānasamāpattivipassanānekkhammādīni ca kiriyāvasena labbhanti. Pañcapi cetāni indriyāni pubbameva paṭipakkhānaṃ paṭippassaddhattā paṭipakkhato nissaṭāneva hontīti.</p>

<p rend="centre">Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="194"><hi rend="paranum">194</hi><hi rend="dot">.</hi> Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo <hi rend="bold">pañcimāni, bhikkhave</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">sotāpattiyaṅgesū</hi>ti ettha soto ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni. Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni. Sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ, saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ, yonisomanasikāro sotāpattiaṅgaṃ, dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ, imāni cattāri sotāpattiaṅgāni. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro <pb ed="V" n="2.0126" /> tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti <pb ed="M" n="2.0138" />, evaṃ sotāpattiaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānāni patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā <pb ed="P" n="3.0542" /> rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva vicāreti, evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.</p>

<p rend="subhead">Ka. pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="195"><hi rend="paranum">195</hi><hi rend="dot">.</hi> Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese <hi rend="bold">sappurisasaṃseve</hi>ti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane. <hi rend="bold">Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenā</hi>ti adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena, sesindriyānaṃ pubbaṅgamaṭṭhenāti attho. <hi rend="bold">Saddhammasavane</hi>ti sataṃ dhammo, sobhano vā dhammoti saddhammo. Tassa saddhammassa savane. <hi rend="bold">Yonisomanasikāre</hi>ti upāyena manasikāre. <hi rend="bold">Dhammānudhammapaṭipattiyā</hi>ti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo, sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti. <hi rend="bold">Sammappadhānā</hi>dīsupi eseva nayo.</p>

<p rend="subhead">Kha. cariyāvāravaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="196"><hi rend="paranum">196</hi><hi rend="dot">.</hi> Cariyāvārepi <pb ed="V" n="2.0127" /> imināva nayena attho veditabbo. Kevalaṃ paṭhamavāro indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto, cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena ca pāripūrikālavasena ca vutto. Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ.</p>

<p rend="subhead">Cāravihāraniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="197"><hi rend="paranum">197</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="M" n="2.0139" /> cariyāsambandheneva cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo <hi rend="bold">cāro ca vihāro cā</hi>tiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha. Tattha uddese tāva yathā carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ – addhā ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti, tathā indriyasampannassa cāro ca vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho veditabbo. Uddesaniddese cariyā cāroyeva. Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ. Tasmā ‘‘cāro’’tipadassa niddese ‘‘cariyā’’ti vuttaṃ. <hi rend="bold">Iriyāpathacariyā</hi>ti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. <hi rend="bold">Āyatanacariyā</hi> pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. <hi rend="bold">Pattī</hi>ti phalāni. Tāni hi pāpuṇiyantīti ‘‘pattī’’ti vuttā. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā <hi rend="bold">lokatthā</hi>ti ayaṃ viseso.</p>

<p rend="bodytext">Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento <hi rend="bold">catūsu iriyāpathesū</hi>tiādimāha. <hi rend="bold">Satipaṭṭhānesū</hi>ti ārammaṇasatipaṭṭhānesu. Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ. <hi rend="bold">Ariyasaccesū</hi>ti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ <pb ed="P" n="3.0543" /> visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. <hi rend="bold">Ariyamaggesu sāmaññaphalesū</hi>ti ca vohāravaseneva vuttaṃ. <hi rend="bold">Padese</hi>ti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento <hi rend="bold">paṇidhisampannāna</hi>ntiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. Indriyesu <hi rend="bold">guttadvārāna</hi>nti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā. Tesaṃ guttadvārānaṃ. <hi rend="bold">Dvāra</hi>nti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. <hi rend="bold">Appamādavihārīna</hi>nti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. <hi rend="bold">Adhicittamanuyuttāna</hi>nti <pb ed="V" n="2.0128" /> vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ. <hi rend="bold">Buddhisampannāna</hi>nti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena <pb ed="M" n="2.0140" /> sampannānaṃ. <hi rend="bold">Sammāpaṭipannāna</hi>nti catumaggakkhaṇe. <hi rend="bold">Adhigataphalāna</hi>nti catuphalakkhaṇe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Adhimuccanto</hi>ti adhimokkhaṃ karonto. <hi rend="bold">Saddhāya caratī</hi>ti saddhāvasena pavattati. <hi rend="bold">Paggaṇhanto</hi>ti catusammappadhānavīriyena padahanto. <hi rend="bold">Upaṭṭhāpento</hi>ti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento. <hi rend="bold">Avikkhepaṃ karonto</hi>ti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. <hi rend="bold">Pajānanto</hi>ti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto. <hi rend="bold">Vijānanto</hi>ti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. <hi rend="bold">Viññāṇacariyāyā</hi>ti āvajjanaviññāṇacariyavasena. <hi rend="bold">Evaṃ paṭipannassā</hi>ti sahajavanāya indriyacariyāya paṭipannassa. <hi rend="bold">Kusalā dhammā āyāpentī</hi>ti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. <hi rend="bold">Āyatanacariyāyā</hi>ti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. <hi rend="bold">Visesamadhigacchatī</hi>ti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. <hi rend="bold">Dassanacariyā</hi>dayo vuttatthāyeva.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saddhāya viharatī</hi>tiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo. <hi rend="bold">Anubuddho</hi>ti anumānabuddhiyā. <hi rend="bold">Paṭividdho</hi>ti paccakkhabuddhiyā. Yasmā adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho hoti paṭividdho, tasmā anubodhapaṭivedhesu adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Evaṃ saddhāya caranta</hi>ntiādīsu <hi rend="bold">eva</hi>nti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa atthaṃ niddisati. <hi rend="bold">Viññū</hi>tiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū. Viññātaṃ sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti <hi rend="bold">vibhāvī</hi>. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena <pb ed="P" n="3.0544" /> vā medhā, medhā etesaṃ atthīti <hi rend="bold">medhāvī</hi>. Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti <hi rend="bold">paṇḍitā</hi>. Buddhisampadāya samannāgatattā <hi rend="bold">buddhisampannā</hi>. Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti <hi rend="bold">sabrahmacārino</hi>. Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena <hi rend="bold">ekaṃ kammaṃ</hi>. Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso <hi rend="bold">ekuddeso</hi>. Samā sikkhā etesanti samasikkhā, samasikkhānaṃ bhāvo <hi rend="bold">samasikkhatā</hi>. Samasikkhātātipi paṭhanti. Yesaṃ ekaṃ kammaṃ eko uddeso samasikkhatā, te sabrahmacārīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jhānānī’’ti <pb ed="M" n="2.0141" /> vattabbe <hi rend="bold">jhānā</hi>ti liṅgavipallāso kato. <hi rend="bold">Vimokkhā</hi>ti tayo vā aṭṭha vā vimokkhā. <hi rend="bold">Samādhī</hi>ti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā <pb ed="V" n="2.0129" /> tayo samādhī. <hi rend="bold">Samāpattiyo</hi>ti suññatānimittāppaṇihitā. <hi rend="bold">Abhiññāyo</hi>ti cha abhiññā.</p>

<p rend="bodytext">Eko aṃso bhāgo, na dutiyoti ekaṃso, ekaṃsassa atthassa vacanaṃ <hi rend="bold">ekaṃsavacanaṃ</hi>. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Visesato pana samaṃ, samantā vā seti pavattatīti saṃsayo, natthettha saṃsayoti <hi rend="bold">nissaṃsayo</hi>. Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā, natthettha kaṅkhāti <hi rend="bold">nikkaṅkho</hi>. Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, natthettha dvejjhanti <hi rend="bold">advejjho</hi>. Dvidhā elayati kampetīti dveḷhakaṃ, natthettha dveḷhakanti <hi rend="bold">adveḷhako</hi>. Niyogena niyamena vacanaṃ <hi rend="bold">niyogavacanaṃ</hi>. Niyyogavacanantipi paṭhanti. Apaṇṇakassa aviraddhassa niyyānikassa atthassa vacanaṃ <hi rend="bold">apaṇṇakavacanaṃ. Avatthāpanavacana</hi>nti nicchayavacanaṃ. Sabbampi hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ. Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ, piyamevāti <hi rend="bold">piyavacanaṃ</hi>. Tathā <hi rend="bold">garuvacanaṃ</hi>. Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ. Patissayanaṃ patissayo paraṃ garuṃ katvā nissayanaṃ apassayananti attho. Patissavanaṃ vā patissavo, nivātavuttitāya paravacanasavananti attho. Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ. Saha gāravena vattatīti sagāravaṃ. Saha patissayena, patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ. ‘‘Sappatissava’’nti vā vattabbe ya-kāraṃ, va-kāraṃ vā lopaṃ katvā ‘‘sappatissa’’nti vuttaṃ. Adhikaṃ visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ, sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ <hi rend="bold">sagāravasappatissādhivacanaṃ</hi>. Ubhayatthāpi vevacanavikappanānattavasena punappunaṃ <hi rend="bold">eta</hi>nti vuttaṃ. <hi rend="bold">Patto vā pāpuṇissati vā</hi>ti jhānādīniyevāti.</p>

<p rend="centre">Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">4. Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="198"><hi rend="paranum">198</hi><hi rend="dot">.</hi> Puna <pb ed="P" n="3.0545" /> paṭhamasuttameva nikkhipitvā aparena ākārena indriyāni niddisati. Tattha <hi rend="bold">katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbānī</hi>ti katihi ākārehi <pb ed="M" n="2.0142" /> daṭṭhabbāni. <hi rend="bold">Kenaṭṭhena daṭṭhabbānī</hi>ti daṭṭhabbākāre ca daṭṭhabbaṭṭhañca pucchati. <hi rend="bold">Chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbānī</hi>ti chahi ākārehi daṭṭhabbāni, teneva chaākārasaṅkhātenaṭṭhena daṭṭhabbāni. <hi rend="bold">Ādhipateyyaṭṭhenā</hi>ti adhipatibhāvaṭṭhena. <hi rend="bold">Ādivisodhanaṭṭhenā</hi>ti kusalānaṃ dhammānaṃ ādibhūtassa sīlassa visodhanaṭṭhena. <hi rend="bold">Adhimattaṭṭhenā</hi>ti balavaṭṭhena <pb ed="V" n="2.0130" />. Balavañhi adhikā mattā pamāṇaṃ assāti adhimattanti vuccati. <hi rend="bold">Adhiṭṭhānaṭṭhenā</hi>ti patiṭṭhānaṭṭhena. <hi rend="bold">Pariyādānaṭṭhenā</hi>ti khepanaṭṭhena. <hi rend="bold">Patiṭṭhāpakaṭṭhenā</hi>ti patiṭṭhāpanaṭṭhena.</p>

<p rend="subhead">Ka. ādhipateyyaṭṭhaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="199"><hi rend="paranum">199</hi><hi rend="dot">.</hi> Ādhipateyyaṭṭhaniddese <hi rend="bold">assaddhiyaṃ pajahato</hi>tiādi ekekasseva indriyassa paṭipakkhapajahanavacanaṃ ekakkhaṇepi attano attano paṭipakkhapahānakiccasādhane adhipatibhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Sesāni cattāri indriyāni taṃsampayuttāneva vuttāni. Nānākkhaṇesu vā ekekaṃ indriyaṃ dhuraṃ katvā tassa tassa paṭipakkhassa taṃ taṃ indriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sesāni tadanvayāni katvā vuttantipi veditabbaṃ. <hi rend="bold">Kāmacchandaṃ pajahato</hi>tiādi pana ekakkhaṇavaseneva vuttaṃ.</p>

<p rend="subhead">Kha. ādivisodhanaṭṭhaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="200"><hi rend="paranum">200</hi><hi rend="dot">.</hi> Ādivisodhanaṭṭhaniddese <hi rend="bold">assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhī</hi>ti assaddhiyassa nivāraṇaṭṭhena viratiatthena sīlamalavisodhanato sīlavisuddhi nāma. <hi rend="bold">Saddhindriyassa ādivisodhanā</hi>ti saddhindriyassa upanissayavasena ādibhūtassa sīlassa visodhanā. Imināva nayena sesānipi kāmacchandādisaṃvaraṇamūlakāni ca indriyāni veditabbāni.</p>

<p rend="subhead">Ga. adhimattaṭṭhaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="201"><hi rend="paranum">201</hi><hi rend="dot">.</hi> Adhimattaṭṭhaniddese <hi rend="bold">saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjatī</hi>ti saddhassa puggalassa saddhāpaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā vā saddhindriyabhāvanāya assādaṃ disvā vā saddhindriye kusalo dhammacchando jāyati. <hi rend="bold">Pāmojjaṃ uppajjatī</hi>ti chandajātattā dubbalapīti uppajjati. <hi rend="bold">Pīti uppajjatī</hi>ti <pb ed="V" n="2.0131" /> pamuditattā balavapīti uppajjati. <hi rend="bold">Passaddhi uppajjatī</hi>ti pītiyā pīṇitattā kāyacittapassaddhi uppajjati. <hi rend="bold">Sukhaṃ uppajjatī</hi>ti passaddhakāyacittattā cetasikaṃ sukhaṃ uppajjati <pb ed="P" n="3.0546" /><pb ed="M" n="2.0143" />. <hi rend="bold">Obhāso uppajjatī</hi>ti sukhena abhisannattā ñāṇobhāso uppajjati. <hi rend="bold">Saṃvego uppajjatī</hi>ti ñāṇobhāsena viditasaṅkhārādīnavattā saṅkhārapavattiyaṃ saṃvego uppajjati. <hi rend="bold">Saṃvejetvā cittaṃ samādahatī</hi>ti saṃvegaṃ uppādetvā teneva saṃvegena cittaṃ samāhitaṃ karoti. <hi rend="bold">Sādhukaṃ paggaṇhātī</hi>ti līnuddhatabhāvaṃ mocetvā suṭṭhu paggaṇhāti. <hi rend="bold">Sādhukaṃ ajjhupekkhatī</hi>ti vīriyassa samaṃ hutvā pavattattā puna vīriyasamatāniyojane byāpāraṃ akaronto tatramajjhattupekkhāvasena sādhukaṃ ajjhupekkhati nāma. <hi rend="bold">Upekkhāvasenā</hi>ti samavāhitalakkhaṇāya tatramajjhattupekkhāya vasena. <hi rend="bold">Nānattakilesehī</hi>ti vipassanāya paṭipakkhabhūtehi nānāsabhāvehi kilesehi. <hi rend="bold">Vimokkhavasenā</hi>ti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya nānattakilesehi vimuccanavasena. <hi rend="bold">Vimuttattā</hi>ti nānattakilesehi vimuttattā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Te dhammā</hi>ti chandādayo dhammā. <hi rend="bold">Ekarasā hontī</hi>ti vimuttirasena ekarasā honti. <hi rend="bold">Bhāvanāvasenā</hi>ti ekarasabhāvanāvasena. <hi rend="bold">Tato paṇītatare vivaṭṭantī</hi>ti tena kāraṇena vipassanārammaṇato paṇītatare nibbānārammaṇe vivaṭṭanānupassanāsaṅkhātena gotrabhuñāṇena chandādayo dhammā nivattanti, saṅkhārārammaṇato apagantvā nibbānārammaṇe pavattantīti attho. <hi rend="bold">Vivaṭṭanāvasenā</hi>ti evaṃ gotrabhukhaṇe saṅkhārārammaṇato vivaṭṭanavasena. <hi rend="bold">Vivaṭṭitattā tato vosajjatī</hi>ti maggasamaṅgipuggalo maggassa uppādakkhaṇeyeva dubhatovuṭṭhānavasena vivaṭṭitattā teneva kāraṇena kilese ca khandhe ca vosajjati. <hi rend="bold">Vosajjitattā tato nirujjhantī</hi>ti maggassa uppādakkhaṇeyeva kilese ca khandhe ca vosajjitattā teneva kāraṇena kilesā ca khandhā ca anuppattinirodhavasena nirujjhanti. <hi rend="bold">Vosajjitattā</hi>ti ca āsaṃsāyaṃ bhūtavacanaṃ kataṃ. Kilesanirodhe sati khandhanirodhasabbhāvato ca khandhanirodho vutto. <hi rend="bold">Nirodhavasenā</hi>ti yathāvuttanirodhavasena. Tasseva maggassa uppādakkhaṇe dve vosagge dassetukāmo <hi rend="bold">nirodhavasena dve vosaggā</hi>tiādimāha. Dvepi heṭṭhā vuttatthā eva. <hi rend="bold">Assaddhiyassa pahānāya chando uppajjatī</hi>tiādīsupi imināva nayena vitthārato attho veditabbo. Vīriyindriyādimūlakesupi vāresu eseva nayo. Imināva nayena adhiṭṭhānaṭṭhaniddesopi vitthārato veditabbo. Kevalañhettha <hi rend="bold">adhiṭṭhātī</hi>ti viseso, patiṭṭhātīti attho.</p>

<p rend="subhead">Gha-ṅa. pariyādānaṭṭhapatiṭṭhāpakaṭṭhaniddesavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="202-203"><hi rend="paranum">202-203</hi><hi rend="dot">.</hi> Pariyādānaṭṭhaniddese <pb ed="V" n="2.0132" /><pb ed="M" n="2.0144" /><pb ed="P" n="3.0547" /><hi rend="bold">pariyādiyatī</hi>ti khepeti. Patiṭṭhāpakaṭṭhaniddese <hi rend="bold">saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetī</hi>ti saddhāsampanno ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā’’ti adhimuccanto saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti. Iminā puggalavisesena indriyabhāvanāviseso niddiṭṭho. <hi rend="bold">Saddhassa saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetī</hi>ti saddhāsampannassa puggalassa saddhindriyaṃ taṃyeva saddhaṃ patiṭṭhāpeti. Tathā adhimuccantaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti. Iminā indriyabhāvanāvisesena puggalaviseso niddiṭṭho. Evaṃ cittaṃ paggaṇhanto paggahe patiṭṭhāpeti, satiṃ upaṭṭhāpento upaṭṭhāne patiṭṭhāpeti, cittaṃ samādahanto avikkhepe patiṭṭhāpeti, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti passanto dassane patiṭṭhāpetīti sesesupi yojanā veditabbā. <hi rend="bold">Yogāvacaro</hi>ti samathayoge, vipassanāyoge vā avacaratīti yogāvacaro. <hi rend="bold">Avacaratī</hi>ti pavisitvā caratīti.</p>

<p rend="centre">Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">5. Indriyasamodhānavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="204"><hi rend="paranum">204</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ <hi rend="bold">puthujjano samādhiṃ bhāvento</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">puthujjano samādhiṃ bhāvento</hi>ti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. <hi rend="bold">Āvajjitattā</hi>ti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. <hi rend="bold">Ārammaṇūpaṭṭhānakusalo</hi>ti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Samathanimittūpaṭṭhānakusalo</hi>ti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Paggahanimittūpaṭṭhānakusalo</hi>ti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Avikkhepūpaṭṭhānakusalo</hi>ti <pb ed="M" n="2.0145" /> anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Obhāsūpaṭṭhānakusalo</hi>ti <pb ed="V" n="2.0133" /> paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Aṭṭha saṃvegavatthūni</hi> nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. <hi rend="bold">Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusalo</hi>ti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte <pb ed="P" n="3.0548" /> buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Upekkhūpaṭṭhānakusalo</hi>ti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Sekkho</hi>ti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. <hi rend="bold">Ekattūpaṭṭhānakusalo</hi>ti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vītarāgo</hi>ti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. <hi rend="bold">Ñāṇūpaṭṭhānakusalo</hi>ti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Vimuttūpaṭṭhānakusalo</hi>ti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Vimuttī</hi>ti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.</p>

<p rend="bodytext" n="205"><hi rend="paranum">205</hi><hi rend="dot">.</hi> Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu <hi rend="bold">aniccato</hi>tiādīni <hi rend="bold">niccato</hi>tiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.</p>

<p rend="bodytext" n="206"><hi rend="paranum">206</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suññatūpaṭṭhānakusalo</hi>ti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā <pb ed="M" n="2.0146" /> attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti <pb ed="V" n="2.0134" /> aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. <hi rend="bold">Ñāṇūpaṭṭhānakusalo</hi>ti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Visaññogūpaṭṭhānakusalo</hi>ti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne <pb ed="P" n="3.0549" /> kusalo. <hi rend="bold">Saññogānupaṭṭhānakusalo</hi>ti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. <hi rend="bold">Nirodhūpaṭṭhānakusalo</hi>ti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenā</hi>tiādīsu <hi rend="bold">kusala</hi>nti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.</p>

<p rend="bodytext" n="207"><hi rend="paranum">207</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <hi rend="bold">catusaṭṭhiyā ākārehī</hi>tiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="208"><hi rend="paranum">208</hi><hi rend="dot">.</hi> Puna <pb ed="M" n="2.0147" /> samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo <hi rend="bold">na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcī</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">samantacakkhū</hi>ti sabbaññutaññāṇaṃ. <hi rend="bold">Paññindriyassa vasenā</hi>tiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. <hi rend="bold">Saddahanto paggaṇhātī</hi>tiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. <hi rend="bold">Saddahitattā paggahita</hi>ntiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo <hi rend="bold">yaṃ buddhacakkhū</hi>tiādimāha <pb ed="V" n="2.0135" />. Tattha <hi rend="bold">buddhacakkhū</hi>ti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. <hi rend="bold">Buddhañāṇa</hi>nti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.</p>

<p rend="centre">Indriyasamodhānavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="centre">Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya</p>

<p rend="centre">Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI.2>